<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title type="main" subtype="text-AS" ana="actual">Aṣṭasahasrī</title><title type="main" subtype="text-AŚ" ana="potential">Aṣṭaśatī</title><title type="main" subtype="text-ĀM" ana="potential">Āptamīmāṃsā</title><title type="subtitle" subtype="bare-text">Bare text of Vaṃśīdhara's 1915 edition</title><respStmt><resp>Digital textresource created by</resp><persName>H. Trikha</persName></respStmt></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 24, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Print edition: Aṣṭasahasrī Vidyānandasvāminā nirmitā Vaṃśīdhareṇa saṃśodhya … sampāditā. Bombay: Nirṇayasāgara 1915.</bibl><bibl type="base-resource">Plain text: <span target="AS-VDh-t.html">dcv/Aṣṭasahasrī/AS-VDh-t</span></bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Aṣṭasahasrī</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">AS</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">AS-VDh‑b</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Vaṃśīdhara (VDh) in 1915. </seg><seg type="derivat" subtype="bare-text">The resource renders the bare text (b) only. </seg></p><p/><p><seg type="thanks">H. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for <span type="organisation">South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna,</span> and for the <span type="organisation">Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences.</span> Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is especially grateful to the late Helmut Krasser for financing the capture of the printed edition and to Vitus Angermeier for providing the initial TEI encoding. </seg></p></projectDesc></encodingDesc></teiHeader><text type="plain-text"><body><head rend="bold" n="a_1"> <span type="ref-block" n="1 r_AS-VDh#001,01_r"/>oṃ <span type="ref-block" n="2 r_AS-VDh#001,02_r"/>śrīmadvidyānandisvāmiviracitā <span type="ref-block" n="3 r_AS-VDh#001,03_r"/>aṣṭasahasrī </head><l> <span type="ref-block" n="4 r_AS-VDh#001,04_r"/>śrīvarddhamānam abhivandya samantabhadram udbhūtabodhamahimānam anindyavācam </l><l> <span type="ref-block" n="5 r_AS-VDh#001,05_r"/>śāstrāvatāraracitastutigocarāptamīmāṃsitaṃ kṛtir alaṅkriyate mayāsya <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_3" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6 r_AS-VDh#002,01_r"/>śreyaḥ śrīvarddhamānasya paramajineśvarasamudayasya samantabhadrasya tadamalavācaś ca saṃstavanam āptamīmāṃsitasyāla<span type="ref-block" n="7 r_AS-VDh#002,02_r"/>ṅkaraṇe tadāśrayatvād anyatamāsambhave tadaghaṭanāt tadvṛttikārair api tata evoddīpīkṛtetyādinā tatsaṃstavana<span type="ref-block" n="8 r_AS-VDh#002,03_r"/>vidhānāt devāgametyādimaṅgalapurassarastavaviṣayaparamāptaguṇātiśayaparīkṣām upakṣipataiva svayaṃ śraddhāguṇajñatā<span type="ref-block" n="9 r_AS-VDh#002,04_r"/>lakṣaṇaṃ prayojanam ākṣiptaṃ lakṣyate tadanyatarāpāye 'rthasyānupapatteḥ śāstranyāyānusāritayā tathaivopanyāsāt <span type="ref-block" n="10 r_AS-VDh#002,05_r"/>ity anena granthakārasya śraddhāguṇajñatālakṣaṇe prayojane śāstrārambhastavaviṣayāptaguṇātiśayaparīkṣopakṣepasya sādhana<span type="ref-block" n="11 r_AS-VDh#003,01_r"/>tv asamarthanāt śāstrāvatāraracitastutigocarāptamīmāṃsitam idaṃ śāstraṃ devāgamābhidhānam iti nirṇayaḥ maṅgala<span type="ref-block" n="12 r_AS-VDh#003,02_r"/>purassarastavo hi śāstrāvatāraracitastutir ucyate maṅgalaṃ purassaram asyeti maṅgalapurassaraḥ śāstrāvatārakāla<span type="ref-block" n="13 r_AS-VDh#003,03_r"/>s tatra racitaḥ stavo maṅgalapurassarastavaḥ iti vyākhyānāt tadviṣayo yaḥ paramāptas tadguṇātiśayaparīkṣā tadvi<span type="ref-block" n="14 r_AS-VDh#003,04_r"/>ṣayāptamīmāṃsitam evoktam tad evaṃ niśśreyasaśāstrasyādau tannibandhanatayā maṅgalārthatayā ca munibhiḥ saṃstu<span type="ref-block" n="15 r_AS-VDh#003,05_r"/>tena niratiśayaguṇena bhagavatāptena śreyomārgam ātmahitam icchatāṃ samyagmithyopadeśārthaviśeṣapratipattyartham āpta<span type="ref-block" n="16 r_AS-VDh#003,06_r"/>mīmāṃsāṃ vidadhānāḥ śraddhāguṇajñatābhyāṃ prayuktamanasaḥ kasmād devāgamādivibhūtito 'haṃ mahānnābhiṣṭuta iti <span type="ref-block" n="17 r_AS-VDh#003,07_r"/>sphuṭaṃ pṛṣṭā iva svāmisamantabhadrācāryāḥ prāhuḥ </p><p n="a_5" rend="justify"> <span type="ref-block" n="19 r_AS-VDh#003,09_r"/>devāgamādīnām ādiśabdena pratyekam abhisambandhanād devāgamādayo nabhoyānādayaś cāmarādayaś ca vibhūtayaḥ <span type="ref-block" n="20 r_AS-VDh#003,10_r"/>parigṛhyante tāś ca bhagavatīva māyāviṣv api maṣkariprabhṛtiṣu dṛśyante iti tadvat tayā bhagavan no 'smākaṃ parīkṣāpra<span type="ref-block" n="21 r_AS-VDh#003,11_r"/>dhānānāṃ mahān na stutyosi ājñāpradhānā hi tridaśādikaṃ parameṣṭhinaḥ paramātmacinhaṃ pratipadyeran nāsmadāda<span type="ref-block" n="22 r_AS-VDh#003,12_r"/>yas tādṛśo māyāviṣv api bhāvādityāgamāśrayo 'yaṃ stavaḥ śreyomārgasya praṇetā bhagavān stutyo mahān devāga<span type="ref-block" n="23 r_AS-VDh#003,13_r"/>manabhoyānacāmarādivibhūtimattvādyanyathānupapatter iti hetor apy āgamāśrayatvāt tasya ca prativādinaḥ <span type="ref-block" n="24 r_AS-VDh#003,14_r"/>pramāṇatvenāsiddheḥ tadāgamaprāmāṇyavādinām api vipakṣavṛttitayā gamakatvāyogāt tadāgamād eva hetor vipakṣa<span type="ref-block" n="25 r_AS-VDh#003,15_r"/>vṛttitvaprasiddheḥ paramārthapathaprasthāyiyathoditavibhūtimattvasya hetor māyopadarśitatadvibhūtimadbhir māyāvibhirna vya<span type="ref-block" n="26 r_AS-VDh#004,01_r"/>bhicāraḥ satyadhūmavattvādeḥ pāvakādau sādhye svapnopalabdhadhūmādimatā deśādinānaikāntikatvaprasaṅgāt sarvā<span type="ref-block" n="27 r_AS-VDh#004,02_r"/>numānocchedāt iti cet tarhi mā bhūdasya hetor vyabhicāraḥ pāramārthikyaḥ purandarabherīninādādikṛtapratighā<span type="ref-block" n="28 r_AS-VDh#004,03_r"/>tāgocaracāriṇyo yathoditavibhūtayas tīrthakare bhagavati tvayi tādṛśyo māyāviṣv api nety atas tvaṃ mahān asmākam a<span type="ref-block" n="29 r_AS-VDh#004,04_r"/>sīti vyākhyānād granthavirodhābhāvād iti kaścit so 'pi kutaḥ pramāṇāt prakṛtahetuṃ vipakṣāsambhavinaṃ pratīyāt <span type="ref-block" n="30 r_AS-VDh#004,05_r"/>na tāvat pratyakṣād anumānād vā tasya tadaviṣayatvāt nāpy āgamādasiddhaprāmāṇyāt tatpratipattir atiprasaṅgāt pramāṇataḥ <span type="ref-block" n="31 r_AS-VDh#004,06_r"/>siddhaprāmāṇyād āgamāt tatpratipattau tataḥ sādhyapratipattir evāstu paramparāpariśramaparihāraś caivaṃ pratipattuḥ syāt <span type="ref-block" n="32 r_AS-VDh#004,07_r"/>tataḥ sūktaṃ sarvathā nāto hetos tvam asi no mahāṃs tasyāgamāśrayatvād iti tarhy antaraṅgabahiraṅgavigrahādimahodaye<span type="ref-block" n="33 r_AS-VDh#004,08_r"/>nānyajanātiśāyinā satyena stotavyo 'haṃ mahān iti bhagavatparyanuyoge satīva prāhuḥ </p><p n="a_7" rend="justify"> <span type="ref-block" n="35 r_AS-VDh#004,10_r"/>ātmānam adhiśritya varttamāno 'dhyātmamantaraṅgo vigrahādimahodayaḥ śaśvanniḥsvedatvādiḥ parānapekṣatvāt <span type="ref-block" n="36 r_AS-VDh#004,11_r"/>tato bahirgandhodakavṛṣṭyādir bahiraṅgo devopanītatvāt sa ca satyo māyāviṣvasattvāt divyaś ca manujendrā<span type="ref-block" n="37 r_AS-VDh#004,12_r"/>ṇām apy abhāvāt sa eṣa bahirantaḥśarīrādimahodayo 'pi pūraṇādiṣvasambhavī vyabhicārī svargiṣu bhāvād akṣī<span type="ref-block" n="38 r_AS-VDh#004,13_r"/>ṇakaṣāyeṣu tato 'pi na bhavān paramātmeti stūyate atha yādṛśo ghātikṣayajaḥ sa bhagavati na <span type="ref-block" n="39 r_AS-VDh#004,14_r"/>tādṛśo deveṣu yenānaikāntikaḥ syāt divaukassv apy asti rāgādimatsu sa naivāstīti vyākhyānād abhidhīyate <span type="ref-block" n="40 r_AS-VDh#004,15_r"/>tathāpy āgamāśrayatvād ahetuḥ pūrvavat nanu pramāṇasaṃplavavādinā pramāṇaprasiddhaprāmāṇyād āgamāt sādhyasiddhāv api <span type="ref-block" n="41 r_AS-VDh#004,16_r"/>tatprasiddhasādhanajanitānumānāt punas tatpratipattir aviruddhaiveti cen na upayogaviśeṣasyābhāve pramāṇasaṃplavasyāna<span type="ref-block" n="42 r_AS-VDh#004,17_r"/>bhyupagamāt sati hi pratipattur upayogaviśeṣe deśādiviśeṣasamavadhānād āgamāt pratipannam api hiraṇyaretasaṃ sa <span type="ref-block" n="43 r_AS-VDh#004,18_r"/>punar anumānāt pratipitsate tatpratibaddhadhūmādisākṣātkaraṇāt pratipattiviśeṣaghaṭanāt punas tam eva pratyakṣato <span type="ref-block" n="44 r_AS-VDh#004,19_r"/>bubhutsate tatkaraṇasambandhāt tadviśeṣapratibhāsasiddheḥ na caivam āgamamātragamye sādhye sādhane na tatpratipa<span type="ref-block" n="45 r_AS-VDh#005,01_r"/>ttiviśeṣo 'stīti kim akāraṇam atra pramāṇasaṃplavo 'bhyupagamyate pratyakṣaniścitegnau dhūme ca tadabhyupagamaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="46 r_AS-VDh#005,02_r"/>sarvathā viśeṣābhāvāt tato devāgamanabhoyānacāmarādivibhūtibhir ivāntaraṅgabahiraṅgavigrahādimahodayenāpi <span type="ref-block" n="47 r_AS-VDh#005,03_r"/>na stotraṃ bhagavān paramātmārhati tarhi tīrthakṛtsampradāyena stutyo 'haṃ mahān iti bhagavadākṣepapravṛttāv iva <span type="ref-block" n="48 r_AS-VDh#005,04_r"/>sākṣād āhuḥ </p><p n="a_9" rend="justify"> <span type="ref-block" n="50 r_AS-VDh#005,06_r"/>iti bhagavato mahattve sādhye tīrthakarattvaṃ sādhanaṃ kutaḥ pramāṇāt siddham na tāvad adhyakṣāt tasya <span type="ref-block" n="51 r_AS-VDh#005,07_r"/>tadaviṣayatvāt sādhyavat nāpy anumānāt tadavinābhāviliṅgābhāvāt samayāt siddham iti cet pūrvavad āgamāśra<span type="ref-block" n="52 r_AS-VDh#005,08_r"/>yatvād agamakatvam asya vyabhicāraś ca na hi tīrthakaratvam āptatāṃ sādhayatiśakrādiṣv asambhavi sugatādau darśa<span type="ref-block" n="53 r_AS-VDh#005,09_r"/>nāt yathaiva hi bhagavati tīrthakaratvasamayo 'sti tathā sugatādiṣv api sugatas tīrthakaraḥ kapilas tīrthakara <span type="ref-block" n="54 r_AS-VDh#005,10_r"/>ityādisamayāḥ santīti sarve mahāntaḥ stutyāḥ syuḥ na ca sarve sarvadarśinaḥ parasparaviruddhasamayābhidhā<span type="ref-block" n="55 r_AS-VDh#005,11_r"/>yinaḥ tad uktam sugato yadi sarvajño kapilo neti kā pramā tāv ubhau yadi sarvajñau matabhedaḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="56 r_AS-VDh#005,12_r"/>tayor iti tato 'naikāntiko hetus tīrthakaratvākhyo na kasyacin mahattvaṃ sādhayatīti kaścid eva gurur mahān <span type="ref-block" n="57 r_AS-VDh#005,13_r"/>bhavet naiva bhaved ity āyātam ata eva na kaścit puruṣaḥ sarvajñaḥ stutyaḥ śreyo 'rthināṃ śruter eva śreyaḥsādha<span type="ref-block" n="58 r_AS-VDh#005,14_r"/>nopadeśaprasiddher ity aparaḥ taṃ pratyapīyam eva kārikā yojyā tīrthaṃ kṛntantīti tīrthakṛto mīmāṃsakāḥ <span type="ref-block" n="59 r_AS-VDh#005,15_r"/>sarvajñāgamanirākaraṇavāditvāt teṣāṃ samayās tīrthakṛtsamayās tīrthacchedasampradāyā bhāvanādivākyārthapravādā <span type="ref-block" n="60 r_AS-VDh#005,16_r"/>ity arthaḥ teṣāṃ ca parasparavirodhād āptatā saṃvādakatā nāstīti kaścid eva sampradāyo bhaved guruḥ saṃvādako naiva <span type="ref-block" n="61 r_AS-VDh#005,17_r"/>bhaved iti vyākhyānāt tad evaṃ vaktavyam bhāvanā yadi vākyārtho niyogo neti kā pramā tāv ubhau <span type="ref-block" n="62 r_AS-VDh#005,18_r"/>yadi vākyārtho hatau <span resp="?" rend="underline">bhaṭṭaprabhākarāv</span> iti kārye 'rthe codanājñānaṃ svarūpe kin na tatpramā dvayoś ced dhanta tau <span type="ref-block" n="63 r_AS-VDh#005,19_r"/>naṣṭau bhaṭṭavedāntavādināv iti nanu ca bhāvanāvākyārtha iti sampradāyaḥ śreyān niyoge bādhakasadbhā<span type="ref-block" n="64 r_AS-VDh#005,20_r"/>vāt niyukto 'ham anenāgniṣṭomādivākyeneti niravaśeṣo yogo hi niyogas tatra manāg apy ayogasya sambhavābhā<span type="ref-block" n="65 r_AS-VDh#006,01_r"/>vāt sa cānekavidhaḥ pravaktṛmatabhedāt <hi rend="bold">keṣā</hi>ñcil liṅādipratyayārthaḥ śuddhonyanirapekṣaḥ kāryarūpo niyogaḥ <span type="ref-block" n="66 r_AS-VDh#006,02_r"/>pratyayārtho niyogaś ca yataḥ śuddhaḥ pratīyate kāryarūpaś ca tenātra śuddhaṃ kāryam asau mataḥ viśeṣaṇaṃ tu yat tasya <span type="ref-block" n="67 r_AS-VDh#006,03_r"/>kiñcid anyat pratīyate pratyayārtho na tadyuktaṃ dhātvarthaḥ svargakāmavat prerakatvaṃ tu yat tasya viśeṣaṇam ihe<span type="ref-block" n="68 r_AS-VDh#006,04_r"/>ṣyate tasyāpratyayavācyatvāc chuddhe kārye niyogatā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti vacanāt <hi rend="bold">pareṣāṃ</hi> śuddhā preraṇā niyoga <span type="ref-block" n="69 r_AS-VDh#006,05_r"/>ity āśayaḥ preraṇaiva niyogotra śuddhā sarvatra gamyate nāprerito yataḥ kaścin niyuktaṃ svaṃ prabudhyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> <span type="ref-block" n="70 r_AS-VDh#006,06_r"/>preraṇāsahitaṃ kāryaṃ niyoga iti kecin manyante mamedaṃ kāryam ity evaṃ jñātaṃ pūrvaṃ yadā bhavet svasiddhau <span type="ref-block" n="71 r_AS-VDh#006,07_r"/>prerakaṃ tat syād anyathā tan na siddhyati <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> kāryasahitā preraṇā niyoga <hi rend="bold">ity apare</hi> preryate puruṣo naiva kārye<span type="ref-block" n="72 r_AS-VDh#006,08_r"/>ṇeha vinā kvacit tataś ca preraṇā proktā niyogaḥ kāryasaṅgatā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> kāryasyaivopacārataḥ pravarttakatvaṃ <span type="ref-block" n="73 r_AS-VDh#006,09_r"/>niyoga <hi rend="bold">ity anye</hi> preraṇāviṣayaḥ kāryaṃ na tu tatprerakaṃ svataḥ vyāpāras tu pramāṇasya prameya upacaryate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> <span type="ref-block" n="74 r_AS-VDh#006,10_r"/>kāryapreraṇayoḥ sambandho niyoga ity<hi rend="bold"> apare</hi> preraṇā hi vinā kāryaṃ prerikā naiva kasyacit kāryaṃ vā preraṇā<span type="ref-block" n="75 r_AS-VDh#006,11_r"/>yogo niyogas tena sammataḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> tatsamudāyo niyoga iti <hi rend="bold">cāpare</hi> parasparāvinābhūtaṃ dvayam etat pratīyate <span type="ref-block" n="76 r_AS-VDh#006,12_r"/>niyogaḥ samudāyo 'smāt kāryapreraṇayor mataḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> tadubhayasvabhāvavinirmukto niyoga iti <hi rend="bold">cānye</hi> <span type="ref-block" n="77 r_AS-VDh#006,13_r"/>siddham ekaṃ yato brahma gatam āmnāyataḥ sadā siddhatvena na tatkāryaṃ prerakaṃ kuta eva tat <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> <span type="ref-block" n="78 r_AS-VDh#006,14_r"/>yantrārūḍho niyoga iti <hi rend="bold">kaścit</hi> kāmī yatraiva yaḥ kaścin niyoge sati tatra saḥ viṣayārūḍham ātmānaṃ <span type="ref-block" n="79 r_AS-VDh#006,15_r"/>manyamānaḥ pravarttate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> bhogyarūpo niyoga ity <hi rend="bold">aparaḥ</hi> mamedaṃ bhogyam ity evaṃ bhogyarūpaṃ pratīyate mamatvena <span type="ref-block" n="80 r_AS-VDh#006,16_r"/>ca vijñānaṃ bhoktary eva vyavasthitam svāmitvenābhimāno hi bhoktur yatra bhaved ayam bhogyaṃ tad eva vijñeyaṃ <span type="ref-block" n="81 r_AS-VDh#006,17_r"/>tad evaṃ svaṃ nirucyate sādhyarūpatayā yena mamedam iti gamyate tatprasādhyena rūpeṇa bhogyaṃ svaṃ <span type="ref-block" n="82 r_AS-VDh#006,18_r"/>vyapadiśyate siddharūpaṃ hi yad bhogyaṃ na niyogaḥ sa tāvatā sādhyatveneha bhogyasya prerakatvā<span type="ref-block" n="83 r_AS-VDh#006,19_r"/>n niyogatā <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> puruṣa eva niyoga <hi rend="bold">ity anyaḥ</hi> mamedaṃ kāryam ity evaṃ manyate puruṣaḥ sadā puṃsaḥ <span type="ref-block" n="84 r_AS-VDh#006,20_r"/>kāryaviśiṣṭatvaṃ niyogosya ca vācyatā kāryasya siddhau jātāyāṃ tad yuktaḥ puruṣas tadā bhavet sādhita <span type="ref-block" n="85 r_AS-VDh#006,21_r"/>ity evaṃ pumān vākyārtha ucyate <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> so 'yam ekādaśaprakāro 'pi niyogo vicāryamāṇo bādhyate <span type="ref-block" n="86 r_AS-VDh#007,01_r"/>pramāṇādyaṣṭavikalpānatikramāt tad uktam pramāṇaṃ kiṃ niyogaḥ syāt prameyam athavā punaḥ ubhayena <span type="ref-block" n="87 r_AS-VDh#007,02_r"/>vihīno vā dvayarūpothavā punaḥ śabdavyāpārarūpo vā vyāpāraḥ puruṣasya vā dvayavyāpārarūpo vā <span type="ref-block" n="88 r_AS-VDh#007,03_r"/>dvayāvyāpāra eva vā tatraikādaśabhedo 'pi niyogo yadi pramāṇaṃ tadā vidhir eva vākyārtha iti vedāntavāda<span type="ref-block" n="89 r_AS-VDh#007,04_r"/>praveśaḥ prabhākarasya syāt pramāṇasya cidātmakatvāt cidātmanaḥ pratibhāsamātratvāt tasya ca parabrahmatvāt <span type="ref-block" n="90 r_AS-VDh#007,05_r"/>pratibhāsamātrād dhi pṛthagvidhiḥ kāryarūpatayā na pratīyate ghaṭādivat prerakatayā vā nānubhūyate vacanādivat <span type="ref-block" n="91 r_AS-VDh#007,06_r"/>karmakaraṇasādhanatayā hi tatpratītau kāryaprerakatāpratyayo yukto nānyathā kiṃ tarhi dṛṣṭavyo 'yam ātmā śrotavyo <span type="ref-block" n="92 r_AS-VDh#007,07_r"/>nididhyāsitavya ityādiśabdaśravaṇād avasthāntaravilakṣaṇena prerito 'ham iti jātākūtenāhaṅkāreṇa svayam ātmaiva <span type="ref-block" n="93 r_AS-VDh#007,08_r"/>pratibhāti sa eva vidhir iti vedāntavādibhir abhidhānāt <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> prameyatvaṃ tarhi niyogasyāstu pramāṇatve do<span type="ref-block" n="94 r_AS-VDh#007,09_r"/>ṣābhidhānād ity apy asatpramāṇābhāvāt prameyatve hi tasya pramāṇam anyad vācyamtadabhāve prameyatvāyogāt <span type="ref-block" n="95 r_AS-VDh#007,10_r"/>śrutivākyaṃ pramāṇam iti cen natasyācidātmakatve pramāṇatvāghaṭanād anyatropacārāt saṃvidātmakatve <span type="ref-block" n="96 r_AS-VDh#007,11_r"/>śrutivākyasya puruṣa eva śrutivākyam iti sa eva pramāṇam tatsaṃvedanavivarttas tu niyukto 'ham ity a<span type="ref-block" n="97 r_AS-VDh#007,12_r"/>bhimānarūpo niyogaḥ prameyatvam iti nāyaṃ puruṣād anyaḥ pratīyate yato vedāntavādimatapraveśo 'sminn api pakṣe na <span type="ref-block" n="98 r_AS-VDh#007,13_r"/>bhavet tarhi pramāṇaprameyarūpo niyogo bhavatv ity apy ayuktamsaṃvidvivarttatvāpatteḥ anyathā pramāṇaprameyarūpa<span type="ref-block" n="99 r_AS-VDh#007,14_r"/>tānupapatteḥ tathā ca sa eva cidātmobhayasvabhāvatayātmānam ādarśayanniyoga iti siddho brahmavādaḥ anubhaya<span type="ref-block" n="100 r_AS-VDh#007,15_r"/>svabhāvo niyoga iti cet tarhi saṃvedanamātram eva pāramārthikaṃ tasya kadācid apy aheyatvād anubhayasvabhāvatvasambhavāt <span type="ref-block" n="101 r_AS-VDh#007,16_r"/>pramāṇaprameyatvavyavasthābhedavikalasya sanmātradehatayā tasya vedāntavādibhir nirūpitatvāt tanmatapraveśa eva <span type="ref-block" n="102 r_AS-VDh#007,17_r"/>yadi punaḥ śabdavyāpāro niyoga iti mataṃ tadā bhaṭṭamatānusaraṇam asya durnivāramśabdavyāpārasya śabda<span type="ref-block" n="103 r_AS-VDh#008,01_r"/>bhāvanārūpatvāt atha puruṣavyāpāro niyogas tadāpi paramatānusaraṇampuruṣavyāpārasyāpi bhāvanā<span type="ref-block" n="104 r_AS-VDh#008,02_r"/>svabhāvatvāt śabdātmavyāpārabhedena bhāvanāyāḥ pareṇa dvaividhyābhidhānāt tadubhayarūpo niyoga iti <span type="ref-block" n="105 r_AS-VDh#008,03_r"/>cet tarhi paryāyeṇa yugapad vā yadi paryāyeṇa sa eva doṣaḥkvacit kadācic chabdavyāpārasya puruṣavyāpārasya <span type="ref-block" n="106 r_AS-VDh#008,04_r"/>ca bhāvanāsvabhāvasya niyoga iti nāmakaraṇāt yugapad ubhayasvabhāvatvaṃ punar ekatra viruddhaṃ na śakyaṃ <span type="ref-block" n="107 r_AS-VDh#008,05_r"/>vyavasthāpayitum tarhi tadanubhayavyāpārarūpo niyogo 'ṅgīkarttavya iti cet so 'pi viṣayasvabhāvo <span type="ref-block" n="108 r_AS-VDh#008,06_r"/>vā syāt phalasvabhāvo vā syān nissvabhāvo vā gatyantarābhāvāt viṣayasvabhāva iti cet kaḥ punar asau <span type="ref-block" n="109 r_AS-VDh#008,07_r"/>viṣayaḥ agniṣṭomena yajeta svargakāma ity ādivākyasyārtho yāgādir viṣaya iti cet sa tadvākyakāle <span type="ref-block" n="110 r_AS-VDh#008,08_r"/>svayam avidyamāno vidyamāno vā yady avidyamānas tadā tatsvabhāvo niyogo 'py avidyamāna eveti katham asau vākyārthaḥ <span type="ref-block" n="111 r_AS-VDh#008,09_r"/>khapuṣpavat buddhyārūḍhasya bhāvinas tasya vākyārthatve saugatamatānusaraṇaprasaṅgaḥ atha tadvākyakāle vidyamā<span type="ref-block" n="112 r_AS-VDh#008,10_r"/>no 'sau tarhi na niyogo vākyasyārthaḥtasya yāgādiniṣpādanārthatvātniṣpannasya ca yāgādeḥ punar niṣpā<span type="ref-block" n="113 r_AS-VDh#008,11_r"/>danāyogāt puruṣādivat atha tasya kiñcid aniṣpannaṃ rūpaṃ tadā tanniṣpādanārtho niyoga iti matam tarhi <span type="ref-block" n="114 r_AS-VDh#008,12_r"/>tatsvabhāvo niyogo 'py aniṣpanna iti kathaṃ vākyārthaḥ svayam asannihitasya kalpanārūḍhasya vākyārthatve sa eva <span type="ref-block" n="115 r_AS-VDh#008,13_r"/>saugatamatapraveśaḥ phalasvabhāvo niyoga ity ayam api pakṣo na kakṣīkartavyaḥtasya niyogatvāghaṭanāt na <span type="ref-block" n="116 r_AS-VDh#008,14_r"/>hi svargādiphalaṃ niyogaḥphalāntaraparikalpanaprasaṅgātniṣphalasya niyogasyāyogāt phalāntarasya ca <span type="ref-block" n="117 r_AS-VDh#008,15_r"/>phalasvabhāvaniyogavādināṃ niyogatvāpattau tadanyaphalaparikalpane 'navasthāprasaṅgaḥ phalasya vākyakāle svayam a<span type="ref-block" n="118 r_AS-VDh#008,16_r"/>sannihitatvāc ca tatsvabhāvo niyogo 'py asannihita eveti kathaṃ vākyārthaḥ tasya vākyārthatve nirālambanaśa<span type="ref-block" n="119 r_AS-VDh#008,17_r"/>bdavādāśrayaṇāt kutaḥ prabhākaramatasiddhiḥ svabhāvo niyoga ity ayam api pakṣo 'nenaiva pratikṣiptaḥ <span type="ref-block" n="120 r_AS-VDh#008,18_r"/>kiñca sann eva vā niyogaḥ syād asann eva vobhayarūpo vānubhayarūpo vā prathamapakṣe vidhivāda eva dvitīyapakṣe <span type="ref-block" n="121 r_AS-VDh#008,19_r"/>nirālambanavādaḥ tṛtīyapakṣe tūbhayadoṣānuṣaṅgaḥ caturthapakṣe vyāghātaḥsattvāsattvayoḥ paravyavacchedarūpayo<span type="ref-block" n="122 r_AS-VDh#008,20_r"/>r ekatarasya niṣedhe 'nyatarasya vidhānaprasakteḥsakṛd ekatra pratiṣedhāyogāt sarvathā sadasattvayoḥ pratiṣedhe 'pi <span type="ref-block" n="123 r_AS-VDh#008,21_r"/>kathañcit sadasattvāvirodhād adoṣa iti cet syādvādāśrayaṇaprasaṅgaḥ prabhākarasya kiñca niyogaḥ sakalo 'pi <span type="ref-block" n="124 r_AS-VDh#008,22_r"/>pravarttakasvabhāvo vā syād apravarttakasvabhāvo vā pravarttakasvabhāvaś cet prabhākarāṇām iva tāthāgatādīnām api <span type="ref-block" n="125 r_AS-VDh#009,01_r"/>pravarttakaḥ syāttasya sarvathā pravarttakatvāt teṣāṃ viparyāsādapravarttaka iti cet pareṣām api viparyāsāda<span type="ref-block" n="126 r_AS-VDh#009,02_r"/>pravarttako 'stu śakyaṃ hi vaktuṃ prābhākarā viparyas tatvāc chabdaniyogāt pravarttante netareteṣām aviparyas tatvā<span type="ref-block" n="127 r_AS-VDh#009,03_r"/>d iti saugatādayo viparyas tās tanmatasya pramāṇabādhitatvāt na punaḥ prābhākarā ity api pakṣapātamātram <span type="ref-block" n="128 r_AS-VDh#009,04_r"/>tanmatasyāpi pramāṇabādhitatvāviśeṣāt yathaiva hi pratikṣaṇavinaśvarasakalārthakathanaṃ pratyakṣādiviruddhaṃ <span type="ref-block" n="129 r_AS-VDh#009,05_r"/>tathā niyoktṛniyogatadviṣayādibhedaparikalpanam api sarvapramāṇānāṃ vidhiviṣayatāvyavasthāpanena tadbā<span type="ref-block" n="130 r_AS-VDh#009,06_r"/>dhakatvopapatteḥ yadi punar apravarttakasvabhāvaḥ śabdaniyogas tadā siddha eva tasya pravṛttihetutvāyogaḥ sa ca <span type="ref-block" n="131 r_AS-VDh#009,07_r"/>vākyārthatvābhāvaṃ sādhayati kiñca niyogaḥ phalarahito vā syāt phalasahito vā phalarahitaś cet na <span type="ref-block" n="132 r_AS-VDh#009,08_r"/>tataḥ prekṣāvatāṃ pravṛttiḥ aprekṣāvat tv aprasaṅgāt prayojanam anuddiśya na mando 'pi pravarttate iti prasiddheś ca <span type="ref-block" n="133 r_AS-VDh#009,09_r"/>prasiddhacaṇḍanarapativacananiyogād aphalād api pravarttanadarśanād adoṣa iti cen na tasyāpāyaparirakṣaṇaphala<span type="ref-block" n="134 r_AS-VDh#009,10_r"/>tvāt tanniyogād apravarttane tadājñollaṅghanakṛtām apāyo 'vaśyaṃ sambhavatīti tarhi vedavacanād api niyuktaḥ <span type="ref-block" n="135 r_AS-VDh#009,11_r"/>pratyavāyaparihārāya pravarttatām nityanaimittike kuryāt pratyavāyajihāsaye ti vacanāt katham idānīṃ <span type="ref-block" n="136 r_AS-VDh#009,12_r"/>svargakāma iti vacanam avatiṣṭhatejuhuyāj juhotu hotavyam iti liṅloṭtavyapratyayāntanirdeśamātrād eva <span type="ref-block" n="137 r_AS-VDh#009,13_r"/>niyogamātrasya siddhes tata eva ca pravṛttisambhavāt yadi punaḥ phalasahito niyoga iti pakṣas tadā phalā<span type="ref-block" n="138 r_AS-VDh#009,14_r"/>rthitaiva pravarttikā na niyogaḥtam antareṇāpi phalārthināṃ pravṛttidarśanāt puruṣavacanān niyogeyam upālambho <span type="ref-block" n="139 r_AS-VDh#009,15_r"/>nāpauruṣeyāgnihotrādivākyāttasyānupālambhatvād iti cet sarvaṃ vai khalv idaṃ bramhe tyādi vacanam api <span type="ref-block" n="140 r_AS-VDh#009,16_r"/>vidhimātrapratipādakam anupālabhyam astu tata eva tathā ca vedāntavādasiddhiḥ tasmān na niyogo vākyā<span type="ref-block" n="141 r_AS-VDh#009,17_r"/>rthaḥ kasyacit pravṛttihetutvābhāvād vidhivat sarveṣu ca pakṣeṣu niyogasya pratyekaṃ vicāryamāṇasyāyogān na <span type="ref-block" n="142 r_AS-VDh#009,18_r"/>vākyārthatvam avatiṣṭhate tathā hi na tāvat kāryaṃ śuddhaṃ niyoga iti pakṣo ghaṭate preraṇāniyojyavarjitasya <span type="ref-block" n="143 r_AS-VDh#009,19_r"/>niyogasyāsambhavāt tasmin niyogasaṃjñākaraṇe svakambalasya kūrdāliketi nāmāntarakaraṇamātraṃ syāt <span type="ref-block" n="144 r_AS-VDh#010,01_r"/>na ca tāvatā sveṣṭasiddhiḥ śuddhā preraṇā niyoga ity apy anenāpāstaṃniyojyaphalarahitāyāḥ preraṇāyāḥ <span type="ref-block" n="145 r_AS-VDh#010,02_r"/>pralāpamātratvān niyogarūpatānupapatteḥ preraṇāsahitaṃ kāryaṃ niyoga ity apy asambhāvyamniyojyavirahe <span type="ref-block" n="146 r_AS-VDh#010,03_r"/>niyogavirodhāt kāryasahitā preraṇā niyoga ity apy anena nirastam kāryasyaivopacārataḥ pravarttakatvaṃ <span type="ref-block" n="147 r_AS-VDh#010,04_r"/>niyoga ity apy asāramniyojyādinirapekṣasya kāryasya pravarttakatvopacārāyogāt kadācit kvacit paramārtha<span type="ref-block" n="148 r_AS-VDh#010,05_r"/>tas tasya tathānupalambhāc ca kāryapreraṇayoḥ sambandho niyoga iti vacanam asaṅgatamtato bhinnasya sambandhasya <span type="ref-block" n="149 r_AS-VDh#010,06_r"/>sambandhinirapekṣasya niyogatvāghaṭanāt sambandhyātmanaḥ sambandhasya niyogatvam ity api duranvayampreryamāṇa<span type="ref-block" n="150 r_AS-VDh#010,07_r"/>puruṣanirapekṣayoḥ sambandhyātmanor api kāryapreraṇayor niyogatvānupapatteḥ tatsamudāyaniyogavādo 'py anena <span type="ref-block" n="151 r_AS-VDh#010,08_r"/>pratyākhyātaḥ kāryapreraṇāvinirmuktas tu niyogo na vidhivādam atiśete yat punaḥ svargakāmaḥ puruṣo 'gni<span type="ref-block" n="152 r_AS-VDh#010,09_r"/>hotrādivākyaniyoge sati yāgalakṣaṇaṃ viṣayam ārūḍham ātmānaṃ manyamānaḥ pravarttate iti yantrārūḍhaniyogavacanaṃ <span type="ref-block" n="153 r_AS-VDh#010,10_r"/>tad api na paramātmavādapratikūlampuruṣābhimānamātrasya niyogatvavacanāt tasya cāvidyodayanibandhanatvāt <span type="ref-block" n="154 r_AS-VDh#010,11_r"/>bhogyarūpo niyoga iti cāyuktamniyoktṛpreraṇāśūnyasya bhogyasya tadbhāvānupapatteḥ puruṣasvabhāvo hi na <span type="ref-block" n="155 r_AS-VDh#010,12_r"/>niyogo ghaṭate tasya śāśvatikatvena niyogasya śāśvatikatvaprasaṅgāt puruṣamātravidher eva tathābhidhāne <span type="ref-block" n="156 r_AS-VDh#010,13_r"/>vedāntavādaparisamāpteḥ kuto niyogavādo nāma nanv evaṃ niyoganirākaraṇe 'pi vidher vākyārthatvaghaṭanān na <span type="ref-block" n="157 r_AS-VDh#010,14_r"/>bhāvanā vākyārthaḥ siddho bhaṭṭasyeti na cetasi vidheyamvidher api vicāryamāṇasya bādhyamānatvāt so 'pi <span type="ref-block" n="158 r_AS-VDh#010,15_r"/>hi pramāṇarūpo vā syāt prameyarūpo vā tadubhayarūpo vā anubhayarūpo vā puruṣavyāpārarūpo vā śabda<span type="ref-block" n="159 r_AS-VDh#010,16_r"/>vyāpārarūpo vā dvayavyāpārarūpo vā'dvayavyāpārarūpo vety aṣṭau vikalpān nātikrāmati tathāhi pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="160 r_AS-VDh#010,17_r"/>vidhir iti kalpanāyāṃ prameyaṃ kima paraṃ syāt tatsvarūpam eveti cen nasarvathā niraṃśasya sanmātradehasya <span type="ref-block" n="161 r_AS-VDh#010,18_r"/>vidheḥ pramāṇaprameyarūpadvayavirodhāt kalpitatvāt tadrūpadvayasya tatrāvirodha iti cet katham idānīm anyāpohaḥ <span type="ref-block" n="162 r_AS-VDh#010,19_r"/>śabdārthaḥ pratiṣidhyatesaṃvinmātrasyāpramāṇatvavyāvṛttyā pramāṇatvam aprameyatvavyāvṛttyā ca prameyatvam iti <span type="ref-block" n="163 r_AS-VDh#011,01_r"/>parair abhidhātuṃ śakyatvāt vastusvabhāvābhidhāyakatvābhāve śabdasyānyāpohābhidhāyakatve 'pi kvacit pravarttaka<span type="ref-block" n="164 r_AS-VDh#011,02_r"/>tyāyogān nānyāpohaḥ śabdārtha iti cet tarhi vastusvarūpābhidhāyino 'pi śabdasyānyāpohānabhidhāyitve 'nya<span type="ref-block" n="165 r_AS-VDh#011,03_r"/>parihāreṇa kvacit pravṛttinibandhatāpāyād vidhir api śabdārtho mā bhūt paramapuruṣasyaiva vidheyatvāt tadanyasyāsa<span type="ref-block" n="166 r_AS-VDh#011,04_r"/>mbhavān nānyaparihāreṇa pravṛttir iti cet katham idānīṃ draṣṭavyo re 'yam ātme tyādivākyān nairātmyādiparihāre<span type="ref-block" n="167 r_AS-VDh#011,05_r"/>ṇātmani pravṛttir nairātmyādidarśanādīnām api prasaṅgāt nairātmyāder anādyavidyopakalpitatvān na taddarśanādau <span type="ref-block" n="168 r_AS-VDh#011,06_r"/>pravṛttir iti cet katham anyaparihāreṇa pravṛttir na bhavet paramabrahmaṇo vidhir evānyasyānādyavidyopakalpitasya <span type="ref-block" n="169 r_AS-VDh#011,07_r"/>nairātmyādeḥ parihāra iti cet katham evam anyāpohavādino 'pi parāpohanam eva svarūpavidhir na bhavet tasyā<span type="ref-block" n="170 r_AS-VDh#011,08_r"/>nyāpohavādivirodhān naivam iti cet vidhivādino 'pi tathā vidhivādavirodhād anyāpohābhyupagamo mā bhūt <span type="ref-block" n="171 r_AS-VDh#011,09_r"/>paramārthato 'nyāpoho vidhivādinā naivābhyupagamyate tasya pratibhāsasamānādhikaraṇatvena pratibhāsāntaḥ<span type="ref-block" n="172 r_AS-VDh#011,10_r"/>praviṣṭatvasiddheḥ paramapuruṣatvāt pratibhāsasvarūpavat tasyāpratibhāsamānatve vyavasthānupapatter anyathātipra<span type="ref-block" n="173 r_AS-VDh#011,11_r"/>saṅgāt śabdajñānesyānumānajñāne cānyāpohasya pratibhāsane 'pi tatsamānādhikaraṇatayā pratibhāsanān na <span type="ref-block" n="174 r_AS-VDh#011,12_r"/>tato 'nyatvam tasya ca śabdānumānajñānasya pratibhāsamātrātmakatvān nārthāntaratvam iti cet katham idānīm u<span type="ref-block" n="175 r_AS-VDh#011,13_r"/>paniṣadvākyaṃ pratibhāsamātrād anyalliṅgaṃ vā yatas tatpratipattiḥ prekṣāvataḥ syāt tasya paramabrahmavivarttatvād vi<span type="ref-block" n="176 r_AS-VDh#011,14_r"/>varttasya ca vivarttino 'bhedena parikalpanāt tatas tatpratipattir iti cet kathaṃ tatparikalpitād vākyāl liṅgād vā <span type="ref-block" n="177 r_AS-VDh#011,15_r"/>paramārthapathāvatāriṇaḥ paramabrahmaṇaḥ pratipattiḥparikalpitād dhūmādeḥ pāramārthikapāvakādipratipattiprasaṅgāt <span type="ref-block" n="178 r_AS-VDh#011,16_r"/>pāramārthikam evopaniṣadvākyaṃ liṅgaṃ ca paramabrahmatveneti cet tarhi yathā tatpāramārthikaṃ tathā sādhyasamaṃ kathaṃ <span type="ref-block" n="179 r_AS-VDh#012,01_r"/>puruṣādvaitaṃ vyavasthāpayet yathā ca pratipādyajanasya prasiddhaṃ na tathā pāramārthikaṃdvaitaprasaṅgāt iti kutaḥ <span type="ref-block" n="180 r_AS-VDh#012,02_r"/>paramārthasiddhiḥ tatas tām abhyupagacchatā pāramārthikam upaniṣadvākyaṃ liṅgaṃ ca pratipattavyam tac cācitsvabhā<span type="ref-block" n="181 r_AS-VDh#012,03_r"/>vaṃ citsvabhāvatve parasaṃvedyatvavirodhāt pratipādakacitsvabhāvatvāt tatsukhādivat pratipādyacitsvabhāvatve <span type="ref-block" n="182 r_AS-VDh#012,04_r"/>vā na pratipādakasaṃvedyatvaṃ pratipādyasukhādivat tasya tadubhayacitsvabhāvatve prāśnikādisaṃvedyatvavirodhas tadu<span type="ref-block" n="183 r_AS-VDh#012,05_r"/>bhayasukhādivat sakalajanacitsvabhāvatve pratipādakādibhāvānupapattiḥaviśeṣāt pratipādakādī<span type="ref-block" n="184 r_AS-VDh#012,06_r"/>nām avidyopakalpitatvād adoṣa iti cet yaiva pratipādakasyāvidyā pratipādakatvopakalpikā saiva pratipādyasya <span type="ref-block" n="185 r_AS-VDh#012,07_r"/>prāśnikādeś cāviśiṣṭā pratipādakatvam upakalpayet pratipādyasya cāvidyā pratipādyatvopakalpanaparā pratipā<span type="ref-block" n="186 r_AS-VDh#012,08_r"/>dakāder aviśiṣṭā pratipādyatvaṃ parikalpayet pratipādakādīnām abhedāt tadavidyānām abhedaprasaṅgāt bhede vā <span type="ref-block" n="187 r_AS-VDh#012,09_r"/>pratipādakādīnāṃ bhedasiddhiḥviruddhadharmādhyāsāt anādya'vidyopakalpita eva tadavidyānāṃ bhedo na <span type="ref-block" n="188 r_AS-VDh#012,10_r"/>pāramārthika iti cet paramārthatas tarhy abhinnās tadavidyā iti sa eva pratipādakādīnāṃ saṅkaraprasaṅgaḥ yadi <span type="ref-block" n="189 r_AS-VDh#012,11_r"/>punar avidyāpi pratipādakādīnām avidyopakalpitatvād eva na bhedābhedavikalpasahā nīrūpatvād iti mataṃ tadā <span type="ref-block" n="190 r_AS-VDh#012,12_r"/>paramārthapathāvatāriṇaḥ pratipādakādaya iti balādāyātamtadavidyānām avidyopakalpitatve vidyātvavidher avaśya<span type="ref-block" n="191 r_AS-VDh#012,13_r"/>mbhāvitvāt tathā ca pratipādikādibhyo bhinnam upaniṣadvākyaṃ sakṛt tatsaṃvedyatvānyathānupapatteḥ ity acitsvabhāvaṃ <span type="ref-block" n="192 r_AS-VDh#013,01_r"/>siddhaṃ bahirvastu tadvaddhaṭādivastusiddhir iti na pratibhāsādvaitavyavasthā pratibhāsyasyāpi suprasiddhatvāt prati<span type="ref-block" n="193 r_AS-VDh#013,02_r"/>bhāsasamānādhikaraṇatā punaḥ pratibhāsyasya kathañcid bhede 'pi na viruddhyate ghaṭaḥ pratibhāsata iti pratibhāsa<span type="ref-block" n="194 r_AS-VDh#013,03_r"/>viṣayo bhavatīty ucyate viṣayaviṣayiṇor abhedopacārāt prasthapramitaṃ dhānyaṃ prastha iti yathā tataḥ sāmā<span type="ref-block" n="195 r_AS-VDh#013,04_r"/>nādhikaraṇyād upacaritān nānupacaritaikatvasiddhiḥ mukhyaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ kva siddham iti cet saṃvedanaṃ <span type="ref-block" n="196 r_AS-VDh#013,05_r"/>pratibhāsate bhāti cakāstītyādi vyavahāre mukhyam tato vaiyadhikaraṇyavyavahāras tu gauṇas tatra saṃvedanasya <span type="ref-block" n="197 r_AS-VDh#013,06_r"/>pratibhāsanam iti paṭasya pratibhāsanam ity atra tasya mukhyatvaprasiddheḥ kathañcid bhedam antareṇa sāmānādhikaraṇyā<span type="ref-block" n="198 r_AS-VDh#013,07_r"/>nupapatteś ca tata eva kathañcid bhedasiddhiḥ śuklaḥ paṭa ity atra sarvathā śuklapaṭayor aikye hi na samānādhi<span type="ref-block" n="199 r_AS-VDh#013,08_r"/>karaṇatā paṭaḥ paṭa iti yathā nāpi sarvathā bhede himavanmakarākaravat tathānyāpohasya pratibhāsamānasya <span type="ref-block" n="200 r_AS-VDh#013,09_r"/>pratibhāsasamānādhikaraṇatve 'pi pratibhāsād bhedavyavasthites tadviṣayaḥ śabdaḥ kathaṃ vidhiviṣaya eva samavatiṣṭhate <span type="ref-block" n="201 r_AS-VDh#013,10_r"/>tathābhyupagame ca katham anyaparihāreṇa kvacit pravarttakaḥ śabdo yato vidhiviṣayaḥ syād iti sūktamvidheḥ <span type="ref-block" n="202 r_AS-VDh#013,11_r"/>pramāṇatve tasyaiva prameyatvakalpanāyām anyāpohānupraveśo 'nyathānyatprameyaṃ vācyam iti prameyarūpo vidhi<span type="ref-block" n="203 r_AS-VDh#013,12_r"/>r iti kalpanāyām api pramāṇam anyadvācyam iti tasyaivobhayasvabhāvatvavirodhātkalpanāvaśād vidheḥ pramāṇarū<span type="ref-block" n="204 r_AS-VDh#013,13_r"/>patve 'nyāpohavādānuṣaṅgasyāviśeṣāt pramāṇaprameyarūpo vidhir iti kalpanāpy anena nirastā tadanubhayarūpo <span type="ref-block" n="205 r_AS-VDh#013,14_r"/>vidhir iti kalpanāyāṃ tu svaraśṛṅgādivadavastutāpattiḥpramāṇaprameyasvabhāvarahitasya vidheḥ svabhāvāntareṇa <span type="ref-block" n="206 r_AS-VDh#013,15_r"/>vyavasthānāyogāt pramātrāder api prameyatvopapatteḥ anyathā tatra pramāṇavṛtter abhāvāt sarvathā vastutvahāniḥ <span type="ref-block" n="207 r_AS-VDh#014,01_r"/>śabdavyāpārarūpo vidhir iti cet sā śabdabhāvanaiva puruṣavyāpāraḥ sa iti cet sārthabhāvanā syāt <span type="ref-block" n="208 r_AS-VDh#014,02_r"/>etenobhayavyāpārarūpo vidhir iti pratyākhyātam tadanubhayavyāpārarūpas tu vidhir viṣayasvabhāvaś cet tasya <span type="ref-block" n="209 r_AS-VDh#014,03_r"/>vākyakāle 'sannidhānān nirālambanaśabdavādapraveśaḥ phalasvabhāvaś cet sa eva doṣaḥtasyāpi tadā'sa<span type="ref-block" n="210 r_AS-VDh#014,04_r"/>nnidhānād anyathā vidher anavatārāt nissvabhāvo vidhir iti kalpanāyāṃ tu vidhir vākyārtha iti na kiñcid vā<span type="ref-block" n="211 r_AS-VDh#014,05_r"/>kyārtha ity uktaṃ syāt kiñca yadi vidhiḥ sann eva tadā na kasyacid vidheyaḥ puruṣasvarūpavat athāsann eva <span type="ref-block" n="212 r_AS-VDh#014,06_r"/>tathāpi na vidheyaḥ kharaviṣāṇavat atha puruṣarūpatayā san darśanādirūpatayā tv asann iti vidheyaḥ syāt <span type="ref-block" n="213 r_AS-VDh#014,07_r"/>tadobhayarūpatāpattiḥ na san nāpy asan vidhir iti cet tad idaṃ vyāhatamsarvathā sattvapratiṣedhe sarvathaivā<span type="ref-block" n="214 r_AS-VDh#014,08_r"/>sattvavidhiprasaṅgāttanniṣedhe vā sarvathā sattvavidhānuṣaṅgāt sakṛd ubhayapratiṣedhe tu kathañcit sadasattvavi<span type="ref-block" n="215 r_AS-VDh#014,09_r"/>dhānān matāntarānuṣaṅgāt kuto vidhir eva vākyārthaḥ kiñca vidhiḥ pravarttakasvabhāvo vā syād apravarttakasvabhāvo <span type="ref-block" n="216 r_AS-VDh#014,10_r"/>vā pravarttakasvabhāvaś ced vedāntavādinām iva tāthāgatādīnām api pravarttakaḥ syāt teṣāṃ viparyāsān na pravarttaka <span type="ref-block" n="217 r_AS-VDh#014,11_r"/>iti cet tata eva vedāntavādinām apravarttaka ity api śakyeta saugatādīnām eva viparyāso 'pravarttamānānāṃ <span type="ref-block" n="218 r_AS-VDh#014,12_r"/>na punaḥ pravarttamānānāṃ vidhivādinām ity aprāmāṇikam eveṣṭamubhayeṣāṃ samānākṣepasamādhānatvāt yadi <span type="ref-block" n="219 r_AS-VDh#014,13_r"/>punar apravarttakasvabhāva eva vidhis tadā kathaṃ vākyārthaḥ syān niyogavat kiñca vidhiḥ phalarahito vā syāt <span type="ref-block" n="220 r_AS-VDh#014,14_r"/>phalasahito vā phalarahitaś cen na pravarttako niyogavad eva puruṣādvaite na kaścit kutaścit pravarttaka iti cet <span type="ref-block" n="221 r_AS-VDh#014,15_r"/>katham apravarttako vidhiḥ sarvathā vākyārthaḥ kathyate tathā niyogasyāpi vākyārthatvaprasaṅgāt tathā <span type="ref-block" n="222 r_AS-VDh#014,16_r"/>draṣṭavyo re 'yam ātmetyādivākyād ātmani darśanaśravaṇānumananadhyānavidhāne pratipattur apravṛttau kim arthas tadvā<span type="ref-block" n="223 r_AS-VDh#014,17_r"/>kyābhyāsaḥ phalasahito vidhir iti kalpanāyāṃ phalārthitayaiva lokasya pravṛttisiddher vṛttyā vidhika<span type="ref-block" n="224 r_AS-VDh#014,18_r"/>thanaṃ niyogakathanavat tathāpi vidher vākyārthatve niyogasyāpi vākyārthatvaṃ kuto na bhavet <span type="ref-block" n="225 r_AS-VDh#015,01_r"/>paṭādivat padārthāntaratvenāpratibhāsanān niyojyamānaviṣayaniyoktṛdharmatvena cānavasthānān na niyogo <span type="ref-block" n="226 r_AS-VDh#015,02_r"/>vākyārtha iti cet tad itaratrāpi samānamvidher api ghaṭādivat padārthāntaratvenāpratibhāsanātvidhā<span type="ref-block" n="227 r_AS-VDh#015,03_r"/>yyamānaviṣayavidhāyakadharmatvenāvyavasthiteś ca yathaiva hi niyojyasya puṃso dharme niyoge 'nanuṣṭheyatā <span type="ref-block" n="228 r_AS-VDh#015,04_r"/>niyogasya siddhatvādanyathā tadanuṣṭhāno paramābhāvānuṣaṅgātkasyacid rūpasyāsiddhasyābhāvāt asiddha<span type="ref-block" n="229 r_AS-VDh#015,05_r"/>rūpatāyāṃ vā'niyojyatvamvirodhād vandhyāstanandhayādivat siddharūpeṇa niyojyatve tasyaivārtharūpeṇa vā <span type="ref-block" n="230 r_AS-VDh#015,06_r"/>niyojyatāyām ekasya puruṣasya siddhāsiddharūpasaṅkarān niyojyetaratvavibhāgāsiddhiḥ tadrūpā'saṅkare vā <span type="ref-block" n="231 r_AS-VDh#015,07_r"/>bhedaprasaṅgād ātmanaḥ siddhāsiddharūpayoḥ sambandhābhāvo 'nupakārāt upakārakalpanāyām ātmanas tadupakāryatve <span type="ref-block" n="232 r_AS-VDh#015,08_r"/>nityatvahāniḥ tayor ātmopakāryatve siddharūpasya sarvathopakāryatvavyāghātaḥ asiddharūpasyāpy upakāryatve <span type="ref-block" n="233 r_AS-VDh#015,09_r"/>gaganakusumāder upakāryatānuṣaṅgaḥ siddhāsiddharūpayor api kathañcid asiddharūpopagame prakṛtaparyanuyogānivṛtter anavasthā<span type="ref-block" n="234 r_AS-VDh#015,10_r"/>nuṣaṅgād ity upālambhaḥ tathā vidhāpyamānasya puruṣasya dharme vidhāv api siddhasya puṃso darśanaśravaṇānumananadhyā<span type="ref-block" n="235 r_AS-VDh#015,11_r"/>navidhānavirodhaḥ tadvidhāne vā sarvadā tadanuparatiprasaktiḥ darṣanādirūpeṇa tasyāsiddhau vidhānavyāghātaḥ <span type="ref-block" n="236 r_AS-VDh#015,12_r"/>kūrmaromādivat siddharūpeṇa vidhāpyamānasya vidhāne tasyaivāsiddharūpeṇa cāvidhāne siddhāsiddharūpasaṅka<span type="ref-block" n="237 r_AS-VDh#015,13_r"/>rād vidhāpyetaratvavibhāgāsiddhiḥ tadrūpāsaṅkare vā bhedaprasaṅgādātmanaḥ siddhāsiddharūpayos tatsambandhābhāvādi<span type="ref-block" n="238 r_AS-VDh#015,14_r"/>doṣāsañjanasyāviśeṣaḥ tathā viṣayasya yogalakṣaṇasya dharme niyoge tasyā'pariniṣpannatvāt svarūpābhāvā<span type="ref-block" n="239 r_AS-VDh#015,15_r"/>d vākyena pratyetum aśakyatvasya vidhāv api viṣayadharme samānatvāt kuto viṣayadharmo vidhiḥ puruṣasyaiva viṣayatayāva<span type="ref-block" n="240 r_AS-VDh#015,16_r"/>bhāsamānasya viṣayatvāt tasya ca pariniṣpannatvān na taddharmasya vidher asambhava iti cet tarhi yajanāśrayasya <span type="ref-block" n="241 r_AS-VDh#015,17_r"/>dravyādeḥ siddhatvāt tasya ca viṣayatvāt kathaṃ taddharmo niyogo 'pi na siddhyet yena rūpeṇa viṣayo vidyate tena <span type="ref-block" n="242 r_AS-VDh#015,18_r"/>taddharmo niyogo 'pīti tadanuṣṭhānābhāve vidhiviṣayo yena rūpeṇāsti tena taddharmasya vidheḥ katham anuṣṭhānam <span type="ref-block" n="243 r_AS-VDh#016,01_r"/>yenāṃśena nāsti tenānuṣṭhānam iti cet tanniyoge 'pi samānam katham asanniyogo 'nuṣṭhīyateapratīyamāna<span type="ref-block" n="244 r_AS-VDh#016,02_r"/>tvāt kharāviṣāṇavad iti cet tata eva vidhir api nānuṣṭheyaḥ pratīyamānatvād anuṣṭheyatayā cāsiddhatvād anuṣṭheyo <span type="ref-block" n="245 r_AS-VDh#016,03_r"/>vidhir iti cen niyogo 'pi tathāstu nanv anuṣṭheyatayaiva niyogo 'vatiṣṭhate na pratīyamānatayā tasyāḥ sakala<span type="ref-block" n="246 r_AS-VDh#016,04_r"/>vastusādhāraṇatvāt anuṣṭheyatā ca pratibhātā ko 'nyo niyogo yasyānuṣṭhitir iti cet tarhi vidhir api <span type="ref-block" n="247 r_AS-VDh#016,05_r"/>na pratīyamānatayā pratiṣṭhām anubhavati kintu vidhīyamānatayā sā ced anubhūtā ko 'nyo vidhir nāma yasya <span type="ref-block" n="248 r_AS-VDh#016,06_r"/>vidhānam upaniṣadvākyād anukarṇyate nanu draṣṭavyādivākyenātmadarśanādikaṃ vihitaṃ mameti pratīter aprati<span type="ref-block" n="249 r_AS-VDh#016,07_r"/>kṣayārho vidhiḥ katham apākriyate kim idānīm agnihotrādivākyena yāgādiviṣaye niyukto 'ham iti <span type="ref-block" n="250 r_AS-VDh#016,08_r"/>pratītir na vidyate yena niyogaḥ pratikṣipyate sā pratītir apramāṇam iti cet vidhipratītiḥ <span type="ref-block" n="251 r_AS-VDh#016,09_r"/>katham apramāṇaṃ na syāt vidhipratīteḥ puruṣadoṣarahitavedavacanena janitatvād iti cet tata eva niyogapratī<span type="ref-block" n="252 r_AS-VDh#016,10_r"/>tir apy apramāṇaṃ mā bhūtsarvathāpy aviśeṣāt tathāpi niyogasya viṣayadharmasyāsambhave vidher api taddharmasya na <span type="ref-block" n="253 r_AS-VDh#016,11_r"/>sambhavaḥ śabdasya vidhāyakasya dharmo vidhir ity api na niścetuṃ śakyamniyogasyāpi niyoktṛśabdadha<span type="ref-block" n="254 r_AS-VDh#016,12_r"/>rmatvapratighātābhāvānuṣakteḥ śabdasya siddharūpatvāt taddharmo niyogaḥ katham asiddho yenāsau sampādyate kasya<span type="ref-block" n="255 r_AS-VDh#016,13_r"/>cid ity api na mantavyamvidhisampādanavirodhāttasyāpi siddhopaniṣadvākyadharmatvāviśeṣāt prasiddha<span type="ref-block" n="256 r_AS-VDh#016,14_r"/>syāpi sampādane punaḥpunastatsampādanapravṛttyanuparamāt katham upaniṣadvākyasya pramāṇatātadapūrvārthatāvirahā<span type="ref-block" n="257 r_AS-VDh#016,15_r"/>t smṛtivat tasya vā pramāṇatve niyogavākyaṃ pramāṇam astuviśeṣābhāvāt kiñ ca tadvidhiviṣayaṃ vākyaṃ <span type="ref-block" n="258 r_AS-VDh#016,16_r"/>guṇabhāvena pradhānabhāvena vā vidhau pramāṇaṃ syāt yadi guṇabhāvena tadāgnihotraṃ juhuyāt svargakāma ityādi<span type="ref-block" n="259 r_AS-VDh#016,17_r"/>r api tad astuguṇabhāvena vidhiviṣayatvasya bhāvāttatra<span resp="?" rend="underline">bhaṭṭamatānusāribhir </span>bhāvanāprādhānyenopagamāt <span type="ref-block" n="260 r_AS-VDh#016,18_r"/><span resp="?" rend="underline">prābhākaraiś</span> ca niyogagocaratvasya pradhānatvāṅgīkaraṇāt tau ca bhāvanāniyogau nāsadviṣayau pravarttete pratī<span type="ref-block" n="261 r_AS-VDh#016,19_r"/>yete vā sarvathāpy asatoḥ pratītau vā śaśaviṣaṇāder api tadanuṣakteḥ sadrūpatayā ca tayor vidhināntarī<span type="ref-block" n="262 r_AS-VDh#016,20_r"/>yakatvasiddheḥ siddhaṃ guṇabhāvena vidhiviṣayatvaṃ vākyasya iti nāpramāṇatāpattir yena karmakāṇḍasya <span type="ref-block" n="263 r_AS-VDh#016,21_r"/>pāramārthikatā na bhavet pradhānabhāvena vidhiviṣayaṃ codanāvākyaṃ pramāṇam iti cāyuktamvidheḥ <span type="ref-block" n="264 r_AS-VDh#017,01_r"/>satyatve dvaitāvatārāt tadasatyatve prādhānyā'yogāt tathā hi yo yo 'satyaḥ sa sa na pradhānabhāvam a<span type="ref-block" n="265 r_AS-VDh#017,02_r"/>nubhavati yathā tadavidyāvilāsaḥ tathā cāsatyo vidhir iti na pradhānabhāvena tadviṣayatvopapattiḥ <span type="ref-block" n="266 r_AS-VDh#017,03_r"/>syān matam na samyagavadhāritaṃ vidheḥ svarūpaṃ bhavatā tasyaiva yato vyavasthitatvāt pratibhāsamātrād dhi <span type="ref-block" n="267 r_AS-VDh#017,04_r"/>pṛthag vidhiḥ kāryatayā na pratīyate ghaṭādivat prerakatayā ca nādhyavasīyate vacanādivat karmakaraṇasā<span type="ref-block" n="268 r_AS-VDh#017,05_r"/>dhanatayā hi tatpratītau kāryatāprerakatāpratyayo yukto nānyathā kiṃ tarhi draṣṭavyo reyamātmā śrotavyonu<span type="ref-block" n="269 r_AS-VDh#017,06_r"/>mantavyo nididhyāsitavya ityādiśabdaśravaṇād avasthāntaravilakṣaṇena prerito 'ham iti jātākūtenākāreṇa <span type="ref-block" n="270 r_AS-VDh#017,07_r"/>svayam ātmaiva pratibhāti sa eva vidhir ity ucyate tasya ca jñānaṃ viṣayatayā sambandham adhitiṣṭhatīti <span type="ref-block" n="271 r_AS-VDh#017,08_r"/>pradhānabhāvavibhāvanā vidher na vihanyatetathāvidhavedavākyād ātmana eva vidhāyakatayā pratibhāsanāt <span type="ref-block" n="272 r_AS-VDh#017,09_r"/>taddarśanaśravaṇānumananadhyānarūpasya vidhīyamānatayānubhavāt tathā ca svayam ātmā''tmānaṃ draṣṭuṃ śrotum anumantuṃ <span type="ref-block" n="273 r_AS-VDh#017,10_r"/>dhyātuṃ vā pravarttate tathā pravṛttyasambhave hy ātmanaḥ prerito 'ham ity avagatir aprāmāṇikī syāt tato nāsatyo <span type="ref-block" n="274 r_AS-VDh#017,11_r"/>vidhir yena pradhānatā tasya virudhyate nāpi satyatve dvaitasiddhiḥātmasvarūpavyatirekeṇa tadabhāvāt <span type="ref-block" n="275 r_AS-VDh#017,12_r"/>tasyaikasyaiva tathā pratibhāsanād iti tad apy asatyamniyogādivākyārthasyāpi niścayātmakatayā pratīya<span type="ref-block" n="276 r_AS-VDh#017,13_r"/>mānatvāt tathā hi niyogas tāvad agnihotrādivākyād iva draṣṭavyo 'reyamātmetyādivacanād api pratīyate <span type="ref-block" n="277 r_AS-VDh#017,14_r"/>eva niyukto 'ham anena vākyeneti niravaśeṣo yogaḥ pratibhātimanāgapy ayogāśaṅkānavatārād avaśyakartta<span type="ref-block" n="278 r_AS-VDh#017,15_r"/>vyatāsampratyayāt katham anyathā tadvākyaśravaṇād asya pravṛttir upapadyate meghadhvanyāder api pravṛttiprasaṅgāt <span type="ref-block" n="279 r_AS-VDh#017,16_r"/>kiñ ca śabdād draṣṭavyo reyamātmetyāder ātmadraṣṭavyatādividhis tad'draṣṭavyatādivyavacchedarahito yadīṣyate tadā <span type="ref-block" n="280 r_AS-VDh#017,17_r"/>na kasyacit pravṛttihetuḥpratiniyataviṣayavidhināntarīyakatvāt prekṣāvatpravṛtteḥ tasya cātadviṣayaparihārā<span type="ref-block" n="281 r_AS-VDh#017,18_r"/>vinābhāvitvāt kaṭaḥ karttavya iti yathā na hi kaṭe karttavyatāvidhir atadvyavacchedam antareṇa vyavahāramārga<span type="ref-block" n="282 r_AS-VDh#017,19_r"/>m avatārayituṃ śakyaḥ paraparihārasahito vidhiḥ śabdārtha iti cet tarhi vidhipratiṣedhātmakaḥ śabdārtha <span type="ref-block" n="283 r_AS-VDh#017,20_r"/>iti kuto vidhyekāntavādasya pratiṣṭhā pratiṣedhaikāntavādavat syān matam paraparihārasya guṇībhūtatvā<span type="ref-block" n="284 r_AS-VDh#017,21_r"/>d vidher eva pravṛttyaṅgatvena prādhānyād vidhiḥ śabdārtha iti kam idānīṃ śuddhakāryādirūpaniyogavyavasthitir na <span type="ref-block" n="285 r_AS-VDh#017,22_r"/>syāt kāryasyaiva śuddhasya pravṛttyaṅgatayā pradhānatvopapatteḥniyojyādes tatrāpi guṇībhāvāt tadvatpre<span type="ref-block" n="286 r_AS-VDh#018,01_r"/>raṇādisvabhāvaniyogavādināṃ preraṇādau pradhānatābhiprāyāt tad itarasya sato 'pi guṇabhāvādhyavasāyād yukto <span type="ref-block" n="287 r_AS-VDh#018,02_r"/>niyogaḥ śabdārthaḥ śuddhakāryapreraṇādiṣu svābhiprāyāt kasyacit pradhānabhāve 'pi parābhiprāyāt pradhānatvābhāvāt <span type="ref-block" n="288 r_AS-VDh#018,03_r"/>tadanyatarasyāpi svabhāvasyāvyavasthitenaikasyāpi śabdārthatvam iti cet tarhi puruṣādvaitavādyāśayavaśād vidheḥ <span type="ref-block" n="289 r_AS-VDh#018,04_r"/>pradhānatve 'pi tāthāgatamatāśrayaṇād apradhānatāghaṭanāt so 'pi na pratiṣṭhām āpadyeta vipratipattisadbhāvāviśeṣāt <span type="ref-block" n="290 r_AS-VDh#018,05_r"/>syān matir eṣā te vidher eva sarvatra pradhānatāpravṛttyaṅgatvopapatteḥ na punaḥ pratiṣedhasya pravṛttyaṅgatānupapatteḥ <span type="ref-block" n="291 r_AS-VDh#018,06_r"/>kvacit pravartti tu kāmo hi sarvas tadvidhim anveṣate tatra pararūpapratiṣedhānveṣaṇe pariniṣṭhānupapatteḥpararūpāṇā<span type="ref-block" n="292 r_AS-VDh#018,07_r"/>mānantyāt kvacit pratiṣeddhum aśakteś ca tad dhi pararūpaṃ na tāvat svayam apratipadya kramaśaḥ pratiṣeddhuṃ śakyam <span type="ref-block" n="293 r_AS-VDh#018,08_r"/>pratiṣedhasya nirviṣayatvaprasaṅgāt nāpi pratipadyatatpratipatter api pararūpapratiṣedhāpekṣatvāttasyāpi ca <span type="ref-block" n="294 r_AS-VDh#018,09_r"/>pratipannasyaiva pratiṣedhe 'navasthānuṣaṅgāt yugapatsakalapararūpapratiṣedhe parasparāśrayānuṣaṅgāt siddhe sakala<span type="ref-block" n="295 r_AS-VDh#018,10_r"/>pararūpapratiṣedhe pratipitsitavidhisiddhis tatsiddhau ca tatparihāreṇa tatpratipattipūrvakasakalapararūpapratiṣedhasi<span type="ref-block" n="296 r_AS-VDh#018,11_r"/>ddhir iti tad etadanālocitābhidhānam <span resp="?" rend="underline">maṇḍanamiśrasya</span> sarvathā vidher api pravṛttyaṅgatānupapatteḥ sarvo hīṣṭe <span type="ref-block" n="297 r_AS-VDh#018,12_r"/>vastuni pravarttitumanā jano 'niṣṭaparihāraṃ tatrānveṣateanyathāniṣṭe 'pi pravṛttau samīhitavyāghātaprasakteḥ <span type="ref-block" n="298 r_AS-VDh#018,13_r"/>aniṣṭapratiṣedhaś ca pratyakṣādivat kutaścid vākyād api śakyaḥ pratipattumkevalavidhipratipatter evānyapratiṣedha<span type="ref-block" n="299 r_AS-VDh#018,14_r"/>pratipattirūpatvātkevalabhūtalapratipatter eva ghaṭābhāvapratipattisiddheḥ na hy ayaṃ pratipattā kiñcid upalabha<span type="ref-block" n="300 r_AS-VDh#018,15_r"/>mānaḥ pararūpaiḥ saṅkīrṇam upalabhateyataḥ pramāṇāntarāt tatpratiṣedhaḥ sādhyate na ca sarvathā tair asaṅkīrṇam eva <span type="ref-block" n="301 r_AS-VDh#018,16_r"/>sadādyātmanāpi tadasaṅkare tasyāsattvaprasaṅgāt parasmāt kathañcid vayāvṛtty'vyāvṛttyātmakaṃ ca kutaścit pra<span type="ref-block" n="302 r_AS-VDh#018,17_r"/>māṇād upalabhamāno 'rthī paravyāvṛttidvāreṇa vā pravartate vidhidvāreṇa veti vidher ivānyāpohasyāpi pravṛttyaṅga<span type="ref-block" n="303 r_AS-VDh#018,18_r"/>tvopapatter na vidher eva prādhānyamvidhātr eva pratyakṣam upaniṣadvākyaṃ ceti niyamasyāsambhavātanyathā <span type="ref-block" n="304 r_AS-VDh#019,01_r"/>tato vidyāvadavidyāvidhānānuṣaṅgāt so 'yam avidyāvivekisanmātraṃ kutaścit pratīyann eva na niṣeddhṛpratyakṣamanyad eveti <span type="ref-block" n="305 r_AS-VDh#019,02_r"/>bruvāṇaḥ kathaṃ svasthaḥ kathaṃ vā pratyakṣāder niṣeddhṛtvābhāvaṃ pratīyāt yatas tatpratipattiḥtasyaivābhāvaviṣaya<span type="ref-block" n="306 r_AS-VDh#019,03_r"/>tvasiddheḥ pratyakṣāder vidhātṛtvapratipattir eva niṣeddhṛtvābhāvaprattir iti cet tarhi siddhaṃ bhāvābhāvaviṣayatvaṃ <span type="ref-block" n="307 r_AS-VDh#019,04_r"/>tasyeti na parodito vidhir vākyārthaḥ siddhyati niyogasyaiva vākyārthatvopapatteḥ prabhākaramatasiddhiḥ <span type="ref-block" n="308 r_AS-VDh#019,05_r"/>sa eva vākyārtho 'stv ity ayuktamdhātvarthavanniyogasya paro'pavarṇitasvarūpasya vākyārthatayā pratītyabhāvāt <span type="ref-block" n="309 r_AS-VDh#019,06_r"/>sarvatra bhāvanāyā eva vākyārthatvapratīteḥ sā hi dvidhāḥ śabdabhāvanārthabhāvanā ca śabdātmabhāvanā<span type="ref-block" n="310 r_AS-VDh#019,07_r"/>m āhur anyām eva liṅādayaḥ iyaṃ tv anyaiva sarvārthā sarvākhyāteṣu vidyate iti vacanāt tatra śabda<span type="ref-block" n="311 r_AS-VDh#019,08_r"/>bhāvanā śabdavyāpāraḥ śabdena hi puruṣavyāpāro bhāvyate puruṣavyāpāreṇa dhātvartho dhātvarthena phalam iti <span type="ref-block" n="312 r_AS-VDh#019,09_r"/>na caivaṃ puruṣavyāpāre śabdavyāpāravaddhātvarthe ca puruṣavyāpāravat phale dhātvartho bhāvanānuṣajyatetasya <span type="ref-block" n="313 r_AS-VDh#019,10_r"/>śuddhasya sanmātrarūpatayā vidhirūpatvaprasaṅgāt tad uktam sanmātraṃ bhāvaliṅgaṃ syād asaṃpṛktaṃ tu kārakaiḥ <span type="ref-block" n="314 r_AS-VDh#019,11_r"/>dhātvarthaḥ kevalaḥ śuddho bhāva ity abhidhīyate tāṃ prātipadikārthaṃ ca dhātvarthaṃ ca pracakṣate sā sattā sā <span type="ref-block" n="315 r_AS-VDh#019,12_r"/>mahānātmā yām āhus tv atalādayaḥ iti ca pratikṣiptaś caivaṃ vidho vidhivādo niyogavādinaiveti nāsmākam atrā<span type="ref-block" n="316 r_AS-VDh#019,13_r"/>titarām ādaraḥ atha tato 'nyo dhātvarthaḥ so 'pi na pratyayārthaśūnyaḥ kutaścid vākyāt pratīyatetadupādher eva <span type="ref-block" n="317 r_AS-VDh#019,14_r"/>tasya tataḥ sampratyayāt pratyayārthas tatra pratibhāsamāno 'pi na pradhānaṃ karmādivad anyatrāpi bhāvād iti cet <span type="ref-block" n="318 r_AS-VDh#020,01_r"/>tarhi dhātvartho yajanādiḥ pradhānaṃ mā bhūt pratyayāntare 'pi bhāvāt prakṛtapratyayāpāye 'pīti samānaṃ paśyāmaḥ <span type="ref-block" n="319 r_AS-VDh#020,02_r"/>yadi punaḥ kriyā sakalavyāpinī dhātvarthaḥsarvadhātuṣu bhāvāt tadā saiva bhāvanā kiṃ neṣyatesarvārtheṣu <span type="ref-block" n="320 r_AS-VDh#020,03_r"/>sadbhāvāt yathaiva hi juhuyāj juhotu hotavyam iti liṅādayaḥ kriyāṃ havanāv acchinnāṃ pratipādayanti tathā <span type="ref-block" n="321 r_AS-VDh#020,04_r"/>sarvākhyātapratyayā apipacati papāca pakṣyatīti pacanāvacchinnāyāḥ kriyāyā eva pratipatteḥ pākaṃ <span type="ref-block" n="322 r_AS-VDh#020,05_r"/>karoti cakāra kariṣyatīti tathā ca liṅādipratyayapratyāyyaḥ karoty artha eva vākyārtha ity āyātam <span type="ref-block" n="323 r_AS-VDh#020,06_r"/>sa ca bhāvanāsvabhāva eveti na dhātvartha eva vākyārthatayā pratīyate nāpi kāryādirūpo niyogaḥ nanu <span type="ref-block" n="324 r_AS-VDh#020,07_r"/>śabdavyāpārarūpo niyogaḥ pratīyata eva śabdo hi svavyāpārasya puruṣavyāpārakaraṇalakṣaṇasya pratipādako <span type="ref-block" n="325 r_AS-VDh#020,08_r"/>na punaḥ kārakaḥ śabdād uccaritān niyukto 'ham aneneti pratipattṝṇāṃ pratipatter anyathānupapatter iti cet tarhi <span type="ref-block" n="326 r_AS-VDh#020,09_r"/>bhāvanaiva niyoga iti śabdāntareṇoktā syāt tad uktam śabdād uccaritād ātmā niyukto gamyate naraiḥ <span type="ref-block" n="327 r_AS-VDh#020,10_r"/>bhāvanātaḥ paraḥ ko vā niyogaḥ parikalpyatām iti syān matam yadi śabdavyāpāro bhāvanā katham a<span type="ref-block" n="328 r_AS-VDh#020,11_r"/>gṛhītasaṅketo naiva gacchati niyukto 'ham aneneti svabhāvatas tasya niyojakatvāt saṅketagrahaṇasyānupayogi<span type="ref-block" n="329 r_AS-VDh#020,12_r"/>tvād iti tad asamīcīnam evasaṅketasya tathā'vagatau sahakāritvātsāmagrī janikā naikaṃ kāraṇam iti <span type="ref-block" n="330 r_AS-VDh#020,13_r"/>prasiddheḥ nanu ca saṅketasāmagrī na preraṇe bhāvanāyāṃ vā vyāpriyatearthavedane tasyāḥ pravṛttearthapra<span type="ref-block" n="331 r_AS-VDh#020,14_r"/>tītau puruṣasya tatra tadarthitayā pravṛtteḥ idaṃ kurv iti preṣaṇād dhy eṣaṇayor eva hi pratītiḥ <span type="ref-block" n="332 r_AS-VDh#020,15_r"/>tadapratītau niyuktatvāpratipatteḥ niyuktatvaṃ ca nāma kārye vyāpāritatvam kārye vyāpṛtatām avasthāṃ <span type="ref-block" n="333 r_AS-VDh#020,16_r"/>pratipadya niyojako niyuṅkte sā ca tasya bhāvinyavasthā na svarūpeṇa sākṣāt karttuṃ śakyā svarūpasākṣā<span type="ref-block" n="334 r_AS-VDh#020,17_r"/>tkaraṇe hi sarvaṃ tadaiva siddham iti na niyogaḥ syāt saphalaḥ tataḥ prayojako bādhyamānapratītika eva <span type="ref-block" n="335 r_AS-VDh#021,01_r"/>tad uktam yathā prayojakas tatra bāghyamānapratītikaḥ prayojyo 'pi tathaiva syāc chabdo buddhyarthavācakaḥ <span type="ref-block" n="336 r_AS-VDh#021,02_r"/>yathaiva hi prayojakasya śabdasya prayojyena puruṣeṇa svavyāpāraśūnyam ātmānaṃ pratīyatā prayojakatvapratītir bā<span type="ref-block" n="337 r_AS-VDh#021,03_r"/>dhyamānā nirālambanā tathā prayojyatvapratītir api tenaiva svavyāpārāviṣṭam ātmānam apratīyatā bādhyate <span type="ref-block" n="338 r_AS-VDh#021,04_r"/>śabdāt sā pratītir iti ca na yuktamtasya buddhyarthakhyāpanatvāt so 'pi hi śabdo buddhyartham eva <span type="ref-block" n="339 r_AS-VDh#021,05_r"/>khyāpayati evaṃ mayā pratipāditam evaṃ mayā pratipannam itidvayor api pratipādakapratipādyayor adhyavasāyāt <span type="ref-block" n="340 r_AS-VDh#021,06_r"/>pauruṣeyavacanād dhi mayaivaṃ tāvat pratipannam asya tu vaktur ayam abhiprāyo bhavatu mā vābhūd iti pratipattādhyava<span type="ref-block" n="341 r_AS-VDh#021,07_r"/>syati apauruṣeyād api śabdād evam ayam artho mayā pratipanno 'sya bhavatu mā vā bhūd iti vaktṛvyāpāraviṣayo <span type="ref-block" n="342 r_AS-VDh#021,08_r"/>yo 'rthaḥ pauruṣeyaśabdasya yo vā buddhau prakāśate 'rthaḥ apauruṣeyatvābhimataśabdasya tatra prāmāṇyaṃ na punar bāhyā<span type="ref-block" n="343 r_AS-VDh#021,09_r"/>rthatattvanibandhanam tad uktam <span resp="?" rend="underline">vaktṛvyāpāraviṣayo</span> yo 'rtho buddhau prakāśate prāmāṇyaṃ tatra śabdasya <span type="ref-block" n="344 r_AS-VDh#021,10_r"/>nārthatattvanibandhanam iti vacanāt tato vivakṣārūḍha evārtho vākyasya na punar bhāvaneti <span resp="?" rend="underline">prajñākaraḥ</span> <span type="ref-block" n="345 r_AS-VDh#021,11_r"/>so 'pi na parīkṣakaḥpratyakṣād iva śabdād bahirarthapratītisiddheḥ yathaiva hi pratyakṣāt pratipattṛpraṇidhāna<span type="ref-block" n="346 r_AS-VDh#021,12_r"/>samāgrīsavyapekṣāt pratyakṣārthapratipattis tathā saṅketasāmagrīsāpekṣād eva śabdāc chabdārthapratipattiḥ sakalajanapra<span type="ref-block" n="347 r_AS-VDh#021,13_r"/>siddhianyathā tato bahirarthe pratipattipravṛttiprāptyayogāt na cārthavedanād evārthe puruṣāsyārthinaḥ svayam eva <span type="ref-block" n="348 r_AS-VDh#021,14_r"/>pravṛtteḥ śabdo 'pravartaka ity eva vaktuṃ yuktampratyakṣāder apy evam apravarttakatvaprasaṅgāttadarthe 'pi sarvasyābhilā<span type="ref-block" n="349 r_AS-VDh#021,15_r"/>pād eva pravṛtteḥ paramparayā pratyakṣādipravarttakam iti cet tathā vacanam api pravarttakam astuviśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="350 r_AS-VDh#021,16_r"/>yathā ca pratyakṣasya salilādir arthaḥtasya tatra pratītes tathā vākyasya bhāvanā preraṇā vā tasyaiva tatra pratī<span type="ref-block" n="351 r_AS-VDh#021,17_r"/>ter abādhyamānatvāt nanv idaṃ kurv iti vacanāt kārye vyāpāritatvaṃ puruṣasya niyuktatvam na ca kārye <span type="ref-block" n="352 r_AS-VDh#021,18_r"/>vyāpṛtatāvasthā bhāvinī tena sākṣāt karttuṃ śakyātatsākṣātkaraṇe niyogasyāphalatvaprasaṅgāt tato <span type="ref-block" n="353 r_AS-VDh#021,19_r"/>bādhyamānaiva tatpratītir iti tad etadasamañja samālakṣyateanyatrāpi samānatvāt pratyakṣasya hi pravartta<span type="ref-block" n="354 r_AS-VDh#021,20_r"/>katvaṃ pravṛttiviṣayopadarśakatvam ucyate pravṛttiviṣayaś cārthakriyākārī salilādiḥ sā ca tasyārthakriyā<span type="ref-block" n="355 r_AS-VDh#021,21_r"/>kāritā bhāvinī na sādhanāvabhāsinā vedanena sākṣāt karttuṃ śakyā tatsākṣātkaraṇe pravṛttivaiphalyāt tato <span type="ref-block" n="356 r_AS-VDh#021,22_r"/>'ddhyakṣasya pravṛrttakatvaṃ bādhyamānapratītikaṃ katham eveti na śakyaṃ vaktum yadi punar arthakriyākāritā'nāgatāpi <span type="ref-block" n="357 r_AS-VDh#021,23_r"/>sādhanāvabhāsini vedane pratibhātaivaekatvādhyavasāyāt tadā śabdād api puruṣasya kāryavyāpṛttatā <span type="ref-block" n="358 r_AS-VDh#022,01_r"/>tata eva pratibhātaiveti kiṃ nānu manyate tathā sati buddhyarūḍho 'rthaḥ śabdasya syād iti cet tathāpi pratyakṣasya <span type="ref-block" n="359 r_AS-VDh#022,02_r"/>buddhyadhyavasito 'rthaḥ kin na bhavati tato nirālambanam eva pratyakṣaṃ na syāt paramārthataḥ pratyakṣam api na <span type="ref-block" n="360 r_AS-VDh#022,03_r"/>pravarttakamsvarūpasya svato gateḥ saṃvedanādvaitasya vā siddhir iti cet puruṣādvaitasya kuto na siddhiḥ <span type="ref-block" n="361 r_AS-VDh#022,04_r"/>tasya nityasarvagatasyaikasya saṃvittya'bhāvād iti cet kṣaṇikaniraṃśasyaikasya saṃvittiḥ kiṃ kasyacit kadāci<span type="ref-block" n="362 r_AS-VDh#022,05_r"/>d asti yatas tatsiddhir eva syāt tataḥ puruṣādvaitavat saṃvedanādvaitasya sarvathā vyavasthāpayitum aśakter bhedavāde <span type="ref-block" n="363 r_AS-VDh#022,06_r"/>ca pratyakṣasya pravarttakatvāyogād bhinnābhinnātmakaṃ vastu prātītikam abhyupagantavyamvirodhādeś citrajñāneno<span type="ref-block" n="364 r_AS-VDh#022,07_r"/>tsāritatvāt bhedasyābhedasya vā sāṃvṛtatve sarvathārthakriyāvirodhāt tathā ca śabdāt kāryavyāpṛtatāyāṃ <span type="ref-block" n="365 r_AS-VDh#022,08_r"/>vyaktirūpeṇa bhāvinyā api śaktirūpeṇa puruṣasya sataḥ kathañcid abhinnāyā śabdajñāne tadaiva pratibhāsane 'pi <span type="ref-block" n="366 r_AS-VDh#022,09_r"/>na niyogo niṣphalaḥ syāt pratyakṣataḥ salilādau pravṛttivat tatra hi salilāder arthakriyāyogyatāpratibhā<span type="ref-block" n="367 r_AS-VDh#022,10_r"/>sane 'pi vyaktyarthakriyānubhavābhāvāt tadarthapravarttanaṃ pratipattuḥ saphalatām iyartti nānyathā evaṃ śabdātmanaḥ <span type="ref-block" n="368 r_AS-VDh#022,11_r"/>kāryavyāpṛtatāyogyatāpratipattāv api vyaktakāryavyāpṛtatānubhavābhāvāt puruṣasya niyogaḥ saphalatām i<span type="ref-block" n="369 r_AS-VDh#022,12_r"/>yāttathā pratīter eva cādhyakṣatvasiddheḥ tato na vivakṣārūḍha eva śabdasyārthaḥ pramāṇabalād avalambituṃ <span type="ref-block" n="370 r_AS-VDh#022,13_r"/>yuktaḥ sanmātravidhivat yad apy uktam niyogo yadi śabdabhāvanārūpo vākyārthas tathā sati devadattaḥ <span type="ref-block" n="371 r_AS-VDh#022,14_r"/>paced iti karttur anabhidhānāt kartṛkaraṇayos tṛtīyeti tṛtīyā prāpnoti karttur abhidhāne tv anabhihitādhikārāt ti<span type="ref-block" n="372 r_AS-VDh#022,15_r"/>ṅaiva coktatvān na bhavatīti tad apy ayuktaṃbhāvanāviśeṣaṇatvena karttuḥ pratipādanāt bhāvanā hi karoty arthaḥ <span type="ref-block" n="373 r_AS-VDh#022,16_r"/>sa ca devadattakarttṛkaḥ pratibhāti paced devadattaḥ pākaṃ kuryād iti pākāvacchinnāyāḥ karaṇakriyāyā deva<span type="ref-block" n="374 r_AS-VDh#022,17_r"/>dattakarttṛkāyāḥ pratīteḥsakṛd eva viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ pratibhāsāvirodhāt nīlotpalādivat tato <span type="ref-block" n="375 r_AS-VDh#022,18_r"/>nedaṃ <span resp="?" rend="underline">prajñākarava</span>caś cāru <span resp="?" rend="underline">kramapra</span>tīter evaṃ syāt prathamaṃ bhāvanāgatiḥ tasmāmarthyāt punaḥ paścād yataḥ karttā <span type="ref-block" n="376 r_AS-VDh#022,19_r"/><span resp="?" rend="underline">pratīyate </span> iti yad abhyadhāyi dvivacanabahuvacane ca prāpnutaḥ ekatvādvyāpārasya atha kārakabhedāt svavyā<span type="ref-block" n="377 r_AS-VDh#022,20_r"/>pārabhedo bhaviṣyati kriyate kaṭo devadattayajñadattābhyām iti mahad asamañjasaṃ syāt tathā hi ekatvā<span type="ref-block" n="378 r_AS-VDh#023,01_r"/>t karmaṇaḥ prāptaṃ kriyaikatvaṃ tathābhidaḥ kartṛbhedād itītthaṃ ca kiṃ karttavyaṃ vicakṣaṇair iti tad apy asatyam <span type="ref-block" n="379 r_AS-VDh#023,02_r"/>pratītivirodhāt pratīyate hi dhātvarthasya bhedād ekavacanaṃ devadattayajñadattābhyāmāsyate sa ca dhātvartho na <span type="ref-block" n="380 r_AS-VDh#023,03_r"/>niyogaḥniyogasya pratyayārthatvāt sa ca dhātvarthātiriktaḥ kartṛsādhyaḥ tasya karttṛbhedādbheda iti <span type="ref-block" n="381 r_AS-VDh#023,04_r"/>tataḥ kaṭaṃ kuruta iti dvivacanam dhātvarthas tu śuddho na kārakabhedādbhedī syād ākūtam sambandhād yadi <span type="ref-block" n="382 r_AS-VDh#023,05_r"/>tadbhedo dhātvarthasyāpy asau bhavet so 'pi nirvartya eveti tadbhedenaiva bhidyatām asmākaṃ tu <span type="ref-block" n="383 r_AS-VDh#023,06_r"/>vivakṣāparatantratvādbhedābhedavyavasthiteḥ lābhidhānāt kārarakasya sarvam etat samañjasam kriyā karttuḥ karmaṇaś ca <span type="ref-block" n="384 r_AS-VDh#023,07_r"/>bhedena hi vivakṣyate sā yadā lakāreṇābhidhīyate na karttā tadā karttari tṛtīyā bhavati yadā karttābhi<span type="ref-block" n="385 r_AS-VDh#023,08_r"/>dhīyate tadā prathamārthatvāt prathamā bhavati kriyate mahātmanā karoti mahātmeti tad etad api pakṣapātamātram <span type="ref-block" n="386 r_AS-VDh#023,09_r"/>saugatasya bhedābhedayor vasturūpayoḥ pratītisiddhatvena tadvivakṣāvaśāt tathā vyavahārasya pāramārthikatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="387 r_AS-VDh#023,10_r"/>tato yuktā śabdavyāpārarūpā śabdabhāvanā puruṣavyāpārarūpā'rthabhāvanā ca tatra hi karttṛvyāpārastiṇā <span type="ref-block" n="388 r_AS-VDh#023,11_r"/>pratipādyate sa eva ca bhāvanā tathā cāha bhāvārthāḥ karmaśabdāḥ bhāvana bhāvo ṇyantād dhañpra<span type="ref-block" n="389 r_AS-VDh#023,12_r"/>tyayaḥ tathā ca sati bhāvanaivāsau bhāvanā ca karttṛvyāpāraḥ sa coditaḥ khavyāpāre pravarttate iti <span type="ref-block" n="390 r_AS-VDh#023,13_r"/>niyogyasya ca taccheṣatvād apradhānatvād avākyārthatvam niyogaviśiṣṭatvāc ca bhāvanāyās tathā pratipādane <span type="ref-block" n="391 r_AS-VDh#023,14_r"/>niyamena pravarttate kathaṃ cāsau karttā khavyāpāraṃ pratīyann eva pravarttate anyathā khavyāpāre eva na codito <span type="ref-block" n="392 r_AS-VDh#023,15_r"/>bhavet syān matam vyāpāra eṣa mama kim avaśyam iti manyate phalaṃ vinaiva naivaṃ cet saphalādhigamaḥ <span type="ref-block" n="393 r_AS-VDh#023,16_r"/>kuta iti tad apy asamīkṣitābhidhānamagniṣṭomena yajeta svargakāma ityādivedavākyasāmarthyād eva puruṣeṇa <span type="ref-block" n="394 r_AS-VDh#023,17_r"/>tadā mama eṣa vyāpāra iti pratyetuṃ śakyatvāt mamedaṃ karttavyam iti phalam apaśyan kathaṃ pratyetīti cet <span type="ref-block" n="395 r_AS-VDh#023,18_r"/>pratyakṣataḥ kathaṃ pratyeti phalayogyatāyāḥ pratīter iti ced vākyād api tata eva tathā pratyetu phalasyātī<span type="ref-block" n="396 r_AS-VDh#024,01_r"/>ndriyatvāt kathaṃ tadyogyatā svavyāpārasya kartrā pratīyate iti cet pratyakṣaviṣayasya katham pratipattur abhyāsa<span type="ref-block" n="397 r_AS-VDh#024,02_r"/>sāmarthyāt pratyakṣasya viṣaye phalayogyatāniścaya iti cet tata eva ca karttuḥ svavyāpāre tadyogyatāniścayo<span type="ref-block" n="398 r_AS-VDh#024,03_r"/>s tusarvathā viśeṣābhāvāt yad apy avādi <span resp="?" rend="underline">prajñākareṇa</span> yajeta pacatīty atra bhāvanā na pratīyate yajyā<span type="ref-block" n="399 r_AS-VDh#024,04_r"/><span resp="?" rend="underline">dyarthātirekeṇa tasyā vākyārthatā kutaḥ </span> pākaṃ karoti yāgaṃ ca yadi bhedaḥ pratīyate evaṃ satya'navasthā <span type="ref-block" n="400 r_AS-VDh#024,05_r"/><span resp="?" rend="underline">syād asabhañjasatākarī </span> karoti yāgaṃ svavyāpāraṃ niṣpādayati yāganiṣpattiṃ nirvarttayati vyapadeśā ete <span type="ref-block" n="401 r_AS-VDh#024,06_r"/>yathā kathañcid bhedaparikalpanapurassarāḥ naitebhyo 'sti padārthatattvavyavastheti śilāputrakasya śarīram iti <span type="ref-block" n="402 r_AS-VDh#024,07_r"/>bhedavyavahāro bhedam antareṇāpi dṛśyate yathā dvijasya vyāpāro yāga ity abhidhīyate tataḥ parā punar dṛṣṭā <span type="ref-block" n="403 r_AS-VDh#024,08_r"/>karotīti na hi kriyā yadi kriyā ca dravyasya viśeṣād aparā na hi sāmānādhikaraṇyena devadattatayā <span type="ref-block" n="404 r_AS-VDh#024,09_r"/>gater iti tad api na parīkṣākṣamam yajate pacatīty atra bhāvanāyāḥ pratītitaḥ yajādyarthātirekeṇa yuktā <span type="ref-block" n="405 r_AS-VDh#024,10_r"/>vākyārthatā tataḥ pākaṃ karoti yāgaṃ cety evaṃ bhede 'vabhāsite kā'vasthā bhavet tatra tatpratītyanusāri<span type="ref-block" n="406 r_AS-VDh#024,11_r"/>ṇām yajate pākaṃ karotīti hi yathā pratipattis tathā svavyāpāraṃ niṣpādayatīty api saiva pratipattiḥ <span type="ref-block" n="407 r_AS-VDh#024,12_r"/>svavyāpāraśabdena yāgasyābhidhānātniṣpādayatīty anena tu karotīti pratīteḥ yāgaṃ karoti svavyāpāraṃ <span type="ref-block" n="408 r_AS-VDh#024,13_r"/>niṣpādayatīti nārthabhedaḥ yāganiṣpattiṃ nirvarttayatīty atrāpi yāganiṣpattir yāga eva nirvarttanaṃ karaṇam eva <span type="ref-block" n="409 r_AS-VDh#024,14_r"/>tato yāgaṃ karotīti pratītaṃ syāt tato naite vyapadeśā yathā kathañcid bhedaparikalpanapurassarāḥpratīyamāna<span type="ref-block" n="410 r_AS-VDh#024,15_r"/>karoty arthaviṣayatvāt yāgaṃ karoti vidadhāty evam ādivyapadeśavat tato yuktaivaitebhyaḥ padārthatattvavyavasthā <span type="ref-block" n="411 r_AS-VDh#024,16_r"/>anavasthānavatārāt atha yajate yāgaṃ karoti yāgakriyāṃ karotīty evam anavasthocyate tarhi svarūpaṃ saṃve<span type="ref-block" n="412 r_AS-VDh#024,17_r"/>dayate svarūpasaṃvedanaṃ saṃvedayate ity apy anavasthā syāt atha svarūpaṃ vedayate ity anenaiva svarūpasaṃvedanaprati<span type="ref-block" n="413 r_AS-VDh#024,18_r"/>patteḥ svarūpasaṃvedanaṃ saṃvedayate ityādi nirarthakatvād ayuktaṃ tarhi yāgaṃ karotīty anenaiva yāgāvacchinnakriyā<span type="ref-block" n="414 r_AS-VDh#024,19_r"/>pratipatter yāgakriyāṃ karotītyādivacanam anarthakam eva vyavacchedyābhāvāt yajate ity anenaiva yāgāvacchinna<span type="ref-block" n="415 r_AS-VDh#024,20_r"/>kriyāpratīter yāgaṃ karotīty api vacanam anarthakam iti cet satyaṃ yadi tadvacanād eva tathā pratyeti yas tu na <span type="ref-block" n="416 r_AS-VDh#024,21_r"/>pratyeti taṃ prati viśeṣaṇaviśeṣyabhedakathanaparatvāt tathābhidhānasya nānarthakyam śilāputrakasya śarīraṃ <span type="ref-block" n="417 r_AS-VDh#024,22_r"/>rāhoḥ śira ityādibhedavyavahārā api na kathañcid bhedam antareṇa pravarttantegauṇatvaprasaṅgāt śilāputrakasya <span type="ref-block" n="418 r_AS-VDh#024,23_r"/>rāhor ity ucyamāne hi kim iha sandehaḥ tadvyavacchittaye śarīraṃ śira ity abhidhānamanyasya kāryāder vyavacchedaka<span type="ref-block" n="419 r_AS-VDh#025,01_r"/>m upapannam tasmiṃś ca sati kasyeti saṃśayaḥ syāt tadvyapohanāya śilāputrakasya rāhor ity abhidhānaṃ śreyaḥ <span type="ref-block" n="420 r_AS-VDh#025,02_r"/>avasthātadvatoḥ kathañcid bhedāt śarīraṃ hi śilāputrakasyāvasthā avayavopacayalakṣaṇāvasthāntaravyāvṛttā <span type="ref-block" n="421 r_AS-VDh#025,03_r"/>śilāputrakaḥ punar avasthātākhaṇḍādyavasthāntareṣv api pratīteḥ etena rāhur avasthātā śiro'vasthāyāḥ khyātaḥ <span type="ref-block" n="422 r_AS-VDh#025,04_r"/>sāṃvṛto 'vasthātāavasthāvyatirekeṇānupalabdher iti cen naubhayāsattvāt avasthātur asattve sāṃvṛ<span type="ref-block" n="423 r_AS-VDh#025,05_r"/>tatve vāvasthāyāḥ sattvā'sāṃvṛtatvavirodhāt khapuṣpasaurabhavat kṛtrimaphaṇisphaṭādivac ca tato vastusvabhā<span type="ref-block" n="424 r_AS-VDh#025,06_r"/>vāśraya eva yāgaṃ karotīti vyapadeśaḥsatyapratītikatvāt saṃvidam anubhavatītyādi vyapadeśavat <span type="ref-block" n="425 r_AS-VDh#025,07_r"/>tathā dvijasya vyāpāro yāga ity abhidhīyate tataḥ parā na nirbādhā karotīti kriyeṣyate yadi kriyāpi <span type="ref-block" n="426 r_AS-VDh#025,08_r"/>bhāvasyā'viśeṣād aparaiva hi sāmānādhikaraṇyena devadattatayā gateḥ dvijo hi vyāpṛtetarāvasthānuyāyī <span type="ref-block" n="427 r_AS-VDh#025,09_r"/>sa evāyam ity ekatvapratyavamarṣavaśān niścitātmā paramārthāt sann ekaḥ yāgas tu tadvyāpāraḥ prāga'bhūttvā bhavan <span type="ref-block" n="428 r_AS-VDh#025,10_r"/>punar apagacchann 'nityatāmātmasāt kurvan bhedapratyayaviṣyas tato 'para evakathañcid viruddhadharmādhyāsāt tathā <span type="ref-block" n="429 r_AS-VDh#025,11_r"/>yāgetaravyāpāravyāpinī karotīti kriyānusyūtapratyayavedyā tadviparītātmano yāgād arthāntarabhūtā sarvathā<span type="ref-block" n="430 r_AS-VDh#025,12_r"/>py apratikṣepārhānubhūyateyajate yāgaṃ karoti devadatta iti samānādhikaraṇatayā devadattena sahāvagateḥ <span type="ref-block" n="431 r_AS-VDh#025,13_r"/>sarvathā tadaikye tadvirodhāt paṭatatsvātmavat kiṃ karoti devadattaḥ yajati pacatīti praśnottaradarśa<span type="ref-block" n="432 r_AS-VDh#025,14_r"/>nāt karotīti niścite 'pi yajyādiṣu sanjehāc ca tathā hi yasmin niścīyamāne 'pi yan na niścīyate <span type="ref-block" n="433 r_AS-VDh#025,15_r"/>tat tataḥ kathañcid anyat yathānyadehe niścīyamāne 'py anīścīyamānā buddhiḥ karotīti niścīyamāne 'py aniścī<span type="ref-block" n="434 r_AS-VDh#025,16_r"/>yamānaś ca yajyādir iti syān matam karoty arthayajyādyartho vibhinnau yadi tattvataḥ anyatsandigdham a<span type="ref-block" n="435 r_AS-VDh#025,17_r"/>nyasya kathane durghaṭaḥ kramaḥ na hi karotīti kriyāto vibhinnāyāṃ yajyādikriyāyāṃ sandehe tato nyatra <span type="ref-block" n="436 r_AS-VDh#025,18_r"/>karoty arthe niścite praśnaḥ śreyānaniścite eva praśnasya sādhīyastvāt tataḥ karoty arthayajyādyarthayos tā<span type="ref-block" n="437 r_AS-VDh#025,19_r"/>dātmyam eṣitavyamtatraiva praśnottaradarśanād iti tad etadanupapannamkaroty arthasya sāmānyarūpatvāt <span type="ref-block" n="438 r_AS-VDh#026,01_r"/>tadviśeṣarūpatvāc ca yajyādeḥ sāmānyaviśeṣayoś ca kathañcid abhedopagamāt sandigdhasyaiva kathanāt praśnottara<span type="ref-block" n="439 r_AS-VDh#026,02_r"/>kramasya durghaṭatvāghaṭanāt tadabhedaikānte eva tasya durghaṭatvāt syād ākūtaṃ te na sāmānyaṃ viśeṣeṇa <span type="ref-block" n="440 r_AS-VDh#026,03_r"/>vinā kiñcit pratīyate sāmānyākṣipyamāṇasya na hi nāmā'pratītatā kevalasāmānyapratītau hi viśe<span type="ref-block" n="441 r_AS-VDh#026,04_r"/>ṣāṃśe sandeha ity ayuktamtasyā'pratītatvāt ghaṭapratītau himavadādivat atha sāmānyena viśeṣa <span type="ref-block" n="442 r_AS-VDh#026,05_r"/>ākṣipyate tathā sati so 'pi pratīta eveti kathaṃ saṃśayaḥ na hi pratītatvād apara ākṣepaḥ atha pratīta <span type="ref-block" n="443 r_AS-VDh#026,06_r"/>evāsau sāmānyena na tu viśeṣaṇa tasya sāmānyarūpeṇākṣepāt nanu tad eva sāmānyam ākṣepakaṃ tad evākṣe<span type="ref-block" n="444 r_AS-VDh#026,07_r"/>pyam iti katham etat na tu sāmānyād aparaṃ sāmānyam ākṣepyam tathā sati tato 'py aparaṃ tato 'py aparam ity anava<span type="ref-block" n="445 r_AS-VDh#026,08_r"/>sthā nanu sāmānyapratyakṣād viśeṣā'pratyakṣād viśeṣasmṛteś ca saṃśayo yukta eva na tv anupalambhād abhāva eva <span type="ref-block" n="446 r_AS-VDh#026,09_r"/>yuktaḥ sāmānyenānupalambhapramāṇavādinaḥ athopalabdhilakṣaṇaprāptānupalambhād abhāve nānupalabdhimātrāt <span type="ref-block" n="447 r_AS-VDh#026,10_r"/>tathānupalabdher eva saṃśayaḥ vyartham etatsāmānyapratyakṣād iti yadi sāmānyapratyakṣatāyām apy upalabdhilakṣaṇaprāptā<span type="ref-block" n="448 r_AS-VDh#026,11_r"/>nupalabdhir na syāt syāt saṃśayaḥ athopalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdhir eva na sambhavati sāmānyapratyakṣatāyām <span type="ref-block" n="449 r_AS-VDh#026,12_r"/>evaṃ tarhi saivānupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ saṃśayahetur iti prāptaṃ viśeṣasmṛter iti ca vyartham na <span type="ref-block" n="450 r_AS-VDh#026,13_r"/>hi viśeṣasmṛtivyatirekeṇāparaḥ saṃśayaḥubhayāṃśāvalambismṛtirūpatvāt saṃśayasya dṛśyate ca kanyākubjā<span type="ref-block" n="451 r_AS-VDh#026,14_r"/>diṣu sāmānyapratyakṣatām antareṇāpi prathamataram eva smaraṇāt saṃśayaḥ tasmāt karotīti tad eva yajyādikam ani<span type="ref-block" n="452 r_AS-VDh#026,15_r"/>yamena pratīyamānaṃ sāmānyato dṛṣṭānumānāt sāmānyam tad etad api prajñāparādhavijṛmbhitaṃ prajñākarasyakaro<span type="ref-block" n="453 r_AS-VDh#026,16_r"/>ty arthasāmānyasyānadhyavasāye yajyādyarthaviśeṣānavagatāv eva tatsaṃśayopagamāt na ca sāmānye 'dhyavasite <span type="ref-block" n="454 r_AS-VDh#026,17_r"/>tato 'nyatraviśeṣe 'nadhyavasite saṃśītāv atiprasaṅgaḥsāmānyaviśeṣayoḥ kathathañcid abhedāt himavadghaṭādī<span type="ref-block" n="455 r_AS-VDh#026,18_r"/>nāṃ tu parasparam atyantabhedāt ekatra niścaye 'pi nānavagatatadanyatame saṃśītir yato 'tiprasaṅgaḥ syāt nāpi <span type="ref-block" n="456 r_AS-VDh#026,19_r"/>sāmānyenākṣipte tadviśeṣasaṃśayopagamo 'sti yatas tadākṣepapakṣanikṣiptadoṣopakṣepaḥ na caivam anabhimatatadviśeṣe<span type="ref-block" n="457 r_AS-VDh#027,01_r"/>ṣv aviśeṣeṇa saṃśayo'nuṣaṅgīsmaraṇaviṣaye eva viśeṣe 'nekatra saṃśayapratīteḥ sāmānyapratyakṣād viśeṣā<span type="ref-block" n="458 r_AS-VDh#027,02_r"/>pratyakṣāṃd viśeṣasmṛteś ca saṃśaya iti vacanāt sāmānye hy upalabhyamāne tadavinābhāvino viśeṣasyānupalambhe 'pi <span type="ref-block" n="459 r_AS-VDh#027,03_r"/>nābhāvaḥ siddhyatitadabhāve tasyāpy abhāvaprasaṅgāt tad uktam nirviśeṣaṃ hi sāmānyaṃ bhavec chaśaviṣāṇa<span type="ref-block" n="460 r_AS-VDh#027,04_r"/>vat sāmānyarahitatvāc ca viśeṣas tadvad eva hi na caivaṃ viśeṣe 'dṛśyānupalabdher eva saṃśayaḥsmṛtinirape<span type="ref-block" n="461 r_AS-VDh#027,05_r"/>kṣatvaprasaṅgāt viśeṣasmṛtir eva saṃśaya iti cen nasādhyasādhanavyāptismṛter api saṃśayatvaprasaṅgāt sarvasādha<span type="ref-block" n="462 r_AS-VDh#027,06_r"/>nānāṃ saṃśayitasādhyavyāptikatvāpattes tatsmṛter acalitatvān na saṃśayatvam iti cet tarhi calitāpratītiḥ saṃśayaḥ sā <span type="ref-block" n="463 r_AS-VDh#027,07_r"/>cobhayaviśeṣasmṛtyuttarakālabhāvinītadanvayavyatirekānuvidhānāt na punar viśeṣasmṛtir eva sāmānyopala<span type="ref-block" n="464 r_AS-VDh#027,08_r"/>bdhivat tadubhayāṃśāv alambinī smṛtiḥ saṃśītir ity api phalguprāyamtadavicalane 'pi saṃśīti prasaṅgāt <span type="ref-block" n="465 r_AS-VDh#027,09_r"/>sāmānyāpratyakṣatāyām api kanyākubjādiṣu prathamataram eva smaraṇāt saṃśayadarśanān na sāmānyopalambhaḥ saṃśayahe<span type="ref-block" n="466 r_AS-VDh#027,10_r"/>tur iti cen naasiddhatvāt tatrāpi hi prāsādādisanniveśaviśeṣaviṣayaḥ saṃśayaḥ kanyākubjanagarasā<span type="ref-block" n="467 r_AS-VDh#027,11_r"/>mānyopalambhanapurassara evasarvarthānupalambhe saṃśayavirodhāt sarvathopalambhavat yo 'pi tadbhāvābhāvaviṣayaḥ <span type="ref-block" n="468 r_AS-VDh#027,12_r"/>saṃśayaḥ so 'pi nagarādisāmānyopalambhapūrvaka eva nagarādikaṃ sāmānyatas tāvat prasiddham kanyākubjādi <span type="ref-block" n="469 r_AS-VDh#027,13_r"/>nāmakaṃ tu tad asti kiṃ vā nāstīty ubhayāṃśāvalambinaḥ pratyayasyotpatter na ca nagaratvaṃ nāma na kiñcid iti vaktuṃ <span type="ref-block" n="470 r_AS-VDh#027,14_r"/>śakyampratyāsattiviśeṣasya prāsādādisamūhasya nagaratvopavarṇanāt tatrānusyūtapratyayahetor nagaratvasāmā<span type="ref-block" n="471 r_AS-VDh#027,15_r"/>nyasya siddhes tadupalambhapūrvakas tadviśeṣe saṃśayo na virudhyata eva tataḥ karoty arthasāmānyopalambhāt tadviśeṣaya<span type="ref-block" n="472 r_AS-VDh#027,16_r"/>jyādyarthasyānupalabdher anekaviśeṣasmaraṇāc ca yuktas tatra sandehaḥ na hi tad eva yajyādikam aniyamena karotī<span type="ref-block" n="473 r_AS-VDh#027,17_r"/>ty upalabdhuṃ śakyam karoty arthasāmānyasambhave sattvasāmānyāsambhave ghaṭādikam ivāstīty aniyamena parā'<span type="ref-block" n="474 r_AS-VDh#027,18_r"/>parasāmānyeṣu punaḥ sāmānyam ity aniyamenopalambho gauṇa evasāmānyeṣu sāmānyāntarāsambhavāt tatsa<span type="ref-block" n="475 r_AS-VDh#027,19_r"/>mbhave vānavasthāprasaṅgāt na caivaṃ sarvatra sāmānyam antareṇaivāniyatapratyayo gauṇa iti vaktuṃ śakyam <span type="ref-block" n="476 r_AS-VDh#027,20_r"/>mukhyābhāve gauṇasyānupapatteḥ vikalpabuddhau pratibhāsamānaḥ sāmānyākāro mukhyaḥ svalakṣaṇeṣu punar āropyamāṇo <span type="ref-block" n="477 r_AS-VDh#027,21_r"/>gauṇa iti cen naviśeṣākārasyāpi tatra gauṇatvaprasaṅgāt śakyaṃ hi vaktumpratyakṣabuddhau pratibhāsamāno <span type="ref-block" n="478 r_AS-VDh#027,22_r"/>viśeṣākāro mukhyo bahiḥ svalakṣaṇeṣu sa evādhyāropyamāṇo gauṇa iti nanv evam api jñānaviśeṣāḥ <span type="ref-block" n="479 r_AS-VDh#028,01_r"/>paramārthataḥ santaḥ siddhāḥ bahirarthaviśeṣās tu na vāstavā iti vijñānavādimatam āyātaṃ tarhivijñānasāmānyaṃ <span type="ref-block" n="480 r_AS-VDh#028,02_r"/>vastubhūtaṃ na bahirarthasāmānyam iti sāmānyaviśeṣātmakaṃ vijñānaṃ paramārthasadāyātaṃ na kṣaṇikavijñānasvala<span type="ref-block" n="481 r_AS-VDh#028,03_r"/>kṣaṇavādimatam vikalpavijñāne 'pi na vāstavaḥ sāmānyākāraḥtasyā'nādya'vidyopapāditatvāt saṃvedanasva<span type="ref-block" n="482 r_AS-VDh#028,04_r"/>rūpasyaivāsādhāraṇasya paramārthasattvād iti cen naviparyayasyāpi kalpayituṃ śakyatvāt saṃvedane 'pi nāsā<span type="ref-block" n="483 r_AS-VDh#028,05_r"/>dhāraṇākāraḥ pāramārthikaḥtasyānādyavidyodayanibandhanatvāt saṃvedanasāmānyasyaiva vāstavatvād iti <span type="ref-block" n="484 r_AS-VDh#028,06_r"/>vadato 'nyasyāpi nivārayitum aśakyatvāt na vastubhūtaṃ saṃvitsāmānyamvṛttivikalpānavasthādidoṣānu<span type="ref-block" n="485 r_AS-VDh#028,07_r"/>ṣaṅgāt bahirarthasāmānyavat iti cet tarhi na saṃvidviśeṣaḥ paramārthaḥ sanvicāryamāṇāyo<span type="ref-block" n="486 r_AS-VDh#028,08_r"/>gād bahirarthaviśeṣavad ity apy anyo brūyāt tathā ca satyā''śrayāsiddho hetur ity ubhayatra samānaṃ dūṣaṇam <span type="ref-block" n="487 r_AS-VDh#028,09_r"/>sādhanavikalaṃ nidarśanam ity api na codyamsamānatvāt saṃvitsvalakṣaṇadvaitopagamāt siddhasādhanam iti <span type="ref-block" n="488 r_AS-VDh#028,10_r"/>cet saṃvitsāmānyādvaitopagamāt parasyāpi siddhasādhanaṃ kuto na bhavet saṃvitsāsāmānyādvaitaṃ <span type="ref-block" n="489 r_AS-VDh#028,11_r"/>pratītiviruddhamviśeṣasaṃvidabhāve jātu cidasaṃvedanād iti cet saṃvitsvalakṣaṇādvaitam api tarhi <span type="ref-block" n="490 r_AS-VDh#028,12_r"/>pratītiviruddham evasaṃvitsāmānyasaṃvedanābhāve tadviśeṣasaṃvedanasya sakṛd apy abhāvāt sarvākṣepasamādhīnāṃ <span type="ref-block" n="491 r_AS-VDh#028,13_r"/>samānatvāt tato nirbādhapratītibalād bhedavyavasthāyāṃ sāmānyavyavasthā'stu sughaṭaiva antaḥsaṃvedaneṣu <span type="ref-block" n="492 r_AS-VDh#028,14_r"/>tadvadbahirartheṣu ca sāmānyaviśeṣavyavasthorarīkarttuṃ yuktānirbādhapratītisiddhatvāviśeṣāt etenaitad api <span type="ref-block" n="493 r_AS-VDh#028,15_r"/>pratyākhyātaṃ yad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">dharmakīrttināatadrūpaparāvṛttavastumātrapravedanāt sāmānyaviṣayaṃ proktaṃ liṅgaṃ <span type="ref-block" n="494 r_AS-VDh#028,16_r"/>bhedāpratiṣṭhiter </span>iti tadrūpānuvṛttasya vastumātrasya nirbādhabodhādhirūḍhasya siddher bhedamātrasyāpratiṣṭhitatvāt <span type="ref-block" n="495 r_AS-VDh#028,17_r"/>sarvadā bahirantaś ca bhedābhedātmano vastunaḥ pratibhāsanāt na caitau bhedābhedau vivakṣāmātravaśavarttinau <span type="ref-block" n="496 r_AS-VDh#028,18_r"/>sarvatra tatsaṅkaraprasaṅgāt yenātmanā bhedavyavasthā tenaivābhedavyavasthitiḥ syāttadvivakṣāyā niraṅkuśa<span type="ref-block" n="497 r_AS-VDh#029,01_r"/>tvāt pūrvavāsanāpratiniyamād vivakṣāyāḥ pratiniyamasiddher na tadvaśād bhedābhedavyavasthitau saṅkaraprasaṅga iti <span type="ref-block" n="498 r_AS-VDh#029,02_r"/>cet kutas tadvāsanāpratiniyamaḥ prabodhakapratyayapratiniyamād iti cen natadaniyame tadaniyamaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="499 r_AS-VDh#029,03_r"/>pūrvasvavāsanāpratiniyamāt prakṛtavāsanāpratiniyama iti cen natasyāḥ saṃvidavyabhicāre vastusvabhāvatāpatteḥ <span type="ref-block" n="500 r_AS-VDh#029,04_r"/>kadācit tadvyabhicāre bhedābhedavyavasthiter api vyabhicāraprasakteḥ kuto na tatsaṅkaraprasaktiḥ sudūram api gattvā <span type="ref-block" n="501 r_AS-VDh#029,05_r"/>vastusvabhāvāv alambanād eva tatparihāram icchatā vastusvabhāvāv eva bhedābhedau pareṇābhyupagantavyau tato yad a<span type="ref-block" n="502 r_AS-VDh#029,06_r"/>bhinnaṃ sādhāraṇaṃ vastusvarūpaṃ tad eva sāmānyaṃ siddham na punar anyāpohamātraṃ vikalpabuddhipariniṣṭhitam <span type="ref-block" n="503 r_AS-VDh#029,07_r"/>yataḥ karotisāmānyaṃ yajyādiviśeṣavyāpi vāstavaṃ na bhavet tadupalambhe 'pi ca viśeṣe sandeho 'nupala<span type="ref-block" n="504 r_AS-VDh#029,08_r"/>bhyamāne 'pi smṛtiviṣaye na syāt nanu ca sthāṇupuruṣaviviktam aparamūrddhvatāsāmānyaṃ yajyādiviśeṣavyatiriktaṃ <span type="ref-block" n="505 r_AS-VDh#029,09_r"/>ca karoti sāmānyaṃ na vāstavam astibuddhya'bhedāt na hi buddhibhedam antareṇa padārthabhedavyavasthitiḥ <span type="ref-block" n="506 r_AS-VDh#029,10_r"/>atiprasaṅgāt tad uktamna bhedādbhinnam asty anyatsāmānyaṃ buddhyabhedataḥ buddhyākārasya bhedena padārthasya <span type="ref-block" n="507 r_AS-VDh#029,11_r"/>vibhinnateti tad etad asad evasāmānyabhedayor buddhibhedasya siddhatvāt sāmānyabuddhir hi tāvad anugatākārā<span type="ref-block" n="508 r_AS-VDh#029,12_r"/>viśeṣabuddhiḥ punar vyāvṛttākārānubhūyate dūrād ūrddhvatāsāmānyam eva ca pratibhāti na sthāṇupuruṣaviśeṣautatra <span type="ref-block" n="509 r_AS-VDh#029,13_r"/>sandehāt tadviśeṣaparihāreṇa pratibhāsanam eva sāmānyasya tato vyatirekāvabhāsanametāvanmātralakṣa<span type="ref-block" n="510 r_AS-VDh#029,14_r"/>ṇatvāt tadvyatirekasya yad apy uktamtābhyāṃ tadvyatirekaś cet kin na dūre 'vabhāsanam dūre 'vabhāsamānasya sannidhāne <span type="ref-block" n="511 r_AS-VDh#029,15_r"/>'tibhāsanam ity etad apy uktamviśeṣe 'pi samānatvāt so 'pi hi yadi sāmānyād vyatiriktas tadā dūre vastunaḥ <span type="ref-block" n="512 r_AS-VDh#029,16_r"/>svarūpe sāmānye pratibhāsamāne kin na pratibhāsate na hīndradhanuṣi nīle rūpe praticakāsati pītādirūpaṃ <span type="ref-block" n="513 r_AS-VDh#029,17_r"/>dūrān na praticakāsti atha nikaṭadeśasāmagrīviśeṣapratibhāsasya janikā na dūradeśavarttināṃ pratipattṝṇā<span type="ref-block" n="514 r_AS-VDh#029,18_r"/>m iti na viśeṣapratibhāsanaṃ tarhi sāmānyapratibhāsasya janikā dūradeśasāmagrī kācin nikaṭadeśavarttināṃ <span type="ref-block" n="515 r_AS-VDh#029,19_r"/>nāsti tato na nikaṭe tatpratibhāsanam iti samaḥ samādhiḥ asti ca nikaṭe sāmānyasya pratibhāsanaṃ <span type="ref-block" n="516 r_AS-VDh#029,20_r"/>spaṣṭaṃ viśeṣapratibhāsanavat yādṛśaṃ tu dūre tasyā'spaṣṭaṃ pratibhāsanaṃ tādṛśaṃ na nikaṭe viśeṣapratibhāsana<span type="ref-block" n="517 r_AS-VDh#029,21_r"/>vad eva viśeṣo hi yathā dūrād aspaṣṭaḥ pratibhāti na tathā sannighānesvasāmagryabhāvāt ata eva ca na <span type="ref-block" n="518 r_AS-VDh#029,22_r"/>sāmānyasya pratibhāsane viśeṣeṣv apratibhāsamāneṣv 'aspaṣṭapratibhāsavyavahāraḥpratibhāsamānarūpe eva sāmā<span type="ref-block" n="519 r_AS-VDh#030,01_r"/>nye viśeṣe vā aspaṣṭavyavahāradarśanāt na hy apratibhāsitānyapratibhāsitā vā kasyacid aspaṣṭapratibhāsitā <span type="ref-block" n="520 r_AS-VDh#030,02_r"/>kiṃ tarhi kutaścid dṛṣṭādṛṣṭakāraṇakalāpādaspaṣṭajñānasyotpattir artheṣv aspaṣṭatāviṣayidharmasya viṣayeṣūpacārāt <span type="ref-block" n="521 r_AS-VDh#030,03_r"/>saṃvedanasyaiva hy aspaṣṭatā dharmaḥ spaṣṭatāvat tasyā viṣayadharmatve sarvadā tathāpratibhāsaprasaṅgāt kutaḥ pratibhāsa<span type="ref-block" n="522 r_AS-VDh#030,04_r"/>parāvṛttiḥ syāt na cāspaṣṭaṃ saṃvedanaṃ nirviṣayam evasaṃvādakatvāt spaṣṭasaṃvedanavat kvacid visaṃvādadarśa<span type="ref-block" n="523 r_AS-VDh#030,05_r"/>nāt sarvatra visaṃvādespaṣṭasaṃvedane 'pi tatprasaṅgāt tato naitat sādhubuddhir evātadākārā tata utpadyate <span type="ref-block" n="524 r_AS-VDh#030,06_r"/><span resp="?" rend="underline">yadā tadā'spaṣṭapratībhāsavyavahāro jaganmata</span> iticandradvayādipratibhāse tadvyavahāraprasakteḥ na ca <span type="ref-block" n="525 r_AS-VDh#030,07_r"/>mīmāṃsakānāṃ sāmānyaṃ viśeṣobhyo bhinnam eva vā'bhinnam eva vātasya kathañcit tato bhinnābhinnātmanaḥ pratīteḥ <span type="ref-block" n="526 r_AS-VDh#030,08_r"/>pramāṇasiddhe ca sāmānyaviśeṣātmani jātyantare vastuni tadgrāhiṇo jñānasya sāmānyaviśeṣātmakatvopapatter na <span type="ref-block" n="527 r_AS-VDh#030,09_r"/>kācid buddhir aviśeṣākārā sarvathāsti nāpy asāmānyākārā sarvadobhayākārāyās tasyāḥ pratīteḥ na cārthākārā <span type="ref-block" n="528 r_AS-VDh#030,10_r"/>buddhiḥtasyā nirākāratvāt tatra pratibhāsamānasyākārasyārthadharmatvāt na ca nirākāratve saṃvedanasya <span type="ref-block" n="529 r_AS-VDh#030,11_r"/>pratikarmavyavasthā tato virudhyatepratiniyatasāmagrīvaśāt pratiniyatārthavyavacchedakatayā tasyotpatteḥ <span type="ref-block" n="530 r_AS-VDh#030,12_r"/>pratikarmavyavasthānasiddheḥ sākārajñānavādinām api tathābhyupagamasyāvaśyambhāvitvāt anyathā sakalasamānā<span type="ref-block" n="531 r_AS-VDh#030,13_r"/>kāravyavasthāpakatvānāpatteḥ saṃvedanasya tadasiddheḥ tato 'sāmānyākārā buddhiḥ sāmānyāvabhāsinī kutaści<span type="ref-block" n="532 r_AS-VDh#030,14_r"/>d aspaṣṭā kasmiṃścid vastuny aviśeṣākārā ca viśeṣāvabhāsinīti dūre sāmānyasya pratibhāso 'spaṣṭaḥ syād viśeṣasya <span type="ref-block" n="533 r_AS-VDh#030,15_r"/>ca kasyacitsakalaviśeṣarahitasya sāmānyasya pratibhāsāsaṃbhavāt na corddhvatāsāmānye viśeṣe ca <span type="ref-block" n="534 r_AS-VDh#030,16_r"/>pratiniyatadeśatvādau pratibhāsamāne sthāṇupuruṣaviśeṣayoḥ sandehānupapattiḥtayor apratibhāsanāt tatpra<span type="ref-block" n="535 r_AS-VDh#030,17_r"/>tibhāsanasāmagryabhāvād anusmaraṇe sati sandehaghaṭanāt tadvat pacati yajatītyādikriyāviśeṣāpratibhāsane <span type="ref-block" n="536 r_AS-VDh#030,18_r"/>karotīti kriyāsāmānyasya pratiniyatadeśādirūpasya pratibhāsane yuktaḥ sandehaḥ kiṃ karotīti tathā praśne <span type="ref-block" n="537 r_AS-VDh#030,19_r"/>ca pacati yajate ityādi prativacanaṃ na durghaṭamkathañcit pṛṣṭasyaiva pratipādanāt evaṃ yajanādikriyā<span type="ref-block" n="538 r_AS-VDh#030,20_r"/>viśeṣāṇāṃ sādhāraṇarūpā karotīti kriyā kathañcit tato vyatirekeṇopalabhyamānā kartṛvyāpārarūpārthabhāvanā <span type="ref-block" n="539 r_AS-VDh#031,01_r"/>vibhāvyate eva śabdavyāpārarūpaśabdabhāvanāvat sakalabādhakarahitatvanirṇayāt saiva ca vākyārtho na <span type="ref-block" n="540 r_AS-VDh#031,02_r"/>punar niyogo 'nyāpohādivat iti bhaṭṭasampradāya eva saṃvādakaḥ siddhaḥ kārye cārthe codanāyāḥ prāmāṇyaṃ tata <span type="ref-block" n="541 r_AS-VDh#031,03_r"/>eva na svarūpetatra bādhakasadbhāvāt sarvavedāntavādanirākaraṇān na bhaṭṭasya kaścid api pratighāta iti <span type="ref-block" n="542 r_AS-VDh#031,04_r"/>kaścit atra pratividhīyate yat tāvad uktaṃ śabdavyāpāraḥ śabdabhāvaneti tatra śabdāt tadvyāpāro 'narthāntara<span type="ref-block" n="543 r_AS-VDh#031,05_r"/>bhūto 'rthāntarabhūto vā syāt yady anarthāntarabhūtas tadā katham abhidheyaḥ śabdasya svātmavat na hy ekasyānaṃśasya <span type="ref-block" n="544 r_AS-VDh#031,06_r"/>pratipādyapratipādakabhāvo yuktaḥ saṃvedyasaṃvedakabhāvavat sveṣṭa viparyāsena tadbhāvāpatteḥpratiniyamahetvabhā<span type="ref-block" n="545 r_AS-VDh#031,07_r"/>vāt tadbhedaparikalpanayā pratipādyapratipādakabhāve tasya sāṃvṛttatvaprasaṅgāt svarūpam api śabdaḥ śrotreṇa <span type="ref-block" n="546 r_AS-VDh#031,08_r"/>gamayati bahir arthavat svavyāpāreṇa tatas ta sya pratipādaka iti cen narūpādīnām api svarūpapratipādakatva<span type="ref-block" n="547 r_AS-VDh#031,09_r"/>prasaṅgāt te 'pi hi svaṃ svaṃ svabhāvaṃ cakṣurādibhir gamayanticakṣurādīnāṃ svātantryeṇa tatra pravarttanāt <span type="ref-block" n="548 r_AS-VDh#031,10_r"/>tatprayojyatvāt teṣāṃ ca rūpādīnāṃ nimittabhāvena prayojakatvāt svayam adhīyānānāṃ kārīṣāgnyādivat atha <span type="ref-block" n="549 r_AS-VDh#031,11_r"/>rūpādayaḥ prakāśyā eva tato 'rthāntarabhūtānāṃ cakṣurādīnāṃ prakāśakādīnāṃ sadbhāvād iti matam tathaiva śabda<span type="ref-block" n="550 r_AS-VDh#031,12_r"/>svarūpaṃ prakāśyam astutato 'nyasya śrotrasya prakāśakasya bhāvāt satyam etad indriyabuddher viṣayabhāvam anubhavan <span type="ref-block" n="551 r_AS-VDh#031,13_r"/>prakāśya eva śabdo rūpādivat pratipādakas tu svarūpe śābdīṃ buddhim upajanayann abhidhīyate iti cen na <span type="ref-block" n="552 r_AS-VDh#031,14_r"/>tatra vācyavācakabhāvasambandhābhāvāt tasya dviṣṭhatvenaikatrānavasthiteḥ yadi punar arthāntarabhūta eva śabdā<span type="ref-block" n="553 r_AS-VDh#031,15_r"/>t tadvyāpāra iti mataṃ tadā sa śabdena pratipādyamāno vyāpārāntareṇa pratipādyate cet tarhi tadbhāvyaḥ syāt <span type="ref-block" n="554 r_AS-VDh#031,16_r"/>tad vyāpārāntaraṃ tu bhāvanānuṣajyate tad api yadi śabdād arthāntaraṃ tadā tadbhāvyaṃ vyāpārāntareṇa syāt <span type="ref-block" n="555 r_AS-VDh#031,17_r"/>tat tu bhāvanety aparāparabhāvyabhāvanāparikalpanāyām anavasthāprasaṅgaḥ atha vākyāt tadvyāpāraḥ kathañcid anarthāntaram <span type="ref-block" n="556 r_AS-VDh#031,18_r"/>viṣvagbhāvenānupalabhyamānatvāt kuṇḍāder badarādivat kathañcid arthāntaraṃ ca viruddhadharmādhyāsāttadanutpā<span type="ref-block" n="557 r_AS-VDh#031,19_r"/>de 'py utpādāt tadavināśe 'pi ca vināśād ākāśād andhakāravad iti matam tadāpy ubhayadoṣānuṣaṅgaḥ syān matam <span type="ref-block" n="558 r_AS-VDh#031,20_r"/>agniṣṭomādivākyam upalabhyamānaṃ puruṣavyāpārasya sādhakam idam ity anubhavād vākyastha eva tadvyāpāro bhāvanā <span type="ref-block" n="559 r_AS-VDh#031,21_r"/>vākyasya viṣayatāṃ samañcatitathā pratīteḥ anyathā sarvatra viṣayaviṣayibhāvasaṃbhāvanāvirodhāt <span type="ref-block" n="560 r_AS-VDh#032,01_r"/>saṃvedanam api hi bhavatāṃ svavyāpāraṃ viṣayī kurvan tadanarthāntarabhūtam arthāntarabhūtaṃ kathañcid ubhayasvabhāvaṃ vā <span type="ref-block" n="561 r_AS-VDh#032,02_r"/>saṃvedayetgatyantarābhāvāt prathamapakṣe na saṃvedyasaṃvedakabhāvaḥsaṃvedanatadvyāpārayoḥ sarvathānarthāntaratvā<span type="ref-block" n="562 r_AS-VDh#032,03_r"/>d vākyatadvayāpārayoḥ pratipādyapratipādakabhāvavat dvitīyapakṣe 'pi na tayos tadbhāvaḥanavasthānuṣaṅgāt tadvat <span type="ref-block" n="563 r_AS-VDh#032,04_r"/>tṛtīyapakṣe tu tadubhayadoṣaprasaktes tadvad eva kutaḥ saṃvedyasaṃvedakabhāvaḥ sidhyet atha svārthasaṃvedanavyāpāraviśiṣṭaṃ <span type="ref-block" n="564 r_AS-VDh#032,05_r"/>saṃvedanam abādham anubhūyamānaṃ vikalpaśatenāpy aśakyanirākaraṇaṃ saṃvedyasaṃvedakabhāvaṃ sādhayatīty abhidhāne parasyāpi <span type="ref-block" n="565 r_AS-VDh#032,06_r"/>śabdaḥ svavyāpāraviśiṣṭaḥ puruṣavyāpāraṃ bhāvayatīty abādhapratītisadbhāvād vākyavyāpāro bhāvanā vākyasya <span type="ref-block" n="566 r_AS-VDh#032,07_r"/>viṣayo vyavatiṣṭhate eveti tadanupapannamvaiṣamyāt saṃvedanena hi saṃvedyamānaḥ svātmā'rtho vā tasya <span type="ref-block" n="567 r_AS-VDh#032,08_r"/>viṣayo na punaḥ saṃvedakaḥ svātmā tatsaṃvedyatve 'nyasya saṃvedanasyātmanaḥ saṃvedakatvopapatter ākāṅkṣāparikṣayādanava<span type="ref-block" n="568 r_AS-VDh#032,09_r"/>sthānavatārāt vākyena tu bhāvyamānaḥ puruṣavyāpāro na tasya viṣayaḥ svavyāpāras tu bhāvakatvalakṣaṇo <span type="ref-block" n="569 r_AS-VDh#032,10_r"/>bhāvanākhyo viṣayo 'bhyupagamyate iti manāg api na sāmyamtathāpratītyabhāvāc ca na hi kaścid vākyaśrava<span type="ref-block" n="570 r_AS-VDh#032,11_r"/>ṇād evaṃ pratyeti svavyāpāronena vākyena mama pratipādita iti kiṃ tarhiḥ jātyādiviśiṣṭo 'rthaḥ kriyā<span type="ref-block" n="571 r_AS-VDh#032,12_r"/>khyonena prakāśita iti pratītiḥsarveṇa vākyena kriyāyā eva karmādiviśeṣaṇaviśiṣṭāyāḥ prakāśanāt <span type="ref-block" n="572 r_AS-VDh#032,13_r"/>devadatta gāmabhyāja śuklāṃ daṇḍenetyādivat saivābhyājanādivyavacchinnā kriyā bhāvanā abhyāja abhyā<span type="ref-block" n="573 r_AS-VDh#032,14_r"/>janaṃ kurv iti pratītir iti cen natasyāḥ puruṣasthatvena sampratyayāc chabdātmabhāvanārūpatvāyogāt tathā <span type="ref-block" n="574 r_AS-VDh#032,15_r"/>ca katham idam avatiṣṭhateśabdātmabhāvanām āhur anyām eva liṅādaya iti yad apy uktamarthabhāvanā puruṣavyā<span type="ref-block" n="575 r_AS-VDh#032,16_r"/>pāralakṣaṇā vākyārtha iti tad apy ayuktamniyogasya vākyārthatvaprasaṅgāt niyukto 'ham anena vākyena <span type="ref-block" n="576 r_AS-VDh#032,17_r"/>yāgādāv iti pratipattuḥ pratīteḥ iṣṭas tādṛśo niyogo bhāvanāsvabhāvaḥ śuddhakāryādirūpasyaiva niyogasya <span type="ref-block" n="577 r_AS-VDh#032,18_r"/>nirākaraṇād iti cen na tasyāpi pradhānabhāvārpitasya karoty arthādiviśeṣaṇasya vākyārthatvopapatteḥ nirapekṣasya tu <span type="ref-block" n="578 r_AS-VDh#032,19_r"/>karoty arthasyāpi vākyārthatvānupapatteḥ na ca karoty artha eva vākyārtha iti yuktamyajyādyarthasyāpi <span type="ref-block" n="579 r_AS-VDh#032,20_r"/>vākyārthatayānubhavāt karoti sāmānyasya sakalayajyādikriyāviśeṣavyāpino nityatvāc chabdārthatvam <span type="ref-block" n="580 r_AS-VDh#032,21_r"/>nityāḥ śabdārthasambandhā iti vacanāt na punar yajyādikriyāviśeṣās teṣām anityatvāc chabdārthatvā've<span type="ref-block" n="581 r_AS-VDh#033,01_r"/>danāt iti cen nayajyādikriyāsāmānyasya sakalayajyādikriyāviśeṣavyāpino nityatvāc chabdārthatvā<span type="ref-block" n="582 r_AS-VDh#033,02_r"/>virodhāt sarvakriyāvyāpitvāt karoti sāmānyaṃ śabdārtha iti cet tarhi sattāsāmānyaṃ śabdārthos tu karotā<span type="ref-block" n="583 r_AS-VDh#033,03_r"/>v api tasya sadbhāvāt mahākriyāsāmānyavyavasthitirūpatvāt yathaiva hi pacati pākaṃ karoti yajate yāgaṃ <span type="ref-block" n="584 r_AS-VDh#033,04_r"/>karotīti pratītistathā pacati pācako bhavati yajate yājako bhavati karotīti kārako bhavatīty api <span type="ref-block" n="585 r_AS-VDh#033,05_r"/>pratyayo 'sti tataḥ karotītarārthavyāpitvād bhavaty arthasyaiva śabdārthatvaṃ yuktam utpaśyāmaḥ syān mataṃ nirvyāpā<span type="ref-block" n="586 r_AS-VDh#033,06_r"/>re 'pi vastuni bhavaty arthasya pratīter na kriyāsvabhāvatvaṃ niṣkriyeṣu guṇādiṣu bhavanā'bhāvaprasaṅgāt iti <span type="ref-block" n="587 r_AS-VDh#033,07_r"/>cen na karoty arthe 'pi samānatvāt parispandātmakavyāpārarahite 'pi karoty arthasya bhāvāt tiṣṭhati sthānaṃ karo<span type="ref-block" n="588 r_AS-VDh#033,08_r"/>tīti pratīteḥ guṇādiṣu ca karoty arthābhāve sarvathā kārakatvāyogād avastutvaprasakteḥ tata eva karoty artho <span type="ref-block" n="589 r_AS-VDh#033,09_r"/>vyāpakaḥ sati sarvatra bhāvāt anyathā tasyā'kārakatvenāvastutvāt sattvavirodhāt bhavanakriyetyā<span type="ref-block" n="590 r_AS-VDh#033,10_r"/>divyavahāradarśanāc ca sattā karoty arthaviśeṣaṇam eva karoty arthasyaiva sarvatra prādhānyād vākyārthatvam iti <span type="ref-block" n="591 r_AS-VDh#033,11_r"/>cen na tasya nityasyaikasyānaṃśasya sarvagatasya sarvathā vicāryamāṇasyāsambhavāt nityaṃ karoty arthasāmānyaṃ <span type="ref-block" n="592 r_AS-VDh#033,12_r"/>pratyabhijñāyamānatvāc chabdavad iti cen na hetor viruddhatvāt kathañcin nityasyeṣṭaviruddhasya sādhanāt sarvathā <span type="ref-block" n="593 r_AS-VDh#033,13_r"/>nityasya pratyabhijñānāyogāt tadevedam iti pūrvottaraparyāyavyāpiny ekatra pratyayasyotpatteḥ paurvāparyarahi<span type="ref-block" n="594 r_AS-VDh#033,14_r"/>tasya pūrvāparapratyayaviṣayatvāsambhavāt dharmāv eva pūrvāparabhūtau na dharmasāmānyam iti cet kathaṃ tad eveda<span type="ref-block" n="595 r_AS-VDh#033,15_r"/>m ity abhedapratītiḥ pūrvāparasvarūpayor atītavarttamānayos tad ity atītaparāmarśinā smaraṇenedam iti varttamānollekhinā <span type="ref-block" n="596 r_AS-VDh#033,16_r"/>pratyakṣeṇa ca viṣayīkriyamāṇayoḥ parasparaṃ bhedāt karoti sāmānyād ekasmāt tayoḥ kathañcid bhedābhedapratīti<span type="ref-block" n="597 r_AS-VDh#033,17_r"/>r iti cet siddhaṃ tasya kathañcid anityatvam anityasvadharmāvyatirekāt na hy anityād abhinnaṃ nityam eva <span type="ref-block" n="598 r_AS-VDh#033,18_r"/>yuktam anityasvātmavat sarvathā nityasya kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhāc ca tad anityaṃ sāmānyaṃ <span type="ref-block" n="599 r_AS-VDh#033,19_r"/>viśeṣādeśāc chabdavat tata evānekaṃ tadvat karotīti svapratyayāviśeṣād ekaṃ karoti sāmānyaṃ sad iti <span type="ref-block" n="600 r_AS-VDh#033,20_r"/>svapratyayāviśeṣād ekasattāsāmānyavad iti cen na sarvathā svapratyayāviśeṣasyāsiddhatvāt pratikaroty arthavyakti <span type="ref-block" n="601 r_AS-VDh#033,21_r"/>karotīti pratyayasya viśeṣāt pratisadvyakti sad iti pratyayavat tadvyaktiviṣayo viśeṣapratyaya iti cet tarhi <span type="ref-block" n="602 r_AS-VDh#033,22_r"/>tā vyaktayaḥ sāmānyāt sarvathā yadi bhinnāḥ pratipādyante tadā yaugamatapraveśo mīmāṃsakasya atha kathañci<span type="ref-block" n="603 r_AS-VDh#033,23_r"/>d abhinnās tadā siddhaṃ sāmānyasya viśeṣapratyayaviṣayatvaṃ viśeṣapratyayaviṣayebhyo viśeṣebhyaḥ kathañcid abhi<span type="ref-block" n="604 r_AS-VDh#033,24_r"/>nnasya sāmānyasya viśeṣapratyayaviṣayatvopapatter viśeṣasvātmavat tato 'nekam eva karoti sāmānyaṃ sattāsāmā<span type="ref-block" n="605 r_AS-VDh#034,01_r"/>nyavat nāpy anaṃśaṃ kathañcit sāṃśatvapratīteḥ sāṃśebhyo viśeṣebhyo 'narthāntarabhūtasya sāṃśatvopapattes tatsvā<span type="ref-block" n="606 r_AS-VDh#034,02_r"/>tmavat tathā na sarvagataṃ tatsāmānyaṃ vyaktyantarāle 'nupalabhyamānatvāt tatrānabhivyaktatvāt tasyānupa<span type="ref-block" n="607 r_AS-VDh#034,03_r"/>lambha iti cet tata eva vyaktisvātmano 'pi tatrānupalambhostu tasya tatra sadbhāvāvedakapramāṇābhāvādasattvā<span type="ref-block" n="608 r_AS-VDh#034,04_r"/>devānupalambha iti cet sāmānyasyāpi viśeṣābhāvād asattvād evānupalambho 'stu vyaktyantarāle tasyāpi <span type="ref-block" n="609 r_AS-VDh#034,05_r"/>sadbhāvāvedakapramāṇābhāvāt pratyakṣatas tathānanubhavāt kharaviṣāṇādivat vyaktyantarāle 'sti sāmānyaṃ <span type="ref-block" n="610 r_AS-VDh#034,06_r"/>yugapadbhinnadeśasvādhāravṛttitve saty ekatvād vaṃśādivad ity anumānāt tatra tatsadbhāvasiddhir iti cen na hetoḥ prativādya'<span type="ref-block" n="611 r_AS-VDh#034,07_r"/>siddhatvāt na hi bhinnadeśāsu vyaktiṣu sāmānyam ekaṃ yathā sthūṇādiṣu vaṃśādir iti pratīyate yato <span type="ref-block" n="612 r_AS-VDh#034,08_r"/>yugapadbhinnadeśasvādhāravṛttitve saty ekatvaṃ tasya sidhyat svādhārāntarāle 'stitvaṃ sādhayet prativyakti sadṛśapa<span type="ref-block" n="613 r_AS-VDh#034,09_r"/>riṇāmalakṣaṇasya sāmānyasya bhedādvisadṛśapariṇāmalakṣaṇaviśeṣavat yathaiva hi kācid vyaktirupalabhyamānā <span type="ref-block" n="614 r_AS-VDh#034,10_r"/>vyaktyantarād viśiṣṭā visadṛśapariṇāmadarśanād avatiṣṭhate tathā sadṛśapariṇāmadarśanāt kiñcit kenacit samānam avasī<span type="ref-block" n="615 r_AS-VDh#034,11_r"/>yate iti nirbādham eva tenāyaṃ samānaḥ so 'nena samāna iti samānapratyayāt nanu pūrvam ananubhūtavyaktyanta<span type="ref-block" n="616 r_AS-VDh#034,12_r"/>rasyaikavyaktidarśane samānapratyayaḥ kasmān na bhavati tatra sadṛśapariṇāmasya bhāvād iti cet tavāpi viśiṣṭapra<span type="ref-block" n="617 r_AS-VDh#034,13_r"/>tītiḥ kasmān na bhavati vaisādṛśyasya bhāvāt parāpekṣatvād viśiṣṭapratīter iti cet tata eva tatra samānapra<span type="ref-block" n="618 r_AS-VDh#034,14_r"/>tyayo 'pi mā bhūt na hi sa parāpekṣo na bhavati parāpekṣām antareṇa kvacit kadācid apy abhāvād dvitvādipratya<span type="ref-block" n="619 r_AS-VDh#034,15_r"/>yavad dūratvādipratyayavad vā dvividho hi vastudharmaḥ parāpekṣaḥ parānapekṣaś ca varṇādivat sthaulyādivac ca nanu ca <span type="ref-block" n="620 r_AS-VDh#034,16_r"/>sādṛśye sāmānye sa evāyaṃ gaur iti pratyayaḥ kathaṃ śavalaṃ dṛṣṭvā dhavalaṃ paśyato ghaṭeteti ced ekatvopacārā<span type="ref-block" n="621 r_AS-VDh#034,17_r"/>d iti brūmaḥ dvividhaṃ hy ekatvaṃ mukhyam upacaritaṃ ceti mukhyam ātmādidravye sādṛśye tūpacaritam iti <span type="ref-block" n="622 r_AS-VDh#034,18_r"/>mukhye tu tatraikatve tena samāno 'yam iti pratyayaḥ katham upapadyeta tayor ekasāmānyayogād iti cen nasāmā<span type="ref-block" n="623 r_AS-VDh#034,19_r"/>nyavantāv etāv iti pratyayaprasaṅgāt abhedopacāre tu sāmānyatadvatoḥ sāmānyam iti pratyayaḥ syāt na tena <span type="ref-block" n="624 r_AS-VDh#034,20_r"/>samāno 'yam iti yaṣṭisahacaritaḥ puruṣo yaṣṭir iti yathā yaṣṭipuruṣayor abhedopacārāt mṛnmaye gavi <span type="ref-block" n="625 r_AS-VDh#034,21_r"/>satyagavayasadṛśe gosādṛśyasya sāmānyasya bhāvād gotvajātiprasaṅga iti cen na satyagavayavyavahārahetoḥ <span type="ref-block" n="626 r_AS-VDh#034,22_r"/>sādṛśyasya tatrābhāvāt tadbhāve tasya satyatvaprasaṅgāt bhāvagavādibhiḥ sthāpanāgavādeḥ sādṛśyamātraṃ tu <span type="ref-block" n="627 r_AS-VDh#035,01_r"/>gavādimātravyavahārakāraṇaṃ tadekajātitvanibandhanam anurudhyate eva sattvādisādṛśyavat tato na mīmāṃsa<span type="ref-block" n="628 r_AS-VDh#035,02_r"/>kābhyupagatasvabhāvaṃ karoti sāmānyam upapadyate yat sakalayajyādikriyāviśeṣavyāpikartṛvyāpārarūpabhāvanākhyāṃ <span type="ref-block" n="629 r_AS-VDh#035,03_r"/>pratipadyamānaṃ vākyena viṣayīkriyeta pratiniyatakriyāgatasya tu karotisāmānyasya śabdaviṣayatve yajyā<span type="ref-block" n="630 r_AS-VDh#035,04_r"/>disāmānyasya kathaṃ tadvinivāryeta yena tad api vākyārtho na syāt tad evaṃ bhāvanā vākyārthasampradāyo na <span type="ref-block" n="631 r_AS-VDh#035,05_r"/>śreyān bādhakasadbhāvān niyogādivākyārthasampradāyavat iti śrutisampradāyāvalambināṃ mate 'ta eva na <span type="ref-block" n="632 r_AS-VDh#035,06_r"/>kaścit sarvajña ity ayuktaṃ śruter aviśeṣād apramāṇatāpatteḥ iti sūktaṃ yathaiva hi sugatādayaḥ parasparaviru<span type="ref-block" n="633 r_AS-VDh#035,07_r"/>ddhakṣaṇikanityādyekāntasamayābhidhāyinaḥ sarve na sarvadarśina iti na kaścit sarvajñas tathā śrutayo 'pi parasparavi<span type="ref-block" n="634 r_AS-VDh#035,08_r"/>ruddhakāryārthasvarūpādyarthābhidhāyinyaḥ sarvā na pramāṇabhūtāḥ iti na kācid api śrutiḥ pramāṇaṃ syāt na hi <span type="ref-block" n="635 r_AS-VDh#035,09_r"/>kārye 'rthe śrutir apauruṣeyī na punaḥ svarūpe yenāpauruṣeyatvāt tadanyataraśrutijanitam eva jñānaṃ pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="636 r_AS-VDh#035,10_r"/>doṣavarjitaiḥ kāraṇair janitatvād upapadyeta bādhavarjitatvaṃ tu naikatrāpy asti hiṃsādyabhidhāyinaḥ śvetam ajam ālabheta <span type="ref-block" n="637 r_AS-VDh#035,11_r"/>bhūtikāmaḥ ityādeḥ sadhanaṃ hanyāt ityāder iva dharme pramāṇatvānupapatteḥ puruṣādvaitābhidhāyinaś ca sarvaṃ khalv idaṃ <span type="ref-block" n="638 r_AS-VDh#035,12_r"/>brahma ityādeḥ sarvaṃ pradhānam eva ityāder iva svaviṣaye pramāṇatvāyogāt apūrvārthatvaṃ punaḥ sarvasyāḥ śruter aviśi<span type="ref-block" n="639 r_AS-VDh#035,13_r"/>ṣṭaṃ pramāṇāntarāpratipanne dharmādau parabrahmādau ca pravṛtteḥ na ca kācic chrutiḥ svayaṃ svārthaṃ pratipādaya<span type="ref-block" n="640 r_AS-VDh#035,14_r"/>ty anyavyavacchedena kārye evārthe ahaṃ pramāṇaṃ na svarūpe svarūpe eva vā na kārye 'rthe sarvarthety aviśeṣaḥ siddhaḥ <span type="ref-block" n="641 r_AS-VDh#035,15_r"/>nanu ca padāni tāval loke yeṣv artheṣu prasiddhāni teṣv eva vede teṣām adhyāhārādibhir arthasyāparikalpanīyatvā<span type="ref-block" n="642 r_AS-VDh#035,16_r"/>d aparibhāṣitavyatvāc ca sati sambhave laukikapadārthajñaś ca vidvān aśrutapūrvaṃ kāvyādivākyārtham avabudhyamāno <span type="ref-block" n="643 r_AS-VDh#035,17_r"/>dṛṣṭaḥ tadvacchrutivākyārtham api kaścit svayam evāśrutapūrvam avaboddhum arhatīti yuktaṃ śruteḥ svayam evānyavyavacchedena <span type="ref-block" n="644 r_AS-VDh#035,18_r"/>svārthapratipādanam' iti kaścit so 'pi na parīkṣācaturaḥ sarvasyāḥ śrutes tathābhāvāviśeṣāt na ca <span type="ref-block" n="645 r_AS-VDh#035,19_r"/>bhāvanaiva niyoga eva vā laukikavākyasyārthaḥ śakyaḥ pratiṣṭhāpayituṃ yena vaidikavākyasyāpi sa evārthaḥ <span type="ref-block" n="646 r_AS-VDh#035,20_r"/>syāt nāpi sanmātravidhir eva kasyacid vākyasyārthaḥ śakyapratiṣṭho yena śrutivākyasyāpi sa evārtho 'nyayo<span type="ref-block" n="647 r_AS-VDh#035,21_r"/>gavyavacchedena syāt tatrānekabādhakopanyāsāt tataḥ sugatādivacchrutayo 'pi na pramāṇam ity āyātam <span type="ref-block" n="648 r_AS-VDh#035,22_r"/>tatheṣṭatvād adoṣa ity ekeṣām apramāṇikaiveṣṭiḥ na kaścit tīrthakaraḥ pramāṇaṃ nāpi samayo vedonyo vā tarkaḥ paraspara<span type="ref-block" n="649 r_AS-VDh#036,01_r"/>virodhāt tarko 'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnā naiko munir yasya vacaḥ pramāṇam dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ <span type="ref-block" n="650 r_AS-VDh#036,02_r"/>mahājano yena gataḥ sa panthāḥ iti vacanāt kaścid devatārūpo guru<span resp="?" rend="underline">rbṛhaspatir </span>bhavet saṃvādakaḥ pratyakṣa<span type="ref-block" n="651 r_AS-VDh#036,03_r"/>siddhapṛthivyāditattvopadeśāt iti pratyakṣam ekam icchanti ye teṣāṃ laukāyatikānām iṣṭir apramāṇikaiva pratyakṣa<span type="ref-block" n="652 r_AS-VDh#036,04_r"/>tas tadvyavasthāpanāsambhavāt na khalu pratyakṣaṃ sarvajñapramāṇāntarābhāvaviṣayam atiprasaṅgāt sarvajñasya hi <span type="ref-block" n="653 r_AS-VDh#036,05_r"/>muneḥ pramāṇāntarasya ca vedādyāgamasyānumānasya ca tarkākhyasyābhāvaṃ yadi kiñcid vyavasthāpayet tatrāprava<span type="ref-block" n="654 r_AS-VDh#036,06_r"/>rttamānatvāt tadā puruṣāntarādipratyakṣāntarāṇām apy abhāvaṃ tad eva gamayet tadviṣayāṇāṃ ca kṣmādīnām ity ati<span type="ref-block" n="655 r_AS-VDh#036,07_r"/>prasaṅgaḥ svayam iṣṭasya bṛhaspatyādipratyakṣasyāpi viṣayasyābhāvasiddheḥ atha pratyakṣāntaraṃ svayam ātmānaṃ vyavasthā<span type="ref-block" n="656 r_AS-VDh#036,08_r"/>payati pṛthavyādisvaviṣayaṃ ca tatra pravarttanāt ato na tadabhāvaprasaṅga iti mataṃ tarhi sarvajño 'pi <span type="ref-block" n="657 r_AS-VDh#036,09_r"/>svasaṃvedanād ātmānaṃ svargāpūrvādiviṣayaṃ ca vyavasthāpayatīti kathaṃ tadabhāvasiddhiḥ pramāṇāntarasya ca tadvaca<span type="ref-block" n="658 r_AS-VDh#036,10_r"/>nasya hetuvādarūpasyāhetuvādarūpasya ca sa eva vyavasthāpakaḥ syād iti kutas tadabhāvasiddhiḥ sarvajñaḥ svapa<span type="ref-block" n="659 r_AS-VDh#036,11_r"/>ravyavasthāpako 'stīty atra kiṃ pramāṇam iti cet svapratyakṣaikapramāṇavādinaḥ pratyakṣāntaraṃ svaparaviṣayam astītyatra kiṃ <span type="ref-block" n="660 r_AS-VDh#036,12_r"/>pramāṇam tathā prasiddhir anyatrāpīti na pratyakṣaṃ tadabhāvāvedakam atiprasaṅgasya duṣparihāratvāt <span type="ref-block" n="661 r_AS-VDh#036,13_r"/>nānumānam asiddheḥ pratyakṣam ekam eva pramāṇam agauṇatvāt pramāṇasya anumānād arthaniścayo durlabhaḥ <span type="ref-block" n="662 r_AS-VDh#036,14_r"/>sāmānye siddhasādhanād viśeṣe 'nugamābhāvāt sarvatra viruddhāvyabhicāriṇaḥ saṃbhavāt iti svayam anumānaṃ <span type="ref-block" n="663 r_AS-VDh#036,15_r"/>nirākurvann anumānād eva sarvajñapramāṇāntarābhāvaṃ vyavasthāpayatīti katham anunmattaḥ pratipattuḥ prasiddhaṃ hi <span type="ref-block" n="664 r_AS-VDh#036,16_r"/>pramāṇaṃ svaprameyasya niścāyakaṃ nāprasiddham atiprasaṅgād eva paraprasiddham anumānaṃ sarvajñapramāṇāntarābhāva<span type="ref-block" n="665 r_AS-VDh#036,17_r"/>grāhakam iti cet tat parasya pramāṇataḥ siddhaṃ pramāṇam antareṇa vā yadi pramāṇataḥ siddhaṃ nā'nātmasiddhaṃ <span type="ref-block" n="666 r_AS-VDh#036,18_r"/>nāma parasyevātmano 'pi vādinaḥ siddhatvāt pramāṇasiddhasya sarveṣām avipratipattiviṣayatvād anyathātipra<span type="ref-block" n="667 r_AS-VDh#036,19_r"/>saṅgāt pratyakṣasyāpi pramāṇasiddhasyaṃ vipratipattiviṣayatvāpatter anātmasiddhatvaprasaṅgāt tato yat parasya <span type="ref-block" n="668 r_AS-VDh#036,20_r"/>pramāṇataḥ siddhaṃ taccārvākasyātmasiddham yathā pratyakṣam pramāṇasiddhaṃ ca parasyānumānam tasmān nā'nātma<span type="ref-block" n="669 r_AS-VDh#036,21_r"/>siddham anyathā parasyāpi na siddhyet atiprasaṅgād eva tathā hi yat pramāṇam antareṇa siddhaṃ <span type="ref-block" n="670 r_AS-VDh#037,01_r"/>tatparasyāpi na siddham yathā tadanabhimatatattvam pramāṇam antareṇa siddhaṃ ca parasyānumānam tan na siddhaṃ <span type="ref-block" n="671 r_AS-VDh#037,02_r"/>svayam anabhimatatattvasiddhiprasaṅgāt tad ime svayam ekena pramāṇena sarvaṃ sarvajñarahitaṃ puruṣasamūhaṃ saṃvidanta <span type="ref-block" n="672 r_AS-VDh#037,03_r"/>evātmānaṃ nirasyantīti vyāhatam etat atiprasaṅgād eva svayam aniṣṭaṃ hy atīndriyapratyakṣam eṣāṃ syāt indri<span type="ref-block" n="673 r_AS-VDh#037,04_r"/>yapratyakṣeṇa sarvajñarahitasya puruṣasamūhasya saṃvedanānupapatteḥ pramāṇāntarābhāvasyeva pramāṇāntaram antareṇa iti sarvatra <span type="ref-block" n="674 r_AS-VDh#037,05_r"/>sarvadā sarvasya sarvajñatvābhāvaṃ pratyakṣataḥ saṃvidan svayaṃ sarvajñaḥ syāt tathā sati vyāhatam etat sarvajñapramā<span type="ref-block" n="675 r_AS-VDh#037,06_r"/>ṇāntarābhāvavacanaṃ cārvākasya pratyakṣaikapramāṇaiṣaṇaṃ vā vyāhatam asya deśakālanarāntarapratyakṣāṇāṃ svayaṃ pratyakṣataḥ <span type="ref-block" n="676 r_AS-VDh#037,07_r"/>pramāṇyasya sādhane sarvasākṣātkāritvaprasaṅgāt saṃvādakatvādiliṅgajanitānumānāt tatsādhane anumānaprāmā<span type="ref-block" n="677 r_AS-VDh#037,08_r"/>ṇyasiddhiprasakteḥ parasya prasiddhenānumānena tatpramāṇatāvyavasthāpane svasyāpi tatsiddher anivāryatvāt <span type="ref-block" n="678 r_AS-VDh#037,09_r"/>anyathā parasyāpi tadaprasiddheḥ kutaḥ pratyakṣam ekam eva pramāṇaṃ na punar anyad iti vyavasthā syāt </p><p n="a_10" rend="justify"> <span type="ref-block" n="679 r_AS-VDh#037,10_r"/>tatheṣṭatvād adoṣa ity ekeṣām apramāṇikaiveṣṭiḥ eke hi tattvopaplavavādinaḥ sarvaṃ pratyakṣādipramāṇatattvaṃ <span type="ref-block" n="680 r_AS-VDh#037,11_r"/>prameyatattvaṃ copaplutam evecchanti teṣāṃ pramāṇarahitaiva tatheṣṭiḥ sarvam anupaplutam evetīṣṭer na viśiṣyate na <span type="ref-block" n="681 r_AS-VDh#037,12_r"/>khalu pratyakṣaṃ sarvajñapramāṇāntarābhāvaviṣayam atiprasaṅgāt nānumānam asiddheḥ sarvaṃ hi pratyakṣa<span type="ref-block" n="682 r_AS-VDh#037,13_r"/>m anumeyam atyantaparokṣaṃ ca vastu jānantīti sarvajñāni pramāṇāntarāṇi pratyakṣānumānāgamapramāṇaviśeṣāḥ <span type="ref-block" n="683 r_AS-VDh#037,14_r"/>teṣām abhāvaṃ svayam asiddhaṃ pratyakṣam anumānaṃ vā kathaṃ vyavasthāpayed yatas tadviṣayaṃ syāt tathā sati sarvaṃ pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="684 r_AS-VDh#037,15_r"/>sarvasya sveṣṭatattvaviṣayaṃ bhaved iti kutas tattvopaplavaḥ parasya siddhaṃ pramāṇaṃ tadabhāvaviṣayam iti cet tat <span type="ref-block" n="685 r_AS-VDh#037,16_r"/>parasya pramāṇataḥ siddhaṃ pramāṇam antareṇa vā yadi pramāṇataḥ siddhaṃ nānātmasiddhaṃ nāma pramāṇasiddhasya <span type="ref-block" n="686 r_AS-VDh#037,17_r"/>nānātmanāṃ vādiprativādināṃ siddhatvāviśeṣāt anyathā parasyāpi na siddhyet pramāṇam antareṇa siddha<span type="ref-block" n="687 r_AS-VDh#037,18_r"/>syāsiddhatvāviśeṣāt tad ime tattvopaplavavādinaḥ svayam ekena kenacid api pramāṇena svaprasiddhena vā sakala<span type="ref-block" n="688 r_AS-VDh#037,19_r"/>tattvaparicchedakapramāṇaviśeṣarahitaṃ sarvaṃ puruṣasamūhaṃ saṃvidanta evātmānaṃ nirasyantīti vyāhatam etattathā <span type="ref-block" n="689 r_AS-VDh#037,20_r"/>tattvopaplavavāditvavyāghātāt nanu cānupaplutatattvavādino 'pi pramāṇatattvaṃ prameyatattvaṃ ca pramāṇataḥ siddhyet <span type="ref-block" n="690 r_AS-VDh#037,21_r"/>pramāṇam antareṇa vā pramāṇataś cet tad api pramāṇāntarataḥ siddhyed ity anavasthānāt kutaḥ pramāṇatattvavyavasthā <span type="ref-block" n="691 r_AS-VDh#037,22_r"/>yadi punaḥ prathamaṃ pramāṇaṃ dvitīyasya vyavasthāpakaṃ dvitīyaṃ tu prathamasyeṣyate tadetaretarāśrayaṇān naikasyāpi <span type="ref-block" n="692 r_AS-VDh#037,23_r"/>vyavasthā svataḥ pramāṇasya prāmāṇyavyavasthiter ayam adoṣa iti cen nasarvapravādināṃ tatra vipratipattyabhāva<span type="ref-block" n="693 r_AS-VDh#037,24_r"/>prasaṅgāt kutaścit pramāṇāt tadvipratipattinirākaraṇe tatrāpi pramāṇāntarād vipratipattinirākaraṇena bhāvya<span type="ref-block" n="694 r_AS-VDh#037,25_r"/>m ity anavasthānam apratihataprasaram eva parasparaṃ vipratipattinirākaraṇe cānyonyasaṃśrayaṇaṃ duruttaram pramāṇam a<span type="ref-block" n="695 r_AS-VDh#038,01_r"/>ntareṇa tu pramāṇāditattvaṃ yadi siddhyet tadā tadupaplavavyavasthāpi tathā duḥśakyā nirākarttum syān matam <span type="ref-block" n="696 r_AS-VDh#038,02_r"/> vicārottarakālaṃ pramāṇāditattvavyavasthitiḥ vicāras tu yathā kathañcit kriyamāṇo nopālambhārhaḥsarvathā <span type="ref-block" n="697 r_AS-VDh#038,03_r"/>vacanābhāvaprasaṅgāt iti evaṃ tarhi tattvopaplavādinām api vicārād uttarakālaṃ tattvopaplavavyavasthā tathaivāstu <span type="ref-block" n="698 r_AS-VDh#038,04_r"/>sarvathā viśeṣābhāvāt evaṃ ca tatra pramāṇatattvam eva tāvad vicāryate kathaṃ pramāṇasya pramāṇyam <span type="ref-block" n="699 r_AS-VDh#038,05_r"/>kim aduṣṭakārakasandohotpādyatvena bādhārahitattvena pravṛttisāmarthyenānyathā vā yady aduṣṭakārakasandohotpā<span type="ref-block" n="700 r_AS-VDh#038,06_r"/>dyatvena tadā saiva kārakāṇām aduṣṭatā kuto 'vasīyate na tāvat pratyakṣān nayanakuśalādeḥ saṃvedanakāraṇasyātī<span type="ref-block" n="701 r_AS-VDh#038,07_r"/>ndriyasyāduṣṭatāyāḥ pratyakṣīkarttum aśakteḥ nānumānāt tadavinābhāviliṅgābhāvāt vijñānaṃ tatkāryaṃ <span type="ref-block" n="702 r_AS-VDh#038,08_r"/>liṅgam iti cen na vijñānasāmānyasya tadavyabhicāritvābhāvāt pramāṇabhūtaṃ vijñānaṃ talliṅgam iti cet <span type="ref-block" n="703 r_AS-VDh#038,09_r"/>kutas tasya pramāṇabhūtatāvasāyaḥ tadaduṣṭakāraṇārabdhatvād iti cet so 'yam anyonyāśrayaḥ siddhe vijñānasya <span type="ref-block" n="704 r_AS-VDh#038,10_r"/>pramāṇabhūtatve nirdoṣakāraṇārabdhatvasiddhis tatsiddhau ca pramāṇabhūtatvasiddhir iti kiñca cakṣurādikāraṇānāṃ <span type="ref-block" n="705 r_AS-VDh#038,11_r"/>guṇadoṣāśrayatve tadupajanitasaṃvedane doṣāśaṅkānivṛttir na syāt guṇadoṣāśrayapuruṣavacanajanitavedanavat <span type="ref-block" n="706 r_AS-VDh#038,12_r"/>guṇāśrayatayaiva tanniścaye tadutthavijñāne doṣāśaṅkānivṛttau puṃso 'pi kasyacid guṇāśrayatvenaiva nirṇaye tadvacanaja<span type="ref-block" n="707 r_AS-VDh#038,13_r"/>nitavedane doṣāśaṅkānivṛtteḥ kim apauruṣeyaśabdasamarthanāyāsena atha puruṣasya guṇādhikaraṇatvam evāśakyani<span type="ref-block" n="708 r_AS-VDh#038,14_r"/>ścayaṃ paracetovṛttīnāṃ duranvayatvāt tadvyāpārādeḥ sāṅkaryadarśanāt nirguṇasyāpi guṇavata iva vyāpā<span type="ref-block" n="709 r_AS-VDh#038,15_r"/>rādisaṃbhavād upavarṇyate tarhi cakṣurādīnām apy atīndriyatvāt tatkāryasāṅkaryopalabdheḥ kuto guṇāśrayatvaniyama<span type="ref-block" n="710 r_AS-VDh#038,16_r"/>niścayaḥ śakyaḥ karttum kasyacid apauruṣeyasyāpi ca grahoparāgādeḥ śuklavastrādau pītajñānahetor upalakṣaṇād ve<span type="ref-block" n="711 r_AS-VDh#038,17_r"/>dasyāpauruṣeyasyāpi mithyājñānahetutvasaṃbhāvanāyāṃ katham iva niḥśaṅkaṃ yājñikānāṃ tajjanitavedane prāmāṇyaniścayaḥ <span type="ref-block" n="712 r_AS-VDh#038,18_r"/>tato nāduṣṭakārakajanyatvena kasyacit pramāṇatā nāpi bādhānutpattyā mithyājñāne 'pi svakāraṇavaikalyād bā<span type="ref-block" n="713 r_AS-VDh#038,19_r"/>dhakasyānutpattisaṃbhavāt pramāṇatvaprasakteḥ atha yathārthagrahaṇanibandhanā bādhānutpattir apramāṇā'saṃbhavinī <span type="ref-block" n="714 r_AS-VDh#038,20_r"/>pramāṇatvasādhinīti mataṃ kutatas tasyāḥ satyārthagrahaṇanibandhanatvaniścayaḥ saṃvidaḥ pramāṇatvaniścayād iti <span type="ref-block" n="715 r_AS-VDh#038,21_r"/>cet parasparāśrayaḥ sati pramāṇatvaniścaye saṃvedanasya yathārthagrahaṇanibandhanabādhānutpattinirṇayas tasmiṃś ca <span type="ref-block" n="716 r_AS-VDh#038,22_r"/>sati pramāṇatvaniścaya iti anyataḥ pramāṇatvaniścaye kim etayā bādhānutpattyā na ca bādhānutpatter yathā<span type="ref-block" n="717 r_AS-VDh#038,23_r"/>rthagrahaṇanibandhanatvaṃ svata eva niścīyate sandehābhāvaprasaṅgāt dṛśyate ca sandehaḥ kiṃ yathārthagrahaṇā<span type="ref-block" n="718 r_AS-VDh#038,24_r"/>n no 'tra bādhānutpattir āhosvit svakāraṇavaikalyād ity ubhayasaṃsparśipratyayotpatteḥ kvacid dūre marīcikāyāṃ jalajñāne <span type="ref-block" n="719 r_AS-VDh#038,25_r"/>svakāraṇavaikalyād bādhakapratyayānutpattiprasiddher abhyāsadeśe tatkāraṇāsākalyād bādhakajñānotpādāt kiñcārtha<span type="ref-block" n="720 r_AS-VDh#039,01_r"/>saṃvedanānantaram eva bādhānutpattis tatprāmāṇyaṃ vyavasthāpayet sarvadā vā na tāvat pratham avikalpaḥ saṃbhavati <span type="ref-block" n="721 r_AS-VDh#039,02_r"/>mithyājñāne 'pi kvacid anantaraṃ bādhānutpattidarśanāt sarvadā bādhānutpatteḥ saṃvidi prāmāṇyaniścayaś cen na <span type="ref-block" n="722 r_AS-VDh#039,03_r"/>tasyāḥ pratyetum aśakyatvāt saṃvatsarādivikalpenāpi bādhotpattidarśanāt ciratarakālaṃ bādhasyānutpattā<span type="ref-block" n="723 r_AS-VDh#039,04_r"/>v api svakāraṇavaikalyāt kālāntare 'py asau notpatsyate iti kuto niścayanīyaḥ kvacit tu mithyājñāne tajja<span type="ref-block" n="724 r_AS-VDh#039,05_r"/>nmany api bādhā nopajāyate svahetuvaikalyāt na caitāvatā tatprāmāṇyam kiñca kvacid deśe sthitasya <span type="ref-block" n="725 r_AS-VDh#039,06_r"/>bādhānutpattiḥ pratipattuḥ sarvatra vārthasaṃvidi prāmāṇyahetuḥ na tāvat prathamaḥ pakṣaḥkasyacin mithyāvabodha<span type="ref-block" n="726 r_AS-VDh#039,07_r"/>syāpi pramāṇatvāpatteḥ nāpi dvitīyaḥ kasyacid dūre sthitasya bādhānutpattāv api samīpe bādhotpattipratīteḥ <span type="ref-block" n="727 r_AS-VDh#039,08_r"/>sarvatra bādhāsthitasya bādhānutpattisandehāt samīpe bādhānutpattāv api dūre bādhotpattisaṃbhāvanāc ca kiñca <span type="ref-block" n="728 r_AS-VDh#039,09_r"/>kasyacid bādhānutpattiḥ sarvasya vā na tāvat kasyacid bādhānutpattiḥ saṃvidi prāmāṇyahetuḥ viparyaye 'pi bhāvāt <span type="ref-block" n="729 r_AS-VDh#039,10_r"/>marīcikādau toyajñāne deśāntaragamanādinā bādhānutpattāv api pramāṇatvābhāvāt sarvasya bādhānutpattir artha<span type="ref-block" n="730 r_AS-VDh#039,11_r"/>saṃvedane prāmāṇyakāram iti cen na tasyāḥ kiñcijjñair jñātum aśakteḥ śaktau vā tasya sarvajñatvāpatter asarva<span type="ref-block" n="731 r_AS-VDh#039,12_r"/>jñavyavahārābhāvaprasaṅgāt sarvadeśakālapuruṣāpekṣayā bādhakābhāvanirṇayasyānyathānupapatteḥ iti na bādhārahita<span type="ref-block" n="732 r_AS-VDh#039,13_r"/>tvena saṃvedanasya prāmāṇyam nāpi pravṛttisāmarthyena anavasthāprasakteḥ pravṛttisāmarthyaṃ hi phalalenābhisamba<span type="ref-block" n="733 r_AS-VDh#039,14_r"/>ndhaḥ sajātīyajñānotpattir vā yadi phalenābhisambandhaḥ so 'vagato 'navagato vā saṃvidaḥ prāmāṇyaṃ gamayet <span type="ref-block" n="734 r_AS-VDh#039,15_r"/>na tāvad anavagataḥ atiprasaṅgāt so 'vagataś cet tata eva pramāṇād anyato vā na tāvat tata eva <span type="ref-block" n="735 r_AS-VDh#039,16_r"/>parasparāśrayānuṣaṅgāt sati phalenābhisambandhasyāvagame tasya pramāṇatvaniścayāt tasmiṃś ca sati tena <span type="ref-block" n="736 r_AS-VDh#039,17_r"/>tadavagamāt anyataḥ pramāṇāt so 'vagata iti cet tad anyat pramāṇaṃ kutaḥ prāmāṇyavyavasthāmāstighnute pravṛttisā<span type="ref-block" n="737 r_AS-VDh#039,18_r"/>marthyād iti cet tad api pravṛttisāmarthyaṃ yadi phalenābhisambandhas tadāvagato 'navagato vā saṃvidaḥ prāmāṇyaṃ <span type="ref-block" n="738 r_AS-VDh#039,19_r"/>gamayed ityādi punar āvarttata iti cakrakaprasaṅgaḥ etena sajātīyajñānotpattiḥ pravṛttisāmarthyaṃ saṃvitprāmā<span type="ref-block" n="739 r_AS-VDh#039,20_r"/>ṇyasyāgamakaṃ pratipāditaṃ sajātīyajñānasya prathamajñānāt prāmāṇyaniścaye parasparāśrayasyāviśeṣāt <span type="ref-block" n="740 r_AS-VDh#039,21_r"/>pramāṇāntarāt tatprāmāṇyanirṇaye 'navasthānuṣaṅgāt pravṛttiś ca pratipattuḥ prameyadeśopasarpaṇaṃ prameyasya pratipattau <span type="ref-block" n="741 r_AS-VDh#039,22_r"/>syād apratipattau vā na tāvad apratipattau sarvatra sarvasya pravṛttiprasaṅgāt tatpratipattau cen niścitaprāmāṇyāt <span type="ref-block" n="742 r_AS-VDh#039,23_r"/>saṃvedanāt tatpratipattir aniścitaprāmāṇyād vā prathamapakṣe parasparāśrayaṇam eva sati pravarttakasya saṃvedanasya <span type="ref-block" n="743 r_AS-VDh#039,24_r"/>prāmāṇyaniścaye tataḥ prameyapratipattiḥ satyāṃ ca prameyapratipattau pravṛtteḥ sāmarthyāt tatprāmāṇyaniścayāt <span type="ref-block" n="744 r_AS-VDh#040,01_r"/>pramāṇāntarāt tatpratipattau prathamasaṃvedanasya vaiyarthyaṃ sa eva ca paryanuyogo 'navasthāpattikaraḥ dvitīyapakṣe tu <span type="ref-block" n="745 r_AS-VDh#040,02_r"/>prāmāṇyaniścayānarthakyaṃ svayam aniścitaprāmāṇyād eva saṃvedanāt prameyapratipattipravṛttisiddheḥ saṃśayāt pravṛtti<span type="ref-block" n="746 r_AS-VDh#040,03_r"/>darśanād adoṣa iti cet kim artham idānīṃ pramāṇaparīkṣaṇam lokavṛttānuvādārtham iti cet tat tarhi lokavṛttaṃ kuto <span type="ref-block" n="747 r_AS-VDh#040,04_r"/>nirvivādaṃ prasiddhaṃ yasyānuvādārthaṃ pramāṇaśāstrapraṇayanam na tāvat svata eva pramāṇato 'rthapratipattau pravṛtti<span type="ref-block" n="748 r_AS-VDh#040,05_r"/>sāmarthyād arthavatpramāṇam iti parataḥ prāmāṇyānuvādavirodhāt svataḥ prasiddhaṃ hi pramāṇaprameyarūpaṃ lokavṛttaṃ <span type="ref-block" n="749 r_AS-VDh#040,06_r"/>tathaivānuvadituṃ yuktaṃ nānyathā atiprasaṅgāt yathānūdyate 'smābhis tathaiva lokavṛttaṃ prasiddhaṃ svata iti <span type="ref-block" n="750 r_AS-VDh#040,07_r"/>cen na svataḥ sarvapramāṇānāṃ prāmāṇyam ity anyair lokavṛttasyānuvādāt tathaiva prasiddhiprasaṅgāt sa mithyānu<span type="ref-block" n="751 r_AS-VDh#040,08_r"/>vāda iti cet tavāpi mithyānuvādaḥ kuto na bhavet tathā lokavṛttasya prasiddhatvād iti cet paro 'py evaṃ <span type="ref-block" n="752 r_AS-VDh#040,09_r"/>brūyāt tathaiva lokavṛttasya prasiddhatve tathānuvādasya satyatvaṃ tatsatyatvāc ca tathaiva lokavṛttasya prasiddhatva<span type="ref-block" n="753 r_AS-VDh#040,10_r"/>m itītaretarāśrayatvam apy ubhayoḥ samānam tathā lokavṛttāntarāt tasya prasiddhau punar anavasthā durnivāraiva <span type="ref-block" n="754 r_AS-VDh#040,11_r"/>iti na pravṛttisāmarthyāt saṃvidaḥ prāmāṇyaniścayānuvādo yuktaḥ tato na pravṛttisāmarthyena prāmāṇyaṃ <span type="ref-block" n="755 r_AS-VDh#040,12_r"/>vyavatiṣṭhate nāpy avisaṃvāditvena tadavisaṃvādasyārthakriyāsthitilakṣaṇasyānavagatasya prāmāṇyavyavasthā<span type="ref-block" n="756 r_AS-VDh#040,13_r"/>hetutvāyogāt tasyāvagatasya taddhetutve kutas tadavagamasya prāmāṇyam saṃvādāntarād iti cen na tadavagama<span type="ref-block" n="757 r_AS-VDh#040,14_r"/>syāpi saṃvādāntarātprāmāṇyanirṇaye 'navasthāprasaṅgāt athārthakriyāsthitilakṣaṇā'visaṃvādajñānasyābhyāsadaśāyāṃ <span type="ref-block" n="758 r_AS-VDh#040,15_r"/>svataḥ prāmāṇyasiddher adoṣaḥ ko 'yam abhyāso nāma bhūyaḥ saṃvedane saṃvādānubhavanam iti cet tajjātīye <span type="ref-block" n="759 r_AS-VDh#040,16_r"/>'tajjātīye vā tatrātajjātīye na tāvad ekatra saṃvedane bhūyaḥ saṃvādānubhavanaṃ saṃbhavati kṣaṇikavādinaḥ <span type="ref-block" n="760 r_AS-VDh#040,17_r"/>saṃtānāpekṣayā saṃbhavatīti cen na saṃtānasyāvastutvād apekṣānupapatteḥ vastutve vā tasyāpi kṣaṇikatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="761 r_AS-VDh#040,18_r"/>kutas tadapekṣayā so 'bhyāsaḥ santānasyākṣaṇikatve vā yat sat tat sarvaṃ kṣaṇikam iti na siddhyet tajjātīye <span type="ref-block" n="762 r_AS-VDh#040,19_r"/>bhūyaḥ saṃvādānubhavanam iti cen na jātinirākaraṇavādinaḥ kvacit tajjātīyatvānupapatteḥ anyāpohalakṣaṇayā <span type="ref-block" n="763 r_AS-VDh#040,20_r"/>jātyā kvacit tajjātīyatvam upapannam eveti cen na anyāpohasyāvasturūpatvāt tasya vasturūpatve vā <span type="ref-block" n="764 r_AS-VDh#040,21_r"/>jātitvavirodhāt svalakṣaṇasyāsādhāraṇasya vastutvopagamāt tad evaṃ sāmānyataḥ pramāṇalakṣaṇānupapattau <span type="ref-block" n="765 r_AS-VDh#040,22_r"/>viśeṣeṇāpi pratyakṣādipramāṇānupapatter na pramāṇatattvaṃ vicāryamāṇaṃ vyavatiṣṭhate tadavyavasthitau kutaḥ prameya<span type="ref-block" n="766 r_AS-VDh#040,23_r"/>tattvavyavastheti vicārāttattvopaplavavyavasthitiḥ ity etad api sarvam asāraṃ tattvopaplavasyāpi vicāryamāṇasyaivam a<span type="ref-block" n="767 r_AS-VDh#041,01_r"/>vyavasthiter anupaplutatattvasiddhinirākaraṇāyogāt atha tattvopaplavaḥ sarvathā na vicāryaḥ tasyopaplutatvād eva <span type="ref-block" n="768 r_AS-VDh#041,02_r"/>vicārāsahatvād anyathānupaplutatattvasiddhiprasaṅgāt kevalaṃ tattvavādibhir abhyupagatasya pramāṇaprameyatattvasya <span type="ref-block" n="769 r_AS-VDh#041,03_r"/>vicārākṣamattvāt tattvopaplavasiddhiḥ iti mataṃ tad api phalguprāyaṃ yathā tattvam avicāritatvāt na <span type="ref-block" n="770 r_AS-VDh#041,04_r"/>hy aduṣṭakārakasandehotpādyatvena saṃvedanasya pramāṇatvaṃ syādvādibhir vyavasthāpyate bādhārahitatvamātreṇa vā <span type="ref-block" n="771 r_AS-VDh#041,05_r"/>nāpi pravṛttisāmarthyenānyathā vā pratipāditadoṣo 'panipātāt kiṃ tarhi suniścitāsambhavadbādhakatvena <span type="ref-block" n="772 r_AS-VDh#041,06_r"/>na cedaṃ svārthavyavasāyātmano jñānasya duravabodham sakaladeśakālapuruṣāpekṣayā suṣṭhu niścitam asambhavadbā<span type="ref-block" n="773 r_AS-VDh#041,07_r"/>dhakatvaṃ hi pramāṇasyābhyastaviṣaye svata evāvasīyate svarūpavat anabhyastaviṣaye tu parata iti nānavasthe<span type="ref-block" n="774 r_AS-VDh#041,08_r"/>taretarāśrayadoṣo 'panipātaḥ svārthavyavasāyātmakattvam eva hi suniścitāsambhavadbādhakatvam tac cābhyāsada<span type="ref-block" n="775 r_AS-VDh#041,09_r"/>śāyāṃ na parataḥ pramāṇāt sādhyate yenānavasthā syāt parasparāśrayo vā tasya svata eva siddhatvāt <span type="ref-block" n="776 r_AS-VDh#041,10_r"/>tathānabhyāsadaśāyām api parataḥ svayaṃ siddhaprāmāṇyād vedanāt pūrvasya tathābhāvasiddheḥ kuto 'navasthādidoṣāvakāśaḥ <span type="ref-block" n="777 r_AS-VDh#041,11_r"/>kvacid abhyāsānabhyāsau tu pratipattur adṛṣṭaviśeṣavaśād deśakālādiviśeṣavaśāc ca bhavantau sampratītāv eva yathāvara<span type="ref-block" n="778 r_AS-VDh#041,12_r"/>ṇakṣayopaśamam ātmanaḥ sakṛd asakṛd vā svārthasaṃvedane 'bhyāsopapatteḥ svārthavyavasāyāvaraṇodaye vā'saṃvedane sakṛ<span type="ref-block" n="779 r_AS-VDh#041,13_r"/>tsaṃvedane vā saṃvedanapaunaḥpunye 'pi vā'nabhyāsaghaṭanāt pūrvāparaṃ svabhāvatyāgopādānānvitasvabhāvasthitila<span type="ref-block" n="780 r_AS-VDh#041,14_r"/>kṣaṇatvenātmanaḥ pariṇāmino 'bhyāsānabhyāsāvirodhāt sarvathā kṣaṇikasya nityasya vā pratipattus tadanupapatter a<span type="ref-block" n="781 r_AS-VDh#041,15_r"/>bhīṣṭatvāt nanv idaṃ suniścitāsambhavadbādhakatvaṃ saṃvedanasya katham asarvajño jñātuṃ samartha iti cet sarvatra <span type="ref-block" n="782 r_AS-VDh#041,16_r"/>sarvadā sarvasya sarvaṃ saṃvedanam asuniścitāsambhavadbādhakam ity apy asakalajñaḥ kathaṃ jānīyāt tata evaṃ saṃśayo <span type="ref-block" n="783 r_AS-VDh#041,17_r"/>'stv iti cet so 'pi tathābhāvetaraviṣayaḥ sarvasya sarvadā sarvatre 'pi katham asarvajñaḥ śakto 'vaboddhum svasaṃvedane <span type="ref-block" n="784 r_AS-VDh#041,18_r"/>tathāvabodhāt sarvatra tathāvabodha iti cet tarhy anumānam āyātaṃ vivādādhyāsitaṃ saṃvedanaṃ suniścitāsambhavadbā<span type="ref-block" n="785 r_AS-VDh#041,19_r"/>dhakatvetarābhyāṃ sandigdhaṃ saṃvedanatvād asmatsaṃvedanavad iti tac ca yadi suniścitāsaṃbhavadbādhakaṃ siddhaṃ <span type="ref-block" n="786 r_AS-VDh#041,20_r"/>tadā tenaiva sādhanasya vyabhicāraḥ atha na tathā siddhaṃ kathaṃ sādhyasiddhinibandhanam atiprasaṅgāt <span type="ref-block" n="787 r_AS-VDh#041,21_r"/>svasaṃvedanaṃ ca pratipattuḥ kiñcit kvacit kadācit suniścitāsambhavadbādhakaṃ kiñcit tadviparītaṃ prasiddhaṃ na vā <span type="ref-block" n="788 r_AS-VDh#042,01_r"/>yadi na prasiddhaṃ kathaṃ sandehaḥ kvacid aprasiddhobhayaviśeṣasya tatsāmānyadarśanenaiva tatparāmarśipratyayasya <span type="ref-block" n="789 r_AS-VDh#042,02_r"/>sandehasyāsambhavād bhūbhavanasaṃvarddhitotthitamātrasya tādṛśaḥ sthāṇupuruṣaviṣayasandehavat yadi punas tadubhayaṃ <span type="ref-block" n="790 r_AS-VDh#042,03_r"/>prasiddhaṃ tadā svataḥ parato vā abhyāsadaśāyāṃ svato 'nabhyāsadaśāyāṃ parata eveti cet siddham akalaṅka<span type="ref-block" n="791 r_AS-VDh#042,04_r"/>śāsanaṃ sarvasya saṃvedanasya syāt svataḥ syāt parataḥ prāmāṇyāprāmāṇyayor vyavasthānāt anyathā kvacid vya<span type="ref-block" n="792 r_AS-VDh#042,05_r"/>vasthātum aśakteḥ etena tattvopaplavavādinaḥ kim aduṣṭakārakasandohotpādyatvena bādhakānutpattyā pravṛttisāma<span type="ref-block" n="793 r_AS-VDh#042,06_r"/>rthyenānyathā vetyādi vikalpasandohahetukapraśnānupapattiḥ prakāśitā svayam anyatrānyadā kathañcid apratipannata<span type="ref-block" n="794 r_AS-VDh#042,07_r"/>dvikalpasya punaḥ kvacit tatparāmarśisaṃśayapratyayāyogāt kvacit kadācid aduṣṭakārakasandohotpādyatvādiviśe<span type="ref-block" n="795 r_AS-VDh#042,08_r"/>ṣapratipattau tu kutas tattvopaplavasiddhiḥ parābhyupagamāt tatpratipatter adoṣa iti cet sa tarhi parābhyupagamo <span type="ref-block" n="796 r_AS-VDh#042,09_r"/>yadi pramāṇāt pratipannaḥ svayaṃ tadā kathaṃ pramāṇaprameyatattvopaplavaḥ parābhyupagamāntarāt tatpratipattau tad api parā<span type="ref-block" n="797 r_AS-VDh#042,10_r"/>bhyupagamāntaram anyasmāt parābhyupagamāntarāt pratipattavyam ity anavasthā parābhyupagamaṃ ca svayaṃ pratīyann eva na <span type="ref-block" n="798 r_AS-VDh#042,11_r"/>pratyemīti brūvāṇaḥ kathaṃ svasthaḥ svayam apratīyaṃs tu parābhyupagamaṃ tataḥ kiñcit pratyetīti duravabodhaṃso 'yaṃ <span type="ref-block" n="799 r_AS-VDh#042,12_r"/>kiñcid api svayaṃ nirṇītam anāśrayan kvacid vicāraṇāyāṃ vyāpriyata iti na budhyāmahe kiñcin nirṇītam āśritya <span type="ref-block" n="800 r_AS-VDh#042,13_r"/>vicārasyānirṇīte 'rthe pravṛtteḥ sarvavipratipattau tu kvacid vicāraṇānavatārāt tad uktaṃ kiñcin nirṇīta<span type="ref-block" n="801 r_AS-VDh#042,14_r"/>m āśritya vicāro 'nyatra varttate sarvavipratipattau tu kvacin nāsti vicāraṇā iti tataḥ sūktaṃ tattvopa<span type="ref-block" n="802 r_AS-VDh#042,15_r"/>plavavādinaḥ svayam ekena pramāṇena svaprasiddhena paraprasiddhena vā vicārottarakālam api pramāṇatattvaṃ prameyatattvaṃ <span type="ref-block" n="803 r_AS-VDh#042,16_r"/>copaplutaṃ saṃvidanta evātmānaṃ nirasyantīti vyāhatiḥ </p><p n="a_11" rend="justify"> <span type="ref-block" n="804 r_AS-VDh#042,17_r"/>tad evaṃ kārikāvyākhyānam anavadyam avatiṣṭhate tīrthacchedasampradāyānāṃ tathā sarvam avagatam icchatām āptatā <span type="ref-block" n="805 r_AS-VDh#042,18_r"/>nāsti parasparaviruddhābhidhānāt ekānekapramāṇavādināṃ svapramāvyāvṛtter iti ekapramāṇavādino hi <span type="ref-block" n="806 r_AS-VDh#042,19_r"/>saṃvedanādvaitāvalambinaś citrādvaitāśrayiṇaḥ parabrahmaśabdādvaitabhāṣiṇaś ca sugatādayo yathā tīrthacchedasampradāyā<span type="ref-block" n="807 r_AS-VDh#042,20_r"/>s tathā pratyakṣam ekam eva pramāṇam iti vadanto 'pi cārvākāḥ paramāgamanirākaraṇasamayatvāt yathā ca kapilāda<span type="ref-block" n="808 r_AS-VDh#042,21_r"/>yo 'nekapramāṇavādinas tīrthacchedasampradāyās tathā tattvopaplavavādino 'pi tair ekasyāpi pramāṇasyānabhidhānāt naika<span type="ref-block" n="809 r_AS-VDh#042,22_r"/>pramāṇavādino 'nekapramāṇavādina iti vyākhyānāt tathā sarvam āptāgamapadārthajātam avagatam icchanto 'py anekapramā<span type="ref-block" n="810 r_AS-VDh#042,23_r"/>ṇavādino vainayikās tīrthacchedasampradāyāḥ teṣām aśeṣāṇām āptatā nāsti parasparaviruddhayor abhidhānāt </p><p n="a_12" rend="justify"> <span type="ref-block" n="811 r_AS-VDh#042,24_r"/>tatra saṃvedanādvaitānusāriṇaḥ svapakṣasādhanasya parapakṣadūṣaṇasya vā saṃvidadvaitaviruddhasyābhidhānaṃ tathā <span type="ref-block" n="812 r_AS-VDh#042,25_r"/>dvaitaprasiddheḥ saṃvṛttyā tadupagame na paramārthataḥ saṃvidadvaitasiddhiḥ atiprasaṅgāt etena citrādvaitapara<span type="ref-block" n="813 r_AS-VDh#043,01_r"/>brahmādyavalambināṃ parasparaviruddhābhidhānaṃ prativarṇitam pratyakṣam ekam eva pramāṇam iti vadatāṃ pramāṇetarasāmā<span type="ref-block" n="814 r_AS-VDh#043,02_r"/>nyavyavasthāpanasya saṃvādetarasvabhāvaliṅgajānumānanibandhanasya paracittāvabodhasya ca vyāpārādikāryaliṅgo<span type="ref-block" n="815 r_AS-VDh#043,03_r"/>tthānumānanimittasya paralokādipratiṣedhasya cānupalabdhiliṅgodbhūtānumānahetukasya pratyakṣaikapramāṇaviruddhasyā<span type="ref-block" n="816 r_AS-VDh#043,04_r"/>bhidhānaṃ pratipattavyaṃ tathā pramāṇāntarasiddheḥ paropagamāt tatsvīkaraṇe svayaṃ pramāṇetarasāmānyādivyava<span type="ref-block" n="817 r_AS-VDh#043,05_r"/>sthānupapatteḥ kutaḥ pratyakṣaikapramāṇavādaḥ atiprasaṅgāt tathānekapramāṇavādināṃ kapilakaṇabhakṣākṣapāda<span type="ref-block" n="818 r_AS-VDh#043,06_r"/>jaiminimatānusāriṇāṃ svopagataprāmāṇasaṃkhyāniyamaviruddhasya sāmastyena sādhyasādhanasambandhajñānasyābhidhānaṃ <span type="ref-block" n="819 r_AS-VDh#043,07_r"/>boddhavyaṃ pramāṇāntarasyohasya siddheḥ yāvān kaścid dhūmaḥ sa sarvo 'py agnijanmā'nagnijanmā vā na bhavatīti <span type="ref-block" n="820 r_AS-VDh#043,08_r"/>pratipattau na pratyakṣasya sāmarthyaṃ tasya sannihitaviṣayapratipattiphalatvāt nāpy anumānasya anava<span type="ref-block" n="821 r_AS-VDh#043,09_r"/>sthānāt tadvyāpter apy aparānumānagamyatvāt iti vaiśeṣikasyohaḥ pramāṇāntaram anicchato 'py āyātam etena <span type="ref-block" n="822 r_AS-VDh#043,10_r"/>saugatasya pramāṇāntaram āpāditam tathāgamasyāpi vyāptigrahaṇe 'nadhikārāt kāpilasyohaḥ pramāṇaṃ naiyāyikasya <span type="ref-block" n="823 r_AS-VDh#043,11_r"/>ca tatropamānasyāpy asamarthatvāt prābhākarasya cārthāpatter apy anumānavat tatrāvyāpārād bhaṭṭamatānusāriṇaś cābhāvasyāpi <span type="ref-block" n="824 r_AS-VDh#043,12_r"/>tatrānadhikṛtatvāt tathaikam api pramāṇam anabhyupagacchatāṃ tattvopaplavāv alambinām anekapramāṇavādināṃ tattvopapla<span type="ref-block" n="825 r_AS-VDh#043,13_r"/>vopagamasya pramāṇasiddhyavinābhāvinaḥ sakalatattvopaplavaviruddhasyābhidhānam avagantavyam vainayikānāṃ tu sarva<span type="ref-block" n="826 r_AS-VDh#043,14_r"/>m avagatam icchatāṃ parasparaviruddhābhidhānaṃ viruddhasaṃvedanaṃ prasiddham eva sugatamatopagame kapilādimatasya viro<span type="ref-block" n="827 r_AS-VDh#043,15_r"/>dhāt tataḥ siddho hetuḥ parasparavirodhata iti tīrthakṛtsamayānāṃ sarveṣām āptatvā'bhāvaṃ sādhayati yadi punaḥ <span type="ref-block" n="828 r_AS-VDh#043,16_r"/>saṃvidadvaitādīnāṃ svataḥ pramitisiddheḥ pramāṇāntarataḥ svaparakṣasādhanadūṣaṇavacanābhāvān na parasparaviruddhābhidhānaṃ <span type="ref-block" n="829 r_AS-VDh#043,17_r"/>svasaṃvedanaikapramāṇavādināṃ nāpīndriyajapratyakṣaikapramāṇavādināṃ pratyakṣaprāmāṇyasya pratyakṣata eva <span type="ref-block" n="830 r_AS-VDh#043,18_r"/>siddheḥ anumānādiprāmāṇyābhāvasyāpi tata eva prasiddheḥ pramāṇāntarāprasaṅgāt tathānekapramāṇavādi<span type="ref-block" n="831 r_AS-VDh#043,19_r"/>nām api svopagatapramāṇasaṃkhyāniyamasya svata eva siddheḥ pramāṇāntarasyohasyāprasaṅgān na viruddhābhidhānaṃ saṃbha<span type="ref-block" n="832 r_AS-VDh#043,20_r"/>vatīti mataṃ tadāpi na teṣām āptatāsti svapramāvyāvṛtter anyathānaikāntikatvāt na hi saṃvidadvaite 'nyatra vā <span type="ref-block" n="833 r_AS-VDh#043,21_r"/>svasya svenaiva pramā saṃbhavati niraṃśatvāt pramāṇaprameyasvabhāvavyāvṛttau pramāyā vyāvṛttes tadavyāvṛttau pramātrā<span type="ref-block" n="834 r_AS-VDh#043,22_r"/>disvabhāvāvyāvṛtter aikāntikatvābhāvāt pramātrādyanekasvabhāvasyaikasaṃvedanasyānekāntātmanonumananāt saṃvit <span type="ref-block" n="835 r_AS-VDh#044,01_r"/>svayaṃ svena svaṃ saṃvedayata iti pratīteḥ nāpīndriyajapratyakṣe svapramā ghaṭate bhūtavādibhis tasyāsvasaṃvidi<span type="ref-block" n="836 r_AS-VDh#044,02_r"/>tattvopagamāt iti siddhā tatra svapramāyā vyāvṛttiḥ tato na pratyakṣata pramāṇetarasāmānyasthityādiḥ <span type="ref-block" n="837 r_AS-VDh#044,03_r"/>tadavyāvṛttau vā svārthavyavasāyātmakatvasiddheḥ syādvādāśrayaṇādaikāntikatvābhāvād anaikāntikatvam ete<span type="ref-block" n="838 r_AS-VDh#044,04_r"/>nānekapramāṇavādinām anekasmin pramāṇe svapramāvyāvṛttir vyākhyātā tadavyāvṛttau vānaikāntikatvaprasaktiḥ <span type="ref-block" n="839 r_AS-VDh#044,05_r"/>anekaśaktyātmakasvārthavyavasāyātmakānekapramāṇasiddheḥ tattvopaplavavādināṃ tattvopaplave svapramāyā vyāvṛttiḥ <span type="ref-block" n="840 r_AS-VDh#044,06_r"/>siddhaiva tadavyāvṛttau tattvopaplavaikāntikatvābhāvaprasaktiś ca tato naiteṣām āptatā kiñca sarvapramāṇavi<span type="ref-block" n="841 r_AS-VDh#044,07_r"/>nivṛtter itarathā saṃpratipatteḥ ye tāvad ekaṃ nityaṃ pramāṇaṃ svabhāvabhedābhāvād vadanti teṣāṃ sarvapramāṇavinivṛttiḥ <span type="ref-block" n="842 r_AS-VDh#044,08_r"/>ye 'py anekam anityaṃ pratikṣaṇaṃ svabhāvabhedādācakṣate teṣām api pratyakṣādipramāṇānāṃ nityaikāntāc cetareṇaiva prakā<span type="ref-block" n="843 r_AS-VDh#044,09_r"/>reṇa kathañcin nityānityātmakatvena saṃpratipatteḥ tato naiteṣāṃ nityānityaikāntapramāṇavādināṃ tīrthakṛtsamayā<span type="ref-block" n="844 r_AS-VDh#044,10_r"/>nām āptatā kiñca vāgakṣuddhīcchāpuruṣatvādikaṃ kvacid anāvilajñānaṃ nirākaroti na punas tatpratiṣedhavādiṣu <span type="ref-block" n="845 r_AS-VDh#044,11_r"/>tatheti paramagahanam etat tathā hi tīrthacchedasampradāyās tathaikāntavādino nā'nāvilajñānā aviśi<span type="ref-block" n="846 r_AS-VDh#044,12_r"/>ṣṭavāgakṣabuddhīcchādimattvād aviśiṣṭapuruṣatvāder vā rathyāpuruṣavat iti naiteṣām āptatā tatpratiṣedhavādināṃ <span type="ref-block" n="847 r_AS-VDh#044,13_r"/>punaḥ syādvādināṃ nātaḥ kaścid aviśiṣṭavāgādimānaviśiṣṭapuruṣo vā tasya yuktiśāstrāvirodhivāktvenā<span type="ref-block" n="848 r_AS-VDh#044,14_r"/>bhyupagatatvāt karaṇakramavyavadhānādyativarttibuddhitvāt icchārahitatvād viśuddhapuruṣātiśayatvād iti yathā <span type="ref-block" n="849 r_AS-VDh#044,15_r"/>vāgādikaṃ nirdoṣajñānanirākaraṇasamarthaṃ na tathā syādvādanyāyavedibhir abhiṣṭūyamāne bhagavatīti paramagahanam e<span type="ref-block" n="850 r_AS-VDh#044,16_r"/>tat ayuktiśāstravidām agocaratvād akalaṅkadhiṣaṇādhigamyatvāt itthaṃ siddhaṃ suniścitāsambhavadbādhakapramā<span type="ref-block" n="851 r_AS-VDh#044,17_r"/>ṇatvam tena kaḥ paramātmā cid eva labdhyupayogasaṃskārāṇām āvaraṇanibandhanānām atyaye bhavabhṛtāṃ prabhuḥ <span type="ref-block" n="852 r_AS-VDh#044,18_r"/>sakalasyādvādanyāyavidviṣām āptapratikṣepaprakāreṇa hi syādvādina evāptasyāpratikṣepārhatvena suniścitāsambhava<span type="ref-block" n="853 r_AS-VDh#044,19_r"/>dbādhakapramāṇatvaṃ siddhyati tenaivaṃ kārikāyāsturīyapādo vyākhyāyate kaḥ paramātmā parā''tyantikī <span type="ref-block" n="854 r_AS-VDh#044,20_r"/>mā lakṣmīryasyeti vigrahāt cid eva jña eva naṃ punaḥ kathañcid apy ajñaḥ cid iti śabdasya mukhyavṛttyā<span type="ref-block" n="855 r_AS-VDh#044,21_r"/>śrayaṇāt kathañcid acityapi cicchabdasya pravṛttau gauṇatvaprasaṅgāt nanu ca 'paramātmā sākṣād vastu jānanni<span type="ref-block" n="856 r_AS-VDh#045,01_r"/>ndriyasaṃskārānurodhata eva jānāyān nānyathā tadvedanasya pratyakṣatvavirodhāt na cendriyasaṃskārāḥ sakṛtsarvārtheṣu <span type="ref-block" n="857 r_AS-VDh#045,02_r"/>jñānam upajanayitum alaṃ sambaddhavarttamānārthaviṣayatvāt sambaddhaṃ varttamānaṃ ca gṛhyate cakṣurādibhiḥ iti <span type="ref-block" n="858 r_AS-VDh#045,03_r"/>vacanāt tato na jña eva bhāvyatītāsambaddhārthajñānābhāvād ajñatvasyāpi bhāvāt' iti na mantavyaṃ <span type="ref-block" n="859 r_AS-VDh#045,04_r"/>labdhyupayogasaṃskārāṇām atyaye iti vacanāt labdhyupayogau hīndriyaṃ labdhyupayogau bhāvendriyam iti <span type="ref-block" n="860 r_AS-VDh#045,05_r"/>vacanāt tayoḥ saṃskārāḥ svārthadhāraṇāḥ teṣām atyaye sati jña eva syāt 'kutaḥ punar bhāvendriyasaṃskārāṇā<span type="ref-block" n="861 r_AS-VDh#045,06_r"/>m atyaye sati jña eva syān na tu dravyendriyāṇām atyaye atīndriyapratyakṣato 'śeṣārthasākṣātkāritvopagamāt' <span type="ref-block" n="862 r_AS-VDh#045,07_r"/>ity api na śaṅkanīyaṃ bhāvendriyāṇām āvaraṇanibandhanatvāt kārtsnyato jñānāvaraṇasaṃkṣaye hi bhagavān atī<span type="ref-block" n="863 r_AS-VDh#045,08_r"/>ndriyapratyakṣabhāk siddhaḥ na ca sakalāvaraṇasaṃkṣaye bhāvendriyāṇām āvaraṇanibandhanānāṃ saṃbhavaḥkāraṇābhāve <span type="ref-block" n="864 r_AS-VDh#045,09_r"/>kāryānupapatteḥ nanu cāvaraṇakṣayopaśamanibandhanatvād bhāvendriyāṇāṃ katham āvaraṇanibandhanatvam iti ced deśa<span type="ref-block" n="865 r_AS-VDh#045,10_r"/>ghātijñānāvaraṇasparddhakodaye sati sarvadhātijñānāvaraṇasparddhakānām udayābhāve sadavasthāyāṃ ca teṣāṃ bhāvād ā<span type="ref-block" n="866 r_AS-VDh#045,11_r"/>varaṇanibandhanatvasiddher acodyam etat na kaścid bhavabhṛdatīndriyapratyakṣabhāgupalabdho yato bhagavāṃs tathā saṃbhāvyate <span type="ref-block" n="867 r_AS-VDh#045,12_r"/>ity api na śaṅkā śreyasī tasya bhavabhṛtāṃ prabhutvāt na hi bhavabhṛtsāmye dṛṣṭo dharmaḥ sakalabhavabhṛtprabhau <span type="ref-block" n="868 r_AS-VDh#045,13_r"/>sambhāvayituṃ śakyaḥ tasya saṃsārijanaprakṛtim abhyatītatvāt nanu ca sunirṇītāsambhavadbādhakapramāṇatvā<span type="ref-block" n="869 r_AS-VDh#045,14_r"/>t tathāvidho bhavabhṛtāṃ prabhuḥ sādhyate tac cāsiddhaṃ suniścitāsaṃbhavatsādhakapramāṇatvasya tadbādhakasya sadbhā<span type="ref-block" n="870 r_AS-VDh#045,15_r"/>vāt na hi tatsādhakaṃ pratyakṣam nāpy anumānaṃ tadekadeśasya liṅgasyādarśanāt tad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">sarvajño dṛśyate <span type="ref-block" n="871 r_AS-VDh#045,16_r"/>tāvan nedānīma smadādibhiḥ</span> dṛṣṭo na caikadeśo 'sti liṅgaṃ vā yo 'numāpayet iti āgamo 'pi na tāva<span type="ref-block" n="872 r_AS-VDh#045,17_r"/>n nityaḥ sarvajñasya pratipādako 'sti tasya kārye evārthe prāmāṇyāt svarūpe 'pi prāmāṇyeti prasaṅgāt sa sarva<span type="ref-block" n="873 r_AS-VDh#045,18_r"/>vit sa lokavidityāder hiraṇyagarbhaḥ sarvajña ityādeś cāgamasya nityasya karmārthavādapradhānatvāt tātparyāsaṃbhavā<span type="ref-block" n="874 r_AS-VDh#045,19_r"/>d anyārthapradhānair vacanair anyasya sarvajñasya vidhānāsaṃbhavāt pūrva kutaścid aprasiddhasya tair anuvādāyogāt anāde<span type="ref-block" n="875 r_AS-VDh#046,01_r"/>rāgam asyādimat sarvajñapratipādanavirodhāc ca nāpy anityas tatpraṇīta evāgamas tasya prakāśako yuktaḥ parasparā<span type="ref-block" n="876 r_AS-VDh#046,02_r"/>śrayaprasaṅgāt narāntarapraṇītas tu na pramāṇabhūtaḥ siddho yataḥ sarvajñapratipattiḥ syāt asarvajñapraṇītāc ca <span type="ref-block" n="877 r_AS-VDh#046,03_r"/>vacanānmūlavarjitāt sarvajñapratipattau svavacanāt kin na tatpratipattiraviśeṣāt tad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">na cāgamavidhiḥ <span type="ref-block" n="878 r_AS-VDh#046,04_r"/>kaścin nityaḥ sarvajñabodhanaḥ na ca mantrārthavādānāṃ tātparyam avakalpyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> na cānyārthapradhānais tais tadastitvaṃ <span type="ref-block" n="879 r_AS-VDh#046,05_r"/>vidhīyate na cānuvadituṃ śakyaḥ pūrvam anyair abodhitaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> anāder āgamasyārtho na ca sarvajña ādimān <span type="ref-block" n="880 r_AS-VDh#046,06_r"/>kṛtrimeṇa tv asatyena sa kathaṃ pratipādyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> atha tadvacanenaiva sarvajño 'jñaiḥ pratīyate prakalpyeta kathaṃ <span type="ref-block" n="881 r_AS-VDh#046,07_r"/>siddhir anyonyāśrayayos tayoḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> sarvajñoktatayā vākyaṃ satyaṃ tena tadastitā kathaṃ tadubhayaṃ siddhyet siddha<span type="ref-block" n="882 r_AS-VDh#046,08_r"/>mūlāntarādṛte <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> asarvajñapraṇītāt tu vacanān mūlavarjitāt sarvajñam avagacchantaḥ svavākyāt kiṃ na jānate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </span> <span type="ref-block" n="883 r_AS-VDh#046,09_r"/>iti nopamānam api sarvajñasya sādhakaṃ tatsadṛśasya jagati kasyacid apy abhāvāt tathoktaṃ sarvajña<span type="ref-block" n="884 r_AS-VDh#046,10_r"/>sadṛśaṃ kañcid yadi paśyema samprati upamānena sarvajñaṃ jānīyāma tato vayam iti nārthāpattir api sarvajñasya <span type="ref-block" n="885 r_AS-VDh#046,11_r"/>sādhikā tadutthāpakasyārthasyānyathānupapadyamānasyābhāvāt dharmādyupadeśasya bahujanaparigṛhītasyānyathā<span type="ref-block" n="886 r_AS-VDh#046,12_r"/>bhāvāt tathā coktam <span resp="?" rend="underline">upadeśo hi buddhāder dharmādharmādigocaraḥ anyathāpy upapadyeta sarvajño yadi nābha<span type="ref-block" n="887 r_AS-VDh#046,13_r"/>vat <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> buddhādayo hy avedajñās teṣāṃ vedād asambhavaḥ upadeśaḥ kṛto 'tas tair vyāmohād eva kevalāt <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> ye tu <span type="ref-block" n="888 r_AS-VDh#046,14_r"/>manvādayaḥ siddhāḥ prādhānyena trayīvidām trayīvidāśritagranthās te vedaprabhavoktayaḥ</span> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti na ca pramāṇā<span type="ref-block" n="889 r_AS-VDh#046,15_r"/>ntaraṃ sadupalambhakaṃ sarvajñasya sādhakam asti mā bhūd atratyedānīntanānām asmadādijanānāṃ sarvajñasya sādhakaṃ <span type="ref-block" n="890 r_AS-VDh#046,16_r"/>pratyakṣādyanyatamaṃ deśāntarakālāntaravarttināṃ keṣāñcid bhaviṣyatīti cāyuktaṃ <span resp="?" rend="underline">yajjātīyaiḥ pramāṇais tu yajjā<span type="ref-block" n="891 r_AS-VDh#046,17_r"/>tīyārthadarśanam dṛṣṭaṃ samprati lokasya tathā kālāntare 'py abhūt</span> iti vacanāt tathā hi vivādādhyā<span type="ref-block" n="892 r_AS-VDh#046,18_r"/>site deśe kāle ca pratyakṣādipramāṇam atratyedānīntanapratyakṣādigrāhyasajātīyārthagrāhakaṃ bhavati tadvijātīya<span type="ref-block" n="893 r_AS-VDh#046,19_r"/>sarvajñādyarthagrāhakaṃ vā na bhavati pratyakṣādipramāṇatvād atratyedānīntanapratyakṣādipramāṇavat nanu ca yathā<span type="ref-block" n="894 r_AS-VDh#046,20_r"/>bhūtam indriyādijaṃ nityaṃ pratyakṣādi sarvajñādyarthāsādhakaṃ dṛṣṭaṃ tathābhūtam eva deśāntare kālāntare ca tādṛśaṃ <span type="ref-block" n="895 r_AS-VDh#046,21_r"/>sādhyate 'nyathābhūtaṃ vā tathābhūtaṃ cet siddhasādhanam anyathābhūtaṃ ced aprayojako hi hetuḥ jagato <span type="ref-block" n="896 r_AS-VDh#046,22_r"/>buddhimatkāraṇakatve sādhye sanniveśaviśiṣṭatvavat iti cet tad asat tathābhūtasyaiva tathā sādhanāt siddhasā<span type="ref-block" n="897 r_AS-VDh#046,23_r"/>dhanasyāpy abhāvāt anyādṛśapratyakṣādyabhāvāt tathā hi vivādāpannaṃ pratyakṣādipramāṇam indriyādi<span type="ref-block" n="898 r_AS-VDh#046,24_r"/>sāmagrīviśeṣānapekṣaṃ na bhavati pratyakṣādipramāṇatvāt prasiddhapratyakṣādipramāṇavat na gṛddhravarāhapipīli<span type="ref-block" n="899 r_AS-VDh#047,01_r"/>kādipratyakṣeṇa sannihitadeśaviśeṣānapekṣiṇā naktañcarapratyakṣeṇa vālokānapekṣiṇānekāntaḥ kātyāyanādyanu<span type="ref-block" n="900 r_AS-VDh#047,02_r"/>mānātiśayena jaiminyādyāgamādyatiśayena vā tasyāpīndriyādipraṇidhānasāmagrīviśeṣam antareṇāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="901 r_AS-VDh#047,03_r"/>svārthātilaṅghanābhāvād atīndriyānanumeyādyarthāviṣayatvāc ca tathā coktaṃ yatrāpy atiśayo dṛṣṭaḥ sa <span type="ref-block" n="902 r_AS-VDh#047,04_r"/>svārthānatilaṅghanāt dūrasūkṣmādidṛṣṭau syān na rūpe śrotravṛttitā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> ye 'pi sātiśayā <span resp="?" rend="underline">dṛṣṭāḥ prajñāmedhā<span type="ref-block" n="903 r_AS-VDh#047,05_r"/>dibhir narāḥ stokastokāntaratvena na tv atīndriyadarśanāt</span> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> prājño 'pi hi naraḥ sūkṣmānarthān draṣṭuṃ kṣamo 'pi <span type="ref-block" n="904 r_AS-VDh#047,06_r"/>san svajātīran atikrāmann atiśete parān narān <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> ekaśāstravicāreṣu dṛśyateti śayo mahān na tu śāstrā<span type="ref-block" n="905 r_AS-VDh#047,07_r"/>ntarajñānaṃ tanmātreṇaiva labhyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> jñātvā vyākaraṇaṃ dūraṃ buddhiḥ śabdāpaśabdayoḥ prakṛṣyate na nakṣatrati<span type="ref-block" n="906 r_AS-VDh#047,08_r"/>thigrahaṇanirṇaye <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> jyotirvic ca prakṛṣṭo 'pi candrārkagrahaṇādiṣu na bhavaty ādiśabdānāṃ sādhutvaṃ jñātum arhati <span type="ref-block" n="907 r_AS-VDh#047,09_r"/> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> tathā vedetihāsādijñānātiśayavān api na svargadevatā'pūrvapratyakṣīkaraṇe kṣamaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> <span resp="?" rend="underline">daśahastāntaraṃ vyo<span type="ref-block" n="908 r_AS-VDh#047,10_r"/>mni yo nāmotplutya gacchati na yojanam asau gantuṃ śakto 'bhyāsaśatair api</span> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti na dṛṣṭapratyakṣādivijātī<span type="ref-block" n="909 r_AS-VDh#047,11_r"/>yātīndriyapratyakṣādisaṃbhāvanā yataḥ saṃbhāvyavyabhicāritā sādhanasya syāt puruṣaviśeṣasya tatsambhāvanāyāṃ <span type="ref-block" n="910 r_AS-VDh#047,12_r"/>saṃbhāvyavyabhicāritvam eveti cen na tasyāsiddhatvāt sādhakābhāvāt sarvapuruṣāṇāṃ triviprakṛṣṭārthasākṣātkā<span type="ref-block" n="911 r_AS-VDh#047,13_r"/>ritvānupapatter iti tad etatsarvam aparīkṣitābhidhānaṃ mīmāṃsakasya na hi sarvajñasya nirākṛteḥ prāk suniści<span type="ref-block" n="912 r_AS-VDh#047,14_r"/>tāsaṃbhavatsādhakapramāṇatvaṃ siddhaṃ yena paraḥ pratyavatiṣṭheta nāpi bādhakāsaṃbhavāt paraṃ pratyakṣāder api viśvāsani<span type="ref-block" n="913 r_AS-VDh#047,15_r"/>bandhanam asti tatprakṛte 'pi siddhaṃ yadi tatsattāṃ na sādhayet sarvatrāpy aviśeṣāt tadabhāve darśanaṃ nādarśanam a<span type="ref-block" n="914 r_AS-VDh#047,16_r"/>tiśete 'nāśvāsād vibhramavat syān mataṃ mā sidhat sarvajñasya nirākaraṇāt pūrvaṃ suniścitāsaṃbhavatsādhaka<span type="ref-block" n="915 r_AS-VDh#047,17_r"/>pramāṇatvaṃ svapratyakṣasya sarvajñāntarapratyakṣasya ca tatsādhakasya saṃbhavāt paropadeśaliṅgākṣānapekṣā'vita<span type="ref-block" n="916 r_AS-VDh#047,18_r"/>thā'śeṣasūkṣmādyarthapratipādakatadvacanaviśeṣāt makaliṅgajanitānumānasya ca tatsādhakasya sadbhāvād anādiprava<span type="ref-block" n="917 r_AS-VDh#047,19_r"/>canaviśeṣasya ca taduddyotitasya tatsādhakatvena siddheḥ nirākaraṇād uttarakālaṃ tu siddham eva iti tad api <span type="ref-block" n="918 r_AS-VDh#047,20_r"/>svamanorathamātraṃ sarvajñanirākṛter ayogāt sarvathā bādhakābhāvāt sadupalambhakapramāṇapañcakanivṛttilakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="919 r_AS-VDh#047,21_r"/>jñāpakānupalambhanaṃ sarvajñasya bādhakam iti cen na tasya svasambandhinaḥ paracetovṛttiviśeṣādinā vyabhicārāt <span type="ref-block" n="920 r_AS-VDh#047,22_r"/>sarvasambandhino 'siddhatvāt tad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">tattvārthaślokavārttike</span> svasambandhi yadīdaṃ syād vyābhicāri payo<span type="ref-block" n="921 r_AS-VDh#047,23_r"/>nidheḥ ambhaḥkumbhādisaṃkhyānaiḥ sadbhir ajñāyamānakaiḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> sarvasambandhi tadboddhuṃ kiñcid bodhair na śakyate <span type="ref-block" n="922 r_AS-VDh#047,24_r"/>sarvabodho 'sti cet kaścit tadboddhā kiṃ niṣidhyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> sarvasambandhi sarvajñajñāpakānupalambhanam na cakṣurādibhi<span type="ref-block" n="923 r_AS-VDh#048,01_r"/>r vedyam atyakṣatvād adṛṣṭavat <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> nānumānād aliṅgatvāt kvārthāpattyupamāgatiḥ sarvajñasyānyathābhāvasādṛśyānupapa<span type="ref-block" n="924 r_AS-VDh#048,02_r"/>ttitaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> sarvapramātṛsambandhipratyakṣādinivāraṇāt kevalāgamagamyaṃ ca kathaṃ mīmāṃsakasya tat <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> kārye 'rthe <span type="ref-block" n="925 r_AS-VDh#048,03_r"/>codanājñānaṃ pramāṇaṃ yasya sammatam tasya svarūpasattāyāṃ tannaivātiprasaṅgataḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> tajjñāpakopalambhasyābhā<span type="ref-block" n="926 r_AS-VDh#048,04_r"/>vo 'bhāvapramāṇataḥ sādhyate cen na tasyāpi sarvatrāpy apravṛttitaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛttvā tatprati<span type="ref-block" n="927 r_AS-VDh#048,05_r"/>yoginam mānasaṃ nāstitājñānaṃ yeṣām akṣānapekṣayā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> teṣām aśeṣanṛjñāne smṛte tajjñāpake kṣaṇe jāyeta <span type="ref-block" n="928 r_AS-VDh#048,06_r"/>nāstitājñānaṃ mānasaṃ tatra nānyathā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> na cāśeṣanarajñānaṃ sakṛt sākṣād upeyate na kramād anyasantānapratya<span type="ref-block" n="929 r_AS-VDh#048,07_r"/>kṣatvānabhīṣṭitaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> yadā ca kvacid ekatra bhavet tannāstitāgatiḥ naivānyatra tadā sāsti kvaivaṃ sarvatra <span type="ref-block" n="930 r_AS-VDh#048,08_r"/>nāstitā <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> pramāṇāntarato 'py eṣāṃ na sarvapuruṣagrahaḥ talliṅgāder asiddhatvāt sahodīritadūṣaṇāt <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> <span type="ref-block" n="931 r_AS-VDh#048,09_r"/>tajjñāpakopalambho 'pi siddhaḥ pūrvaṃ na jātucit yasya smṛtau prajāyeta nāstitājñānam āñjasam <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> <span type="ref-block" n="932 r_AS-VDh#048,10_r"/>paropagamataḥ siddhaḥ sa cen nāstīti sādhyate vyāghātas tatpramāṇatve 'nyonyaṃ siddho na so 'nyathā <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> <span type="ref-block" n="933 r_AS-VDh#048,11_r"/>nanv evaṃ sarvathaikāntaḥ paropagamataḥ katham siddho niṣidhyate jainer iti codyaṃ na dhīmatām <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> pratīte '<span type="ref-block" n="934 r_AS-VDh#048,12_r"/>nantadharmātmanyarthe svayam abādhite ko doṣaḥ sunayais tatraikāntopaplavasādhane <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> anekānte hi vijñānam e<span type="ref-block" n="935 r_AS-VDh#048,13_r"/>kāntānupalambhanam tadvidhis tanniṣedhaś ca mato naivānyathā gatiḥ <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> naivaṃ sarvatra sarvajñajñāpakānupadarśanam <span type="ref-block" n="936 r_AS-VDh#048,14_r"/>siddhaṃ taddarśanāropo yena tatra niṣidhyate <ref type="no-in-dandas" rend="b"> </ref> iti tad evam asiddhaṃ jñāpakānupalambhanaṃ sarvajñasya na bādhakam iti <span type="ref-block" n="937 r_AS-VDh#048,15_r"/>siddhaṃ suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvam eva sādhakam tathā hi asti sarvajñaḥ suniścitāsambhavadbādhakapramāṇa<span type="ref-block" n="938 r_AS-VDh#048,16_r"/>tvāt pratyakṣādivat pratyakṣādes tāvad viśvāsanibandhanaṃ bādhakāsaṃbhava eva suniścitaḥ na tato 'paraṃ saṃvā<span type="ref-block" n="939 r_AS-VDh#048,17_r"/>dakatvaṃ pravṛttisāmarthyam aduṣṭakāraṇajanyatvaṃ vā tasya tatrāvaśyaṃ bhāvād iti pratyakṣādipramāṇam udā<span type="ref-block" n="940 r_AS-VDh#048,18_r"/>haraṇaṃ vādiprativādinoḥ prasiddhatvāt sādhyasādhanadharmāvikalatvāt suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇaṣaś ca <span type="ref-block" n="941 r_AS-VDh#048,19_r"/>syād avidyamānaś ceti sandigdhavipakṣavyāvṛttikam idaṃ sādhanaṃ na mantavyaṃ vipakṣe bādhakasadbhāvāt tathā <span type="ref-block" n="942 r_AS-VDh#048,20_r"/>hi yad asat tan na suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇam yathā marīcikāyāṃ toyaṃ sambhavadbādhakapramāṇaṃ meru<span type="ref-block" n="943 r_AS-VDh#048,21_r"/>mūrddhani modakādikaṃ ca sandigdhāsaṃbhavadbādhakam suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇaś ca sarvajñaḥ iti prakṛte <span type="ref-block" n="944 r_AS-VDh#048,22_r"/>sarvajñe siddham api sādhanaṃ yadi sattāṃ na sādhayet tadā darśanaṃ nādarśanam atiśayīta anāśvāsāt svapnādi<span type="ref-block" n="945 r_AS-VDh#048,23_r"/>vibhramavat tasya suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvasyābhāve sarvatra darśane darśanābhāse ca viśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="946 r_AS-VDh#049,01_r"/> sādhakabādhakapramāṇabhāvāt sarvajñe saṃśayo 'stv ity ayuktaṃ yasmāt sādhakabādhakapramāṇayor nirṇayāt bhāvābhāvayo<span type="ref-block" n="947 r_AS-VDh#049,02_r"/>r avipratipattir anirṇayādār ekā syāt sādhakanirṇayāt tatsattāyām avipratipattir bādhakanirṇayāt tv asattāyām <span type="ref-block" n="948 r_AS-VDh#049,03_r"/>ubhayanirṇayas tu na saṃbhavaty eva kvacit vyāghātāt sādhakabādhakābhāvanirṇayavat sādhakānirṇayāt punaḥ sattāyā<span type="ref-block" n="949 r_AS-VDh#049,04_r"/>m ārekā syād bādhakānirṇayād asattāyām iti vipaścitām abhimato nyāyaḥ tato bhavabhṛtāṃ prabhau suniścitāsa<span type="ref-block" n="950 r_AS-VDh#049,05_r"/>mbhavadbādhakapramāṇatvaṃ sattāyāḥ sādhakaṃ siddhyat suniścitāsaṃbhavatsādhakapramāṇatvaṃ vyāvarttayaty eva virodhāt <span type="ref-block" n="951 r_AS-VDh#049,06_r"/>naivam etat tatra sidhyati yena suniściṃtāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvasya vyāvarttakaṃ syāt tataḥ siddho bhavabhṛtāṃ prabhuḥ <span type="ref-block" n="952 r_AS-VDh#049,07_r"/>sarvajña eva  <span type="ref-block" n="953 r_AS-VDh#049,08_r"/>kutaḥ punas tasyājñatvalakṣaṇasvabhāvāntarapratiṣedhaḥ siddho yato 'sau jñasvabhāva eva syāt sarvaś cārthas tasya <span type="ref-block" n="954 r_AS-VDh#049,09_r"/>viṣayaḥ syāt tatas taṃ krametaiva iti cet codanābalād bhūtādyaśeṣārthajñānānyathānupapatteḥ so 'yaṃ codanā hi <span type="ref-block" n="955 r_AS-VDh#049,10_r"/>bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantaṃ viprakṛṣṭam ity evaṃ jātīyakam artham avagamayitum alaṃ puruṣaviśeṣān iti svayaṃ pratīyan saka<span type="ref-block" n="956 r_AS-VDh#049,11_r"/>lārthajñānasvabhāvatām ātmano na pratyetīti kathaṃ svasthaḥ tac ca na jñānam ātmano bhinnam eva mīmāṃsakasya katha<span type="ref-block" n="957 r_AS-VDh#049,12_r"/>ñcid abhedopagamād anyathā matāntaraprasaṅgāt tato nājñasvabhāvaḥ puruṣaḥ kvacid api viṣaye sarvaviṣaye codanā<span type="ref-block" n="958 r_AS-VDh#049,13_r"/>jñānotpatter vikalpajñānotpatter vā sarvatra tadanupapattau vidhipratiṣedhavicārāghaṭanāt katham evaṃ kasyacit kvacid ajñānaṃ <span type="ref-block" n="959 r_AS-VDh#049,14_r"/>syād iti ced ucyate  tat kutaḥ siddham <span type="ref-block" n="960 r_AS-VDh#049,15_r"/>vivādādhyāsito jīvasya mohodayaḥ sambandhyantarakāraṇako mohodayatvān madirākāraṇamohodayavad ity anumā<span type="ref-block" n="961 r_AS-VDh#049,16_r"/>nāt yat tatsambandhyantaraṃ tad ātmano jñānāvaraṇādi karmeti  kathaṃ punarjñānāvaraṇādisa<span type="ref-block" n="963 r_AS-VDh#049,18_r"/>mbandhyantarasyābhāve sākalyena viratavyāmohaḥ syād yataḥ sarvamatītānāgatavarttamānānantārthavyañjanaparyāyātmakaṃ <span type="ref-block" n="964 r_AS-VDh#049,19_r"/>jīvāditattvaṃ sākṣāt kurvīteti ced ime brūmahe yad yasmin saty eva bhavati tat tadabhāve na bhavaty eva <span type="ref-block" n="965 r_AS-VDh#049,20_r"/>yathāgner abhāve dhūmaḥ sambandhyantare saty eva bhavati cātmano vyāmohas tasmāt tadabhāve sa na bhavatīti niścī<span type="ref-block" n="966 r_AS-VDh#049,21_r"/>yate deśakālataḥ pratyāsannam eva paśyed viratavyāmoho 'pi sarvātmanā na punar viprakṛṣṭam ity ayuktaṃ pratyāsatte<span type="ref-block" n="967 r_AS-VDh#049,22_r"/>r jñānākāraṇatvād viprakarṣasya cājñānānibandhanatvāt tadbhāve 'pi jñānājñānayor abhāvān nayanatārakāñjanavac candrā<span type="ref-block" n="968 r_AS-VDh#049,23_r"/>rkādivac ca yogyatāsadbhāvetarābhyāṃ kvacid bhāve yogyataiva jñānakāraṇaṃ pratyāsattiviprakarṣayor akiñcitkara<span type="ref-block" n="969 r_AS-VDh#050,01_r"/>tvāt sā punar yogyatā deśataḥ kārtsnyato vā vyāmohavigamas tatpratibandhikarmakṣayopaśamakṣayalakṣaṇaḥ iti <span type="ref-block" n="970 r_AS-VDh#050,02_r"/>sākalyena viratavyāmohaḥ sarvaṃ paśyaty eva tad uktaṃ jño jñeye katham ajñaḥ syād asati pratibandhane dāhye 'gnir dā<span type="ref-block" n="971 r_AS-VDh#050,03_r"/>hako na syād asati pratibandhane <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti  ata eva kuta eva sākalyena viratavyāmohatvād eva sarvadarśanād eva vā yo hi deśato <span type="ref-block" n="973 r_AS-VDh#050,05_r"/>viratavyāmohaḥ kiñcid evāsphuṭaṃ paśyati vā tasyaivākṣāpekṣā lakṣyate na punas tadvilakṣaṇasya prakṣīṇasakalavyāmoha<span type="ref-block" n="974 r_AS-VDh#050,06_r"/>sya sarvadarśinaḥ sarvajñatvavirodhāt na hi sarvārthaiḥ sakṛdakṣasambandhaḥ saṃbhavati sākṣāt paramparayā vā <span type="ref-block" n="975 r_AS-VDh#050,07_r"/>nanu cāvadhimanaḥparyayajñāninor deśato viratavyāmohayor asarvadarśanayoḥ katham akṣānapekṣā saṃlakṣaṇīyā tadā<span type="ref-block" n="976 r_AS-VDh#050,08_r"/>varaṇakṣayopaśamātiśayavaśāt svaviṣaye parisphuṭatvād iti brūmaḥ na caivaṃ sākalyena viratavyāmohatvasya sarva<span type="ref-block" n="977 r_AS-VDh#050,09_r"/>darśanasya vānaikāntikatvaṃ śaṅkanīyaṃ vipakṣekṣāpekṣe matiśrutajñāne tadasaṃbhavāt avadhimanaḥ paryayajñāne <span type="ref-block" n="978 r_AS-VDh#050,10_r"/>tadasaṃbhavāt pakṣāvyāpakatvād ahetutvam iti cen na sakalapratyakṣasyaiva pakṣatvavacanāt tatra cāsya hetoḥ sadbhā<span type="ref-block" n="979 r_AS-VDh#050,11_r"/>vāt vikalapratyakṣasyāvadhimanaḥparyayākhyasyāpakṣīkaraṇāt na cāsmadādipratyakṣekṣāpekṣopalakṣaṇāt sakala<span type="ref-block" n="980 r_AS-VDh#050,12_r"/>vitpratyakṣe 'pi sāsty eveti vaktuṃ śakyam añjanādibhir asaṃskṛtacakṣuṣo 'smadāder ālokāpekṣopalakṣaṇāt tatsaṃ<span type="ref-block" n="981 r_AS-VDh#050,13_r"/>skṛtacakṣuṣo 'pi kasyacid ālokāpekṣāprasaṅgāt naktañcarāṇām ālokāpāye 'pi spaṣṭarūpāvalokanaprasiddher nāloko <span type="ref-block" n="982 r_AS-VDh#050,14_r"/>niyataṃ kāraṇaṃ pratyakṣasyeti cet tarhi satyasvapnajñānasyekṣaṇikādijñānasya ca spaṣṭasya cakṣurādyanapekṣasya prasi<span type="ref-block" n="983 r_AS-VDh#050,15_r"/>ddher akṣam api niyataṃ pratyakṣakāraṇaṃ mā bhūt tato yathāñjanādisaṃskṛtacakṣuṣām ālokānapekṣā sphuṭaṃ rūpekṣaṇe <span type="ref-block" n="984 r_AS-VDh#050,16_r"/>tathā sākalyena viratavyāmohasya sarvasākṣātkaraṇe 'kṣānapekṣā iti karaṇakramavyavadhānātivattisakalapratyakṣo <span type="ref-block" n="985 r_AS-VDh#050,17_r"/>bhavabhṛtāṃ guruḥ prasiddhyaty eva </p><p n="a_13" rend="justify"> <span type="ref-block" n="986 r_AS-VDh#050,18_r"/>yataś cāsau na devāgamādivibhūtimattvād adhyātmaṃ bahir api divyasatyavigrahādimahodayāśrayatvād vā mahān <span type="ref-block" n="987 r_AS-VDh#050,19_r"/>nāpi tīrthakṛttvamātrāt yataś ca tīrthacchedasampradāyo 'pi vaidiko niyogabhāvanādisampradāyo na saṃvādakaḥ <span type="ref-block" n="988 r_AS-VDh#050,20_r"/>pratyakṣaikapramāṇavādisampradāyas tattvopaplavavādisampradāyo vā sarvāptavādo vā na pramāṇabhūto vyavatiṣṭhate tataḥ <span type="ref-block" n="989 r_AS-VDh#050,21_r"/>suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇo bhagavan bhavān eva bhavabhṛtāṃ prabhurātyantikadoṣāvaraṇahānyā sākṣāt prabuddhā<span type="ref-block" n="990 r_AS-VDh#050,22_r"/>śeṣatattvārthatvena ca munibhiḥ sūtrakārādibhir abhiṣṭūyate iti <span resp="?" rend="underline">samantabhadrācāryair </span>nirūpite sati kutas tāvad ā<span type="ref-block" n="991 r_AS-VDh#050,23_r"/>tyantikī doṣāvaraṇahānir mayi viniściteti bhagavatā paryanuyuktā ivācāryāḥ prāhuḥ </p><p n="a_15" rend="justify"> <span type="ref-block" n="993 r_AS-VDh#050,25_r"/>doṣāvaraṇasāmānyayor hāneḥ prasiddhatvād dharmitvaṃ na virudhyate tatprasiddhiḥ punar asmadādiṣu deśato nirdo<span type="ref-block" n="994 r_AS-VDh#050,26_r"/>ṣatvasya jñānādeś ca kāryasya niścayād bhavaty eva anyathā tadanupapatteḥ sā kvacin niśśeṣāstīti sādhyate <span type="ref-block" n="995 r_AS-VDh#051,01_r"/>vādiprativādinor atra vipratipatteḥ atiśāyanād iti hetuḥ kvacit kanakapāṣāṇādau kiṭṭakālikādibahira<span type="ref-block" n="996 r_AS-VDh#051,02_r"/>ntarmalakṣayo yatheti dṛṣṭāntaḥ prasiddhatvāt sa hi kanakapāṣāṇādau prakṛṣyamāṇo dṛṣṭo niśśeṣaḥ <span type="ref-block" n="997 r_AS-VDh#051,03_r"/>tadvaddoṣāvaraṇahānir api prakṛṣyamāṇā'smadādiṣu pratītā satī kvacin niśśeṣā'stīti siddhyati kaḥ punar doṣo <span type="ref-block" n="998 r_AS-VDh#051,04_r"/>nāmāvaraṇād bhinnasvabhāva iti ced ucyate  na <span type="ref-block" n="999 r_AS-VDh#051,05_r"/>hi doṣa evāvaraṇam iti pratipādane kārikāyā doṣāvaraṇayor iti dvivacanaṃ samartham tatas tatsāmarthyād āva<span type="ref-block" n="1000 r_AS-VDh#051,06_r"/>raṇāt paudgalikajñānāvaraṇādikarmaṇo bhinnasvabhāva evājñānādir doṣo 'bhyūhyate taddhetuḥ punar āvaraṇaṃ karma <span type="ref-block" n="1001 r_AS-VDh#051,07_r"/>jīvasya pūrvasvapariṇāmaś ca svapariṇāmahetuka evājñānādir ity ayuktaṃ tasya kādācitkatvavirodhāj jīva<span type="ref-block" n="1002 r_AS-VDh#051,08_r"/>tvādivat parapariṇāmahetuka evety api na vyavatiṣṭhate muktātmano 'pi tatprasaṅgāt sarvasya kāryasyopādā<span type="ref-block" n="1003 r_AS-VDh#051,09_r"/>nasahakārisāmagrījanyatayopagamāt tathā pratīteś ca tathā ca doṣo jīvasya svaparapariṇāmahetukaḥ kāryatvā<span type="ref-block" n="1004 r_AS-VDh#051,10_r"/>n māṣapākavat nanv evaṃ niśśeṣāvaraṇahānau doṣahāneḥ sāmarthyasiddhatvād doṣahānau vāvaraṇahāner anyatarahānir eva <span type="ref-block" n="1005 r_AS-VDh#051,11_r"/>niśśeṣataḥ sādhyeti cen na doṣāvaraṇayor jīvapudgalapariṇāmayor anyonyakāryakāraṇabhāvajñāpanārthatvād ubhayahā<span type="ref-block" n="1006 r_AS-VDh#051,12_r"/>ner niśśeṣatvasādhanasya doṣo hi tāvad ajñānaṃ jñānāvaraṇasyodaye jīvasya syād adarśanaṃ darśanāvaraṇasya <span type="ref-block" n="1007 r_AS-VDh#051,13_r"/>mithyātvaṃ darśanamohasya vividham acāritram anekaprakāracāritramohasya adānaśīlatvādir dānādyantarāyasyeti <span type="ref-block" n="1008 r_AS-VDh#051,14_r"/>tathā jñānadarśanāvaraṇe tatpradoṣaninhavamāt saryāntarāyā''sādanopaghātebhyo jīvamāsravataḥ kevaliśrutasaṃgha<span type="ref-block" n="1009 r_AS-VDh#051,15_r"/>dharmadevāvarṇavādād darśanamohaḥ kaṣāyodayāt tīvrapariṇāmāc cāritramohaḥ vighnakaraṇād antarāya iti tattvārthe <span type="ref-block" n="1010 r_AS-VDh#051,16_r"/>prarūpaṇāt samarthayiṣyate cāyaṃ kāryakāraṇabhāvo doṣāvaraṇayoḥ kāmādiprabhavaś citraḥ karmabandhānurūpataḥ <span type="ref-block" n="1011 r_AS-VDh#051,17_r"/>ity atra atha doṣa evāvidyātṛṣṇālakṣaṇaś cetaso 'nāditadvāsanodbhūtaḥ saṃsārahetur nāvaraṇaṃ paudgalikaṃ tena <span type="ref-block" n="1012 r_AS-VDh#051,18_r"/>mūrtimatā cittasyāmūrtasyāvaraṇāyogād iti vadato bauddhān nirākartum āvaraṇagrahaṇaṃ mūrtimatāpi madirādinā <span type="ref-block" n="1013 r_AS-VDh#051,19_r"/>cittasyāmūrtasyāvaraṇadarśanāt tatsambandhād vibhramasaṃvedanād anyathā tadanupapatteḥ madirādinendriyāṇyevāvri<span type="ref-block" n="1014 r_AS-VDh#051,20_r"/>yante iti cen na teṣām acetanatve tadāvaraṇāsaṃbhavāt sthālyādivad vibhramāyogāt cetanatve teṣām amūrtatve 'pi <span type="ref-block" n="1015 r_AS-VDh#051,21_r"/>mūrtimatāvaraṇam āyātam iti prāyeṇānyatra cintitam tato doṣahānivadāvaraṇahānir api niśśeṣā kvacit sā<span type="ref-block" n="1016 r_AS-VDh#051,22_r"/>dhyā tadāvaraṇasya doṣād anyasya mūrtimataḥ prasiddheḥ  pradhvaṃsābhāvo hi doṣāvaraṇayoḥ sādhyo <span type="ref-block" n="1018 r_AS-VDh#051,24_r"/>na punar atyantābhāvaḥ tasyāniṣṭatvāt sadātmano muktiprasaṅgāt nāpītaretarābhāvaḥ tasya prasiddhatvāt <span type="ref-block" n="1019 r_AS-VDh#052,01_r"/>doṣāvaraṇayor anātmatvād ātmanaś cādoṣāvaraṇasvabhāvatvāt prāgabhāvo 'pi na sādhyas tata eva prāgavidyamānasya <span type="ref-block" n="1020 r_AS-VDh#052,02_r"/>doṣāvaraṇasya svakāraṇād ātmani prādurbhāvābhyupagamāt na ca loṣṭādau doṣāvaraṇayoḥ pradhvaṃsābhāvaḥ saṃbha<span type="ref-block" n="1021 r_AS-VDh#052,03_r"/>vati tasya bhūtvā bhavanalakṣaṇatvāt tayos tatrātyantam abhāvāt tan na siddhasādhyatā nanv evaṃ  cet anādiguṇavyāvṛtteḥ sarvātmanā pṛthivyāder abhimatatvāt <span type="ref-block" n="1024 r_AS-VDh#052,06_r"/>nanu ca pṛthivyādau sarvātmanā cetanādiguṇapradhvaṃsābhāvasyābhāvād buddhihānyānaikāntikam evātiśāyanam i<span type="ref-block" n="1025 r_AS-VDh#052,07_r"/>ty apy anavabodhavijṛmbhitaṃ pṛthivyādau pudgale pṛthivīkāyikādibhir ātmabhiḥ śarīratvena gṛhīte svāyuṣaḥ <span type="ref-block" n="1026 r_AS-VDh#052,08_r"/>kṣayāt tyakte cetanādiguṇasya vyāvṛtteḥ sarvātmanā pradhvaṃsābhāvarūpatvena syādvādibhir abhimatatvāt na hi sa <span type="ref-block" n="1027 r_AS-VDh#052,09_r"/>kaścit pudgalo 'sti yo na jīvair asakṛdbhuktojjhitaḥ iti vacanāt prasiddhaś ca pṛthivyādau cetanādiguṇasyābhāvaḥ <span type="ref-block" n="1028 r_AS-VDh#052,10_r"/>anupalambhānyathānupapatteḥ  syān ma<span type="ref-block" n="1030 r_AS-VDh#052,12_r"/>taṃ te 'vyāpāravyāhārākāraviśeṣavyāvṛttisamayavaśāt tādṛśaṃ loko vivecayati nāsty atra mṛtaśarīre <span type="ref-block" n="1031 r_AS-VDh#052,13_r"/>caitanyaṃ vyāpāravyāhārākāraviśeṣānupalabdheḥ kāryaviśeṣānupalambhasya kāraṇaviśeṣābhāvāvinābhāvitvāt <span type="ref-block" n="1032 r_AS-VDh#052,14_r"/>cāndanādidhūmānupalambhasya tatsamarthacāndanādipāvakābhāvāvinābhāvitvavat tathā nāsty asya rogo <span type="ref-block" n="1033 r_AS-VDh#052,15_r"/>jvarādiḥ sparśādiviśeṣānupalabdher bhūtagrahādir vā ceṣṭāviśeṣānupalabdheḥ samyagvaidyaśāstrabhūtatantrādisa<span type="ref-block" n="1034 r_AS-VDh#052,16_r"/>mayavaśād atyantābhyastacaitanyarogādikāryaviśeṣāṇāṃ lokānāṃ tadvivekopapattiḥ' iti tad etatpṛthivyādau <span type="ref-block" n="1035 r_AS-VDh#052,17_r"/>sarvātmanā cetanādiguṇavyāvṛttāv api samānam nāsty atra bhasmādipṛthivyādau pṛthivīcetanādiguṇaḥ <span type="ref-block" n="1036 r_AS-VDh#052,18_r"/>vyāpāravyāhārākāraviśeṣavyāvṛtter iti samayavaśāt tatsiddhāntavalloko vivecayati syād ākūtaṃ te <span type="ref-block" n="1037 r_AS-VDh#052,19_r"/>'vyāpārādiviśeṣasyānupalabdhes tajjananasamarthacetanādiguṇavyāvṛttisiddhāv api tajjananāsamarthacetanādivyāvṛ<span type="ref-block" n="1038 r_AS-VDh#052,20_r"/>ttyasiddher na sarvātmanā tadvyāvṛttisiddhi' iti tadasamañjasaṃ vyāpārādyaśeṣakāryajananāsamarthasya śarīriṇāṃ <span type="ref-block" n="1039 r_AS-VDh#052,21_r"/>cetanāder asambhavāt saṃbhave vā śarīritvavirodhāt tataḥ kāryaviśeṣānupalabdheḥ sarvātmanā cetanādiguṇa<span type="ref-block" n="1040 r_AS-VDh#052,22_r"/>vyāvṛttiḥ pṛthivyādeḥ sidhyaty eva mṛtaśarīrādeḥ paracaitanyarogādinivṛttivat  <span type="ref-block" n="1042 r_AS-VDh#053,01_r"/> na hi jaiminīyamatā<span type="ref-block" n="1043 r_AS-VDh#053,02_r"/>nusāriṇo viprakarṣiṇām arthānām abhāvāsiddhim anumanyante vede kartra'bhāvāsiddhiprasaṅgāt sarvajñādyabhāvasādhana<span type="ref-block" n="1044 r_AS-VDh#053,03_r"/>virodhāc ca te tām anumanyamānā vā śauddhodaniśiṣyakā eva na caiṣām etadātmanīnaṃ anumānocchedasya <span type="ref-block" n="1045 r_AS-VDh#053,04_r"/>durnivāratvāt sādhyasādhanayor vyāptyasiddheḥ paropagamād vyāptisiddher nānumānoccheda iti cen na tasyāpi <span type="ref-block" n="1046 r_AS-VDh#053,05_r"/>paropagamāntarāt siddhāvanavasthāprasaṅgāt tasyānumānāt siddhau parasparāśrayaprasaṅgāt prasiddhe 'numāne tataḥ <span type="ref-block" n="1047 r_AS-VDh#053,06_r"/>paropagamasya siddhis tatsiddhau ca tato vyāptisiddher anumānaprasiddhir iti tato na śreyān ayaṃ nirbandhaḥ sarvā<span type="ref-block" n="1048 r_AS-VDh#053,07_r"/>tmanā cetanādiguṇavyāvṛttiḥ pṛthivyāder na siddhyaty eveti tatprasiddhau ca na buddhihānyā hetor vyabhicāraḥ <span type="ref-block" n="1049 r_AS-VDh#053,08_r"/>tasyāḥ sapakṣatvāt tathā hi  </p><p n="a_16" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1052 r_AS-VDh#053,11_r"/>nanu ca yadi pradhvaṃsābhāvo hānis tadā sā paudgalikasya jñānāvaraṇādeḥ karmadravyasya na saṃbhavaty eva nityatvāt <span type="ref-block" n="1053 r_AS-VDh#053,12_r"/>tatparyāyasya tu hānāv api kutaścit punaḥ prādurbhāvān na niśśeṣā hāniḥ syāt niśśeṣakarmaparyāyahānau vā <span type="ref-block" n="1054 r_AS-VDh#053,13_r"/>karmadravyasyāpi hāniprasaṅgaḥ tasya tadavinābhāvāt tathā ca niranvayavināśasiddher ātmādidravyābhāvaprasaṅga <span type="ref-block" n="1055 r_AS-VDh#053,14_r"/>iti kaścit so 'py anavabuddhasiddhānta eva yasmāt  pradhvaṃsābhāvo hi kṣayo hānir ihābhi<span type="ref-block" n="1057 r_AS-VDh#053,16_r"/>pretā sā ca vyāvṛttir eva maṇeḥ kanakapāṣāṇād vā malasya kiṭṭāder vā na punar atyantavināśaḥ sa hi <span type="ref-block" n="1058 r_AS-VDh#053,17_r"/>dravyasya vā syāt paryāyasya vā na tāvad dravyasya nityatvāt nāpi paryāyasya dravyarūpeṇa dhrauvyāt tathā <span type="ref-block" n="1059 r_AS-VDh#053,18_r"/>hi vivādāpannaṃ maṇyādau malādi paryāyārthatayā naśvaram api dravyārthatayā dhruvaṃ sattvānyathānupapatteḥ śabdena <span type="ref-block" n="1060 r_AS-VDh#053,19_r"/>vyabhicāra iti cen na tasya dravyatayā dhrauvyābhyupagamāt vidyutpradīpādibhir anekānta ity ayuktaṃ teṣām api <span type="ref-block" n="1061 r_AS-VDh#053,20_r"/>dravyatvato dhruvatvāt kṣaṇikaikānte sarvathārthakriyāvirodhasyābhidhānāt tato yādṛśī maṇer malāder vyāvṛttir hāniḥ <span type="ref-block" n="1062 r_AS-VDh#053,21_r"/>pariśuddhis tādṛśī jīvasya karmaṇāṃ nivṛttir hāniḥ tasyāṃ ca satyām ātyantikī śuddhiḥ sambhāvyate sakalakarma<span type="ref-block" n="1063 r_AS-VDh#053,22_r"/>paryāyavināśe 'pi karmadravyasyāvināśāt tasyākarmaparyāyākrāntatayā pariṇamanād maladravyasya malātmakaparyāyatayā <span type="ref-block" n="1064 r_AS-VDh#053,23_r"/>nivṛttāv apy amalātmakaparyāyāv iṣṭatayā pariṇamanavat tad etena tucchaḥ pradhvaṃsābhāvaḥ sarvatra pratyākhyātaḥ kāryo<span type="ref-block" n="1065 r_AS-VDh#053,24_r"/>tpādasyaiva pūrvākārakṣayarūpatvapratīteḥ samarthayiṣyate caitat kāryotpādaḥ kṣayo hetor niyamāt ity atra tena <span type="ref-block" n="1066 r_AS-VDh#053,25_r"/>maṇeḥ kaivalyam eva malāder vaikalyam  dravyārtha<span type="ref-block" n="1067 r_AS-VDh#053,26_r"/>tayā buddher ātmany apy avināśāt sarvātmanā parikṣayāprasaṅgāt paryāyārthatayā parikṣaye 'pi siddhāntāvirodhāt nanu ca <span type="ref-block" n="1068 r_AS-VDh#053,27_r"/>yathā karmadravyasya karmasvabhāvaparyāyanivṛttāv apy akarmātmakaparyāyarūpatayāvasthānaṃ tathātmano buddhiparyāyatayā <span type="ref-block" n="1069 r_AS-VDh#054,01_r"/>nivṛttāv apy abuddhirūpaparyāyatayāvastānāt siddhāntavirodha evety atiprasajyate iti cen na vaiṣamyāt karmadravyaṃ <span type="ref-block" n="1070 r_AS-VDh#054,02_r"/>hi pudgaladravyam tasyātmani pāratantryaṃ kurvataḥ karmatvapariṇāmas tadakurvato 'karmatvapariṇāmenāvasthānaṃ rūpā<span type="ref-block" n="1071 r_AS-VDh#054,03_r"/>dimattvasāmānyalakṣaṇatvāt pudgaladravyasya karmatvalakṣaṇatvābhāvād aviruddham abhidhīyate buddhidravyaṃ tu jīvaḥ tasya <span type="ref-block" n="1072 r_AS-VDh#054,04_r"/>buddhiḥ paryāyaḥ tat sāmānyaṃ lakṣaṇam upayogo lakṣaṇam iti vacanāt na ca lakṣaṇābhāve lakṣyam ava<span type="ref-block" n="1073 r_AS-VDh#054,05_r"/>tiṣṭhate tasya tadalakṣaṇatvaprasakter yenābuddhiparyāyātmakatayāvasthānaṃ jīvasya niḥśeṣato buddhiparikṣaye 'py aviruddhaṃ <span type="ref-block" n="1074 r_AS-VDh#054,06_r"/>syāt nanv evam ajñānāder doṣasya paryāyārthatayā hānir niśśeṣā sidhyed āvaraṇavan na punar dravyārthatayā buddhivat <span type="ref-block" n="1075 r_AS-VDh#054,07_r"/>tato doṣasāmānyasyātmany avasthānān na nirdoṣatvasiddhir ity aparaḥ so 'py atattvajña eva yataḥ  dvividho hy ātmanaḥ pariṇāmaḥ <span type="ref-block" n="1077 r_AS-VDh#054,09_r"/>svābhāvika āgantukaś ca tatra svābhāviko 'nantajñānādir ātmasvarūpatvāt malaḥ punar ajñānādir āgantukaḥ <span type="ref-block" n="1078 r_AS-VDh#054,10_r"/>karmodayanimittakatvāt sa cātmanaḥ pratipakṣa eva tataḥ parikṣayī tathā hi yo yatrāgantukaḥ <span type="ref-block" n="1079 r_AS-VDh#054,11_r"/>sa tatra svanirhrāsanimittavivarddhanavaśāt parikṣayī yathā jātyahemni tāmrādimiśraṇakṛtaḥ kālikādiḥ <span type="ref-block" n="1080 r_AS-VDh#054,12_r"/>āgantukaś cātmanyajñānādir malaḥ iti svabhāvahetuḥ na tāvad ayam asiddhaḥ katham yo yatra kādā<span type="ref-block" n="1081 r_AS-VDh#054,13_r"/>cit kaḥ sa tatrāgantukaḥ yathā sphaṭikāśmani lohitādyākāraḥ kādācit kaś cātmani doṣa iti na <span type="ref-block" n="1082 r_AS-VDh#054,14_r"/>cedaṃ kādācit katvam asiddhaṃ samyagjñānādiguṇāvirbhāvadaśāyām ātmani doṣānupapatteḥ tataḥ prāktatsadbhā<span type="ref-block" n="1083 r_AS-VDh#054,15_r"/>vād guṇāvirbhūtidaśāyām api tirohitadoṣasya sadbhāvān na kādācit katvaṃ sātatyasiddher iti cenna guṇasyā<span type="ref-block" n="1084 r_AS-VDh#054,16_r"/>py evaṃ sātatyaprasaṅgāt tathā ca hiraṇyagarbhāder vedārthajñānakāle 'pi vedārthājñānaprasaṅgaḥ jñānājñānayoḥ para<span type="ref-block" n="1085 r_AS-VDh#054,17_r"/>sparaviruddhatvād ekatraikadā na prasaṅga iti cet tata eva sakalaguṇadoṣayor ekatraikadā prasaṅgo mā bhūt punar do<span type="ref-block" n="1086 r_AS-VDh#054,18_r"/>ṣasyāvirbhāvadarśanād guṇakāle 'pi sattāmātrasiddhir iti cet tarhi guṇasyāpi punar āvirbhūtidarśanād doṣakāle 'pi sattā<span type="ref-block" n="1087 r_AS-VDh#054,19_r"/>mātrasiddhiḥ sarvathā viśeṣābhāvāt tathā cātmano doṣasvabhāvatvasiddhivadguṇasvabhāvatvasiddhiḥ kuto <span type="ref-block" n="1088 r_AS-VDh#054,20_r"/>nivāryeta virodhād iti ced doṣasvabhāvatvasiddhir eva nivāryatāṃ tasya guṇasvabhāvatvasiddheḥ kutaḥ seti <span type="ref-block" n="1089 r_AS-VDh#054,21_r"/>ced doṣasvabhāvatvasiddhiḥ kutaḥ saṃsāritvānyathānupapatter iti cet tatsaṃsāritvaṃ sarvasyātmano yady anādyanantaṃ <span type="ref-block" n="1090 r_AS-VDh#054,22_r"/>tadā prativādino 'siddhaṃ pramāṇato muktisiddheḥ kuta iti ced ime pravadāmaḥ kvacid ātmani saṃsāro<span type="ref-block" n="1091 r_AS-VDh#054,23_r"/>tyantaṃ nivartate tatkāraṇātyantanivṛttyanyathānupapatteḥ saṃsārakāraṇaṃ hi mithyādarśanādikamubhayaprasiddhaṃ <span type="ref-block" n="1092 r_AS-VDh#054,24_r"/>kvacid atyantanivṛttimat tadvirodhisamyagdarśanādiparamaprakarṣasadbhāvāt yatra yad virodhiparamaprakarṣasadbhāvas tatra <span type="ref-block" n="1093 r_AS-VDh#054,25_r"/>tad atyantanivṛttimad bhavati yathā cakṣuṣi timirādi nedam udāharaṇaṃ sādhyasādhanadharmavikalaṃ kasya<span type="ref-block" n="1094 r_AS-VDh#054,26_r"/>cic cakṣuṣi timirāderatyantanivṛttimattvaprasiddhes tadvirodhiviśiṣṭāñjanādiparamaprakarṣasadbhāvasiddheś ca nirvivādaka<span type="ref-block" n="1095 r_AS-VDh#055,01_r"/>tvāt kathaṃ mithyādarśanādivirodhi samyagdarśanādi niścīyate iti cet tatprakarṣe tadapakarṣadarśanāt yad dhi <span type="ref-block" n="1096 r_AS-VDh#055,02_r"/>prakṛṣyamāṇaṃ yad apakarṣati tat tadvirodhi siddham yathoṣṇasparśaḥ prakṛṣyamāṇaḥ śītasparśam apakarṣaṃs tadvirodhī <span type="ref-block" n="1097 r_AS-VDh#055,03_r"/>mithyādarśanādikam apakarṣati ca prakṛṣyamāṇaṃ kvacit samyagdarśanādi tat tadvirodhi kathaṃ punaḥ samyagdarśa<span type="ref-block" n="1098 r_AS-VDh#055,04_r"/>nādeḥ kvacit paramaprakarṣasadbhāvaḥ siddha iti cet prakṛṣyamāṇatvāt yad dhi prakṛṣyamāṇaṃ tat kvacit paramaprakarṣasa<span type="ref-block" n="1099 r_AS-VDh#055,05_r"/>dbhāvabhāgdṛṣṭam yathā nabhasi parimāṇam prakṛṣyamāṇaṃ ca samyagdarśanādi tasmāt paramaprakarṣasadbhāvabhāk <span type="ref-block" n="1100 r_AS-VDh#055,06_r"/>paratvāparatvābhyāṃ vyabhicāra iti cen na tayor api saparyantajagadvādināṃ paramaprakarṣasadbhāvabhāktvasiddheḥ na <span type="ref-block" n="1101 r_AS-VDh#055,07_r"/>cāparyantaṃ jagad iti vaktuṃ śakyaṃ viśiṣṭasanniveśatvāt parvatavat yat punar aparyantaṃ tan na viśiṣṭasanniveśaṃ <span type="ref-block" n="1102 r_AS-VDh#055,08_r"/>siddhaṃ yathā vyoma viśiṣṭasanniveśaṃ ca jagat tasmāt sarvataḥ saparyantam iti nigaditam anyatra saṃsā<span type="ref-block" n="1103 r_AS-VDh#055,09_r"/>reṇānekānta iti cen na tasyāpy abhavyajīveṣu paramaprakarṣasadbhāvasiddhau prakṛṣyamāṇatvena pratīteḥ etena <span type="ref-block" n="1104 r_AS-VDh#055,10_r"/>mithyādarśanādibhir vyabhicāraḥ pratyākhyātaḥ teṣām apy abhavyeṣu paramaprakarṣasadbhāvāt tato nānaikāntikaṃ <span type="ref-block" n="1105 r_AS-VDh#055,11_r"/>prakṛṣyamāṇatvaṃ paramaprakarṣasadbhāve sādhye nāpi viruddhaṃ sarvathā vipakṣād vyāvṛtteḥ iti kvacin mithyā<span type="ref-block" n="1106 r_AS-VDh#055,12_r"/>darśanādivirodhi samyagdarśanādi paramaprakarṣasadbhāvaṃ sādhayati sa ca sidhyanmithyādarśanāder atyantanivṛttiṃ <span type="ref-block" n="1107 r_AS-VDh#055,13_r"/>gamayati sā ca gamyamānā svakāryasaṃsārātyantanivṛttiṃ niścāyayati yāsau saṃsārasyātyantanivṛttiḥ sā <span type="ref-block" n="1108 r_AS-VDh#055,14_r"/>muktir iti tadanyathānupapatter ātmano jñānādiguṇasvabhāvatvasiddher na doṣasvabhāvatvasiddhiḥ virodhāt prasiddhāyāṃ <span type="ref-block" n="1109 r_AS-VDh#055,15_r"/>kvacid ātmani niḥśreyasabhāji guṇasvabhāvatāyām abhavyādāv api tannirṇayaḥ jīvatvānyathānupapatteḥ prasiddhe <span type="ref-block" n="1110 r_AS-VDh#055,16_r"/>ca sarvasminn ātmani jñānādiguṇasvabhāvatve doṣasvabhāvatvāsiddheḥ siddhaṃ doṣasya kādācitkatvabhāgantukatvaṃ <span type="ref-block" n="1111 r_AS-VDh#055,17_r"/>sādhayati tataḥ sa eva parikṣayī svanirhrāsanimittavivarddhanavaśād iti suspaṣṭam ābhāti doṣanirhrāsanimi<span type="ref-block" n="1112 r_AS-VDh#055,18_r"/>ttasya samyagdarśanāder viśeṣeṇa varddhanaprasādhanāt ity āvaraṇasya dravyakarmaṇo doṣasya ca bhāvakarmaṇo bhūbhṛta <span type="ref-block" n="1113 r_AS-VDh#055,19_r"/>iva mahato 'tyantanivṛttisiddheḥ karmabhūbhṛtāṃ bhettā mokṣamārgasya praṇetā stotavyaḥ samavatiṣṭhate viśvatattvānāṃ <span type="ref-block" n="1114 r_AS-VDh#055,20_r"/>jñātā ca </p><p n="a_17" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1115 r_AS-VDh#055,21_r"/> na hi nayanaṃ nirasto <span type="ref-block" n="1116 r_AS-VDh#055,22_r"/>'padravaṃ vigalitatimirādikalaṅkapaṭalam api deśakālasvabhāvaviprakarṣabhājam arthaṃ pratyakṣīkurvan pratītaṃ svayo<span type="ref-block" n="1117 r_AS-VDh#055,23_r"/>gyasyaivārthasya tena pratyakṣīkaraṇadarśanāt nirastagraho 'parāgādyupadravo 'pi divasakaraḥ pratihataghanapaṭalakalaṅkaś ca <span type="ref-block" n="1118 r_AS-VDh#055,24_r"/>svayogyān eva varttamānārthān prakāśayannupalabdho nātītānāgatānarthānayogyān iti jīvo 'pi nirastarāgādibhā<span type="ref-block" n="1119 r_AS-VDh#055,25_r"/>vakarmopadravaḥ san vigalitajñānāvaraṇādidravyakarmātmakakalaṅko 'pi ca kathaṃ viprakṛṣṭam artham aśeṣaṃ pratyakṣīkartuṃ <span type="ref-block" n="1120 r_AS-VDh#055,26_r"/>prabhuḥ muktātmā bhavann api na codanāprāmāṇyapratibandhavidhāyī dharmādau tasyā eva prāmāṇyaprasiddheḥ muktā<span type="ref-block" n="1121 r_AS-VDh#055,27_r"/>tmanas tatrāpramāṇatvāt tasyānandādisvabhāvapariṇāme 'pi dharmajñatvābhāvād apratiṣedhyatvāt tad uktaṃ dharmajñatva<span type="ref-block" n="1122 r_AS-VDh#056,01_r"/>niṣedhas tu kevalo 'tropayujyate sarvam anyadvijñānaṃs tu puruṣaḥ kena vāryate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti vadantam iva stotuḥ prajñāti<span type="ref-block" n="1123 r_AS-VDh#056,02_r"/>śayacikīrṣayā bhagavantaṃ pratyāhuḥ </p><p n="a_19" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1125 r_AS-VDh#056,04_r"/>sūkṣmāḥ svabhāvaviprakarṣiṇo 'rthāḥ paramāṇvādayaḥ antaritāḥ kālaviprakarṣiṇo rāmādayo dūrās tu deśa<span type="ref-block" n="1126 r_AS-VDh#056,05_r"/>viprakarṣiṇo himavadādayas te kasyacit pratyakṣā anumeyatvād yathā'gnyādir ity evaṃ sarvajñasya samyak sthitiḥ <span type="ref-block" n="1127 r_AS-VDh#056,06_r"/>syāt atha matam etat sūkṣmādayo 'rthā yathābhūtāḥ kasyacit pratyakṣā dṛṣṭās tathābhūtā eva tathānumeyatvena <span type="ref-block" n="1128 r_AS-VDh#056,07_r"/>sādhyante 'nyathābhūtā vā yathābhūtāś cet siddhasādhyatā sūkṣmāṇāṃ sahasradhā bhinnakeśāgrādīnām antaritānāṃ <span type="ref-block" n="1129 r_AS-VDh#056,08_r"/>ca prapitām ahādīnāṃ dūrārthānāṃ ca himavadādīnāṃ kasyacit pratyakṣatvaprasiddheḥ anyathābhūtānāṃ tu kasyaci<span type="ref-block" n="1130 r_AS-VDh#056,09_r"/>t pratyakṣatvasādhane 'numeyatvādityaprayojako hetuḥ kṣmādharādīnāṃ buddhimatkāraṇatve sādhye sanniveśaviśiṣṭa<span type="ref-block" n="1131 r_AS-VDh#056,10_r"/>tvādivat dharmyasiddhiś ca paramāṇvādīnām aprasiddhatvāt iti tad ayuktaṃ vivādādhyāsitānāṃ sūkṣmā<span type="ref-block" n="1132 r_AS-VDh#056,11_r"/>dyarthānāṃ kasyacit pratyakṣatvena sādhyatvād aprasiddhaṃ sādhyam iti vacanāt dharmmādayo hi kasyacit pratyakṣatvena <span type="ref-block" n="1133 r_AS-VDh#056,12_r"/>vādiprativādinor vivādāpannās te eva kasyacit pratyakṣā iti sādhayituṃ yuktā na punar anye na caivaṃ dharmya<span type="ref-block" n="1134 r_AS-VDh#056,13_r"/>siddhiḥ dharmyādīnām asarvajñavādino 'pi yājñikasya siddhatvāt nanv evaṃ bhūdharādīnāṃ dhīmaddhetukatayā vivā<span type="ref-block" n="1135 r_AS-VDh#056,14_r"/>dāpannānāṃ tathā sādhyatve katham aprayojako hetuḥ sanniveśaviśiṣṭatvādir iti cet svabhāvabhedāt yādṛśam abhi<span type="ref-block" n="1136 r_AS-VDh#056,15_r"/>navabhavanādiṣu sanniveśaviśiṣṭatvam akriyādarśino 'pi kṛtabuddhyutpādakaṃ dhīmaddhetukatvena vyāptaṃ pratipannaṃ <span type="ref-block" n="1137 r_AS-VDh#056,16_r"/>tādṛśam eva jīrṇaprāsādādiṣūpalabhyamānaṃ dhīmaddhetukatvasya prayojakaṃ syān nānyādṛśaṃ bhūdharādiṣu pratīyamānam a<span type="ref-block" n="1138 r_AS-VDh#056,17_r"/>kṛtabuddhyūtpādakam iti svayaṃ mīmāṃsakair abhidhānāt naivam anumeyatvaṃ tasya svabhāvabhedābhāvāt na hi <span type="ref-block" n="1139 r_AS-VDh#056,18_r"/>sādhyāvinābhāvaniyamaniścayaikalakṣaṇaliṅgajanitajñānaviṣayatvam anumeyatvam agnyādau dharmādau ca liṅgini <span type="ref-block" n="1140 r_AS-VDh#056,19_r"/>bhidyate yena kiñcit prayojakam aparam aprayojakam iti vibhāgo 'vataret  syān mataṃ kecid arthāḥ pratyakṣā yathā <span type="ref-block" n="1144 r_AS-VDh#056,23_r"/>ghaṭādayaḥ kecid anumeyā ye kadācit kvacit pratyakṣapratipannāvinābhāviliṅgāḥ kecid āgamātragamyāḥ <span type="ref-block" n="1145 r_AS-VDh#056,24_r"/>sarvadā svabhāvādiviprakarṣiṇo dharmādayaḥ teṣāṃ sarvapramātṛsambandhipratyakṣādigocaratvāyogāt tad uktaṃ <span type="ref-block" n="1146 r_AS-VDh#056,25_r"/> sarvapramātṛsambandhipratyakṣādinivāraṇāt kevalāgamagamyatvaṃ lapsyate puṇyapāpayoḥ iti tato dharmādīnā<span type="ref-block" n="1147 r_AS-VDh#056,26_r"/>m anumeyatvam asiddham udbhāvayann api nānumānam utsārayati tasyānumeye 'rthe vyavasthānāt iti tad asat dharmādī<span type="ref-block" n="1148 r_AS-VDh#057,01_r"/>nām apy anityatvādisvabhāvatayānumeyatvopapatteḥ tathā hi yāvān kaścid bhāvaḥ paryāyākhyaḥ sa sarvo 'ne<span type="ref-block" n="1149 r_AS-VDh#057,02_r"/>kakṣaṇasthāyitayā kṣaṇiko yathā ghaṭas tathā ca dharmādir iti mīmāṃsakair api kutaścit paryāyatvāder anitya<span type="ref-block" n="1150 r_AS-VDh#057,03_r"/>tvena vyāptiḥ sādhanīyā tadasiddhau prakṛte 'pi dharmādau paryāyaś ca dharmādir ity upasaṃhārāyogāt kathaṃ cāyaṃ <span type="ref-block" n="1151 r_AS-VDh#057,04_r"/>svabhāvādiviprakarṣiṇām anumeyatvam asiddham abhidadhānaḥ sukhādīnām aviprakarṣiṇām anumiter ānarthakyaṃ pariharet <span type="ref-block" n="1152 r_AS-VDh#057,05_r"/>śaśvadaviprakarṣiṇām anumiter aniṣṭer adoṣa iti cet kva punar iyam anumitiḥ syāt kadācid aviprakarṣiṇām anyadā <span type="ref-block" n="1153 r_AS-VDh#057,06_r"/>deśādiviprakṛṣṭānāṃ pratipannāvinābhāviliṅgānām anumitir iti cet katham evaṃ śaśvadapratyakṣāyā buddher anu<span type="ref-block" n="1154 r_AS-VDh#057,07_r"/>mānaṃ yata idaṃ śobheta jñāte tv arthe 'numānād avagacchati buddhim iti arthāpatter buddhipratipatter adoṣa iti ced <span type="ref-block" n="1155 r_AS-VDh#057,08_r"/>dharmādipratipattir api tata evāstu yathaiva hi bahirarthaparicchittyanyathānupapatter buddhipratipattis tathā śreyaḥ pratya<span type="ref-block" n="1156 r_AS-VDh#057,09_r"/>vāyādyanyathānupapattyā dharmādharmādipratipattir api yuktā bhavitum śreyaḥpratyavāyāder anyathāpy upapatteḥ kṣīṇārthā<span type="ref-block" n="1157 r_AS-VDh#057,10_r"/>patir iti cen na tadutpattau dṛṣṭakāraṇavyabhicārād adṛṣṭākāraṇapratipatteḥ rūpādijñānād indriyaśaktipratipattivat <span type="ref-block" n="1158 r_AS-VDh#057,11_r"/>na cārthāpattir anumānād anyaiva anumānasyaivārthāpattir iti nāmakaraṇāt tato buddhyādeḥ śaśvadviprakarṣi<span type="ref-block" n="1159 r_AS-VDh#057,12_r"/>ṇo 'numeyatvasiddhau dharmāder api tatsiddhiḥ ye tu tāthāgatādayaḥ sattvakṛtakatvāder anityatvādinā vyāpti<span type="ref-block" n="1160 r_AS-VDh#057,13_r"/>m icchanti teṣāṃ siddham anumeyatvam anavayaveneti na kiñcid vyāhatam asarvajñavādināṃ sarvajñavādināṃ ca svabhāvā<span type="ref-block" n="1161 r_AS-VDh#057,14_r"/>diviprakṛṣṭeṣvartheṣv anumeyatvavyavasthiteḥ etenātyantaparo 'kṣeṣv artheṣv anumeyatvābhāvād bhāgāsiddham anumeyatvam ity eta<span type="ref-block" n="1162 r_AS-VDh#057,15_r"/>d api pratyākhyātaṃ teṣām api kathañcid anekāntātmakatvādisvabhāvatayānumeyatvasiddheḥ athavānumeyatvaṃ śruta<span type="ref-block" n="1163 r_AS-VDh#057,16_r"/>jñānādhigamyatvaṃ hetuḥ materanu paścān mīyamānatvād anumeyāḥ sūkṣmādayo 'rthā iti vyākhyānān matipūrva<span type="ref-block" n="1164 r_AS-VDh#057,17_r"/>jñānasya śrutatvāt śrutaṃ matipūrvam iti vacanāt na caitad asiddhaṃ prativādino 'pi sarvasya śrutajñānādhiga<span type="ref-block" n="1165 r_AS-VDh#057,18_r"/>myatvopagamāt codanā hi bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantaṃ sūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭam ity evaṃ jātīyakam artham avaga<span type="ref-block" n="1166 r_AS-VDh#057,19_r"/>mayitum alam iti svayam abhidhānāt tad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">tattvārthaślokavārtike</span> sūkṣmādyartho 'pi cādhyakṣaḥ kasyacit sa<span type="ref-block" n="1167 r_AS-VDh#057,20_r"/>kalaḥ sphuṭam śrutajñānādhigamyatvān nadīdvīpādideśavat <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> na hetoḥ sarvathaikāntair anekāntaḥ kathañcana śruta<span type="ref-block" n="1168 r_AS-VDh#057,21_r"/>jñānābhigamyatvāt teṣāṃ dṛṣṭeṣṭabādhanāt <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> sthānatrayāvisaṃvādi śrutajñānaṃ hi vakṣyate tenādhigamyamānatvaṃ <span type="ref-block" n="1169 r_AS-VDh#057,22_r"/>siddhaṃ sarvatra vastuni <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti tato 'numeyāḥ sūkṣmādyarthāḥ kasyacit pratyakṣāḥ siddhā eva  <span type="ref-block" n="1170 r_AS-VDh#058,01_r"/> agnyādayo 'numeyāḥ syuḥ kasya<span type="ref-block" n="1171 r_AS-VDh#058,02_r"/>cit pratyakṣāś ca na syur iti  sarvānumāneṣūpālambhasya samānatvāt <span type="ref-block" n="1172 r_AS-VDh#058,03_r"/>śakyaṃ hi vaktuṃ dhūmaś ca kvacit syād agniś ca na syād iti  pratyakṣaṃ pramāṇam avisaṃvāditvād anumānādikam apramāṇaṃ visaṃvāditvād iti lakṣayato 'numānasya <span type="ref-block" n="1175 r_AS-VDh#058,06_r"/>balād vyavasthiter na pratyakṣamekam eva pramāṇam iti vyavatiṣṭhate tato 'numānam icchatā yājñikeneva laukāyati<span type="ref-block" n="1176 r_AS-VDh#058,07_r"/>kenāpi prasiddhāvinābhāvaniyamaniścayalakṣaṇād anumeyatvahetoḥ sūkṣmādyarthānāṃ kasyacit pratyakṣatvasiddhir eṣita<span type="ref-block" n="1177 r_AS-VDh#058,08_r"/>vyā syān mataṃ bādhitaviṣayo 'yaṃ hetur anumānena pakṣasya bādhanāt tathā hi na kaścit sūkṣmā<span type="ref-block" n="1178 r_AS-VDh#058,09_r"/>dyarthasākṣātkārī prameyatvāt sattvād vastutvād asmadādivat na cedaṃ sādhanam asiddhaṃ vyabhicāri vā pratyakṣā<span type="ref-block" n="1179 r_AS-VDh#058,10_r"/>dyavisaṃvāditvāt tad uktaṃ pratyakṣādyavisaṃvādi prameyatvādi yasya tu sadbhāvavāraṇe śaktaṃ ko nu <span type="ref-block" n="1180 r_AS-VDh#058,11_r"/>taṃ kalpayiṣyati iti tad apy asamyak tata eva kasyacit sūkṣmādyarthasākṣātkāritvasiddheḥ sūkṣmādyarthāḥ <span type="ref-block" n="1181 r_AS-VDh#058,12_r"/>kasyacit pratyakṣāḥ prameyatvāt sattvād vastutvād vā sphaṭikādivat anumeyenātyantaparokṣeṇa cārthena vyabhicāra <span type="ref-block" n="1182 r_AS-VDh#058,13_r"/>iti cen na tasya pakṣīkaraṇāt  sūkṣmādyarthasākṣātkāriṇas tasyaiva suniścitāsaṃbhavadbādhakatvād astitva<span type="ref-block" n="1184 r_AS-VDh#058,15_r"/>siddher abādhitaviṣayatvasyāpi paropagatahetulakṣaṇasya prakṛtahetoḥ poṣaṇāt nanu ca sarvajñasyāstitve sādhye <span type="ref-block" n="1185 r_AS-VDh#058,16_r"/>suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvaṃ hetuḥ sarvajñabhāvadharmaś ced asiddhaḥ ko hi nāma sarvajñabhāvadharmaṃ hetum icchan <span type="ref-block" n="1186 r_AS-VDh#058,17_r"/>sarvajñam eva necchet sarvajñābhāvadharmaś ced viruddhaḥ tataḥ sarvajñanāstitvasyaiva siddheḥ sarvajñabhāvābhāvadharmaś ced vya<span type="ref-block" n="1187 r_AS-VDh#058,18_r"/>bhicārī sapakṣavipakṣayor vṛtteḥ tad uktam asiddho bhāvadharmaś ced vyabhicāryubhayāśrayaḥ viruddho dharmo 'bhā<span type="ref-block" n="1188 r_AS-VDh#058,19_r"/>vasya sa sattāṃ sādhayet katham iti  <span type="ref-block" n="1190 r_AS-VDh#058,21_r"/>sa hi tāvad evaṃ saugatamatam āśritya bruvāṇaḥ praṣṭavyaḥ  śakyaṃ hi vaktuṃ kṛtakatvādihetur yady anityaśabdadharmas tadā'siddhaḥ <span type="ref-block" n="1192 r_AS-VDh#058,23_r"/>ko nāmānityaśabdadharmaṃ hetum icchann anityaśabdam eva necchet atha nityaśabdadharmas tadā viruddhaḥ sādhyaviruddha<span type="ref-block" n="1193 r_AS-VDh#059,01_r"/>sādhanāt athobhayadharmas tadā vyabhicārī sapakṣetarayor vartamānatvāt iti sarvānumānocchedaḥ kvaci<span type="ref-block" n="1194 r_AS-VDh#059,02_r"/>t pāvakādau sādhye dhūmavattvādāv api vikalpasyāsya samānatvāt  nanu ca <span type="ref-block" n="1196 r_AS-VDh#059,04_r"/>śabdāder dharmiṇaḥ śabdatvādinā prasiddhasattākasya sandigdhānityatvādisādhyadharmakasya dharmo hetuḥ kṛtakatvā<span type="ref-block" n="1197 r_AS-VDh#059,05_r"/>dir iti yuktaṃ sarvathāpy asiddhasattākasya tu sarvajñasya kathaṃ vivādāpannasadbhāvadharmakasya dharmo hetur asaṃbhavadbādha<span type="ref-block" n="1198 r_AS-VDh#059,06_r"/>katvādir yujyate prasiddho dharmī aprasiddhadharmaviśeṣaṇaviśiṣṭatayā svayaṃ sādhyatvenepsitaḥ pakṣa iti vaca<span type="ref-block" n="1199 r_AS-VDh#059,07_r"/>nāt kathañcid apy aprasiddhasya dharmitvāyogāt iti kaścit so 'pi yadi sakaladeśakālavartinaṃ śabdaṃ <span type="ref-block" n="1200 r_AS-VDh#059,08_r"/>dharmiṇam ācakṣīta tadā kathaṃ prasiddho dharmīti brūyāt tasyāprasiddhatvāt paropagamāt sakalaḥ śabdaḥ <span type="ref-block" n="1201 r_AS-VDh#059,09_r"/>prasiddho dharmīti cet svābhyupagamāt sarvajñaḥ prasiddho dharmī kin na bhaved dhetudharmavat paraṃ prati samarthita eva <span type="ref-block" n="1202 r_AS-VDh#059,10_r"/>hetudharmaḥ sādhyasādhana iti ced dharmy api paraṃ prati samarthita evāstu viśeṣābhāvāt kiñca sarvathā <span type="ref-block" n="1203 r_AS-VDh#059,11_r"/>prasiddhasattāko dharmī kathañcid vā sarvathā cec chabdādir api dharmī na syāt tasyāprasiddhasādhyadharmopādhisa<span type="ref-block" n="1204 r_AS-VDh#059,12_r"/>ttākatvāt kathañcit prasiddhasattākaḥ śabdādirdharmīti cet sarvajñaḥ kathaṃ dharmī na syāt prasiddhātmatvādi<span type="ref-block" n="1205 r_AS-VDh#059,13_r"/>viśeṣaṇasattākasyāprasiddhasarvajñatvopādhisattākasya ca dharmiṇo 'bhyupagame sarvathā nāprasiddhasattākatvaṃ katha<span type="ref-block" n="1206 r_AS-VDh#059,14_r"/>ñcit prasiddhasattākatvāt syādvādino hi kaścid ātmā sarvajño 'stīti pakṣaprayogam ācakṣate nānyathā tato <span type="ref-block" n="1207 r_AS-VDh#059,15_r"/>'yam upālabhamāno dharmisvabhāvaṃ na lakṣayaty eva prakṛtānumāne sarvajñasya dharmitvāvacanāc ca sūkṣmādyarthā eva hy atra <span type="ref-block" n="1208 r_AS-VDh#059,16_r"/>dharmiṇaḥ prasiddhā yuktās tāvat prasiddhasattākā eva paramāṇvādīnām api pramāṇasiddhatvena vakṣyamāṇatvāt nanu <span type="ref-block" n="1209 r_AS-VDh#059,17_r"/>sūkṣmādayo 'rthāḥ kim indriyapratyakṣeṇa kasyacit pratyakṣāḥ sādhyā utātīndriyapratyakṣeṇa prathamavikalpe 'numāna<span type="ref-block" n="1210 r_AS-VDh#059,18_r"/>viruddha pakṣaḥ 'sūkṣmādyarthā na kasyacid indriyajñānaviṣayāḥ sarvathendriyasambandharahitatvāt ye tu <span type="ref-block" n="1211 r_AS-VDh#059,19_r"/>kasyacid indriyajñānaviṣayās te na sarvathendriyasambandharahitā dṛṣṭāḥ yathā ghaṭādayaḥ sarvathendriyasambandha<span type="ref-block" n="1212 r_AS-VDh#059,20_r"/>rahitāś ca sūkṣmādyarthās tasmān na kasyacid indriyajñānaviṣayāḥ' iti kevalavyatirekiṇānumānena bādhyamāna<span type="ref-block" n="1213 r_AS-VDh#060,01_r"/>tvāt na ca sarvathendriyasambandharahitatvam asiddhaṃ sākṣātparamāṇudharmādīnām indriyasambandhābhāvāt tathā hi <span type="ref-block" n="1214 r_AS-VDh#060,02_r"/>na kasyacid indriyaṃ sākṣātparamāṇvādibhiḥ sambadhyate indriyatvād asmadādīndriyavat yogajadharmānugṛ<span type="ref-block" n="1215 r_AS-VDh#060,03_r"/>hītam indriyaṃ yoginas taiḥ sākṣāt sambadhyate iti cet ko 'yam indriyasya yogajadharmānugraho nāma svaviṣaye <span type="ref-block" n="1216 r_AS-VDh#060,04_r"/>pravartamānasyātiśayādhānam iti cet tadasaṃbhava eva paramāṇvādau svayam indriyasya pravartanābhāvāt pravartane <span type="ref-block" n="1217 r_AS-VDh#060,05_r"/>vā yogajadharmānugrahasya vaiyarthyāt tata evendriyasya paramāṇvādiṣu pravṛttau parasparāśrayaprasaṅgaḥ satīndriyasya <span type="ref-block" n="1218 r_AS-VDh#060,06_r"/>yogajadharmānugrahe paramāṇvādiṣu pravṛttiḥ satyāṃ ca tasyāṃ yogajadharmānugraha iti paramāṇvādiṣv indriyasya pravṛttau <span type="ref-block" n="1219 r_AS-VDh#060,07_r"/>sahakāritvaṃ yogajadharmānugraha iti cen na svaviṣayātikrameṇa tasya tatra tadanugrahāyogāt anyathā kasyaci<span type="ref-block" n="1220 r_AS-VDh#060,08_r"/>d ekasyendriyasya sakalarasādiṣu pravṛttau tadanugrahaprasaṅgāt dṛṣṭavirodhān naivam iti cet samānam anyatra yathaiva hi <span type="ref-block" n="1221 r_AS-VDh#060,09_r"/>cakṣurādīni pratiniyatarūpādiviṣayāṇi dṛṣṭāni nāpratiniyatasakalarūpādiviṣayāṇi tathopalabdhilakṣaṇaprāptā<span type="ref-block" n="1222 r_AS-VDh#060,10_r"/>ni mahattvopetāni pṛthivyādidravyāṇi tatsamavetarūpādini cakṣurādīndriyagocaratayā prasiddhāni na punaḥ para<span type="ref-block" n="1223 r_AS-VDh#060,11_r"/>māṇvādīni samādhiviśeṣotthadharmamāhātmyād dṛṣṭātikrameṇa paramāṇvādiṣu cakṣurādīni pravartante na punā rasā<span type="ref-block" n="1224 r_AS-VDh#060,12_r"/>diṣv ekam indriyam iti na kiñcid viśeṣavyavasthānibandhanam anyatra jāḍyāt etena paramparayā paramāṇurūpādi<span type="ref-block" n="1225 r_AS-VDh#060,13_r"/>ṣv indriyasambandhaḥ pratidhvastaḥ saṃyogābhāve saṃyuktasamavāyādīnām asaṃbhavāt śrotre sakalaśabdasamavāyāsaṃbhave <span type="ref-block" n="1226 r_AS-VDh#060,14_r"/>śabdatvena samavetasamavāyāsaṃbhavavat yadi punar ekam evāntaḥkaraṇaṃ yogajadharmānugṛhītaṃ yugapat sakalasū<span type="ref-block" n="1227 r_AS-VDh#060,15_r"/>kṣmādyarthaviṣayam iṣyate tadāpi dṛṣṭātikrama eva manaso yugapad anekatra viṣaye pravṛttyadarśanāt tatra dṛṣṭāti<span type="ref-block" n="1228 r_AS-VDh#060,16_r"/>krameṣṭau vā svayam ātmaiva samādhiviśeṣotthadharmaviśeṣavaśād antaḥ karaṇanirapekṣaḥ sākṣāt sūkṣmādyarthāvan paśyatu <span type="ref-block" n="1229 r_AS-VDh#060,17_r"/>kim indriyeṇevāntaḥkaraṇena tathā na nendriyajñānena kasyacit pratyakṣāḥ sūkṣmādyarthāḥ saṃbhāvyante atīndriya<span type="ref-block" n="1230 r_AS-VDh#060,18_r"/>pratyakṣeṇa kasyacit pratyakṣāḥ sādhyante iti ced aprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣaḥ kvacid atīndriyajñānapratyakṣatvasyāpra<span type="ref-block" n="1231 r_AS-VDh#060,19_r"/>siddheḥ sāṃkhyaṃ prati vināśī śabda ityādivat sādhyaśūnyaś ca dṛṣṭāntaḥ syād agnyāder atīndriyapra<span type="ref-block" n="1232 r_AS-VDh#060,20_r"/>tyakṣaviṣayatvābhāvāt iti kecit te 'pi na samyagvādinaḥ sūkṣmādyarthānām indriyajapratyakṣeṇa kasyaci<span type="ref-block" n="1233 r_AS-VDh#060,21_r"/>t pratyakṣatvāsādhanāt tatpakṣanikṣiptadoṣānavatārāt tathā sādhayatāṃ syādvādibhir api taddoṣasamarthanāt nāpy a<span type="ref-block" n="1234 r_AS-VDh#060,22_r"/>tīndriyapratyakṣeṇa kasyacit pratyakṣatvaṃ sādhyate yenāprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣaḥ sādhyaśūnyaś ca dṛṣṭāntaḥ syāt <span type="ref-block" n="1235 r_AS-VDh#060,23_r"/>pratyakṣasāmānyena kasyacit sūkṣmādyarthapratyakṣatvasādhanāt prasiddhe ca sūkṣmādyarthānāṃ sāmānyataḥ kasyaci<span type="ref-block" n="1236 r_AS-VDh#060,24_r"/>t pratyakṣatve sarvajñatvasya samyaksthityupapattes tatpratyakṣasyendriyānindriyānapekṣatvaṃ sidhyaty eva tathā hi <span type="ref-block" n="1237 r_AS-VDh#061,01_r"/>yogipratyakṣam indriyānindriyānapekṣaṃ sūkṣmādyarthaviṣayatvāt yan nendriyānindriyānapekṣaṃ tan na sūkṣmādyartha<span type="ref-block" n="1238 r_AS-VDh#061,02_r"/>viṣayaṃ dṛṣṭaṃ yathāsmadādipratyakṣam sūkṣmādyarthaviṣayaṃ ca yoginaḥ pratyakṣaṃ siddhaṃ tasmād indriyāni<span type="ref-block" n="1239 r_AS-VDh#061,03_r"/>ndriyānapekṣam nāvadhimanaḥparyayapratyakṣābhyāṃ hetur vyabhicārī tayor apīndriyānindriyānapekṣatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="1240 r_AS-VDh#061,04_r"/>nanu ca kasyedaṃ sūkṣmādyarthapratyakṣatvaṃ sādhyate arhato 'narhataḥ sāmānyātmano vā  na kaścit sūkṣmādisākṣātkārī puruṣatvādeḥ rathyāpuruṣavat vivādā<span type="ref-block" n="1245 r_AS-VDh#061,09_r"/>pannaḥ puruṣaḥ sūkṣmādisākṣātkāritvena saṃśayita eva viprakṛṣṭasvabhāvatvāt piśācādivat iti sūkṣmādisākṣā<span type="ref-block" n="1246 r_AS-VDh#061,10_r"/>tkaraṇasya pratiṣedhane saṃśītau vā tāvad idaṃ vikalpajālaṃ samānaṃ siddham eva sa hi tatra pratiṣedhaṃ saṃśayaṃ vā <span type="ref-block" n="1247 r_AS-VDh#061,11_r"/>sādhayan kim arhataḥ sādhayed anarhataḥ sāmānyātmano vā arhataś ced aprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣo vyāptiś ca na <span type="ref-block" n="1248 r_AS-VDh#061,12_r"/>sidhyeda dṛṣṭāntasya sādhyaśūnyatānuṣaṅgāt anarhataś cet sa eva doṣo buddhādeḥ parasyāsiddher aniṣṭānuṣa<span type="ref-block" n="1249 r_AS-VDh#061,13_r"/>ṅgaś ca arhatas tatpratyakṣatvavidhānaniścayāt kaḥ punaḥ sāmānyātmā tadubhayavyatirekeṇa yasya vivakṣitārtha<span type="ref-block" n="1250 r_AS-VDh#061,14_r"/>pratyakṣatvapratiṣedhasaṃśayau sādhyete iti tadvacchabdanityatvasādhane 'pi samānam etadvikalpajālam tathā hi <span type="ref-block" n="1251 r_AS-VDh#061,15_r"/>ayaṃ śabdānāṃ nityatvaṃ sādhayan sarvagatānāṃ sādhayed asarvagatānāṃ vā sāmānyātmanāṃ vā  tad dhi varṇānām amūrtānāṃ sādhayen mūrtānāṃ tadubhayasāmānyātmanāṃ vā yady amūrtānāṃ sarvagatatvaṃ <span type="ref-block" n="1255 r_AS-VDh#061,19_r"/>sādhayet tadā'prasiddhaviśeṣaṇatā pakṣasya atha mūrtānām aniṣṭānuṣaṅgaḥ kīdṛk punaḥ sāmānyaṃ nāma yad u<span type="ref-block" n="1256 r_AS-VDh#061,20_r"/>bhayadoṣaprasaṅgaparihārāya kalpyeta sarvagatetarasāmānyātmana iva mūrttetarasāmānyātmano 'sambhavādvarṇeṣu <span type="ref-block" n="1257 r_AS-VDh#061,21_r"/>tad ayam anumānamudrāṃ sarvatra bhinattīti nānumānavicāraṇāyām adhikṛtaḥ syāt  yathaiva hi śabdasyāvivakṣitasarvagata<span type="ref-block" n="1259 r_AS-VDh#061,23_r"/>tvāsarvagatatvaviśeṣasyākṛtakatvādihetunā nityatve sādhye na kaścid doṣaḥ syāt nāpy avivakṣitāmūrttatvetara<span type="ref-block" n="1260 r_AS-VDh#061,24_r"/>viśeṣasya sarvatropalabhyamānaguṇatvādinā sarvagatatve tathaivāvivakṣitārhadanarhadviśeṣasya kasyacit puruṣasya vipra<span type="ref-block" n="1261 r_AS-VDh#062,01_r"/>kṛṣṭārthasākṣātkaraṇe 'pi sādhye 'numeyatvādihetunā na kañcid doṣaṃ paśyāmo 'nyatrāpratiṣṭhitamithyāvikalpaudhebhyaḥ <span type="ref-block" n="1262 r_AS-VDh#062,02_r"/>prakṛtasādhanāpratibandhibhyaḥ teṣām apratiṣṭhitatvāt sādhanābhāse iva samyaksādhane 'pi svāviṣaye 'vatārāt <span type="ref-block" n="1263 r_AS-VDh#062,03_r"/>tato niravadyam idaṃ sādhanaṃ kasyacit sūkṣmādisākṣātkāritvaṃ sādhayati </p><p n="a_20" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1264 r_AS-VDh#062,04_r"/>nanv astu nāmaivaṃ kasyacit karmabhūbhṛdbheditvam iva viśvatattvasākṣātkāritvaṃ pramāṇasadbhāvāt sa tu paramātmā<span type="ref-block" n="1265 r_AS-VDh#062,05_r"/>rhann eveti kathaṃ niścayo yato 'ham eva mahānabhivandyo bhavatām iti vyavasitābhyanujñānapurassaraṃ bhagavato viśeṣa<span type="ref-block" n="1266 r_AS-VDh#062,06_r"/>sarvajñatvaparyanuyoge satīvācāryāḥ prāhuḥ </p><p n="a_22" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1268 r_AS-VDh#062,08_r"/>doṣās tāvad ajñānarāgadveṣādaya uktāḥ niṣkrānto doṣebhyo nirdoṣaḥ pramāṇabalāt siddhaḥ sarvajño vītarā<span type="ref-block" n="1269 r_AS-VDh#062,09_r"/>gaś ca sāmānyato yaḥ sa tvam evārhan yuktiśāstrāvirodhivāktvāt yo yatra yuktiśāstrāvirodhivāk sa tatra <span type="ref-block" n="1270 r_AS-VDh#062,10_r"/>nirdoṣo dṛṣṭo yathā kvacid vyādhyupaśame bhiṣagvaraḥ yuktiśāstrāvirodhivāk ca bhagavān muktisaṃsāratatkāra<span type="ref-block" n="1271 r_AS-VDh#062,11_r"/>ṇeṣu tasmān nirdoṣa iti niścayaḥ yuktiśāstrābhyām avirodhaḥ kuto madvācaḥ siddho 'navayaveneti ced yasmād iṣṭaṃ <span type="ref-block" n="1272 r_AS-VDh#062,12_r"/>mokṣādikaṃ te prasiddhena pramāṇena na bādhyate tathā hi yatra yasyābhimataṃ tattvaṃ pramāṇena na bādhyate <span type="ref-block" n="1273 r_AS-VDh#062,13_r"/>sa tatra yuktiśāstrāvirodhivāk yathā rogasvāsthyatatkāraṇatattve bhiṣagvaraḥ na bādhyate ca pramāṇena bhaga<span type="ref-block" n="1274 r_AS-VDh#062,14_r"/>vato 'bhimataṃ mokṣasaṃsāratatkāraṇatattvam tasmāt tatra tvaṃ yuktiśāstrāvirodhivāk iti viṣayasya yukti<span type="ref-block" n="1275 r_AS-VDh#062,15_r"/>śāstrāvirodhitvasiddher viṣayiṇyā bhagavadvāco yuktiśāstrāvirodhitvasādhanam katham atra kārikāyām anupātto <span type="ref-block" n="1276 r_AS-VDh#062,16_r"/>bhiṣagvaro dṛṣṭāntaḥ kathyate iti cet svayaṃ granthakāreṇānyatrābhidhānāt tvaṃ sambhavaḥ saṃbhavatarṣarogaiḥ santa<span type="ref-block" n="1277 r_AS-VDh#062,17_r"/>pyamānasya janasya loke āsīrihākasmika eva vaidyo vaidyo yathā nātha rujāṃ praśāntyai iti stotraprasiddheḥ <span type="ref-block" n="1278 r_AS-VDh#062,18_r"/>iha dṛṣṭāntāvacanaṃ tu saṃkṣepopanyāsān na virudhyate anyathānupapannatvaniyamaikalakṣaṇaprādhānyapradarśanārthaṃ vā </p><p n="a_23" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1279 r_AS-VDh#062,19_r"/>tatra bhagavato 'bhimataṃ mokṣatattvaṃ tāvan na pramāṇena bādhyate pratyakṣasya tadbādhakatvāyogāt <span type="ref-block" n="1280 r_AS-VDh#062,20_r"/>nāsti kasyacin mokṣaḥ sadupalambhakapramāṇapañcakāviṣayatvāt kūrmaromādivad ity anumānena bādhyate <span type="ref-block" n="1281 r_AS-VDh#062,21_r"/>iti cen na mokṣasyānumānād āgamāc ca prasiddhaprāmāṇyād astitvavyavasthāpanāt kvacid doṣāvaraṇakṣayasyaivānanta<span type="ref-block" n="1282 r_AS-VDh#062,22_r"/>jñānādisvarūpalābhaphalasyānumānāgamaprasiddhasya mokṣatvāt bandhahetvabhāvanirjarābhyāṃ kṛtsnakarmavipramokṣo <span type="ref-block" n="1283 r_AS-VDh#062,23_r"/>mokṣaḥ iti vacanāt tata eva nāgamenāpi mokṣatattvaṃ bādhyate tasya tatsadbhāvāvedakatvavyavasthiteḥ tathā <span type="ref-block" n="1284 r_AS-VDh#062,24_r"/>mokṣakāraṇatattvam api na pramāṇena virudhyate pratyakṣato 'kāraṇakamokṣapratipatter abhāvāt tena tadbādhanāyogāt <span type="ref-block" n="1285 r_AS-VDh#062,25_r"/>nānumānenāpi tadbādhanaṃ tato mokṣasya kāraṇavattvasiddheḥ sakāraṇako mokṣaḥ pratiniyata<span type="ref-block" n="1286 r_AS-VDh#063,01_r"/>kālāditvāt paṭādivat tasyākāraṇakatve sarvadā sarvatra sarvasya sadbhāvānuṣaṅgaḥ paropakṣārahitatvād iti <span type="ref-block" n="1287 r_AS-VDh#063,02_r"/>nāgamenāpi mokṣakāraṇatattvaṃ bādhyate tasya tatsādhakatvāt samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārgaḥ iti <span type="ref-block" n="1288 r_AS-VDh#063,03_r"/>vacanāt tathā saṃsāratattvam api na prasiddhena bādhyate pratyakṣataḥ saṃsārābhāvāsiddhes tasya tadbādhakatvā<span type="ref-block" n="1289 r_AS-VDh#063,04_r"/>ghaṭanāt svopāttakarmavaśād ātmano bhavāntarāv āptiḥ saṃsāraḥ sa na pratyakṣaviṣayo yena pratyakṣaṃ taṃ bādheta </p><p n="a_24" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1290 r_AS-VDh#063,05_r"/>anumānaṃ tadbādhakam iti cen na tadabhāvapratibaddhaliṅgābhāvād <span resp="?" rend="underline">garbhādimaraṇaparyantacaitanyaviśiṣṭakāyā<span type="ref-block" n="1291 r_AS-VDh#063,06_r"/>tmanaḥ puruṣasya janmanaḥ pūrvaṃ maraṇāc cottaraṃ nāsti bhavāntaram anupalabdheḥ khapuṣpavad ity anupalambhaḥ saṃsā<span type="ref-block" n="1292 r_AS-VDh#063,07_r"/>rābhāvagrāhakaḥ saṃsāratattvabādhaka</span> iti cen na tasyāsiddheḥ prāṇināmādyaṃ caitanyaṃ caitanyopādānakāra<span type="ref-block" n="1293 r_AS-VDh#063,08_r"/>ṇakaṃ cidvivartatvān madhyacaitanyavivartavat tathā'ntyacaitanyapariṇāmaś caitanyakāryaḥ tata eva tadvat <span type="ref-block" n="1294 r_AS-VDh#063,09_r"/>ity anumānena pūrvottarabhāvopalambhādyathoktasaṃsāratattvasiddheḥ <span resp="?" rend="underline">gomayāder acetanāc cetanasyavṛścikāder utpatti<span type="ref-block" n="1295 r_AS-VDh#063,10_r"/>darśanāt tena vyabhicārī hetur iti</span> cen na tasyāpi pakṣīkaraṇāt vṛścikādiśarīrasyācetanasyaiva gomayādeḥ <span type="ref-block" n="1296 r_AS-VDh#063,11_r"/>sammūrcchanaṃ na punar vṛścikādicaitanyavivartasya tasya pūrvacaitanyavivartād evotpattipratijñānāt khaṅgicaram acittena <span type="ref-block" n="1297 r_AS-VDh#063,12_r"/>cittāntarānupādānena vyabhicāraḥ sādhanasyety api manorathamātraṃ tasya pramāṇato 'prasiddhatvāt niranva<span type="ref-block" n="1298 r_AS-VDh#063,13_r"/>yakṣaṇakṣayasya pratikṣepāt nanu ca <span resp="?" rend="underline">yathādyaḥ pathikāgnir araṇinirmathanottho 'nagnipūrvako dṛṣṭaḥ parastvagni<span type="ref-block" n="1299 r_AS-VDh#063,14_r"/>pūrvaka eva tathādyaṃ caitanyaṃ kāyākārādipariṇatabhūtebhyo bhaviṣyati paraṃ tu caitanyapūrvakaṃ</span> virodhābhāvāt <span type="ref-block" n="1300 r_AS-VDh#063,15_r"/>iti kasyacit pratyavasthitiḥ svapakṣaghātinī jātir eva cidvivartatvasya hetoḥ sādhyena vyāpter akhaṇḍanāt <span type="ref-block" n="1301 r_AS-VDh#063,16_r"/>prathamapathikāgner anagnyupādānatve jalādīnām apy ajalādyupādānatvopapatteḥ pṛthivyādibhūtacatuṣṭayasya tattvāntara<span type="ref-block" n="1302 r_AS-VDh#063,17_r"/>bhāvavirodhaḥ tathā hi yeṣāṃ parasparam upādānopādeyabhāvas teṣāṃ na tattvāntaratvam yathā kṣitiviva<span type="ref-block" n="1303 r_AS-VDh#063,18_r"/>rttānām parasparam upādānopādeyabhāvaś ca pṛthivyādīnām ity ekam eva pudgalatattvaṃ pṛthivyādivivarttam avatiṣṭheta <span type="ref-block" n="1304 r_AS-VDh#063,19_r"/>atha kṣityādīnāṃ na parasparam upādānopādeyabhāvaḥ sahakāribhāvopagamāt katham apāvakopādānaḥ prathamaḥ <span type="ref-block" n="1305 r_AS-VDh#063,20_r"/>pathikapāvakaḥ prasiddhyed yatas tadvadacetanapūrvakaṃ prathamacaitanyaṃ prasajyeta yathaiva hi prathamāvirbhūtapāvakādes ti<span type="ref-block" n="1306 r_AS-VDh#063,21_r"/>rohitapāvakāntarādipūrvakatvaṃ tathā garbhacaitanyasyāvirbhūtasvabhāvasya tirohitacaitanyapūrvakatvam iti kin na vyavasthā <span type="ref-block" n="1307 r_AS-VDh#063,22_r"/>syāt syān mataṃ sahākārimātrād eva prathamapathikāgner upajananopagamāt tirohitāgnyantaropādānatvam asi<span type="ref-block" n="1308 r_AS-VDh#063,23_r"/>ddham iti tad asat anupādānasya kasyacid upajananādarśanāt śabdavidyudāder upādānādarśanād adoṣa iti <span type="ref-block" n="1309 r_AS-VDh#064,01_r"/>cen na śabdādiḥ sopādāna eva kāryatvād ghaṭādivad ity anumānāt tasyādṛśyopādānasyāpi sopādānatvasya <span type="ref-block" n="1310 r_AS-VDh#064,02_r"/>sādhanāt nanv astu sarvognir agnyantaropādāna eva sarvasya sajātīyopādānatvavyavasthiteḥ cetanasya tu <span type="ref-block" n="1311 r_AS-VDh#064,03_r"/>cetanāntaropādānatvaniyamo na yuktaḥ tasya bhūtopādānatvaghaṭanāt bhūtacetanayoḥ sajātīyatvāt tattvānta<span type="ref-block" n="1312 r_AS-VDh#064,04_r"/>ratvāsiddher iti cen na tayor bhinnalakṣaṇatvāt tattvāntaratvopapatteḥ toyapāvakayor api tata eva parais tattvāntaratva<span type="ref-block" n="1313 r_AS-VDh#064,05_r"/>sādhanāt tathā hi tattvāntaraṃ bhūtāc caitanyaṃ tadbhinnalakṣaṇatvānyathānupapatteḥ na tāvad asiddho hetuḥ <span type="ref-block" n="1314 r_AS-VDh#064,06_r"/>kṣityādibhūtebhyo rūpādisāmānyalakṣaṇebhyaḥ svasaṃvedanalakṣaṇasya caitanyasya tadbhinnalakṣaṇatvasiddheḥ na hi <span type="ref-block" n="1315 r_AS-VDh#064,07_r"/>bhūtāni svasaṃvedanalakṣaṇāni asmadādyanekapratipattṛpratyakṣatvāt yat punaḥ svasaṃvedanalakṣaṇaṃ tan na tathā <span type="ref-block" n="1316 r_AS-VDh#064,08_r"/>pratītaṃ yathā jñānam tathā ca bhūtāni tasmān na svasaṃvedanalakṣaṇāni anekayogipratyakṣeṇa sukhā<span type="ref-block" n="1317 r_AS-VDh#064,09_r"/>disaṃvedanena vyabhicārī hetur iti na śaṅkanīyam asmadādigrahaṇāt jñānasya svasaṃvedanalakṣaṇatvam asi<span type="ref-block" n="1318 r_AS-VDh#064,10_r"/>ddham iti cen na bahirarthaparicchedakatvānyathānupapattyā tasya svasaṃvedanalakṣaṇatvasiddheḥ yo hy asvasaṃvedana<span type="ref-block" n="1319 r_AS-VDh#064,11_r"/>lakṣaṇaḥ sa na bahirarthasya paricchedako dṛṣṭo yathā ghaṭādir iti vipakṣe bādhakapramāṇasadbhāvāt siddhā hetor anya<span type="ref-block" n="1320 r_AS-VDh#064,12_r"/>thānupapattiḥ pradīpādinānekānta iti cen na tasya jaḍatvena bahirarthaparicchedakatvāsambhavāt bahirartha<span type="ref-block" n="1321 r_AS-VDh#064,13_r"/>paricchedakajñānotpattikāraṇatvāt tu pradīpāder bahiścakṣurāder iva paricchedakatvopacārāt na copacaritenārtha<span type="ref-block" n="1322 r_AS-VDh#064,14_r"/>paricchedakena pradīpādinā mukhyasyārthaparicchedakatvasya hetor vyabhicāracodanaṃ vicāracaturacetasāṃ kartum uci<span type="ref-block" n="1323 r_AS-VDh#064,15_r"/>tam atiprasaṅgāt svarūpamātraparicchedanavyāpṛte sukhādijñāne bahirarthaparicchedakatvābhāvāt pakṣāvyāpako <span type="ref-block" n="1324 r_AS-VDh#064,16_r"/>hetur iti cen na tasyāpi svato bahirbhūtasukhādiparicchedakatvād bahirarthaparicchedakatvasiddheḥ kumbhādivedana<span type="ref-block" n="1325 r_AS-VDh#064,17_r"/>syāpi sarvathā svabahirbhūtārthaparicchedakatvānupapatteḥ sadādyātmanā kumbhādeḥ saṃvedanād abhedapratīteḥ anyathā <span type="ref-block" n="1326 r_AS-VDh#064,18_r"/>tadasattvaprasaṅgāt kathañcit svabahirbhūtatvaṃ tu sukhādisaṃvedanāt sukhāder api pratīyata eva sukhāditatsaṃ<span type="ref-block" n="1327 r_AS-VDh#064,19_r"/>vedanayoḥ kāraṇādibhedād bhedavyavasthiteḥ tarhi ghaṭādijñānavat sukhādijñānasyāpi svabahirbhūtārthaparicche<span type="ref-block" n="1328 r_AS-VDh#064,20_r"/>dakatvāt tato 'nyasya vijñānasyāsambhavāt kiṃ svasya saṃvedakaṃ jñānaṃ syād iti cen na tasyaiva ghaṭādisukhādijñā<span type="ref-block" n="1329 r_AS-VDh#064,21_r"/>nasya svarūpasaṃvedakasya sataḥ parasaṃvedakatvopagamāt svasaṃvedanasiddheḥ svaparavyavasāyātmakatvāt sarvaveda<span type="ref-block" n="1330 r_AS-VDh#064,22_r"/>nasya svātmani kriyāvirodhān na svarūpasaṃvedakaṃ jñānam iti cet kā punaḥ kriyā svātmani virudhyate <span type="ref-block" n="1331 r_AS-VDh#064,23_r"/>na tāvad dhātvarthalakṣaṇā bhavanādikriyāyāḥ kṣityādiṣv abhāvaprasaṅgāt parispandātmikā kriyā svātmani <span type="ref-block" n="1332 r_AS-VDh#064,24_r"/>viruddheti cet kaḥ punaḥ kriyāyāḥ svātmā kriyātmaiveti cet kathaṃ tasyās tatra virodhaḥ svarūpasya <span type="ref-block" n="1333 r_AS-VDh#064,25_r"/>virodhatvāyogāt anyathā sarvabhāvānāṃ svarūpavirodhān nissvarūpatānuṣaṅgāt virodhasya dviṣṭhatvatāc ca <span type="ref-block" n="1334 r_AS-VDh#065,01_r"/>na kriyāyāḥ svātmani virodhaḥ kriyāvadātmā kriyāyāḥ svātmeti cet kathaṃ tatra virodhaḥ kriyāvaty eva <span type="ref-block" n="1335 r_AS-VDh#065,02_r"/>sarvasyāḥ kriyāyāḥ pratīter avirodhasiddheḥ atha kriyā karaṇaṃ niṣpādanaṃ svātmani viruddham ity abhimataṃ tarhi <span type="ref-block" n="1336 r_AS-VDh#065,03_r"/>na jñānaṃ svarūpaṃ niṣpādayatīty ucyate yena virodhaḥ syāt ity asiddhaḥ svātmani kriyāvirodhaḥ svakāraṇa<span type="ref-block" n="1337 r_AS-VDh#065,04_r"/>viśeṣān niṣpadyamānasya jñānasya svaparaprakāśanarūpatvāt pradīpasya svaparoddyotanarūpatvavat yathaiva hi <span type="ref-block" n="1338 r_AS-VDh#065,05_r"/>rūpajñānotpattau pradīpaḥ sahakāritvāc cakṣuṣo rūpasyoddyotakaḥ kathyate tathā svarūpajñānotpattau tasya sahakā<span type="ref-block" n="1339 r_AS-VDh#065,06_r"/>ritvāt svarūpoddyotako 'pi tato jñānaṃ svapararūpayoḥ paricchedakaṃ tatrājñānanivṛttihetutvānyathānupapatteḥ <span type="ref-block" n="1340 r_AS-VDh#065,07_r"/>ity aviruddhaṃ paśyāmaḥ svasaṃvedanam antas tattvasya lakṣaṇaṃ bhūtāsambhavīti bhinnalakṣaṇatvaṃ tayoḥ siddhyaty eva <span type="ref-block" n="1341 r_AS-VDh#065,08_r"/>tac ca sidhyattattvāntaratvaṃ sādhayati tac cā'sajātīyatvam tad apy upādānopādeyabhāvābhāvaṃ tayos tatprayojaka<span type="ref-block" n="1342 r_AS-VDh#065,09_r"/>tvāt tad evaṃ bhūtacaitanyayor nāsty upādānopādeyabhāvo vibhinnalakṣaṇatvāt iti vyāpakaviruddhavyāptopala<span type="ref-block" n="1343 r_AS-VDh#065,10_r"/>bdhiḥ upādānopādeyabhāvavyāpakasya sajātīyatvaviśeṣasya viruddhena tattvāntarabhāvena vyāptidbhinnalakṣaṇatvā<span type="ref-block" n="1344 r_AS-VDh#065,11_r"/>t pratiṣedhyābhāvasādhanāt na hy atra sajātīyatvaviśeṣasyopādānopādeyabhāvavyāpakatvam asiddhaṃ vijātīyatvā<span type="ref-block" n="1345 r_AS-VDh#065,12_r"/>bhimatayoḥ payaḥpāvakayoḥ sattvādinā sajātīyayor api tadanupagamāt kathañcid vijātīyayor api mṛtpiṇḍaghaṭā<span type="ref-block" n="1346 r_AS-VDh#065,13_r"/>kārayoḥ pārthivatvādinā viśiṣṭasāmānyena sajātīyayor upādānopādeyabhāvasiddheḥ kathaṃ tarhi sajātīya<span type="ref-block" n="1347 r_AS-VDh#065,14_r"/>tvaviśeṣasya tattvāntarabhāvena virodha iti cet tattvāntarabhūtayos tadanupalambhāt pūrvākārāparityāgā'jahadvṛtto<span type="ref-block" n="1348 r_AS-VDh#065,15_r"/>ttarākārānvayapratyayaviṣayasyopādānatvapratīteḥ parityaktapūrvākāreṇa dravyeṇātmasāt kriyamāṇottarākārasyopāde<span type="ref-block" n="1349 r_AS-VDh#065,16_r"/>yatvanirjñānād anyathātiprasaṅgāt kathaṃ tattvāntarabhāvena bhinnalakṣaṇattvaṃ vyāptam iti cet tadabhāve 'nupapadyamā<span type="ref-block" n="1350 r_AS-VDh#065,17_r"/>natvāt kiṇvādimadirādipariṇāmayor atattvāntarabhāve 'pi bhinnalakṣaṇatvasya darśanāt tasya tenāvyāptir iti cen na <span type="ref-block" n="1351 r_AS-VDh#065,18_r"/>tayor bhinnalakṣaṇatvāsiddheḥ kiṇvāder api madajananaśaktisadbhāvān madirādipariṇāmavat sarvathā madajananaśa<span type="ref-block" n="1352 r_AS-VDh#065,19_r"/>ktivikalatve hi kiṇvāder madirādipariṇāmadaśāyām api tadvaikalyaprasaṅgaḥ nanv evaṃ bhūtāntas tattvayor api bhinna<span type="ref-block" n="1353 r_AS-VDh#065,20_r"/>lakṣaṇatvaṃ mā bhūt kāyākārapariṇatabhūtaviśeṣāvasthātaḥ prāg api kṣityādibhūtānāṃ caitanyaśaktisadbhāvād a<span type="ref-block" n="1354 r_AS-VDh#065,21_r"/>nyathā tadavasthāyām api caitanyodbhūtivirodhād iti na pratyavastheyaṃ cetanasyānādyanantatvaprasiddher ātmavā<span type="ref-block" n="1355 r_AS-VDh#066,01_r"/>dinām iṣṭapratiṣṭhānāt na caivaṃ caitanyaṃ bhūtavivarttaḥ kṣityāditattvasyāpi tadvivarttatvaprasaṅgāt anādyananta<span type="ref-block" n="1356 r_AS-VDh#066,02_r"/>tvāviśeṣāt tato bhinnalakṣaṇatvaṃ tattvāntaratvena vyāptaṃ bhūtacaitanyayos tattvāntaratvaṃ sādhayaty eva iti <span type="ref-block" n="1357 r_AS-VDh#066,03_r"/>caitanyapariṇāmopādāna evādya caitanyapariṇāmaḥ prāṇināmantyacaitanyopādeyaś ca janmāntarādyacaitanyapariṇāmaḥ <span type="ref-block" n="1358 r_AS-VDh#066,04_r"/>siddhaḥ pūrvabhavaparityāgena bhavāntaraparigraha eva ca saṃsāraḥ iti prasiddhena pramāṇena saṃsāratattvaṃ na <span type="ref-block" n="1359 r_AS-VDh#066,05_r"/>bādhyate nānumānena nāpyāgamena tasya tatpratipādakatayā śruteḥ saṃsāriṇas trasasthāvarāḥ iti vacanāt <span type="ref-block" n="1360 r_AS-VDh#066,06_r"/>tathā saṃsāropāyatattvam api na prasiddhena bādhyata pratyakṣasya tadabādhakatvāt nirhetukaḥ saṃsāro 'nādya<span type="ref-block" n="1361 r_AS-VDh#066,07_r"/>nantatvād ākāśavad ity anumānena tad bādhyate iti cen na paryāyārthādeśāt saṃsārasyānādyanantatvāsiddheḥ dṛṣṭā<span type="ref-block" n="1362 r_AS-VDh#066,08_r"/>ntasyāpi sādhyasādhanavikalatvād dravyārthādeśāt tu tasya tathāsādhane siddhasādhyatānuṣakteḥ sukhaduḥkhā<span type="ref-block" n="1363 r_AS-VDh#066,09_r"/>dibhāvavivarttanalakṣaṇasya saṃsārasya dravyakṣetrakālabhāvabhavaviśeṣahetukatvapratīteś ca nāhetukasaṃsārasādhanānumāna<span type="ref-block" n="1364 r_AS-VDh#066,10_r"/>m anavadyam iti na kiñcid anumānaṃ saṃsāropāyatattvasya bādhakam nāpy āgamaḥ tasya tatsādhakatvāt mithyā<span type="ref-block" n="1365 r_AS-VDh#066,11_r"/>darśanāviratipramādakaṣāyayogā bandhahetavaḥ iti vacanāt bandhahetūnām eva saṃsārahetutvāt tad evaṃ mokṣasaṃ<span type="ref-block" n="1366 r_AS-VDh#066,12_r"/>sāratatkāraṇattvaṃ bhagavato 'bhimataṃ prasiddhena pramāṇena yuktiśāstrākhyenābādhyaṃ sidhyattadvāco yuktiśāstrā<span type="ref-block" n="1367 r_AS-VDh#066,13_r"/>virodhitvaṃ sādhayati tac ca nirdoṣatvam iti tvam eva sa sarvajño vītarāgaś ca stotuṃ yukto nānya ity ucyate <span type="ref-block" n="1368 r_AS-VDh#066,14_r"/> dṛśyalakṣaṇā<span type="ref-block" n="1369 r_AS-VDh#066,15_r"/>d bhinnalakṣaṇam adṛśyasvabhāvas tatsambandhitvena viprakarṣi paramāṇvādikam tathā varttamānāt kālād bhinnaḥ kālo<span type="ref-block" n="1370 r_AS-VDh#066,16_r"/>tītonāgataś ca tatsambandhitvena rāvaṇaśaṅkhādi tathā darśanayogyād deśādbhinnadeśo 'nupalabdhiyogyas tatsa<span type="ref-block" n="1371 r_AS-VDh#066,17_r"/>mbandhitvena makārākarādi tadbhinnalakṣaṇasambandhitvādinā svabhāvakāladeśaviprakarṣy api kasyacit pratyakṣaṃ sādhi<span type="ref-block" n="1372 r_AS-VDh#066,18_r"/>tam so 'tra bhavān arhann eva na punaḥ kapilādaya iti etat kuto niścitam iti cet  ye nyāyāgamaviruddhabhāṣiṇas te na nirdoṣā yathā durvaidyādayaḥ tathā cānye kapi<span type="ref-block" n="1374 r_AS-VDh#066,20_r"/>lādaya ity anumānān nyāyāgamāviruddhabhāṣiṇa eva bhagavato 'rhato nirdoṣatvam avasīyate na cātra nyāyāgama<span type="ref-block" n="1375 r_AS-VDh#066,21_r"/>viruddhabhāṣitvaṃ kapilādīnām asiddhaṃ tadabhimatasya mokṣasaṃsāratatkāraṇatattvasya prasiddhena pramāṇena bādhanāt <span type="ref-block" n="1376 r_AS-VDh#066,22_r"/>tatra kapilasya tāvat svarūpe caitanyamātre 'vasthānam ātmano mokṣa ity abhimataṃ tatpramāṇena bādhyate caitanyavi<span type="ref-block" n="1377 r_AS-VDh#066,23_r"/>śeṣenantajñānādau svarūpe 'vasthānasya mokṣatvasādhanāt na hy anantajñānādikam ātmano 'svarūpaṃ sarvajñatvā<span type="ref-block" n="1378 r_AS-VDh#066,24_r"/>divirodhāt pradhānasya sarvajñatvādi svarūpaṃ nātmana iti cen na tasyācetanatvād ākāśavat jñānāder apy a<span type="ref-block" n="1379 r_AS-VDh#066,25_r"/>cetanatvād acetanapradhānasvabhāvatvaṃ yuktam eveti cet kutas tadacetanatvasiddhiḥ acetanā jñānādaya utpatti<span type="ref-block" n="1380 r_AS-VDh#066,26_r"/>mattvād ghaṭādivad ityanumānād iti cen na hetor anubhavena vyabhicārāt tasya cetanatve 'py utpattimattvāt <span type="ref-block" n="1381 r_AS-VDh#066,27_r"/>katham utpattimānam ubhava iti cet parāpekṣatvād buddhyādivat parāpekṣo 'sau buddhyadhyavasāyāpekṣatvāt buddhya<span type="ref-block" n="1382 r_AS-VDh#066,28_r"/>dhyavasitam arthaṃ puruṣaś cetayate iti vacanāt buddhyadhyavasitārthānapekṣatve 'nubhavasya sarvatra sarvadā sarvasya puṃso 'nu<span type="ref-block" n="1383 r_AS-VDh#067,01_r"/>bhavaprasaṅgāt sarvasya sarvadarśitvāpattes tadupāyānuṣṭhānavaiyarthyam eva syāt yadi punaranubhavasāmānyam ātmano <span type="ref-block" n="1384 r_AS-VDh#067,02_r"/>nityam anutpattimad eveti mataṃ tadā jñānādisāmānyam api nityatvād anutpattimad bhaved ity asiddho hetuḥ jñānādi<span type="ref-block" n="1385 r_AS-VDh#067,03_r"/>viśeṣāṇām utpattimattvān nāsiddha iti cet tarhy anubhavaviśeṣāṇām apy utpattimattvād anaikāntiko 'sau kathaṃ na syāt <span type="ref-block" n="1386 r_AS-VDh#067,04_r"/>nānubhavasya viśeṣāḥ santīti cāyuktaṃ vastutvavirodhāt tathā hi nānubhavo vastu sakalaviśe<span type="ref-block" n="1387 r_AS-VDh#067,05_r"/>ṣarahitatvāt svaraviṣāṇavat nātmanānekāntaḥ tasyāpi sāmānyaviśeṣātmakatvād anyathā tadvadavastutvā<span type="ref-block" n="1388 r_AS-VDh#067,06_r"/>patteḥ kālātyayāpadiṣṭaś cāyaṃ hetuḥ jñānādīnāṃ svasaṃvedanapratyakṣatvāc cetanatvaprasiddher adhyakṣabādhitapakṣānantaraṃ <span type="ref-block" n="1389 r_AS-VDh#067,07_r"/>prayuktatvāt atha cetanasaṃsargād acetanasyāpi jñānādeś cetanatvapratītiḥ pratyakṣato bhrāntaiva tad uktaṃ <span type="ref-block" n="1390 r_AS-VDh#067,08_r"/> tasmāt tatsaṃsargād acetanaṃ cetanavad iha liṅgam iti tad apy acarcitābhidhānaṃ śarīrāder api cetanatvapratīti<span type="ref-block" n="1391 r_AS-VDh#067,09_r"/>prasaṅgāc cetanasaṃsargāviśeṣāt śarīrādy asaṃbhavī buddhyāder ātmanā saṃsargaviśeṣo 'stīti cet sa ko 'nyonyatra <span type="ref-block" n="1392 r_AS-VDh#067,10_r"/>kathaṃcit tādātmyāt tadadṛṣṭakṛtakatvādiviśeṣasya śarīrādāv api bhāvāt tato nācetanā jñānādayaḥ <span type="ref-block" n="1393 r_AS-VDh#067,11_r"/>svasaṃviditatvād anubhavavat svasaṃviditās te parasaṃvedanānyathānupapatter iti pratipāditaprāyam tathā cātma<span type="ref-block" n="1394 r_AS-VDh#067,12_r"/>svabhāvā jñānādayaḥ cetanatvād anubhavavad eva iti na caitanyamātre 'vasthānaṃ mokṣaḥ anantajñānādicaitanya<span type="ref-block" n="1395 r_AS-VDh#067,13_r"/>viśeṣe 'vasthānasya mokṣatvapratīteḥ </p><p n="a_25" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1396 r_AS-VDh#067,14_r"/>etena buddhyādiviśeṣaguṇocchedād ātmatvamātre 'vasthānaṃ muktir iti kaṇabhakṣākṣapādamataṃ pramāṇena bādhitam u<span type="ref-block" n="1397 r_AS-VDh#067,15_r"/>padarśitaṃ puṃso 'nantajñānādisvarūpatvasādhanāt svarūpopalabdher eva muktitvasiddheḥ syān mataṃ na <span type="ref-block" n="1398 r_AS-VDh#067,16_r"/>buddhyādayaḥ puṃsaḥ svarūpaṃ tato bhinnatvād arthāntaravat tato bhinnās te tadviruddhadharmādhikaraṇatvād ghaṭādi<span type="ref-block" n="1399 r_AS-VDh#067,17_r"/>vat tadviruddhadharmādhikaraṇatvaṃ punas teṣām utpādavināśadharmakatvād ātmano 'nutpādāvināśadharmakatvāt prasiddham iti <span type="ref-block" n="1400 r_AS-VDh#067,18_r"/>tad ayuktaṃ viruddhadharmādhikaraṇatve 'pi sarvathā bhedāsiddher mecakajñānatadākāravat ekaṃ hi mecakajñānam anekaś ca <span type="ref-block" n="1401 r_AS-VDh#067,19_r"/>tadākāro nīlādipratibhāsaviśeṣa ity ekatvānekatvaviruddhadharmādhikaraṇatve 'pi mecakajñānatatpratibhāsaviśeṣayor na <span type="ref-block" n="1402 r_AS-VDh#067,20_r"/>bhedo 'bhyupagamyate mecakajñānatvavirodhāt yadi punar yugapad anekārthagrāhi mecakajñānam ekam eva na tatrāne<span type="ref-block" n="1403 r_AS-VDh#067,21_r"/>kapratibhāsaviśeṣasambhavo yato viruddhadharmādhikaraṇatvam abhede 'pi syād iti mataṃ tadāpi tat kim anekayā śaktyā<span type="ref-block" n="1404 r_AS-VDh#067,22_r"/>nekam arthaṃ yugapad gṛhṇāti kiṃ vaikayā yady anekayā tadaikam anekaśaktyātmakam iti sa eva viruddhadharmādhyāsaḥ <span type="ref-block" n="1405 r_AS-VDh#067,23_r"/>tato 'nekaśakter anekatvadharmādhārabhūtāyāḥ pṛthaktvāt tasya tv ekatvadharmādhāratvān naikatra viruddhadharmādhyāsa iti <span type="ref-block" n="1406 r_AS-VDh#067,24_r"/>cet katham anekā śaktis tasyeti vyapadiśyate tato bhedād arthāntaravat sambandhād iti cet tarhi tadanekayā śaktyā <span type="ref-block" n="1407 r_AS-VDh#068,01_r"/>saṃbadhyamānam anekena rūpeṇa katham anekarūpaṃ na syāt tasyāpy anekarūpasya tato 'nyatvāt tad ekam eveti cet kathaṃ <span type="ref-block" n="1408 r_AS-VDh#068,02_r"/>tat tasyeti vyapadeṣṭavyam sambandhād iti cet sa eva doṣo 'nivṛttaś ca paryanuyogo 'navasthānāt yadi <span type="ref-block" n="1409 r_AS-VDh#068,03_r"/>punar ekenaiva rūpeṇānekayā śaktyā saṃbadhyate tadānekaviśeṣaṇatvavirodhaḥ pītagrahaṇaśaktyā hi yena svabhā<span type="ref-block" n="1410 r_AS-VDh#068,04_r"/>vena saṃbadhyate tenaiva nīlādigrahaṇaśaktyā cet pītagrāhitvaviśeṣaṇam eva mecakajñānaṃ syān na nīlādigrāhitva<span type="ref-block" n="1411 r_AS-VDh#068,05_r"/>viśeṣaṇam iti pītajñānam eva syān na tu mecakajñānam athaikayā śaktyānekam arthaṃ tadgṛhṇatīti dvitīyavi<span type="ref-block" n="1412 r_AS-VDh#068,06_r"/>kalpaḥ samāśrīyate tadāpi sarvārthagrahaṇaprasaṅgaḥ pītagrahaṇaśaktyā hy ekayā yathā nīlādigrahaṇaṃ tathātītā<span type="ref-block" n="1413 r_AS-VDh#068,07_r"/>nāgatavarttamānāśeṣapadārthagrahaṇam api kena nivāryeta atha na pītagrahaṇaśaktyā nīlagrahaṇaśaktyā vā pīta<span type="ref-block" n="1414 r_AS-VDh#068,08_r"/>nīlādyanekārthagrāhi mecakajñānam iṣyate kiṃ tarhi nīlapītādipratiniyatānekārthagrahaṇaśaktyaikayeti mataṃ <span type="ref-block" n="1415 r_AS-VDh#068,09_r"/>tadā na kāryabhedaḥ kāraṇaśaktibhedavyavasthāhetuḥ syād ity ekahetukaṃ viśvasya vaiśvarūpyaṃ prasajyeta tathā cāne<span type="ref-block" n="1416 r_AS-VDh#068,10_r"/>kakāraṇaprativarṇanaṃ sarvakāryotpattau virudhyate tadabhyupagacchatā mecakajñānam anekārthagrāhi nānāśaktyātmaka<span type="ref-block" n="1417 r_AS-VDh#068,11_r"/>m urarīkarttavyam tena ca viruddhadharmādhikaraṇenaikena prakṛtahetor anaikāntikatvān na jñānādīnām ātmano bhedaikā<span type="ref-block" n="1418 r_AS-VDh#068,12_r"/>ntasiddhir yenātmānantajñānādirūpo na bhavet nirākariṣyamāṇatvāc cāgrato guṇaguṇinor anyataikāntasya na <span type="ref-block" n="1419 r_AS-VDh#068,13_r"/>jñānādayo guṇāḥ sarvathātmano bhinnāḥ śakyāḥ pratipādayituṃ yato 'śeṣaviśeṣaguṇanivṛttir muktir vyavatiṣṭheta <span type="ref-block" n="1420 r_AS-VDh#068,14_r"/>nanu ca dharmādharmayos tāvan nivṛttir ātyantikī muktau pratipattavyā anyathā tadanupapatteḥ tannivṛttau ca tatpha<span type="ref-block" n="1421 r_AS-VDh#068,15_r"/>labuddhyādinivṛttir avaśyaṃbhāvinī nimittāpāye naimittikasyāpy anupapatteḥ muktasyātmano 'ntaḥkaraṇasaṃyo<span type="ref-block" n="1422 r_AS-VDh#068,16_r"/>gābhāve vā na tatkāryasya buddhyāder utpattiḥ ity aśeṣaviśeṣaguṇanivṛttir muktau siddhyaty eveti kecit te 'py a<span type="ref-block" n="1423 r_AS-VDh#068,17_r"/>dṛṣṭahetukānāṃ buddhyādīnām ātmāntaḥkaraṇasaṃyogajānāṃ ca muktau nivṛttiṃ bruvāṇā na nivāryante karmakṣayahe<span type="ref-block" n="1424 r_AS-VDh#068,18_r"/>tukayos tu praśamasukhānantajñānayor nivṛttim ācakṣāṇās te na svasthāḥ pramāṇavirodhāt tataḥ kathañcid buddhyā<span type="ref-block" n="1425 r_AS-VDh#068,19_r"/>diviśeṣaguṇānāṃ nivṛttiḥ kathañcid anivṛttir muktau vyavatiṣṭhate na caivaṃ siddhāntavirodhaḥ bandhahetvabhāvani<span type="ref-block" n="1426 r_AS-VDh#068,20_r"/>rjarābhyāṃ kṛtsnakarmavipramokṣo mokṣaḥ ity anuvartamāne aupaśamikādibhavyatvānāṃ cānyatra kevalasamyaktvajñāna<span type="ref-block" n="1427 r_AS-VDh#068,21_r"/>darśanasiddhatvebhyaḥ iti sūtrasadbhāvāt tatraupaśamikakṣāyopaśamikaudayikapāriṇāmikabhāvānāṃ darśanajñānaga<span type="ref-block" n="1428 r_AS-VDh#069,01_r"/>tyādīnāṃ bhavyatvasya ca vipramokṣo mokṣa ity abhisambandhān muktau viśeṣaguṇanivṛttir iṣṭā anyatra kevalajñāna<span type="ref-block" n="1429 r_AS-VDh#069,02_r"/>darśanasiddhatvebhya iti vacanād anantajñānadarśanasiddhatvasamyaktvānām anivṛttiś ceti yuktaṃ tathā vacanam katha<span type="ref-block" n="1430 r_AS-VDh#069,03_r"/>m evam anantasukhasadbhāvo muktau siddhyed iti cet siddhatvavacanāt sakaladuḥkhanivṛttir ātyantikī hi bhagavataḥ <span type="ref-block" n="1431 r_AS-VDh#069,04_r"/>siddhatvam saiva cānantapraśamasukham iti sāṃsārikasukhanivṛttir api muktau na virudhyate </p><p n="a_26" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1432 r_AS-VDh#069,05_r"/>anantasukham eva muktasya na jñānādikam ity ānandaikasvabhāvābhivyaktir mokṣa ity aparaḥ so 'pi yuktyāgamābhyāṃ <span type="ref-block" n="1433 r_AS-VDh#069,06_r"/>bādhyate tadanantaṃ sukhaṃ muktau puṃsaḥ saṃvedyasvabhāvam asaṃvedyasvabhāvaṃ vā saṃvedyaṃ cet tatsaṃvedanasyānantasya <span type="ref-block" n="1434 r_AS-VDh#069,07_r"/>siddhiḥ anyathānantasya sukhasya svayaṃ saṃvedyatvavirodhāt yadi punar asaṃvedyam eva tat tadā kathaṃ sukhaṃ nāma <span type="ref-block" n="1435 r_AS-VDh#069,08_r"/>sātasaṃvedanasya sukhatvapratīteḥ syān mataṃ te abhyupagamyate evānantasukhasaṃvedanaṃ paramātmanaḥ kevalaṃ <span type="ref-block" n="1436 r_AS-VDh#069,09_r"/>bāhyārthānāṃ jñānaṃ nopeyate tasyeti tad apy evaṃ sampradhāryamkiṃ bāhyārthābhāvād bāhyārthasaṃvedanābhāvo muktasyendri<span type="ref-block" n="1437 r_AS-VDh#069,10_r"/>yāpāyād vā prathamapakṣe sukhasyāpi saṃvedanaṃ muktasya na syāt tasyāpi bāhyārthavad abhāvāt puruṣādvaitavāde <span type="ref-block" n="1438 r_AS-VDh#069,11_r"/>hi bāhyārthābhāvo yathābhyupagantavyastathā sukhābhāvo 'pi anyathā dvaitaprasaṅgāt atha dvaitavādāvalambināṃ <span type="ref-block" n="1439 r_AS-VDh#069,12_r"/>sato 'pi bāhyārthasyendriyāpāyād asaṃvedanaṃ muktasyeti mataṃ tad apy asaṃgataṃ tata eva sukhasaṃvedanābhāvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="1440 r_AS-VDh#069,13_r"/>athāntaḥkaraṇābhāve 'pi muktasyātīndriyasaṃvedanena sukhasaṃvedanam iṣyate tarhi bāhyārthasaṃvedanam astu tasyātī<span type="ref-block" n="1441 r_AS-VDh#069,14_r"/>ndriyajñānenaiveti manyatāṃ sarvathā viśeṣābhābhāvāt ye 'pi nirāsravacittasantānotpattir mokṣa ity ācakṣate <span type="ref-block" n="1442 r_AS-VDh#069,15_r"/>teṣām api mokṣatattvaṃ yuktyābhyupāyena ca bādhyate pradīpanirvāṇopamaśāntanirvāṇavat cittānāṃ tattvato 'nvitatva<span type="ref-block" n="1443 r_AS-VDh#069,16_r"/>sādhanāt santānocchedānupapatteś ca niranvayakṣaṇakṣayaikāntābhyupāyena na mokṣābhyupagamabādhanasya vakṣyamāṇatvāt </p><p n="a_27" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1444 r_AS-VDh#069,17_r"/>tathā mokṣakāraṇatattvam api kapilādibhir bhāṣitaṃ nyāyāgamaviruddham tadvijñānamātraṃ na paraniḥśre<span type="ref-block" n="1445 r_AS-VDh#069,18_r"/>yasakāraṇaṃ prakarṣaparyantāvasthāyām apy ātmani śarīreṇa sahāvasthānān mithyājñānavat na tāvad ihāsiddho <span type="ref-block" n="1446 r_AS-VDh#069,19_r"/>hetuḥ sarvajñānām api kapilādīnāṃ svayaṃ prakarṣaparyantāvasthāprāptasyāpi jñānasya śarīreṇa sahāvasthā<span type="ref-block" n="1447 r_AS-VDh#069,20_r"/>nopagamāt sākṣāt sakalārthajñānotpattyanantaraṃ śarīrābhāve kuto 'yam āptasyopadeśaḥ pravartate aśarīrasyāptasyo<span type="ref-block" n="1448 r_AS-VDh#069,21_r"/>padeśakaraṇavirodhād ākāśavat tasyānutpannanikhilārthajñānasyopadeśa iti cen na tasyāpramāṇatvaśaṅkā'ni<span type="ref-block" n="1449 r_AS-VDh#069,22_r"/>vṛtter anyā'jñānapuruṣopadeśavat yadi punaḥ śarīrāntarānutpattir niśreyasaṃ na gṛhītaśarīranivṛttiḥ tasya <span type="ref-block" n="1450 r_AS-VDh#069,23_r"/>sākṣātsakalatattvajñānaṃ kāraṇaṃ na tu gṛhītaśarīranivṛtteḥ phalopabhogāt tadupagamāt tataḥ pūrvopāttaśarīreṇa <span type="ref-block" n="1451 r_AS-VDh#069,24_r"/>sahāvatiṣṭhamānāt tattvajñānād āptasyopadeśo yukta iti mataṃ tadā hetuḥ siddho 'bhyupagatas tāvat sa ca paraniḥ<span type="ref-block" n="1452 r_AS-VDh#070,01_r"/>śreyasā'kāraṇatvaṃ tattvajñānasya sādhayaty eva bhāviśarīrasyevopāttaśarīrasyāpi nivṛtteḥ paraniḥśreyasatvāt <span type="ref-block" n="1453 r_AS-VDh#070,02_r"/>tasya ca tadbhāve 'py abhāvāt phalopabhogakṛtopāttakarmakṣayāpekṣaṃ tattvajñānaṃ paraniḥśreyasakāraṇam ity apy anālocitā<span type="ref-block" n="1454 r_AS-VDh#070,03_r"/>bhidhānaṃ phalopabhogasyaipakramikānaupakramikavikalpānatikramāt tasyaupakramikatve kṣutas tadupakramo 'nyatra <span type="ref-block" n="1455 r_AS-VDh#070,04_r"/>tapo'tiśayāt iti tattvajñānatapo'tiśayahetukaṃ paraniḥśreyasam āyātam samādhiviśeṣād upāttāśeṣakarmaphalopa<span type="ref-block" n="1456 r_AS-VDh#070,05_r"/>bhogopagamād adoṣa iti cet kaḥ punar asau samādhiviśeṣaḥ sthirībhūtaṃ jñānam eva sa iti cet tadutpattau paraniḥ<span type="ref-block" n="1457 r_AS-VDh#070,06_r"/>śreyasasya bhāve sa evāptasyopadeśābhāvaḥ sakalatattvajñānasyāsthairyāvasthāyām asamādhirūpasyopajanane yukto 'yaṃ <span type="ref-block" n="1458 r_AS-VDh#070,07_r"/>yoginas tattvopadeśa iti cen na sakalatattvajñānasyāsthairyavirodhāt tasya kadācic calanānupapatteḥ akramatvā<span type="ref-block" n="1459 r_AS-VDh#070,08_r"/>d viṣayāntarasaṃcaraṇābhāvāt anyathā sakalatattvajñānatvāsaṃbhavād asmadādijñānavat atha tattvopadeśada<span type="ref-block" n="1460 r_AS-VDh#070,09_r"/>śāyāṃ yogino 'pi jñānaṃ vineyajanapratibodhāya vyāpriyamāṇam asthiram asamādhirūpaṃ paścān nivṛttasakalavyāpāraṃ sthiraṃ <span type="ref-block" n="1461 r_AS-VDh#070,10_r"/>samādhivyapadeśam āskandatīty ucyate tarhi samādhiś cāritram iti nāmamātraṃ bhidyate nārthaḥ tattvajñānād aśeṣājñā<span type="ref-block" n="1462 r_AS-VDh#070,11_r"/>nanivṛttiphalād anyasya paramopekṣālakṣaṇasvabhāvasya samucchinnakriyā'pratipātiparamaśukladhyānasya tapo'tiśayasya <span type="ref-block" n="1463 r_AS-VDh#070,12_r"/>samādhivyapadeśakaraṇāt tathā cāritrasahitaṃ tattvajñānam antarbhūtatattvārthaśraddhānaṃ paraniḥśreyasam anicchatā<span type="ref-block" n="1464 r_AS-VDh#070,13_r"/>m api kapilādīnām agre vyavasthitam tato nyāyaviruddhaṃ sarvathaikāntavādināṃ jñānam eva mokṣakāraṇatattvam <span type="ref-block" n="1465 r_AS-VDh#070,14_r"/>svāgamaviruddhaṃ ca sarveṣām āgame pravrajyādyanuṣṭhānasya sakaladoṣoparamasya ca bāhyasyābhyantarasya ca cāritrasya <span type="ref-block" n="1466 r_AS-VDh#070,15_r"/>mokṣakāraṇatvaśravaṇāt </p><p n="a_28" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1467 r_AS-VDh#070,16_r"/>tathā saṃsāratattvaṃ cānyeṣāṃ nyāyāgamaviruddham tathā hi nāsti nityatvādyekānte kasyacit saṃsāraḥ <span type="ref-block" n="1468 r_AS-VDh#070,17_r"/>vikriyānupalabdheḥ iti nyāyavirodhaḥ samarthayiṣyate tadāgamavirodhaś ca svayaṃ puruṣasya saṃsārābhāvavaca<span type="ref-block" n="1469 r_AS-VDh#070,18_r"/>nād guṇānāṃ saṃsāropapatteḥ pareṣāṃ saṃvṛttyā saṃsāravyavasthiteḥ </p><p n="a_29" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1470 r_AS-VDh#070,19_r"/>tathā saṃsārakāraṇatattvaṃ cānyeṣāṃ nyāyāgamaviruddham tad dhi mithyājñānamātraṃ tair urarīkṛtam na ca <span type="ref-block" n="1471 r_AS-VDh#070,20_r"/>tatkāraṇaḥ saṃsāraḥ tannivṛttāv api saṃsārānivṛtteḥ yan nivṛttāv api yan na nivarttate na tat tanmātrakāraṇam yathā <span type="ref-block" n="1472 r_AS-VDh#070,21_r"/>takṣādinivṛttāv apy anivartamānaṃ devagṛhādi na tanmātrakāraṇam mithyājñānanivṛttāv apy anivarttamānaś ca saṃsāraḥ <span type="ref-block" n="1473 r_AS-VDh#070,22_r"/>tasmān na mithyājñānamātrakāraṇaka iti atra na hetur asiddhaḥ samyagjñānotpattau mithyājñānanivṛttāv api <span type="ref-block" n="1474 r_AS-VDh#070,23_r"/>doṣānivṛttau saṃsārānivṛtteḥ svayam abhidhānāt doṣāṇāṃ saṃsārakāraṇatvāvedakāgamasvīkaraṇāc ca tanmātraṃ <span type="ref-block" n="1475 r_AS-VDh#070,24_r"/>saṃsārakāraṇatatvaṃ nyāyāgamaviruddhaṃ siddham tad evam anyeṣāṃ nyāyāgamaviruddhabhāṣitvād arhann eva yuktiśāstrā<span type="ref-block" n="1476 r_AS-VDh#070,25_r"/>virodhivāk sarvajño vītarāgaś ca niścīyate tataḥ sa eva sakalaśāstrādau prekṣāvatāṃ saṃstutyaḥ </p><p n="a_30" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1477 r_AS-VDh#071,01_r"/>ye tv āhuḥ'sato 'pi yathārthadarśino vītarāgasyedantayā niścetum aśaktes tatkāryasya vyāpārādes tadvyabhi<span type="ref-block" n="1478 r_AS-VDh#071,02_r"/>cārād avītarāge 'pi darśanāt' sarāgāṇām api vītarāgavac ceṣṭamānānām anivāraṇān na kasyacit 'sa tvam evāpta <span type="ref-block" n="1479 r_AS-VDh#071,03_r"/>iti nirṇayaḥ saṃbhavati' iti teṣām api  na hi <span type="ref-block" n="1481 r_AS-VDh#071,05_r"/>jñānavato vītarāgāt puruṣād visaṃvādaḥ kvacit saṃbhavati sugatādāv apy anāśvāsaprasaṅgāt tasya kapilādibhyo <span type="ref-block" n="1482 r_AS-VDh#071,06_r"/>viśeṣeṣṭer ānarthakyaprasaṅgāt na ca vyāpāravyāhārākāraviśeṣāṇāṃ tatra sāṅkaryaṃ sidhyati vicitrābhisa<span type="ref-block" n="1483 r_AS-VDh#071,07_r"/>ndhitānupapatteḥ tasyāḥ pṛthagjane rāgādimatyajñe prasiddheḥ prakṣīṇadoṣe bhagavati nivṛtteḥ asya yathārthapratipā<span type="ref-block" n="1484 r_AS-VDh#071,08_r"/>danābhiprāyatāniścayāt kutaś cāyaṃ sarvasya vicitrābhiprāyatām adṛśyāṃ vyāpārādisāṅkaryahetuṃ niścinuyāt <span type="ref-block" n="1485 r_AS-VDh#071,09_r"/>śarīritvāder hetoḥ svātmanīveti cet tata eva sugatasyāsarvajñatvaniścayo 'stu tatrāsya hetoḥ sandigdhavipa<span type="ref-block" n="1486 r_AS-VDh#071,10_r"/>kṣavyāvṛttikatvān na tanniścayaḥ śarīrī ca syāt sarvajñaś ca virodhābhāvāt vijñānaprakarṣe śarīrādyapakarṣādarśanā<span type="ref-block" n="1487 r_AS-VDh#071,11_r"/>d iti cet tata eva sarvajñasya vicitrābhiprāyatāniścayo 'pi mā bhūt tatrāpi proktahetoḥ sandigdhavipakṣavyāvṛ<span type="ref-block" n="1488 r_AS-VDh#071,12_r"/>ttikatvāviśeṣāt so 'yaṃ vicitravyāpārādikāryadarśanāt sarvasya vicitrābhisandhitāṃ niścinoti na punaḥ <span type="ref-block" n="1489 r_AS-VDh#071,13_r"/>kasyacid vacanādikāryātiśayaniścayāt sarvajñatvādyatiśayam iti katham anunmattaḥ kaimarthakyāc cāsya santānā<span type="ref-block" n="1490 r_AS-VDh#071,14_r"/>ntarasvasantānakṣaṇakṣayasvargaprāpaṇaśaktyāder viśeṣasyeṣṭiḥ viprakṛṣṭasvabhāvatvāviśeṣāt vedyavedakākārarahi<span type="ref-block" n="1491 r_AS-VDh#071,15_r"/>tasya vedanādvaitasya vā viśeṣasya pramāṇabhūtasya jagaddhitaiṣiṇaḥ śāstus tāyina śobhanaṃ gatasya sampūrṇaṃ vā <span type="ref-block" n="1492 r_AS-VDh#071,16_r"/>gatasya punaranāvṛttyā suṣṭu vā gatasya viśeṣasyeṣṭiḥ sarvatrānāśvāsāviśeṣāt  <span type="ref-block" n="1496 r_AS-VDh#072,01_r"/> nanu ca 'kāṣṭhādisāmagrījanyo 'gniryādṛśo dṛṣṭo na tādṛśo maṇyādisāmagrīprabhava iti <span type="ref-block" n="1499 r_AS-VDh#072,04_r"/>yaj jātīyo yato dṛṣṭaḥ sa tādṛśād eva na punar anyādṛśād api yato dhūmapāvakayor vyāpyavyāpakabhāvo na nirṇī<span type="ref-block" n="1500 r_AS-VDh#072,05_r"/>yate tathā yādṛśaṃ cūtatvaṃ vṛkṣatvena vyāptaṃ tādṛśaṃ na latātvena yataḥ śiṃśapātvavṛkṣatvayor api vyāpyavyāpaka<span type="ref-block" n="1501 r_AS-VDh#072,06_r"/>bhāvaniyamo durlabhaḥ syāt' iti kaścit so'pi pratīter apalāpakaḥ kāryasya tādṛśatayā pratīyamānasyāpi <span type="ref-block" n="1502 r_AS-VDh#072,07_r"/>kāraṇaviśeṣātivṛttidarśanāt  prastu<span type="ref-block" n="1503 r_AS-VDh#072,08_r"/>taṃ vyāpārādiviśeṣasyāpi kiñcij jñarāgādimadasaṃbhavino yatnanaḥ parīkṣitasya bhagavati jñānādyatiśayāna<span type="ref-block" n="1504 r_AS-VDh#072,09_r"/>tivṛttisiddheḥ etena yatnataḥ parīkṣitaṃ vyāpyaṃ vyāpakaṃ nātivartate iti bruvatāpi stutaṃ prastutam ity uktaṃ <span type="ref-block" n="1505 r_AS-VDh#072,10_r"/>veditavyaṃ puruṣaviśeṣatvādeḥ svabhāvasya vyāpyasya sarvajñatvavyāpakasvabhāvānatikramasiddhes tadvadaviśeṣāt <span type="ref-block" n="1506 r_AS-VDh#072,11_r"/> mandataradhiyāṃ dhūmādikam api parīkṣitum a<span type="ref-block" n="1507 r_AS-VDh#072,12_r"/>kṣamāṇāṃ tato dhūmadhvajādibuddher api vyabhicāradarśanāt prajñātiśayavatāṃ tu sarvatra parīkṣākṣamāṇāṃ yathā <span type="ref-block" n="1508 r_AS-VDh#072,13_r"/>dhūmādi pāvakādikaṃ na vyabhicarati tathā vyāpāravyāhārākāraviśeṣaḥ kvacid vijñānādyatiśayam apīty anukūlā<span type="ref-block" n="1509 r_AS-VDh#072,14_r"/>caraṇam evaṃ yuktiśāstrāvirodhivāktvaṃ bhagavator 'hata eva sarvajñatvaṃ sādhayatīty abhidhāya  svāmīti śeṣaḥ yad yasmād avirodhaḥ suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvaṃ tvayy eva tasmāc ca tmav eva <span type="ref-block" n="1512 r_AS-VDh#072,17_r"/>sa ity abhidhānasaṃbandhāt sa evāvirodhaḥ kutaḥ siddha ity ārekāyāṃ <span resp="?" rend="underline">yad iṣṭaṃ te prasiddhena na bādhyate ity abhi</span><span type="ref-block" n="1513 r_AS-VDh#072,18_r"/>dhānāt tatreṣṭaṃ mataṃ śāsanam upacaryate nirākṛtavāco 'pi kvacid avipratiṣedhāt na punar i<span type="ref-block" n="1514 r_AS-VDh#072,19_r"/>cchāviṣayīkṛtam iṣṭaṃ prakṣīṇamohe bhagavati mohaparyāyātmikāyās tadicchāyāḥ saṃbhavābhāvāt tathā hi <span type="ref-block" n="1515 r_AS-VDh#072,20_r"/>necchā sarvavidaḥ śāsanaprakāśananimittaṃ praṇaṣṭamohatvāt yasyecchā śāsanaprakāśananimittaṃ na sa <span type="ref-block" n="1516 r_AS-VDh#072,21_r"/>praṇaṣṭamoho yathā kiñcijjñaḥ praṇaṣṭamohaś ca sarvavitpramāṇataḥ sādhitas tasmān na tasyecchā śāsanaprakā<span type="ref-block" n="1517 r_AS-VDh#072,22_r"/>śananimittam iti kevalavyatirekī hetur nirākṛtavācaṃ sādhayati avyabhicārāt na sarvavidicchā<span type="ref-block" n="1518 r_AS-VDh#072,23_r"/>m antareṇa vakti vaktṛtvādasmadādivad ity anena nirākṛtavāco vipratiṣedha iti cen nāyaṃ niyamo 'sti tadabhyu<span type="ref-block" n="1519 r_AS-VDh#072,24_r"/>pagame ko doṣa iti cet  <span type="ref-block" n="1520 r_AS-VDh#073,01_r"/>na hi suṣuptau gotraskhalanādau vāgvyāhārādihetur icchāsti  na hy apratisaṃviditākārecchā saṃbhavati yā paścān na smaryate pūrvakā<span type="ref-block" n="1522 r_AS-VDh#073,03_r"/>labhāvinīcchā tadā vāgādipravṛttihetur apratisaṃviditākārā'numeyā sambhavaty eveti cet kiṃ punas tadanumā<span type="ref-block" n="1523 r_AS-VDh#073,04_r"/>nam vivādādhyāsitā vāgādipravṛttir icchāpūrvikā vāgādipravṛttittvāt prasiddhecchāpūrvakavāgādipravṛtti<span type="ref-block" n="1524 r_AS-VDh#073,05_r"/>vad iti cen na hetor aprayojakatvāt yathābhūtasya hi jāgrato 'nanyamanaso vā vāgādipravṛttir icchāpūrvikā <span type="ref-block" n="1525 r_AS-VDh#073,06_r"/>pratipannā deśāntare kālāntare ca tathābhūtasyaiva tatpravṛttir icchāpūrvikā sādhayituṃ śakyā na punar anyādṛśo <span type="ref-block" n="1526 r_AS-VDh#073,07_r"/>'tiprasaṅgāt na ca suṣuptasyānyamanaskasya vā tatpravṛttir icchāpūrvakatvena vyāptāvagatā tadavagater asaṃ<span type="ref-block" n="1527 r_AS-VDh#073,08_r"/>bhavāt sā hi svasantāne tāvan na saṃbhavati suṣuptyādivirodhāt suṣupto 'nyamanaskaś ca 'pravṛttim icchāpūrvi<span type="ref-block" n="1528 r_AS-VDh#073,09_r"/>kām avagacchati ceti vyāhatam etat paścād utthito 'vagacchatīti ced idam api tādṛg eva svayam asuṣupto 'nanyama<span type="ref-block" n="1529 r_AS-VDh#073,10_r"/>nāś ca suṣuptānyamanaskapravṛttim icchāpūrvakatvena vyāptām avagacchīti bruvāṇaḥ katham apratihatavacanapathaḥ svasthai<span type="ref-block" n="1530 r_AS-VDh#073,11_r"/>r āsthīyate tadānumānāt tadavagater adoṣa iti cen na anavasthāprasaṅgāt tadanumānasyāpi vyāptipratipratti<span type="ref-block" n="1531 r_AS-VDh#073,12_r"/>purassaratvāt tadvyāpter apy anumānāntarāpekṣatvāt sudūram api gatvā pratyakṣatas tadvyāptipratipatter aghaṭanāt etena <span type="ref-block" n="1532 r_AS-VDh#073,13_r"/>santānāntare tadvyāpter avagatir apāstā anumānāt tadavagatāv anavasthānāviśeṣāt pratyakṣatas tadavagater asaṃbhavāc ca <span type="ref-block" n="1533 r_AS-VDh#073,14_r"/>iti nānumeyā suṣuptyādāv icchāsti tatkālā pūrvakālā vā tadanumānasyānudayāt tathā ca sarvajñapravṛtte<span type="ref-block" n="1534 r_AS-VDh#073,15_r"/>r icchāpūrvakatve sādhye vaktṛtvāder hetoḥ suṣuptyādinā vyabhicārāt tadaniyama eva  nanu ca saty api caitanye karaṇapāṭave ca vacanapravṛtter adarśanād vivakṣāpi tatsaha<span type="ref-block" n="1536 r_AS-VDh#073,17_r"/>kārikāraṇam apekṣyate eveti cet sahakārikāraṇāntaraṃ na vai niyatam apekṣaṇīyaṃ  na hi <span type="ref-block" n="1539 r_AS-VDh#073,20_r"/>śabdato 'rthataś ca śāstraparijñānābhāve tadvyākhyānavivakṣāyāṃ satyām api tadvacanapravṛttir dṛśyate karaṇapāṭavasya <span type="ref-block" n="1540 r_AS-VDh#073,21_r"/>cābhāve spaṣṭaśabdoccāraṇaṃ bālamūkāder api tatprasaṅgāt tataś caitanyaṃ karaṇapāṭavaṃ ca vāco hetur eva niya<span type="ref-block" n="1541 r_AS-VDh#073,22_r"/>mato na vivakṣā vivakṣām antareṇāpi suṣuptyādau taddarśanāt  na hi yathā buddheḥ śakteś ca prakarṣe vāṇyāḥ <span type="ref-block" n="1543 r_AS-VDh#073,24_r"/>prakarṣo 'pakarṣe vā'pakarṣaḥ pratīyate tathā doṣajāter api tatprakarṣe vācopakarṣāt tadapakarṣe eva tatprakarṣāt <span type="ref-block" n="1544 r_AS-VDh#073,25_r"/>yato vaktur doṣajātir anumīyeta saty api ca rāgādidoṣe kasyacit dbuddher yathārthavyavasāyitvādiguṇasya sadbhāvāt <span type="ref-block" n="1545 r_AS-VDh#074,01_r"/>satyavākpravṛtter upalambhāt 'kasyacit tu vītarāgadveṣasyāpi buddher ayathārthādhyavasāyitvādidoṣasya bhāve vitathava<span type="ref-block" n="1546 r_AS-VDh#074,02_r"/>canasya darśanād vijñānaguṇadoṣābhyām eva vāgvṛtter guṇadoṣavattā vyavatiṣṭhate na punar vivakṣāto doṣajāter vā <span type="ref-block" n="1547 r_AS-VDh#074,03_r"/>tad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">vijñānaguṇadoṣābhyāṃ vāgvṛtter guṇadoṣatā vāñchanto vā na vaktāraḥ śāstrāṇāṃ mandabuddhayaḥ</span> <span type="ref-block" n="1548 r_AS-VDh#074,04_r"/>iti tataḥ sādhūpādeśi 'tatreṣṭaṃ mataṃ śāsanam upacaryate' iti </p><p n="a_31" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1549 r_AS-VDh#074,05_r"/><span resp="?" rend="underline">tatprasiddhena na bādhyate</span>  na hy anekāntaśāsanasya <span type="ref-block" n="1551 r_AS-VDh#074,07_r"/>pratyakṣataḥ siddho 'sty anityatvadharmo bādhakaḥ sarvathā nityatvādidharmavat anumānāt siddho bādhaka iti  asmadādipratyakṣaṃ hi <span type="ref-block" n="1554 r_AS-VDh#074,10_r"/>sādhyasādhanayor vyāptigrāhi parair abhyupagantavyaṃ na yogipratyakṣam anumānavaiyarthyaprasaṅgāt yogipratyakṣeṇa deśataḥ <span type="ref-block" n="1555 r_AS-VDh#074,11_r"/>kārtsnyato vā niśśeṣasādhyasādhanavyaktisākṣātkaraṇe samāropasyāpy abhāvāt tadvyavacchedanārthamapy anumānopayo<span type="ref-block" n="1556 r_AS-VDh#074,12_r"/>gāyogāt tac ca nirvikalpakam iva savikalpakam api na vicārakaṃ pūrvāparaparāmarśaśūnyatvād abhilāpasaṃsargara<span type="ref-block" n="1557 r_AS-VDh#074,13_r"/>hitatvāt sannihitaviṣayaṃ ca deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭārthāgocaratvāt tan na sākalyena vyāptigrahaṇasamartham <span type="ref-block" n="1558 r_AS-VDh#074,14_r"/> vyāptigrāhiṇo 'numānasyāpi vyāptigrahaṇapurassaratvāt tadvyāpter apy anumānā<span type="ref-block" n="1559 r_AS-VDh#074,15_r"/>ntarāpekṣatvāt kvacid apy avasthānābhāvāt evam aprasiddhavyāptikaṃ ca katham anumānam ekāntavādinām anityatvādye<span type="ref-block" n="1560 r_AS-VDh#074,16_r"/>kāntadharmasya sādhakaṃ yena pramāṇasiddhaḥ sarvathaikānto 'nekāntaśāsanasya bādhakaḥ syāt syādvādināṃ tu  tasya vicārakatvāt pratyakṣānupalambhasahakāriṇo <span type="ref-block" n="1562 r_AS-VDh#074,18_r"/>matijñānaviśeṣaparokṣatarkajñānāvaraṇavīryāntarāyakṣayopaśamaviśeṣād upajāyamānasya yāvan kaścid dhūmaḥ sa sarvo 'py a<span type="ref-block" n="1563 r_AS-VDh#074,19_r"/>gnijanmā'nagnijanmā vā na bhavatīti śabdayojanāsahitaparāmarśātmakatvāt kālatrayavartisādhyasādhanavyaktiviṣa<span type="ref-block" n="1564 r_AS-VDh#074,20_r"/>yatvāc ca vyāptiṃ prati samarthatvāt pratyakṣavadvyāptigrahaṇapūrvakatvābhāvād anumānohāntarānapekṣatvād anavasthānanu<span type="ref-block" n="1565 r_AS-VDh#074,21_r"/>ṣaṅgāt saṃvādakatvena samāropavyavacchedakatvena ca pramāṇatvāt  tarkataḥ saṃbandhasyādhigame samāropavirodhāt na hi nirvi<span type="ref-block" n="1567 r_AS-VDh#075,01_r"/>kalpako 'dhigamo 'sti yatas tatra samāropo 'pi syāt kiṃ tarhi  sannidhānaṃ <span type="ref-block" n="1569 r_AS-VDh#075,03_r"/>hīndriyārthasannikarṣaḥ tat svayam apramāṇam ākhyat tathāgataḥ sādhanāntarāpekṣitvāt tasyārthaparicchittau <span type="ref-block" n="1570 r_AS-VDh#075,04_r"/>tata eva darśanasyāpramāṇatvaṃ suṣuptacaitanyavat svayaṃ saṃśayaviparyāsān adhyavasāyāvyavacchedakatvāt tadvyava<span type="ref-block" n="1571 r_AS-VDh#075,05_r"/>cchedino niścayasya jananāt pramāṇaṃ darśanam iti cet tata eva sannikarṣaḥ pramāṇam astu tasyāsādhakatamatvān na <span type="ref-block" n="1572 r_AS-VDh#075,06_r"/>pramāṇatvam iti cet kutas tasyāsādhakatamatvam acetanatvād ghaṭādivad iti ced darśanasyāpy asādhakatamatvaṃ cetana<span type="ref-block" n="1573 r_AS-VDh#075,07_r"/>tvāt suṣuptacaitanyavat kiṃ na syāt yasya bhāve 'rthaḥ paricchinno vyavahriyate 'bhāve cā'paricchinnas taddarśanaṃ <span type="ref-block" n="1574 r_AS-VDh#075,08_r"/>sādhakatamam iti cet sannikarṣaḥ sādhakatamo 'stu bhāvābhāvayos tadvattā sādhakatamatvam iti vacanāt na hi sanni<span type="ref-block" n="1575 r_AS-VDh#075,09_r"/>karṣasya bhāve bhāvavattvam abhāve 'bhāvavattvam arthaparicchitter apratītam nāpy arthasyānyat paricchinnatvaṃ tatpari<span type="ref-block" n="1576 r_AS-VDh#075,10_r"/>cchittyutpatteḥ paricchittir utpannā cetparicchinno 'rtha ucyate atha nirvikalpakadṛṣṭau satyām arthasya pari<span type="ref-block" n="1577 r_AS-VDh#075,11_r"/>cchittir niścayātmakārthaparicchedavyavahārahetur utpadyate nāsatyām atas tasyāḥ sādhakatamatvam iti tavākūtaṃ <span type="ref-block" n="1578 r_AS-VDh#075,12_r"/>tad api na samīcīnaṃ sannikarṣād eva tadutpattyavirodhāt katham acetanāt sannikarṣāc cetanasyārthaniścayasyotpa<span type="ref-block" n="1579 r_AS-VDh#075,13_r"/>ttir na virudhyate iti cet tavāpi katham acetanād indriyāder avikalpadarśanasya cetanasyotpattir aviruddhā <span type="ref-block" n="1580 r_AS-VDh#075,14_r"/>cetanān manaskārādindriyādisahakāriṇo darśanasyotpattir iti cet tarhi cetanād ātmanaḥ sannikarṣasahakāriṇo '<span type="ref-block" n="1581 r_AS-VDh#075,15_r"/>rthaniścayotpattir api kathaṃ virudhyate yataḥ svārthavyavasāyātmako 'dhigamo na bhavet sa ca sākalyena sādhya<span type="ref-block" n="1582 r_AS-VDh#075,16_r"/>sādhanasambandhas tarkād eveti pramāṇaṃ tarkaḥ svārthādhigamaphalatvāt samāropavyavacchedakatvāt saṃvādakatvāc cānumā<span type="ref-block" n="1583 r_AS-VDh#075,17_r"/>nādivat tataḥ syādvādināṃ vyāptisiddher asty anumānaṃ na punar ekāntāvādināṃ yato 'numānasiddhena sarvathai<span type="ref-block" n="1584 r_AS-VDh#075,18_r"/>kānte 'nānekāntasya bādhakalpanā syāt ity apramāṇasiddhenāpi bādhā kalpanīyaiva paraiḥ anyathā svamata<span type="ref-block" n="1585 r_AS-VDh#075,19_r"/>niyamāghaṭanāt tathā sati sūktaṃ paramatāpekṣaṃ viśeṣaṇaṃ prasiddhena na bādhyate iti etena yad uktaṃ <span type="ref-block" n="1586 r_AS-VDh#075,20_r"/><span resp="?" rend="underline">bhaṭṭena</span> naraḥ ko 'py asti sarvajñaḥ sa tu sarvajña ity api sādhanaṃ yat prayujyeta pratijñāmātram eva tat <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> <span type="ref-block" n="1587 r_AS-VDh#075,21_r"/>sisādhayiṣito yo 'rthaḥ so 'nayā nābhidhīyate yas tūcyate na tat siddhau kiñcid asti prayojanam <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> yadī<span type="ref-block" n="1588 r_AS-VDh#075,22_r"/>yāgamasatyatvasiddhau sarvajñatocyate na sā sarvajñasāmānyasiddhimātreṇa labhyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> yāvad buddho na sarva<span type="ref-block" n="1589 r_AS-VDh#075,23_r"/>jñas tāvat tadvacanaṃ mṛṣā yatra kvacana sarvajñe siddhe tatsatyatā kutaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> anyasmin na hi sarvajñe vacaso <span type="ref-block" n="1590 r_AS-VDh#075,24_r"/>'nyasya satyatā sāmānādhikaraṇye hi tayor aṅgāṅgitā bhavet <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti tannirastaṃ bhagavato 'rhata eva <span type="ref-block" n="1591 r_AS-VDh#076,01_r"/>yuktiśāstrāvirodhivāktvena suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvena ca sarvajñatvavītarāgatvasādhanāt tatas tvam eva <span type="ref-block" n="1592 r_AS-VDh#076,02_r"/>mahān mokṣamārgasya praṇetā nānyaḥ kapilādiḥ yasmāt </p><p n="a_33" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1594 r_AS-VDh#076,04_r"/>tvanmatam anekāntātmakaṃ vastu tajjñānaṃ ca tad evāmṛtam amṛtasya mokṣasya kāraṇatvāt sarvathā nirbā<span type="ref-block" n="1595 r_AS-VDh#076,05_r"/>dhatvena paritoṣakāritvāc ca tato bāhyāḥ sarvathaikāntās tadabhiniveśinaś ca vādinaḥ te cāptābhimānadagdhā <span type="ref-block" n="1596 r_AS-VDh#076,06_r"/>eva visaṃvādakatvena tattvato 'nāptatvād vayam āptā ity abhimānena svarūpāt pracyāvitatvād dagdhā iva dagdhā iti <span type="ref-block" n="1597 r_AS-VDh#076,07_r"/>samādhivacanatvāt teṣāṃ sveṣṭasya sadādyekāntasya dṛṣṭabādhanāt  sadādyekāntavi<span type="ref-block" n="1599 r_AS-VDh#076,09_r"/>rodhasyānekāntātmakavastusākṣātkaraṇalakṣaṇatvād bahir ivāntar api tattvasyānekāntātmakatayā sakaladeśa<span type="ref-block" n="1600 r_AS-VDh#076,10_r"/>kālavartiprāṇibhir anubhavanāt suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvasiddheḥ  syān mataṃ <span type="ref-block" n="1603 r_AS-VDh#076,13_r"/> sukhādicaitanyam asaṃkīrṇaviśeṣātmakam eva na punar ekātmakaṃ sukhacaitanyād āhlādanākārān meyabodhanākārasya <span type="ref-block" n="1604 r_AS-VDh#076,14_r"/>vijñānasyānyatvād viruddhadharmādhyāsasyānyatvasādhanatvād anyathā viśvasyaikatvaprasaṅgāt iti tad asat <span type="ref-block" n="1605 r_AS-VDh#076,15_r"/>citrajñānasyāpy ekātmakatvābhāvaprasaṅgāt pītākārasaṃvedanasya nīlādyākārasaṃvedanād anyatvāt tadvadviruddhadharmā<span type="ref-block" n="1606 r_AS-VDh#076,16_r"/>dhyāsāt yadi punar aśakyavivecanatvāt pītādyākārasaṃvedanam ekātmakam urarīkriyate tadā sukhādisaṃvedanena <span type="ref-block" n="1607 r_AS-VDh#076,17_r"/>koparādhaḥ kṛtaḥ tasyāpy aśakyavivecanatvād evaikātmakatvopapatteḥ pītādyākārāṇām iva sukhādyākārāṇāṃ <span type="ref-block" n="1608 r_AS-VDh#076,18_r"/>caitanyāntaraṃ netum aśakyavivecanatvasadbhāvāt tarhy ekātmakam eva sukhādicaitanyaṃ na punar asaṃkīrṇaviśeṣātma<span type="ref-block" n="1609 r_AS-VDh#076,19_r"/>kam ity api na mantavyaṃ citrajñānasyāpy asaṃkīrṇaviśeṣātmakatvābhāvaprasaṅgāt tathā ca sati na taccitram e<span type="ref-block" n="1610 r_AS-VDh#076,20_r"/>kajñānavat citrajñāne pītādyākārapratibhāsasyāvidyopakalpitatvād ekātmakatvam eva vāstavam iti cet katham e<span type="ref-block" n="1611 r_AS-VDh#076,21_r"/>kānekākārayoḥ pratibhāsāviśeṣe 'pi vāstavetaratvapravivekaḥ ekākārasyānekākāreṇa virodhāt tasyāvāstavattve <span type="ref-block" n="1612 r_AS-VDh#076,22_r"/>katham ekākārasyaivāvāstavatvaṃ na syāt svapnajñāne 'nekākārasyāvāstavasya prasiddheś citrajñāne 'pi tasyāvāsta<span type="ref-block" n="1613 r_AS-VDh#076,23_r"/>vatvaṃ yuktaṃ kalpayitum iti cet keśādāv ekākārasyāpy avāstavatvasiddhes tatrāvāstavatvaṃ katham ayuktam pītādyākā<span type="ref-block" n="1614 r_AS-VDh#076,24_r"/>rasya saṃvedanād abhede 'nekatvavirodhādbhede pratibhāsāsambhavāt pratibhāse vā saṃvedanāntaratvāpatter avāstavatvam e<span type="ref-block" n="1615 r_AS-VDh#077,01_r"/>veti cet tata evaikākārasyāvāstavatvam astu tasyāpi pītādyākārapratibhāsebhyo 'narthāntaratāyām ekatvaviro<span type="ref-block" n="1616 r_AS-VDh#077,02_r"/>dhād arthāntaratāyāṃ saṃvittyabhāvāt saṃvittau vā jñānāntaratvaprasakter viśeṣābhāvāt tato na citrajñāne 'nekā<span type="ref-block" n="1617 r_AS-VDh#077,03_r"/>kārapratibhāsasyaiva prekṣāvadbhir avāstavattvaṃ śakyaṃ kalpayituṃ yenedam evābhidhīyamānaṃ śobheta kiṃ syāt sā <span type="ref-block" n="1618 r_AS-VDh#077,04_r"/>citrataikasyāṃ na syāt tasyāṃ matāv api yadīdaṃ svayam arthebhyo rocate tatra ke vayam iti na punar idam api <span type="ref-block" n="1619 r_AS-VDh#077,05_r"/> kiṃ nu syād ekatā na syāt tasyāṃ citramatāv api yadīdaṃ rocate buddhyai citrāyai tatra ke vayam iti <span type="ref-block" n="1620 r_AS-VDh#077,06_r"/>nanu caikasyāṃ matau citratāpāye 'pi saṃvedanamātrasya bhāvān na svarūpasya svato gatir viruddhyate saṃvedanamātrasya <span type="ref-block" n="1621 r_AS-VDh#077,07_r"/>tv apāye sā viruddhyeteti cen na tadabhāve 'pi nānāpītādipratibhāsasadbhāvāt tadavirodhāt nanv evaṃ 'nīlave<span type="ref-block" n="1622 r_AS-VDh#077,08_r"/>danasyāpi pratiparamāṇu bhedān nīlāṇusaṃvedanaiḥ parasparaṃ bhinnair bhavitavyam tatraikanīlaparamāṇusaṃvedanasyā<span type="ref-block" n="1623 r_AS-VDh#077,09_r"/>py evaṃ vedyavedakasaṃvidākārabhedān tritayena bhavitavyam vedyākārādisaṃvedanatrayasyāpi pratyekam aparasvavedyā<span type="ref-block" n="1624 r_AS-VDh#077,10_r"/>kārādisaṃvedanatrayeṇa iti parāparavedanatrayakalpanād anavasthānān na kvacid ekavedanasiddhiḥ saṃvidadvaitavidvi<span type="ref-block" n="1625 r_AS-VDh#077,11_r"/>ṣām kvacid apy ekātmakatvānabhyupagame ca kuto nānātmavyavasthā vastuny ekatrāparaikavastvapekṣayānekatvavyava<span type="ref-block" n="1626 r_AS-VDh#077,12_r"/>sthopapatteḥ kvacid aikyopagame vā kathaṃ citramatau naikyam aviruddhaṃ citrākārāpāye 'pi tasya sambhavāt ' <span type="ref-block" n="1627 r_AS-VDh#077,13_r"/>iti kaścit so 'py aprekṣāpūrvavādī tathā sati citrajñāne saṃvidākāravadekasya pītākārasya nīlākārasya ca <span type="ref-block" n="1628 r_AS-VDh#077,14_r"/>sadbhāvasiddhau parasparāpekṣayānekatvasiddher anekacaitanyavyāptasyānekākārasya citrajñānasyāntarekānekātmaka<span type="ref-block" n="1629 r_AS-VDh#077,15_r"/>tvasādhane nidarśanatvopapatteḥ syān mataṃ sukhādīnāṃ caitanyaṃ vyāpakaṃ bhavat kim ekena svabhāvena bhavaty a<span type="ref-block" n="1630 r_AS-VDh#077,16_r"/>nekena svabhāvena vā yady ekena tadā teṣām ekasvarūpatvāpattiḥ athānekena tadā so 'py anekasvabhāvaḥ pare<span type="ref-block" n="1631 r_AS-VDh#077,17_r"/>ṇānekena svabhāvena vyāpanīya ity anavasthā athaikadṛśena svabhāvena sukhādayaś caitanyena vyāpyante tadāne<span type="ref-block" n="1632 r_AS-VDh#077,18_r"/>kena svabhāvena sajātīyenety uktaṃ syāt tatra ca saivānavasthā na ca gatyantaram asti yena sukhādivyāpyaikaṃ <span type="ref-block" n="1633 r_AS-VDh#077,19_r"/>caitanyaṃ siddhyed iti tad etaccitrajñāne 'pi samānam tasya pītādyākāravyāpinaḥ svayaṃ saṃvedanān na doṣa <span type="ref-block" n="1634 r_AS-VDh#077,20_r"/>iti cet sukhādivyāpinaś caitanyasya saha krameṇa ca svayaṃ saṃvedanāt katham upālambhaḥ syāt na hi dṛṣṭe 'nu<span type="ref-block" n="1635 r_AS-VDh#078,01_r"/>papannaṃ nāma na ca sukhādīnāṃ caitanyavyāptatvasaṃvedanaṃ bhrāntam acetanatvagrāhipramāṇābhāvāt ace<span type="ref-block" n="1636 r_AS-VDh#078,02_r"/>tanāḥ sukhādaya utpattimatvād ghaṭādivad ity anumānaṃ sukhādyacetanatvagrāhīti cen na tasya pratyakṣabādhitavi<span type="ref-block" n="1637 r_AS-VDh#078,03_r"/>ṣayatvāt citsamanvitānām eva sukhādīnāṃ svasaṃvedanapratyakṣe sarvadā pratibhāsanāt anumānaviruddhaś ca <span type="ref-block" n="1638 r_AS-VDh#078,04_r"/>pakṣaḥ tathā hi cetanāḥ sukhādayaḥ svasaṃvedyatvāt puruṣavat puruṣasaṃsargāt teṣāṃ svasaṃvedyatvāt svataḥ <span type="ref-block" n="1639 r_AS-VDh#078,05_r"/>saṃvedyatvam asiddham iti cen na jātucid asvasaṃvedyatvā'pratītes tathā vaktum aśakteḥanyathā puruṣasya svasaṃvedyasukhā<span type="ref-block" n="1640 r_AS-VDh#078,06_r"/>disaṃbandhāt svasaṃvedyatvaṃ na svata iti vadato nivārayitum aśakyatvāt caitanyaviśeṣeṇa hetor vyabhicāraprati<span type="ref-block" n="1641 r_AS-VDh#078,07_r"/>pādanāc ca na tato 'cetanatvasiddhiḥ sukhādīnām na caiṣāṃ cetanatvasādhane 'pasiddhāntaḥ syādvādināṃ <span type="ref-block" n="1642 r_AS-VDh#078,08_r"/>prasajyeta caitanyajīvadravyārthādeśāc cetanatvaprasiddheḥ sakalaupaśamikādibhāvānāṃ sukhajñānādipratiniyataparyā<span type="ref-block" n="1643 r_AS-VDh#078,09_r"/>yārthādeśād eva sukhādīnāṃ jñānadarśanābhyām anyatvavacanāt tathāpi jñānātmakāḥ sukhādayo jñānābhinna<span type="ref-block" n="1644 r_AS-VDh#078,10_r"/>hetujatvād vijñānāntaravad iti cen na sarvathā vijñānābhinnahetujatvāsiddhatvāt sukhādīnāṃ sadvedyodayādini<span type="ref-block" n="1645 r_AS-VDh#078,11_r"/>mittatvād vijñānasya jñānāvaraṇāntarāya kṣayopaśamādinibandhanatvāt kathañcid vijñānābhinnahetujatvaṃ tu rūpā<span type="ref-block" n="1646 r_AS-VDh#078,12_r"/>lokādinānaikāntikaṃ yathaiva hi tato vijñānasyotpattis tathā rūpālokādikṣaṇāntarotpattir apīti paraiḥ <span type="ref-block" n="1647 r_AS-VDh#078,13_r"/>svayam abhidhānāt tad etena yad abhyadhāyi <span resp="?" rend="underline"> tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ tatsukhādi kim ajñānaṃ vijñā<span type="ref-block" n="1648 r_AS-VDh#078,14_r"/>nābhinnahetujam </span>iti tadapāstaṃ sukhādīnāṃ vijñānarūpatvāsiddheḥ sukhamāhlādanākāraṃ vijñānaṃ meyabodhanam <span type="ref-block" n="1649 r_AS-VDh#078,15_r"/>śaktiḥ kriyānumeyā syād yūnaḥ kāntāsamāgame iti vacanād atadrūpāḥ sukhādaya iti atadrūpāṇāṃ <span type="ref-block" n="1650 r_AS-VDh#078,16_r"/>tadrūpopādānatve sarvasya sarvopādānatvaprasaktiḥ na ca sukhādayo vijñānābhinnopādānāḥ syuḥ vijñānā<span type="ref-block" n="1651 r_AS-VDh#078,17_r"/>bhinnasahakāritvaṃ tu yathā sukhādīnāṃ tathā rūpādīnām api iti tatas teṣāṃ vijñānātmakatvasādhane rūpādī<span type="ref-block" n="1652 r_AS-VDh#078,18_r"/>nām api tathātvasādhanaṃ syāt tad uktaṃ tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ tadrūpādi kim ajñānaṃ vijñā<span type="ref-block" n="1653 r_AS-VDh#078,19_r"/>nābhinnahetujam iti yadi punar indriyānindriyahetujatvaṃ vijñānābhinnahetutvam ity abhidhīyate tad api <span type="ref-block" n="1654 r_AS-VDh#078,20_r"/>na sukhādīnāṃ jñānatvaṃ sādhayati dravyendriyānindriyair vyabhicārāt iti naikāntato jñānātmakāḥ sukhā<span type="ref-block" n="1655 r_AS-VDh#078,21_r"/>dayo dravyārthata eva teṣāṃ cetanatvopapatteḥ cetanadravyād ātmano 'narthāntarabhūtānām acetanatvavirodhāt <span type="ref-block" n="1656 r_AS-VDh#078,22_r"/>etena jñānād arthāntarabhūtatvāt sukhādīnām acetanatvam eveti vadanto 'pākṛtāḥ pratyetavyāḥ cetanād ātmano 'narthā<span type="ref-block" n="1657 r_AS-VDh#078,23_r"/>ntaratvena kathañcic cetanatvasiddheḥ ātmanaś cetanatvam asiddham iti cen na tasya pratyakṣaprasiddhatvāt tathātmā <span type="ref-block" n="1658 r_AS-VDh#078,24_r"/>cetanaḥ pramātṛtvād yas tv acetanaḥ sa na pramātā yathā ghaṭādiḥ pramātā cātmā tasmāc cetana ity a<span type="ref-block" n="1659 r_AS-VDh#079,01_r"/>numānāc ca tatsiddham pramitisvabhāvacetanāsamavāyād ātmani cetanatvasādhane siddhasādhyateti cen na svayaṃ <span type="ref-block" n="1660 r_AS-VDh#079,02_r"/>sāmānyataś cetanatvasādhanāt tadabhāve cetanāviśeṣapramitisamavāyāyogāt paṭādivat kathañcit tādātmyasyaiva <span type="ref-block" n="1661 r_AS-VDh#079,03_r"/>samavāyasya sādhanāt cetanād apy ātmanaḥ katham abhinnāḥ sukhādayo bhinnapratibhāsavirodhād iti cen na tatra <span type="ref-block" n="1662 r_AS-VDh#079,04_r"/>sarvathā bhinnapratibhāsasyāsiddhatvāt kathañcid bhinnapratibhāsasya kathañcid abhedāvirodhāt citrajñānavad eva <span type="ref-block" n="1663 r_AS-VDh#079,05_r"/>sukhādyātmanaḥ puruṣasyaikasya ghaṭanāt sarveṣām ekānekātmanaś citrajñānasyeṣṭatvāt tatsiddhaṃ citrajñānavat katha<span type="ref-block" n="1664 r_AS-VDh#079,06_r"/>ñcid asaṅkīrṇaviśeṣaikātmanaḥ sukhādicaitanyasya prekṣaṇaṃ tathā varṇasaṃsthānādyātmanaḥ skandhasya ca na hi <span type="ref-block" n="1665 r_AS-VDh#079,07_r"/>varṇādīnām eva prekṣaṇaṃ pratyakṣabuddhau na punaḥ skandhasyaikasyeti kalpanam upapannaṃ sarvāgrahaṇaprasaṅgāt skandha<span type="ref-block" n="1666 r_AS-VDh#079,08_r"/>vyatirekeṇa varṇādīnām anupalambhāt skandhasyevāsattvāt atha 'pratyāsannāsaṃsṛṣṭā rūpādiparamāṇavaḥ pratyakṣāḥ <span type="ref-block" n="1667 r_AS-VDh#079,09_r"/>teṣāṃ svakāraṇasāmagrīvaśāt pratyakṣasaṃvijjananasamarthānām evotpatteḥ skandhasyāpi tata eva pareṣāṃ pratyakṣatopa<span type="ref-block" n="1668 r_AS-VDh#079,10_r"/>patter anyathā sarvaskandhānāṃ pratyakṣatvaprasaṅgāt skandhatvāviśeṣāt tadaviśeṣe 'pi keṣāñcit pratyakṣatve pareṣā<span type="ref-block" n="1669 r_AS-VDh#079,11_r"/>m apratyakṣasvabhāvatve piśācaśarīrādīnāṃ tathā svakāraṇād utpatteḥ paramāṇūnām api keṣāñcit pratyakṣatvam anyeṣām apra<span type="ref-block" n="1670 r_AS-VDh#079,12_r"/>tyakṣatvaṃ tata evāstu kim avayaviparikalpanayā tasyā'mūlyadānakrayitvāt sa hi pratyakṣe svātmānaṃ <span type="ref-block" n="1671 r_AS-VDh#079,13_r"/>na samarpayati pratyakṣatāṃ ca svīkartum icchatīty amūlyadānakrayī vikalpabuddhāv eva tasya pratibhāsanād vicārya<span type="ref-block" n="1672 r_AS-VDh#079,14_r"/>māṇasya sarvathānupapannatvāt' iti mataṃ tad apy asaṃgatam eva pratyāsannāsaṃsṛṣṭaparamāṇūnāṃ tathātvena kasyacit kadā<span type="ref-block" n="1673 r_AS-VDh#079,15_r"/>cin niścayāsattvāt pratyakṣatānupapatteḥ skandhasyaiva sphuṭamadhyakṣe 'vabhāsanāt tathā niścayanāc ca pratyakṣatvaghaṭa<span type="ref-block" n="1674 r_AS-VDh#079,16_r"/>nāt na na paramāṇuvat sarve skandhāḥ samaparimāṇā eva yena keṣāṃcit pratyakṣatve sarveṣāṃ pratyakṣasvabhāvatā <span type="ref-block" n="1675 r_AS-VDh#079,17_r"/>syāt aṇumahattvādiparimāṇabhedena teṣām adṛśyetar asvabhāvabhedādbhedasiddheḥ na cāyam amūlyadānakrayī pratyakṣe <span type="ref-block" n="1676 r_AS-VDh#079,18_r"/>svasamarpaṇena pratyakṣatāsvīkaraṇāt sarvathā vicāryamāṇasyāpi ghaṭanāt vicārayiṣyate caitatpurastāt </p><p n="a_34" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1677 r_AS-VDh#079,19_r"/>aparaḥ prāhaskandha eva na varṇādayas tato 'nye santi tasyaiva cakṣurādikaraṇabhedād varṇādibhedapratibhā<span type="ref-block" n="1678 r_AS-VDh#079,20_r"/>sanāt kiñcid aṅgulipihitanayanabhedād dīpakalikābhedapratibhāsanavad iti tad apy asamyak sattādyadvaitaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="1679 r_AS-VDh#080,01_r"/>śakyaṃ hi vaktuṃsattaivaikā na dravyādayas tato 'rthāntarabhūtāḥ santi kalpanābhedāt tadbhedapratibhāsanād iti na <span type="ref-block" n="1680 r_AS-VDh#080,02_r"/>caitad yuktam iti nivedayiṣyate tataś citrajñānavan na kevalaṃ sukhādyātmanaś caitanyasya prekṣaṇaṃ siddham kiṃ tarhi <span type="ref-block" n="1681 r_AS-VDh#080,03_r"/>varṇasaṃsthānādyātmanaḥ skandhasyāpi tataḥ sūktaṃna hi kiñcid rūpāntaravikalaṃ sadekāntarūpam asadekāntarūpaṃ <span type="ref-block" n="1682 r_AS-VDh#080,04_r"/>vā nityaikāntarūpam anityaikāntarūpaṃ vā advaitaikāntarūpaṃ dvaitādyekāntarūpaṃ vā saṃvedanam antastattvam anyad ba<span type="ref-block" n="1683 r_AS-VDh#080,05_r"/>histattvaṃ saṃpaśyāmo yathā pratijñāyate sarvathaikāntavādibhir iti  na tāvat sāmānyaikāntasyopalabdhir viśeṣasyāpy upalabdheḥ nāpi viśeṣaikāntasya sāmānya<span type="ref-block" n="1686 r_AS-VDh#080,08_r"/>syāpīkṣaṇāt na sāmānyaviśeṣaikāntayor eva parasparanirapekṣayoḥ ekātmano 'py upalakṣaṇāt na caikātmana <span type="ref-block" n="1687 r_AS-VDh#080,09_r"/>eva sāmānyaviśeṣaikātmanaḥ tato jātyantarasya saṃvitteḥ sarvaṃ hi vastu sāmānyaṃ viśeṣāpekṣayā viśeṣaḥ <span type="ref-block" n="1688 r_AS-VDh#080,10_r"/>sāmānyāpekṣayā vā'poddhārakalpanāyāṃ svarūpeṇa tu sāmānyaviśeṣātmakam ekam tasya saṃvittiś cakṣurādimatā <span type="ref-block" n="1689 r_AS-VDh#080,11_r"/>manārhatakalpanām astaṅ gamayati cakṣurādivikalānām eva tatsaṃbhavāt ekāntasyānupalabdhir vā tām astaṃ gamayati <span type="ref-block" n="1690 r_AS-VDh#080,12_r"/>tata eva tathā hi nāsti sarvathaikāntaḥ sarvadānekāntopalabdher iti svabhāvaviruddhopalabdhiḥ nāsti sarva<span type="ref-block" n="1691 r_AS-VDh#080,13_r"/>thaikānto 'nupalabdher iti svabhāvānupalabdhir vā sarvataś cakṣurādeḥ saṃvedanāt siddhā'dhyavasīyate nanu ca 'sarvathai<span type="ref-block" n="1692 r_AS-VDh#080,14_r"/>kāntasya kvacit kadācid upalabdhau na sarvatra sarvadā pratiṣedhaḥ siddhyet tasyānupalabdhau nānekāntena virodhaḥ <span type="ref-block" n="1693 r_AS-VDh#080,15_r"/>sata eva kathañcit kenacid virodhapratīteḥ pratiṣedhaś ca na syāt tata eva ' iti kaścit tad asat sarvathaikā<span type="ref-block" n="1694 r_AS-VDh#080,16_r"/>ntasyādhyāropyamāṇasya pratiṣedhasādhanāt tadviruddhopalabdhisiddhes tatsvabhāvānupalabdhisiddheś ca svayam anyathā <span type="ref-block" n="1695 r_AS-VDh#080,17_r"/>kasyacid aniṣṭatattvapratiṣedhāyogād iṣṭatattvaniyamānupapatteḥ athavā pratyakṣam eva sāmānyaviśeṣātmakamekaṃ <span type="ref-block" n="1696 r_AS-VDh#080,18_r"/>vastu vidadhat sarvathaikāntapratītiṃ pratiṣedhayatīti kiṃ naḥ pramāṇāntareṇānumānenānupalabdhiliṅgena samarthanāpekṣeṇa <span type="ref-block" n="1697 r_AS-VDh#080,19_r"/>prayāsam antareṇeṣṭāniṣṭatattvavidhipratiṣedhasiddheḥ na hi dṛṣṭāj jyeṣṭhaṃ gariṣṭham iṣṭaṃ tadabhāve pramāṇāntarāpravṛtteḥ <span type="ref-block" n="1698 r_AS-VDh#080,20_r"/>samāropavicchedaviśeṣāc ca nanu ca dṛṣṭaṃ pratyakṣam iṣṭaṃ punaranumānādi pramāṇam tatra yathā dṛṣṭaṃ jyeṣṭham <span type="ref-block" n="1699 r_AS-VDh#080,21_r"/>anumānāder agresaratvāt tathānumānādy api pratyakṣāt tasyāpi tadagresaratvāt kvacid anumānādyuttarakālaṃ <span type="ref-block" n="1700 r_AS-VDh#080,22_r"/>pratyakṣasya pravṛttyupalakṣaṇatvāt yathā ca dṛṣṭam avisaṃvādakatvād gariṣṭham iṣṭāt tatheṣṭam api dṛṣṭāt tadaviśe<span type="ref-block" n="1701 r_AS-VDh#080,23_r"/>ṣāt tataḥ kathaṃ dṛṣṭam iṣṭāj jyeṣṭhaṃ gariṣṭhaṃ ca vyavatiṣṭhate na punar iṣṭaṃ dṛṣṭād iti na codyamanavadyaṃ dṛṣṭasya <span type="ref-block" n="1702 r_AS-VDh#081,01_r"/>liṅgādiviṣayasyābhāve 'numānādeḥ pramāṇāntarasyāpravṛtteḥ anumānāntarāl liṅgādipratipattāv anavasthāprasaṅgāt <span type="ref-block" n="1703 r_AS-VDh#081,02_r"/>pratyakṣasyaiva niyatasakalapramāṇapurassaratvaprasiddher jyeṣṭhatvopapatteḥ pratyakṣasyānumānādinā vinaiva pravṛtter anumānā<span type="ref-block" n="1704 r_AS-VDh#081,03_r"/>der dṛṣṭāt purassaratvābhāvāt tato jyeṣṭhatvāyogād dṛṣṭasyaiva ceṣṭād gariṣṭhatvātsamāropavicchedaviśeṣāt <span type="ref-block" n="1705 r_AS-VDh#081,04_r"/>na hi yādṛśo dṛṣṭāt samāropavicchedo viśeṣaviṣaye pratinivṛttākāṅkṣo 'kṣūṇatayā lakṣyate tādṛśo 'numānādeḥ <span type="ref-block" n="1706 r_AS-VDh#081,05_r"/>tena sāmānyataḥ samāropasya vyavacchedanāt  pratyakṣam eva hi svaviṣaye sāmānyaviśeṣātmakatvānyayasya vidhilakṣaṇasya sarvathaikāntavyatire<span type="ref-block" n="1708 r_AS-VDh#081,07_r"/>kasya ca pratiṣedhalakṣaṇasya svabhāvabhedapradarśanaprayojanam upalakṣyate sākṣāt na punar anumānādi tasya sāmānya<span type="ref-block" n="1709 r_AS-VDh#081,08_r"/>tas tatpradarśanaprayojakatvāt kim arthaṃ punar ārhatasyeṣṭasya prasiddhenābādhanaṃ bhagavato 'rhataḥ paramātmakatvaṃ cābhidhāya <span type="ref-block" n="1710 r_AS-VDh#081,09_r"/>sarvathaikāntasya dṛṣṭena bādhanaṃ svayam asammatasya kapilādīnāṃ paramātmatvābhāvaṃ ca sāmarthyalabhyam api bravīti <span type="ref-block" n="1711 r_AS-VDh#081,10_r"/>granthakāra iti cet <span resp="?" rend="underline">dharmakīrtiḥ</span>  kuta iti cet  vacanāt yathoktena hi sādhanasāmarthyena svapakṣaṃ sādhayataḥ sadvādinaḥ <span type="ref-block" n="1716 r_AS-VDh#081,15_r"/>sabhyasamakṣaṃ jaya eveti yuktaṃ na kevalaṃ vacanādhikyopālambhavyājena parājayādhikaraṇaprāptiḥ sādhīyasī <span type="ref-block" n="1717 r_AS-VDh#081,16_r"/>svasādhyaṃ prasādhya nṛtyato 'pi doṣābhāvāl lokavat sā ca svayaṃ nirākṛtapakṣeṇa prativādinā lakṣaṇīyety api <span type="ref-block" n="1718 r_AS-VDh#081,17_r"/>na yuktaṃ pareṇa nirākṛtapakṣasyaiva parājayaprāptiyogyatvaniścayāl lokavad eva yadi punaḥ svapakṣam asādhayato <span type="ref-block" n="1719 r_AS-VDh#081,18_r"/>vādino vacanādhikyena prativādī parājayaprāptiṃ lakṣayet tadā svapakṣaṃ sādhayann asādhayan vā prathamapakṣe svapa<span type="ref-block" n="1720 r_AS-VDh#081,19_r"/>kṣasiddhyaiva parasya parājitatvād vacanādhikyodbhāvanam anarthakaṃ tasmin saty api pakṣasiddhim antareṇa jayāyogāt <span type="ref-block" n="1721 r_AS-VDh#081,20_r"/>dvitīyapakṣe tu yugapadvādiprativādinoḥ parājayaprasaṅgo jayaprasaṅgo vā svapakṣasiddher abhāvāviśeṣāt syān ma<span type="ref-block" n="1722 r_AS-VDh#081,21_r"/>taṃ 'na svapakṣasiddhyasiddhinibandhanau jayaparājayau tayor jñānājñānanibandhanatvāt tatra sādharmyavacane vai<span type="ref-block" n="1723 r_AS-VDh#081,22_r"/>dharmyavacane 'pi vārthasya pratipattau tadubhayavacanāt sādhanavacanāsāmarthyājñānaṃ vādinaḥ syād eva prativādinas tu <span type="ref-block" n="1724 r_AS-VDh#082,01_r"/>tadudbhāvayatas tajjñānam atas taddhetukau tayor jayaparājayau katham ayuktau syātām ' iti tad api na parīkṣākṣa<span type="ref-block" n="1725 r_AS-VDh#082,02_r"/>maṃ vādiprativādinoḥ pakṣapratipakṣaparigrahavaiyarthyaprasaṅgāt kvacid ekatrāpi pakṣe jñānājñānayoḥ sambhavāt na <span type="ref-block" n="1726 r_AS-VDh#082,03_r"/>hi śabdādau nityatvasyānityatvasya vā jñānājñānaparīkṣāyām ekasya tadvijñānam aparasya tadavijñānaṃ jayasya <span type="ref-block" n="1727 r_AS-VDh#082,04_r"/>parājayasya vā nibandhanaṃ na sambhavati sādhanasāmarthyajñānājñānavat yugapatsādhanasāmarthyajñāne ca vādipra<span type="ref-block" n="1728 r_AS-VDh#082,05_r"/>tivādinoḥ kasya jayaḥ parājayo vā syāt tadaviśeṣāt na kasyacid iti cet tarhi sādhanavādino vacanā<span type="ref-block" n="1729 r_AS-VDh#082,06_r"/>dhikyakāriṇo yathā sādhanasāmarthyājñānaṃ tathā prativādino 'pi vacanādhikyadoṣodbhāvanāt tasya taddoṣamātre <span type="ref-block" n="1730 r_AS-VDh#082,07_r"/>jñānasiddheḥ na hi yo yad doṣaṃ vetti sa tadguṇam api kutaścin māraṇaśaktau viditāyām api viṣadravyasya kuṣṭā<span type="ref-block" n="1731 r_AS-VDh#082,08_r"/>panayanādiśaktau vedanānudayāt tato na jayaḥ parājayo vā syāt syān mataṃ 'sādhanavādinā sādhu sādhanaṃ <span type="ref-block" n="1732 r_AS-VDh#082,09_r"/>vaktavyaṃ dūṣaṇavādinā ca taddūṣaṇam tatra vādinaḥ prativādinā sabhāyām asādhanāṅgavacanasyodbhāvane sādhu <span type="ref-block" n="1733 r_AS-VDh#082,10_r"/>sādhanābhidhānājñānasiddheḥ parājayaḥ prativādinas tu tad dūṣaṇajñānanirṇayāj jayaḥ syāt' iti tad apy apeśalaṃ <span type="ref-block" n="1734 r_AS-VDh#082,11_r"/>vikalpānupapatteḥ sa hi prativādī nirdoṣasādhanavādino vacanādhikyam udbhāvayet sādhanābhāsavādino vā <span type="ref-block" n="1735 r_AS-VDh#082,12_r"/>prathamavikalpe vādinaḥ kathaṃ sādhanasvarūpājñānam tadvacane iyattājñānasyaivābhāvāt dvitīyavikalpe tu na <span type="ref-block" n="1736 r_AS-VDh#082,13_r"/>prativādino dūṣaṇajñānam avatiṣṭhate sādhanābhāsasyānudbhāvanāt tadvijñānāsiddheḥ tadvacanādhikyadoṣasya jñānā<span type="ref-block" n="1737 r_AS-VDh#082,14_r"/>ddūṣaṇatro 'sāv iti cet sādhanābhāsājñānād adūṣaṇajño 'pīti naikāntato vādinaṃ jayet tadadoṣodbhāvanalakṣaṇasya <span type="ref-block" n="1738 r_AS-VDh#082,15_r"/>parājayasyāpi nivārayitum aśakteḥ atha vacanādhikyadoṣodbhāvanād eva prativādino jayasiddhau sādhanābhā<span type="ref-block" n="1739 r_AS-VDh#082,16_r"/>sodbhāvanam anarthakam iti manyase nanv evaṃ sādhanābhāsānudbhāvanāt tasya parājayasiddhau vacanādhikyodbhāvanaṃ kathaṃ <span type="ref-block" n="1740 r_AS-VDh#082,17_r"/>jayāya prakalpyeta yadi punaḥ sādhanābhāsaṃ vacanādhikyaṃ codbhāvayanprativādī jayatīti mataṃ tadāsya mahatī <span type="ref-block" n="1741 r_AS-VDh#082,18_r"/>dviṣṭakāmitā sādharmyavacanād evārthagatau vaidharmyavacanam anarthakatvād dviṣṭvā sādhanābhāsodbhāvanād eva parasya nyakkāra<span type="ref-block" n="1742 r_AS-VDh#082,19_r"/>siddhau tadvacanādhikyodbhāvanasyānarthakasyāpi kāmitatvāt atha na vacanādhikyamātraṃ dviṣyate arthād āpa<span type="ref-block" n="1743 r_AS-VDh#082,20_r"/>nnasya svaśabdenābhidhānasya dviṣṭatvād iti mataṃ tad api na saṅgataṃ nigamanavacanadoṣasya pratijñāvacanadoṣo<span type="ref-block" n="1744 r_AS-VDh#082,21_r"/>dbhāvanād gatasyādbhāvanaprasaṅgāt pratijñāyāḥ punar vacanaṃ hi nigamanam tac ca pratijñāvacanasya duṣṭatvaprati<span type="ref-block" n="1745 r_AS-VDh#082,22_r"/>pattau duṣṭaṃ sāmarthyāt pratīyate eva athārthād āpannasyāpi nigamanavacanaduṣṭatvasyodbhāvanam adoṣodbhāvanabhayā<span type="ref-block" n="1746 r_AS-VDh#082,23_r"/>d abhimanyate tarhi sādharmyavacanād vaidharmyasyārthāyātasyāpy asādhanāṅgavacanabhayād abhidhānaṃ manyatāṃ viśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="1747 r_AS-VDh#083,01_r"/>na hi sādharmyam eva vaidharmyam eva vā sādhanasyāṅgaṃ pakṣadharmatvavat tadubhayasyāpi sādhanāṅgatvāt sādhanasya trirū<span type="ref-block" n="1748 r_AS-VDh#083,02_r"/>patvapratijñānāt tato na jñānājñānamātranibandhanau jayaparājayau śakyavyavasthau yathoditadoṣopanipātāt <span type="ref-block" n="1749 r_AS-VDh#083,03_r"/>svapakṣasiddhyasiddhinibandhanau tu tau niravadyau pakṣapratipakṣaparigrahavaiyarthyābhāvāt kasyacit kutaścit svapakṣasiddhau <span type="ref-block" n="1750 r_AS-VDh#083,04_r"/>susthitāyāṃ parasya pakṣasiddher asaṃbhavāt sakṛttajjayaparājayayor aprasakteḥ na hi vādinā sādhyāvinābhāvaniya<span type="ref-block" n="1751 r_AS-VDh#083,05_r"/>malakṣaṇena hetunā svapakṣasiddhau vidhātuṃ śakyāyām api pratijñodāharaṇādivacanam anarthakam apajayāya prakalpyate <span type="ref-block" n="1752 r_AS-VDh#083,06_r"/>tadvighātāhetutvāt tataḥ pratipakṣāsiddheḥ pratipādyāśayānurodhatas tatprayogāt tatprativiśeṣasya prayojanasya <span type="ref-block" n="1753 r_AS-VDh#083,07_r"/>sadbhāvāt nāpi hetor viruddhatodbhāvanād eva prativādinaḥ svapakṣasiddhau satyām api doṣāntarānudbhāvanaṃ tasya <span type="ref-block" n="1754 r_AS-VDh#083,08_r"/>parājayāya prakalpyate tata eva etena svapakṣasiddhau kṛtāyām api parapakṣanirākaraṇaṃ tasmin vā svapakṣasādha<span type="ref-block" n="1755 r_AS-VDh#083,09_r"/>nābhidhānaṃ na vādiprativādinor jayaprāptipratibandhakam iti pratipāditaṃ boddhavyam tad evaṃ sādharmyavaidharmyayor a<span type="ref-block" n="1756 r_AS-VDh#083,10_r"/>nyatareṇārthagatau tadubhayavacanaṃ vādino nigrahādhikaraṇam ity ayuktaṃ ca vyavasthitam pratijñādivacanaṃ nigraha<span type="ref-block" n="1757 r_AS-VDh#083,11_r"/>sthānam ity etat katham ayuktam iti ced ucyate  na hi śāstre pratijñā nābhidhīyate eva aniyatakathāyāṃ vā agnir atra dhūmāt vṛkṣo 'yaṃ śiṃśapātvādi<span type="ref-block" n="1759 r_AS-VDh#083,13_r"/>tyādivacanānāṃ śāstre darśanāt viruddho 'yaṃ hetur asiddho 'yam ityādipratijñāvacanānām aniyatakathāyāṃ prayogāt <span type="ref-block" n="1760 r_AS-VDh#083,14_r"/>parānugrahapravṛttānāṃ śāstrakārāṇāṃ pratipādyāvabodhanādhīnadhiyāṃ śāstrādau pratijñāprayogo yuktimān eva upayo<span type="ref-block" n="1761 r_AS-VDh#083,15_r"/>gitvāt tasyeti ced vāde 'pi so 'stu tatrāpi teṣāṃ tādṛśatvāt vāde 'pi vijigīṣupratipādanāyācāryāṇāṃ pravṛtteḥ <span type="ref-block" n="1762 r_AS-VDh#083,16_r"/>niyatakathāyāṃ pratijñāyā na prayogo yuktaḥ tadviṣayasyārthād gamyamānatvān nigamanādivad iti cet tata eva śā<span type="ref-block" n="1763 r_AS-VDh#083,17_r"/>strādiṣv api na hi tatra jigīṣavo na pratipādyāḥ pratijñādiviṣayo vā sāmarthyān na gamyate śāstrādāv a<span type="ref-block" n="1764 r_AS-VDh#083,18_r"/>jigīṣūṇām api pratipādyatvāt pratijñāder aprayoge keṣāñcin mandadhiyāṃ prakṛtārthāpratipatter gamyamānasya viṣaya<span type="ref-block" n="1765 r_AS-VDh#083,19_r"/>syāpi prayogaḥ tatpratipattyarthatvād iti cej jigīṣavaḥ kimu mandamatayo na santi yena tathā teṣām apratipa<span type="ref-block" n="1766 r_AS-VDh#083,20_r"/>dyamānānāṃ pratipattaye pratijñādiprayogo na syāt iti viśeṣābhāvād eva śāstrādau vāde ca pratijñāder abhi<span type="ref-block" n="1767 r_AS-VDh#083,21_r"/>dhānam anabhidhānaṃ vābhyupagantavyam aviśeṣeṇaiva nanu ca pratijñāyāḥ prayoge 'pi hetvādivacanam antareṇa sādhyā<span type="ref-block" n="1768 r_AS-VDh#083,22_r"/>prasiddher vyarthā pratijñā hetvādivacanād eva ca sādhyaprasiddher nigamanādikam akiñcitkaram eveti kaścit so 'pi  <span type="ref-block" n="1771 r_AS-VDh#084,01_r"/> katham atiśayīta akiñcitkaratvāviśeṣāt  tāthāga<span type="ref-block" n="1772 r_AS-VDh#084,02_r"/>tasya hetvādyabhidhāne tatsamarthanābhidhāne vā hetvādyanabhidhāne kasya samarthanam iti cet tathā sandhāyā apy a<span type="ref-block" n="1773 r_AS-VDh#084,03_r"/>nabhidhāne kva hetvādiḥ pravartatām gamyamāne pratijñāviṣaye eveti ced gamyamānasya hetvādeḥ samarthanam astu <span type="ref-block" n="1774 r_AS-VDh#084,04_r"/>gamyamānasyāpi hetvāder mandapratipattyarthaṃ vacanam iti cet tathā sandhāvacane ko 'paritoṣaḥ syān mataṃ samarthanaṃ <span type="ref-block" n="1775 r_AS-VDh#084,05_r"/>nāma hetoḥ sādhyena vyāptiṃ prasādhya dharmiṇi bhāvasādhanam yathā yat sat kṛtakaṃ vā tat sarvam anityaṃ yathā <span type="ref-block" n="1776 r_AS-VDh#084,06_r"/>ghaṭādiḥ san kṛtako vā śabda iti san kṛtako vā śabdaḥ yaś caivaṃ sa sarvo naśvaro yathā ghaṭādi<span type="ref-block" n="1777 r_AS-VDh#084,07_r"/>r iti vā prayogakramaniyamābhāvād iṣṭārthasiddher ubhayatrāviśeṣāt prāk sattvaṃ dharmiṇi prasādhya sādhanasya <span type="ref-block" n="1778 r_AS-VDh#084,08_r"/>paścād api sādhyena vyāptiprasādhanasyāvirodhāt vyāptiprasādhanaṃ punar viparyaye bādhakapramāṇopadarśanam yadi <span type="ref-block" n="1779 r_AS-VDh#084,09_r"/>punaḥ sarvaṃ satkṛtakaṃ vā pratikṣaṇavināśi na syān nitye kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhāt arthakriyāsāmarthyaṃ <span type="ref-block" n="1780 r_AS-VDh#084,10_r"/>sattvalakṣaṇam ato vyāvṛttam ity asad eva tat syāt sarvasāmarthyopākhyāvirahalakṣaṇaṃ hi nirupākhyam iti evaṃ <span type="ref-block" n="1781 r_AS-VDh#084,11_r"/>sādhanasya sādhyaviparyaye bādhakapramāṇānupadarśane virodhābhāvād asya vipakṣe nitye vṛtter adarśane 'pi san kṛtako <span type="ref-block" n="1782 r_AS-VDh#084,12_r"/>vā syān nityaś cety anivṛttir eva śaṅkāyāḥ tato vyatirekasya sandehādanaikāntiko hetvābhāsaḥ syāt na <span type="ref-block" n="1783 r_AS-VDh#084,13_r"/>hy adarśanamātrād vyāvṛttiḥ viprakṛṣṭeṣv artheṣv asarvadarśino 'darśanasyābhāvāsādhanāt arvāgdarśanena satām api keṣā<span type="ref-block" n="1784 r_AS-VDh#084,14_r"/>ñcid arthānām adarśanāt bādhakaṃ punaḥ pramāṇam yasya kramayaugapadyābhyāṃ na yogo na tasya kvacit sāmarthyam <span type="ref-block" n="1785 r_AS-VDh#084,15_r"/>asti cākṣaṇike saḥ iti pravartamānam asāmarthyam asallakṣaṇam ākarṣati tena yat satkṛtakaṃ vā tad anityam eveti <span type="ref-block" n="1786 r_AS-VDh#084,16_r"/>sidhyati tāvatā ca sādhanadharmamātrānvayaḥ sādhyadharmasya svabhāvahetulakṣaṇaṃ siddhaṃ bhavati atrāpy adarśanam a<span type="ref-block" n="1787 r_AS-VDh#084,17_r"/>pramāṇaṃ yataḥ kramayaugapadyā'yogasyaivāsāmarthyena vyāptyasiddheḥ pūrvasyāpi hetoḥ sattvāder na vyāptisiddhiḥ <span type="ref-block" n="1788 r_AS-VDh#084,18_r"/>punar ihāpi sādhanopagame 'navasthāprasaṅga iti na codyam iṣṭasyābhāvasādhanasyādarśanasya pramāṇatvāpratiṣedhāt <span type="ref-block" n="1789 r_AS-VDh#084,19_r"/>yad adarśanaṃ viparyayaṃ sādhayati hetoḥ sādhyaviparyaye tad api viruddhapratyupasthānādbādhakaṃ pramāṇam ucyate <span type="ref-block" n="1790 r_AS-VDh#085,01_r"/>evaṃ hi sa hetuḥ sādhyābhāve 'san sidhyed yadi tatra pramāṇavatā svaviruddhena bādhyeta anyathā tatrāsya bādhakā<span type="ref-block" n="1791 r_AS-VDh#085,02_r"/>siddhau saṃśayo durnivāraḥ na ca sarvānupalabdhir bhāvasya bādhikā dṛśyānupalabdher eva tadbādhakatvāt tatra <span type="ref-block" n="1792 r_AS-VDh#085,03_r"/>sāmarthyaṃ kramākramayogena vyāptaṃ siddhaṃ prakārāntarāsaṃbhavāt tena vyāpakadharmānupalabdhir akṣaṇike sāmarthyaṃ <span type="ref-block" n="1793 r_AS-VDh#085,04_r"/>bādhata iti kramayaugapadyāyogasya sāmarthyābhāvena vyāptisiddher nānavasthāprasaṅga iti svabhāvahetoḥ samarthanam <span type="ref-block" n="1794 r_AS-VDh#085,05_r"/>kāryahetor api yat kāryaṃ liṅgaṃ kāraṇasādhanāyopādīyate tasya tena kāryakāraṇabhāvapradarśanaṃ pramāṇābhyām <span type="ref-block" n="1795 r_AS-VDh#085,06_r"/>yathedam asmin sati bhavati satsv api tadanyeṣu samartheṣu taddhetuṣu tadabhāve na bhavatīti evaṃ hy asyāsandigdhaṃ <span type="ref-block" n="1796 r_AS-VDh#085,07_r"/>tatkāryatvaṃ samarthitaṃ bhavati anyathā kevalaṃ tadabhāve na bhavatīty upadarśane 'nyasyāpi tatrābhāve sandigdham a<span type="ref-block" n="1797 r_AS-VDh#085,08_r"/>sya sāmarthyaṃ syāt anyat tatra samarthaṃ tadabhāve tanna bhūtam iti śaṅkāyāḥ pratinivṛttyabhāvāt etannivṛttau <span type="ref-block" n="1798 r_AS-VDh#085,09_r"/>punarnivṛttau yadṛcchāsaṃvādo mātṛvivāhocitadeśajanmanaḥ piṇḍakharjūrasya deśāntareṣu mātṛvivāhābhāve 'bhāva<span type="ref-block" n="1799 r_AS-VDh#085,10_r"/>vat evaṃ samarthitaṃ ttasya kāryaṃ siddhyati siddhaṃ svasaṃbhavena tatsaṃbhavaṃ sādhayati kāryasya kāraṇāvyabhi<span type="ref-block" n="1800 r_AS-VDh#085,11_r"/>cārāt avyābhicāre ca svakāraṇaiḥ sarvakāryāṇāṃ <span resp="?" rend="underline">sadṛśo nyāya iti anupalabdher api</span> samarthanaṃ pratipa<span type="ref-block" n="1801 r_AS-VDh#085,12_r"/>ttur upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhisādhanaṃ tādṛśasyaivānupalabdher asadvyavahārasiddheḥ anupalabdhilakṣaṇaprāptasya <span type="ref-block" n="1802 r_AS-VDh#085,13_r"/>pratipattuḥ pratyakṣopalabdhinivṛttāv apy abhāvāsiddheḥ tatropalabdhilakṣaṇaprāptiḥ svabhāvaviśeṣaḥ kāraṇāntarasāka<span type="ref-block" n="1803 r_AS-VDh#085,14_r"/>lyaṃ ca svabhāvaviśeṣaḥ yan na trividhena viprakarṣeṇa viprakṛṣṭaṃ yad anātmarūpapratibhāsavivekena pratipattṛpratyakṣa<span type="ref-block" n="1804 r_AS-VDh#085,15_r"/>pratibhāsirūpaṃ sa tādṛśaḥ satsv anyeṣūpalambhakāraṇeṣu tathānupalabdho 'sadvyavahāraviṣayaḥ tato 'nyathā sati <span type="ref-block" n="1805 r_AS-VDh#085,16_r"/>liṅge saṃśayaḥ atrāpi sarvam evaṃvidham asadvyavahāraviṣayaḥ iti vyāptiḥkasyacid asatobhyupagame 'nyasya <span type="ref-block" n="1806 r_AS-VDh#085,17_r"/>tallakṣaṇāviśeṣāt na hy evaṃvidhasyāsattvānabhyupagame 'nyatra tasya yogaḥ na hy evaṃvidhasya sataḥ satsv anye<span type="ref-block" n="1807 r_AS-VDh#085,18_r"/>ṣūpalambhakāraṇeṣv anupalabdhiḥ anupalabhyamānaṃ tv īdṛśaṃ nāstīty etāvanmātranimitto 'yam asadvyavahāraḥ anyasya <span type="ref-block" n="1808 r_AS-VDh#086,01_r"/><span resp="?" rend="underline">tannimittasyābhāvād iti</span> taccaivaṃ trividhasya hetoḥ samarthanaṃ na rūpāntaraṃ vipakṣavyāvṛttirūpatvāt <span type="ref-block" n="1809 r_AS-VDh#086,02_r"/>tṛtīyasyaiva rūpasyāsapakṣāsattvalakṣaṇasyaivaṃ pratipādanāt tadavacane sādhanāṅgasya trirūpaliṅgasyāvacanād asā<span type="ref-block" n="1810 r_AS-VDh#086,03_r"/>dhanāṅgavacanaṃ nigrahādhikaraṇaṃ prasajyeta nigamanādes tu heturūpātiriktatvād abhidhānam anarthakaṃ trirūpahetunā <span type="ref-block" n="1811 r_AS-VDh#086,04_r"/>sādhyārthapratipatter vihitatvāt tato nigamanādīna'tiśete eva samarthanam iti tad etad api svadarśanānurāga<span type="ref-block" n="1812 r_AS-VDh#086,05_r"/>mātraṃ saugatasya nigamanāder api sādhanāvayavatvāt pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānyavayavā iti parair abhi<span type="ref-block" n="1813 r_AS-VDh#086,06_r"/>dhānāt nigamanasyopanayasya vā saṃgarasyevāvacane nyūnākhyasya nigrahasthānasya prasakteḥ hīnamanyatamenāpi <span type="ref-block" n="1814 r_AS-VDh#086,07_r"/>nyūnam iti vacanāt yadi punaḥ sādhanāvayavatve 'pi nigamanāder vacanam ayuktaṃ hetvādinaivārthapratyāyanād iti <span type="ref-block" n="1815 r_AS-VDh#086,08_r"/>mataṃ tadā samarthanasya heturūpatve 'pi nirdoṣahetuprayogād eva sādhyaprasiddhes tadabhidhānam anarthakaṃ kathaṃ na bhavet <span type="ref-block" n="1816 r_AS-VDh#086,09_r"/>yataḥ samarthanaṃ nigamanādīn atiśayīta hetor vipakṣavyāvṛttisādhanalakṣaṇasya samarthanasyāvacane rūpāntarasa<span type="ref-block" n="1817 r_AS-VDh#086,10_r"/>ttve 'pi gamakatvāsambhavān nigamanādyavacane 'pi gamakatvopapatteḥ samarthanaṃ nigamanādīn atiśayīteti cet hanta <span type="ref-block" n="1818 r_AS-VDh#086,11_r"/>hato 'si pakṣadharmatvasapakṣasattvayor heturūpatvāpāyāpatteḥ anyathānupapannatvasyaiva tathā hetulakṣaṇatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="1819 r_AS-VDh#086,12_r"/>tasyaiva samarthanarūpatvāt tadbhāve eva hetoḥ prayojakatvadarśanāt pakṣadharmatvādiprayoge vādino 'sādhanāṅgava<span type="ref-block" n="1820 r_AS-VDh#086,13_r"/>canasya nigrahasthānatvaprasakteḥ pratipādyānurodhataḥ pakṣadharmatvādivacanān na nigrahaprāptir iti cet tathā nigama<span type="ref-block" n="1821 r_AS-VDh#086,14_r"/>nādivacanād api sā mā bhūt sarvathātiśayāsattvāt yadi punar ayaṃ nirbandhaḥ pratipādyānurodhato 'py atiri<span type="ref-block" n="1822 r_AS-VDh#086,15_r"/>ktavacanam asādhanāṅgavacanaṃ nigrahasthānam iti tadā  yasya niru<span type="ref-block" n="1825 r_AS-VDh#086,18_r"/>pādhi sattvaṃ prasiddhaṃ taṃ prati śuddhaḥ svabhāvahetuḥ prayujyate naśvaraḥ śabdaḥ sattvād iti yasya tv anarthānta<span type="ref-block" n="1826 r_AS-VDh#086,19_r"/><span resp="?" rend="underline">rabhūtaviśeṣaṇaṃ sattvaṃ prasiddhaṃ taṃ prati so 'narthāntarabhūtaviśeṣaṇa evotpattimattvād iti yasya punararthāntarabhū</span><span type="ref-block" n="1827 r_AS-VDh#086,20_r"/>taviśeṣaṇaṃ sattvaṃ saṃprasiddhaṃ taṃ pratyarthāntarabhūtaviśeṣaṇa eva kṛtakatvād iti apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ <span type="ref-block" n="1828 r_AS-VDh#086,21_r"/>kṛtaka iti vacanāt tathā kṛtakatvāt prayatnānantarīyakatvād ity ādiṣu ca svārthikasya kapratyayasyābhidhānam api <span type="ref-block" n="1829 r_AS-VDh#086,22_r"/>tādṛśaśabdaprasiddhyanusāriṇaṃ prati nātiriktam ucyate anyathāprayoge tadaparitoṣāt tathā ca yat sat ta<span type="ref-block" n="1830 r_AS-VDh#087,01_r"/>t sarvaṃ kṣaṇikaṃ yathā ghaṭa itīyatā śabde 'py avigānena sattvapratipattāv api saṃś ca śabda iti pakṣadharmapradarśanaṃ <span type="ref-block" n="1831 r_AS-VDh#087,02_r"/>nātiriktavacanaṃ tadantareṇa tatpratipattum aśaktaṃ prati tathā vacanāc chaktaṃ prati tadavacanāt <span resp="?" rend="underline">viduṣāṃ vācyo <span type="ref-block" n="1832 r_AS-VDh#087,03_r"/>hetur eva hi kevalaḥ</span> iti vacanān na parājayāya kasyacit prabhavet' iti vadantaḥ saugatāḥ pratipādyānuro<span type="ref-block" n="1833 r_AS-VDh#087,04_r"/>dhataḥ sādharmyavacane 'pi vaidharmyavacanaṃ tadvacane 'pi ca sādharmyavacanaṃ pakṣādivacanaṃ vā necchantīti kim api <span type="ref-block" n="1834 r_AS-VDh#087,05_r"/>mahādbhutam tathā tadiṣṭau vā tadvacanaṃ nigrahādhikaraṇam ity ayuktam eva vyavatiṣṭhate kiñca kvacit pakṣadharmatva<span type="ref-block" n="1835 r_AS-VDh#087,06_r"/>pradarśanaṃ saṃś ca śabda ity avigānāt  saṃśca śabda iti vacanam antareṇāpi śabde sattvapratītes tasya nigrahasthānatvaprasaṅgāt prati<span type="ref-block" n="1837 r_AS-VDh#087,08_r"/>jñāvacanavad asādhanāṅgatvāt tasyānigrahasthānatve vā saṃgaravacanāder apy apajayaprāptivirodhāt pakṣadharmapradarśanam asādha<span type="ref-block" n="1838 r_AS-VDh#087,09_r"/>nāṅgavacanād apajayaprāptyā vyāhatam eva trilakṣaṇavacanasamarthanaṃ ca tadantareṇāpi trilakṣaṇavacanasya sādhanā<span type="ref-block" n="1839 r_AS-VDh#087,10_r"/>ṅgatvasiddhau pratijñādivacanasya sādhanāṅgatvasiddher anyathā tasya pratijñādivacanavad apajayaprāptinibandhanatvaprasakteḥ <span type="ref-block" n="1840 r_AS-VDh#087,11_r"/>tatas tadvyāhatiṃ parijihīrṣatā gamyamānasyāpi vacanaṃ nāsādhanāṅgavacanaṃ vādino nigrahādhikaraṇam iti <span type="ref-block" n="1841 r_AS-VDh#087,12_r"/>pratipattavyam nanv evam aprastutasyāpi nāṭakādighoṣaṇasya dvādaśalakṣaṇaprarūpaṇasya vā nigrahādhikaraṇatvaṃ na <span type="ref-block" n="1842 r_AS-VDh#087,13_r"/>syād iti ced evam etat  svapakṣaṃ sādhayatas tu tatsiddhyaiva vijayasaṃbhavād itarasya parājayaprāpter nāpra<span type="ref-block" n="1844 r_AS-VDh#087,15_r"/>stutādivacanaṃ nigrahasthānam  vādino nigrahasthānaṃ sveṣṭasādhanavacanam abhyupagamyā<span type="ref-block" n="1845 r_AS-VDh#087,16_r"/>'pratibhayā tūṣṇīṃbhāvād ity apy anena pratyuktam  nyāyasya samānatvāt kim evaṃ vādinā kartavyam iti cet  tataḥ kim iti cet  kasyacit svapakṣasiddher abhāvāt kathaṃ tarhi vādaparisamāptir vādiprativādinor iti cet <span type="ref-block" n="1849 r_AS-VDh#087,20_r"/> tad uktaṃ svapakṣasiddher ekasya <span type="ref-block" n="1850 r_AS-VDh#087,21_r"/>nigraho 'nyasya vādinaḥ nāsādhanāṅgavacanaṃ nādoṣodbhāvanaṃ dvayoḥ iti tathā tattvārthaślokavārtike 'py uktaṃ <span type="ref-block" n="1851 r_AS-VDh#088,01_r"/> svapakṣasiddhiparyantā śāstrīyārthavicāraṇā vastvāśrayatvato yadvallaukikārthavicāraṇā iti  granthakāraḥ śrīsvāmisamantabhadrācāryaḥ 'sa tvam evāsi nirdoṣaḥ' iti tvanmatā<span type="ref-block" n="1853 r_AS-VDh#088,03_r"/>mṛtabāhyānām ityādi ca gamyamānasyāpi vacane doṣābhāvāt </p><p n="a_35" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1854 r_AS-VDh#088,04_r"/>nanu ca sarvathaikāntavādinām api kuśalākuśalasya karmaṇaḥ paralokasya ca prasiddher āptatvopapatter mahattvaṃ kiṃ <span type="ref-block" n="1855 r_AS-VDh#088,05_r"/>naḥ stutam ity āśaṅkāyām idam āhuḥ </p><p n="a_37" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1857 r_AS-VDh#088,07_r"/>kāyavāṅ manaḥ kriyā karma trividho yoga āsravaḥ taddvividhaṃ kuśalākuśalabhedāt kāyavāṅ manaḥ karma <span type="ref-block" n="1858 r_AS-VDh#088,08_r"/>yogaḥ sa āsravaḥ śubhaḥ puṇyasyā'śubhaḥ pāpasya iti vacanāt pretyabhāvaḥ paralokaḥ taddhetur vā <span type="ref-block" n="1859 r_AS-VDh#088,09_r"/>dharmo 'dharmaś ca kāraṇe kāryopacārāt caśabdān niḥśreyasādiparigrahaḥ etat sarvam ekāntagraharakteṣv anityaikā<span type="ref-block" n="1860 r_AS-VDh#088,10_r"/>ntādyabhiniveṣaparavaśīkṛteṣu madhye na kvacit saṃbhavati teṣāṃ svavairitvāt tattvopaplavavādivat svavairiṇas te <span type="ref-block" n="1861 r_AS-VDh#088,11_r"/>paravairitvāt tadvat kiṃ punaḥ svaṃ ko vā paraḥ puṇyaṃ pāpaṃ ca karma tatphalaṃ kuśalam akuśalaṃ ca svaṃ tatsamba<span type="ref-block" n="1862 r_AS-VDh#088,12_r"/>ndhaḥ paralokādiś ca tasya svayam ekāntavādibhir iṣṭatvāt paraḥ punar anekāntaḥ tasya tair aniṣṭatvāt tadvai<span type="ref-block" n="1863 r_AS-VDh#088,13_r"/>ritvaṃ tu teṣāṃ tatpratiṣedhābhidhānāt tatsvavairitvaṃ sādhayati yasmāt  nanu ca śūnyavādibhir advaitāvalambibhiś ca tasyā<span type="ref-block" n="1865 r_AS-VDh#088,15_r"/>niṣṭatvāt kathaṃ sarveṣām ekāntavādināṃ tad iṣṭam iti cen na tair api saṃvṛttyā prāyeṇeṣṭatvāt kathaṃ punar anekāntapra<span type="ref-block" n="1866 r_AS-VDh#088,16_r"/>tiṣedhena tad bādhyate iti cet kramākramayoḥ pratiṣedhāt tayor anekāntena vyāptatvāt tatpratiṣedhena tatprati<span type="ref-block" n="1867 r_AS-VDh#088,17_r"/>ṣedhasiddheḥ kramākramapratiṣedhe cārthakriyāpratiṣedhaḥ tasyāstābhyāṃ vyāptatvāt arthakriyāpratiṣedhe ca <span type="ref-block" n="1868 r_AS-VDh#088,18_r"/>karmādikaṃ virudhyate tasya tayā vyāptatvāt yadi vānekāntapratiṣedhena kṣaṇikādyekāntavirodhaḥ tad ekā<span type="ref-block" n="1869 r_AS-VDh#088,19_r"/>ntasyānekāntāvinābhāvitvāt tasyāpi svarūpeṇa sattve 'nekāntarūpeṇa cāsattvavyavasthāyām anekāntasya <span type="ref-block" n="1870 r_AS-VDh#088,20_r"/>durnivāratvāt tadavinābhāvitvaṃ siddham eva anyathā tadvyavasthānupapatteḥ iti paravairitvāt svavairitvam tathā <span type="ref-block" n="1871 r_AS-VDh#089,01_r"/>ca kathaṃ karmādikam anāśrayaṃ na virudhyate  nanu ca 'kasyacit karmaṇaḥ puṇyapāpā<span type="ref-block" n="1873 r_AS-VDh#089,03_r"/>khyasya kutaścid anuṣṭhānāt kāyādivyāpāralakṣaṇāt kvacid ātmani kadācit saṃsāridaśāyāṃ janma mā bhūt sarvathā <span type="ref-block" n="1874 r_AS-VDh#089,04_r"/>satas tadaghaṭanāt karmaphalasya vā śubhāśubhaparalokalakṣaṇasya karmaviśeṣāt tattvajñānāder vā niśśreyasasya <span type="ref-block" n="1875 r_AS-VDh#089,05_r"/>sarvathā sadbhāvāviśeṣāt tasyāsatas tu tato janmās tu prāgasataḥ paścāt prādurbhāvadarśanāt iti cen na <span type="ref-block" n="1876 r_AS-VDh#089,06_r"/>ubhayatra tadvirodhāviśeṣāt  nanu ca śūnyavādinaḥ svapnadaśāyām ivānyadā<span type="ref-block" n="1878 r_AS-VDh#089,08_r"/>pi vyalīkapratibhāsānāṃ karmādīnāṃ katham anuparamaprasaṅgo yataḥ saṃvṛtyā karmādijanmāviruddhaṃ na bhaved iti <span type="ref-block" n="1879 r_AS-VDh#089,09_r"/>cen na sādhyasamatvād udāharaṇasya yathaiva hy asvapnadaśāyāṃ vyalīkapratibhāsānām ahetukatvād anuparamaprasaṅgaḥ <span type="ref-block" n="1880 r_AS-VDh#089,10_r"/>śūnyavādināṃ tathā svapnāvasthāyām api tadaviśeṣāt teṣām avidyāvāsanāhetukatvād ahetukatvam asiddham iti <span type="ref-block" n="1881 r_AS-VDh#089,11_r"/>cen na anādy'avidyāvāsanāyā apy asattve vitathapratibhāsahetutvavirodhāt khapuṣvavat sattve vā sarvathā <span type="ref-block" n="1882 r_AS-VDh#089,12_r"/>śūnyavādānavatārāt saṃvṛttisattvāt tasyāḥ śūnyavādāvatāra iti cet tarhi paramārthato 'saty'avidyā kathaṃ vita<span type="ref-block" n="1883 r_AS-VDh#089,13_r"/>thapratibhāsahetuḥ syāt svarūpeṇa sad eva hi kiñcid vitathapratibhāsān api janayaddṛṣṭaṃ yathā cakṣuṣi timirādi<span type="ref-block" n="1884 r_AS-VDh#089,14_r"/>kaṃ na punar asatsvaraviṣāṇam iti sarvaśūnyavādino vyalīkapratibhāsānuparamaprasaṅga eva ahetukatvāt <span type="ref-block" n="1885 r_AS-VDh#089,15_r"/>tato nābhāvaikānte kasyacit kutaścit kadācit kvacij janma saṃbhavati sadasadanekāntapratiṣedhādbhāvaikāntavat <span type="ref-block" n="1886 r_AS-VDh#089,16_r"/> kāryasya nirhe<span type="ref-block" n="1887 r_AS-VDh#089,17_r"/>tukatvāviśeṣāj janmavirodhasiddheḥ janmani vā tasyānuparatiprasaṅgāt nanv antas tattvavādino yogācārasya <span type="ref-block" n="1888 r_AS-VDh#089,18_r"/>pūrvavijñānād uttaravijñānasyotpatteḥ <span resp="?" rend="underline">sautrāntikasya</span> cāntarbahistattvobhayavādinaḥ pūrvārthakṣaṇād uttarārthakṣaṇasya prā<span type="ref-block" n="1889 r_AS-VDh#089,19_r"/>durbhāvāt kuto niṣkāraṇatvaṃ kāryasyeti cen na  <span type="ref-block" n="1890 r_AS-VDh#089,20_r"/>kāryakālaṃ prāpnuvato 'pi kāraṇatvādarśanād anyathā sarvasya samānakṣaṇavarttinas tatkāraṇatvaprasaṅgāt yasya bhāvā<span type="ref-block" n="1891 r_AS-VDh#090,01_r"/>bhāvayoḥ kāryasya bhāvābhāvau tad eva kāraṇam iti kalpanāyāṃ  tatra tadakāraṇatvasādhanād anyakāryavat tasya vā tadakāryatvasiddhes tadvat kāryam eva <span type="ref-block" n="1893 r_AS-VDh#090,03_r"/>tadanantaraṃ saṃbhavatīti cet  <span type="ref-block" n="1894 r_AS-VDh#090,04_r"/>kālāntare 'pi kiñcid bhavaty eva mūṣikā'larkṣaviṣavikāravadbhāvirājyādinimittakaratalarekhādivac ceti cet  svasattākṣaṇāt pūrvaṃ paścāc cāsati samarthe kāraṇe svakālaniyatā'rthakriyopapa<span type="ref-block" n="1897 r_AS-VDh#090,07_r"/>dyate na punaḥ śaśvatsatīti kuto niyamaḥ  yathaiva hi kṣaṇikaṃ kāraṇaṃ yad yadā yatra yathotpitsu kāryaṃ tat tadā tatra <span type="ref-block" n="1899 r_AS-VDh#090,09_r"/>tathotpādayati tasyaivaṃvidhasāmarthyasadbhāvāt tatsāmarthyāpekṣiṇaḥ kāryasya svakālaniyamaḥ sidhyatīti kalpyate <span type="ref-block" n="1900 r_AS-VDh#090,10_r"/>tathā nityam api kāraṇaṃ yad yadā yatra yathā phalam utpitsu tat tadā tatra tathopajanayati tasya tādṛśasāmarthyayo<span type="ref-block" n="1901 r_AS-VDh#090,11_r"/>gāt tatsāmarthyāpekṣiṇaḥ phalasya kālaniyamaḥ kin na kalpayituṃ śakyaḥ śāśvatikasya pratikāryaṃ sāmarthyabhedā<span type="ref-block" n="1902 r_AS-VDh#090,12_r"/>danityatvaprasaṃga iti cen na kṣaṇikasyāpy ekasya yugapadanekakāryakāriṇaḥ pratikāryaṃ sāmarthyabhedādanekatvaprasa<span type="ref-block" n="1903 r_AS-VDh#090,13_r"/>ṅgāt  tasyāpi tathāvidhaikasvabhāvatvāt  nityaṃ katham utpadyate sattvānniṣpannavad iti paryanuyujyate <span type="ref-block" n="1906 r_AS-VDh#090,16_r"/>na punaḥ kṣaṇikaṃ kathaṃ prādurbhavet asattvāt khapuṣpavad iti paryanuyogārham iti pakṣapātamātram  nanv ekatvaṃ virudhyate sa hi guṇāntarādhā<span type="ref-block" n="1908 r_AS-VDh#090,18_r"/>nam anekaṃ kramaśo 'nubhavan yady ekena svabhāvenānubhavet tadā tasyaikasvabhāvatāpattiḥ anyathā nirhetukatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="1909 r_AS-VDh#090,19_r"/>tadanubhavanasya niyamāyogāt athānekena svabhāvena tadanubhavet tadā katham ekasvabhāvatā tasya anekasvabhāva<span type="ref-block" n="1910 r_AS-VDh#091,01_r"/>sya tato bhedāt tasyaikarūpatve kuto 'yam asyānekasvabhāvaḥ saṃbandhāt tasya sa iti kalpanāyāṃ sa saṃbandhaḥ svasva<span type="ref-block" n="1911 r_AS-VDh#091,02_r"/>bhāvair guṇāntarādhānānubhavanahetuḥ kim ekena svabhāvena syād anekena veti sa eva paryanuyogo 'navasthā ca iti <span type="ref-block" n="1912 r_AS-VDh#091,03_r"/>kaścit so 'pi dūṣaṇābhāsavādī svayam iṣṭasyaikasya jñānasya grāhyagrāhakākāravaiśvarūpyavirodhaprasaṅgāt prakṛta<span type="ref-block" n="1913 r_AS-VDh#091,04_r"/>paryanuyogasyāviśeṣāt  saṃvedanasyaikasya pratyakṣaparokṣā<span type="ref-block" n="1915 r_AS-VDh#091,06_r"/>kāratayā vaiśvarūpyasiddheḥ saṃvidrūpatayā saṃvedanasya pratyakṣataiva grāhyagrāhakākāraviviktatayāpi pratyakṣatā <span type="ref-block" n="1916 r_AS-VDh#091,07_r"/>na punaḥ parokṣatā yato vaiśvarūpyaṃ prakṛtaparyanuyogayogyaṃ bhaved iti cen na tathā sakṛd apy apratibhāsanādbrahmādvai<span type="ref-block" n="1917 r_AS-VDh#091,08_r"/>tavat grāhyagrāhakākārākrāntasyaiva sarvadā vedanasyānubhavāt tataḥ saṃvedanam ekam anekaṃ pratyakṣaparokṣākārau <span type="ref-block" n="1918 r_AS-VDh#091,09_r"/>bibhrāṇaṃ sāmarthyaprāptam eva  grāhyagrāhakākāraśūnyatayā hi śūnyam <span type="ref-block" n="1919 r_AS-VDh#091,10_r"/>saṃvedanamātram upayatas tatsaṃvid upapadyate na punaḥ saṃvinmātram apy asad upavarṇayato vipratiṣedhāt sveṣṭāsiddheḥ <span type="ref-block" n="1920 r_AS-VDh#091,11_r"/>pralāpamātraprasakteḥ  yogācāraḥ sautrāntiko vā sarvathā śūnyaṃ saṃvidadvaitaṃ vānicchan  <span type="ref-block" n="1922 r_AS-VDh#091,13_r"/>kālāntare kāryaṃ kurvatkāraṇaṃ kṣaṇikam abhyupagacchatāṃ nāyaṃ doṣa iti cen na teṣām api  <span type="ref-block" n="1924 r_AS-VDh#091,15_r"/>yathaiva hi kūṭastham apariṇāmitvāt kramayaugapadyābhyām arthakriyāyām asamartham api vyalīkakalpanayā kramākramasamākrā<span type="ref-block" n="1925 r_AS-VDh#091,16_r"/>ntakāryaparamparāṃ kurvad abhyupagamyate nityaikāntavādibhiḥ sāṃkhyādibhis tathā kṣaṇikam api svasattākṣaṇāt pūrvaṃ <span type="ref-block" n="1926 r_AS-VDh#091,17_r"/>paścāc cātyantam asat sarvathārthakriyāyām asāmarthyaṃ prathayad api saṃvṛttyā kramākramavṛttikāryamālāṃ nirvarttayad urarīkriyate <span type="ref-block" n="1927 r_AS-VDh#091,18_r"/>kṣaṇikavādibhiḥ iti kūṭasthād anatiśāyanaṃ kṣaṇikasya siddham eva  samantabhadrasvāmi<span type="ref-block" n="1928 r_AS-VDh#092,01_r"/>bhiḥ  parasparanirapekṣasadasadubhayaikāntanityānityobhayaikāntavā<span type="ref-block" n="1929 r_AS-VDh#092,02_r"/>dino 'pi tadasaṃbhavād advaitaikāntād ivādivat tad evaṃ sarvathaikāntavādināṃ dṛṣṭeṣṭaviruddhabhāṣitvād ajñānādidoṣā<span type="ref-block" n="1930 r_AS-VDh#092,03_r"/>śrayatvasiddher āptatvānupapattes tvam eva bhagavann arhan sarvajño vītarāgaś ca yuktiśāstrāvirodhivāktvena nirdoṣatayā <span type="ref-block" n="1931 r_AS-VDh#092,04_r"/>niścito mahāmunibhis tattvārthaśāsanārambho 'bhiṣṭutaḥ tatsiddhinibandhanatvād iti tattvārthaślokavārtikālaṅkāre <span type="ref-block" n="1932 r_AS-VDh#092,05_r"/>vyāsataḥ samarthitaṃ pratipattavyam nanu ca bhāva eva padārthānām iti niścaye dṛṣṭeṣṭavirodhābhāvāt tadvādino <span type="ref-block" n="1933 r_AS-VDh#092,06_r"/>nirdoṣatvasiddher āptatvopapatteḥ stutyatā'stv iti bhagavatparyanuyoge satīvāhuḥ </p><p n="a_39" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1935 r_AS-VDh#092,08_r"/>padārthāḥ prakṛtyādīni pañcaviṃśatitattvāni mūlaprakṛtir avikṛtir mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta <span type="ref-block" n="1936 r_AS-VDh#092,09_r"/>ṣoḍaśakaś ca vikāro na prakṛtir na vikṛtiḥ puruṣaḥ iti vacanāt teṣām astitvam eveti niścayo <span type="ref-block" n="1937 r_AS-VDh#092,10_r"/>bhāvaikāntaḥ tasminn abhyupagamyamāne sarveṣām itaretarābhāvādīnām abhāvānām apanhavaḥ syāt tataḥ sarvātma<span type="ref-block" n="1938 r_AS-VDh#092,11_r"/>katvādiprasaṅgaḥ tatra vyaktāvyaktayos tāvad itaretarābhāvasyāpahnave vyaktasyāvyaktātmakatve sarvātma<span type="ref-block" n="1939 r_AS-VDh#092,12_r"/>katvam tathā ca hetumadanityamavyāpi sakriyam anekam āśritaṃ liṅgam sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viparī<span type="ref-block" n="1940 r_AS-VDh#092,13_r"/>tam avyaktam iti vyaktāvyaktalakṣaṇabhedakathanavirodhaḥ prakṛtipuruṣayor atyantābhāvanihnave prakṛteḥ puruṣātma<span type="ref-block" n="1941 r_AS-VDh#092,14_r"/>katve sarvātmakatvam eva tathā ca triguṇam aviveki viṣayaḥ sāmānyam acetanaṃ prasavadharmi vyaktaṃ tathā <span type="ref-block" n="1942 r_AS-VDh#092,15_r"/>pradhānaṃ tadviparītas tathā ca pumān iti tallakṣaṇabhedakathanavyāghātaḥ prāgabhāvasyāpahnave mahadahaṅkārāde<span type="ref-block" n="1943 r_AS-VDh#092,16_r"/>r vikārasyānāditvaprasaṅgaḥ tathā ca prakṛter mahāṃs tato 'haṅkāras tasmād gaṇaś ca ṣoḍaśakaḥ tasmād api ṣoḍaśa<span type="ref-block" n="1944 r_AS-VDh#092,17_r"/>kāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni iti sṛṣṭikramakathanaṃ vipratiṣidhyate pradhvaṃsābhāvasyāpanhave tasyānantatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="1945 r_AS-VDh#092,18_r"/>pṛthivyādīni pañca mahābhūtāni pañcasu tanmātreṣu līyantepṛthivyā gandharūparasasparśaśabdatanmātreṣu praveśāt <span type="ref-block" n="1946 r_AS-VDh#092,19_r"/>salilasya rasādiṣu tejaso rūpādiṣu vāyoḥ sparśaśabdatanmātrayoḥ ākāśasya śabdatanmātre 'nupraveśāt <span type="ref-block" n="1947 r_AS-VDh#092,20_r"/>tanmātrāṇāṃ ca pañcānāṃ buddhīndriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ ca manasā saha ṣoḍaśakasya gaṇasyāhaṅkāre 'ntarbhāvas tasya <span type="ref-block" n="1948 r_AS-VDh#092,21_r"/>ca mahati mahataḥ prakṛtāv iti saṃhāranivedanam ativyākulaṃ syāt tataḥ sarvam asvarūpaṃ svenāsādhāraṇena <span type="ref-block" n="1949 r_AS-VDh#092,22_r"/>rūpeṇa kasyacit tattvasya vyavasthānāghaṭanāt tac ca sarvasyobhayarūpatve tadviśeṣanirākṛteḥ codito dadhi <span type="ref-block" n="1950 r_AS-VDh#093,01_r"/>khādeti kim uṣṭraṃ nābhidhāvati iti dūṣaṇāspadam atāvakaṃ mataṃ na tava bhagavato 'rhataḥ kathañcid abhāvāpahna<span type="ref-block" n="1951 r_AS-VDh#093,02_r"/>vābhāvāt nanu ca vyaktāvyaktayor itaretarābhāvasya tatsvabhāvasya prakṛtipuruṣayor atyantābhāvasya ca tadrūpasya <span type="ref-block" n="1952 r_AS-VDh#093,03_r"/>mahadahaṅkārādīnāṃ prāgabhāvasya ca svakāraṇasvabhāvasya mahābhūtādīnāṃ pradhvaṃsābhāvasya ca svāntarbhāvāśrayasva<span type="ref-block" n="1953 r_AS-VDh#093,04_r"/>rūpasya  abhyupagamād abhāvāpahnavāsiddheḥ kathaṃ sarvātmakatvādir doṣa iti cen na tathā bhāvaikāntavirodhāt <span type="ref-block" n="1954 r_AS-VDh#093,05_r"/>sarvasya bhāvābhāvātmakatvaprasakteḥ na hi viyam api bhāvād arthāntaram evābhāvaṃ saṃgirāmahe tasya nīrūpatvaprasa<span type="ref-block" n="1955 r_AS-VDh#093,06_r"/>ṅgāt nāstīti pratyayajanakatvarūpasadbhāvād abhāvasya nīrūpatvābhāvopagame tasya bhāvasvabhāvatvasiddheḥ pratya<span type="ref-block" n="1956 r_AS-VDh#093,07_r"/>yābhidhānaviṣayasyārthakriyākāriṇaḥ padārthasya bhāvasvabhāvatvapratijñānāt nāstitvasya vastudharmatvād astitvava<span type="ref-block" n="1957 r_AS-VDh#093,08_r"/>t vastuno 'stīti pratyayaviṣayo hi paryāyostitvaṃ nāstītipratyayaviṣayas tu nāstivat  kathaṃ parihartuṃ śakyaḥ sarvavivartātmakasyaikasyānādyanantasya <span type="ref-block" n="1959 r_AS-VDh#093,10_r"/>pradhānasyeṣṭatvāt tadvyatirekeṇa sakalaviśeṣāṇāṃ tattvato 'saṃbhavāt siddhasādhanam iti cen na prakṛtipuruṣayor api <span type="ref-block" n="1960 r_AS-VDh#093,11_r"/>viśeṣābhāvānuṣaṅgāt sattāvyatirekeṇa tayor apratibhāsanāt sattādvaitaprasaṅgāt tad evāstu cetanetaraviśeṣā<span type="ref-block" n="1961 r_AS-VDh#093,12_r"/>ṇāmavidyopakalpitatvād iti cet  na tāvat pratyakṣāt tasya vidhāyaka<span type="ref-block" n="1962 r_AS-VDh#093,13_r"/>tvaniyamāt viśeṣapratiṣedhe pravṛttyayogāt nāpy anumānād āgamād vā tasyāpi pratiṣedhakatvāniṣṭeḥ anyathā <span type="ref-block" n="1963 r_AS-VDh#093,14_r"/>pratyakṣasyāpi pratiṣedhakatvaprasaṅgāt svayaṃ na kutaścit pramāṇādayaṃ viśeṣānapanhute kiṃ tarhi  vastuviśeṣasādhanavādinā hi na kāraṇabhedas tatsādhanaṃ prayoktavyaṃ tasyābhedavādinaṃ pratya<span type="ref-block" n="1965 r_AS-VDh#093,16_r"/>siddhatvāt nāpi viruddhadharmādhyāsaḥ tata eva kiṃ tarhi  vyabhicārī nanu jñānātmanaḥ khaṇḍaśaḥ <span type="ref-block" n="1967 r_AS-VDh#093,18_r"/>pratibhāsanasya vibhrāntatvāt tattvatas tasyaikatvān na tena vyabhicāraḥ tad uktam avibhāgo 'pi buddhyātmā <span type="ref-block" n="1968 r_AS-VDh#093,19_r"/>viparyāsitadarśanaiḥ grāhyagrāhakasaṃvittibhedavān iva lakṣyate iti cet  śakyaṃ hi vaktuṃ saṃvinnirbhāsabhedaḥ kutaścit pratipattur vibhrama eva tattvataḥ saṃvinmā<span type="ref-block" n="1970 r_AS-VDh#093,21_r"/>trasyādvayasya vyavasthiteḥ yathā viśuddham ākāśaṃ timiropapluto naraḥ saṅkīrṇam iva mātrābhir bhinnābhir abhima<span type="ref-block" n="1971 r_AS-VDh#093,22_r"/>nyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> tathedam abhalaṃ brahma nirvikalpam avidyayā kaluṣatvam ivāpannaṃ bhedarūpaṃ prapaśyati <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti <span type="ref-block" n="1972 r_AS-VDh#094,01_r"/>vacanāt tathā cāsiddhaṃ viśeṣasādhanaṃ na sādhyasādhanāyālam  cakṣurādijñānapratibhāsabhedo 'py asiddha evābhedavādi<span type="ref-block" n="1974 r_AS-VDh#094,03_r"/>na iti ced grāhyagrāhakasaṃvittipratibhāsabhedo 'pi bhedavādinaḥ kim ekatra jñānātmani siddhaḥ saṃvṛttyā siddha <span type="ref-block" n="1975 r_AS-VDh#094,04_r"/>iti cet samaḥ samādhiḥ yo 'pītaretarābhāvapratyayādbhāvasvabhāvabhedaṃ sādhayet tasya  varṇādipratyayo bhāvasvabhāvabhedaṃ svasādhyam artham antareṇaiva bhā<span type="ref-block" n="1977 r_AS-VDh#094,06_r"/>vād vyabhicāritvād ayathārtho na punar itaretarābhāvapratyaya ity aśakyavyavasthaṃ tasya bhāvābhāvayor abhede 'pītaretarā<span type="ref-block" n="1978 r_AS-VDh#094,07_r"/>bhāvapratyayena vyabhicārāt  pratyakṣam a<span type="ref-block" n="1979 r_AS-VDh#094,08_r"/>bhāvaviṣayaṃ bhavaty eva tasyendriyaiḥ saṃyuktaviśeṣaṇasaṃbandhasadbhāvād ghaṭābhāvaviśiṣṭaṃ bhūtalaṃ gṛhṇāmīti pratya<span type="ref-block" n="1980 r_AS-VDh#094,09_r"/>yād iti cen na tasya bhūtalādibhāvaviṣayatvāt  kramato 'nantapararūpābhāvapratipattāv evopakṣīṇaśaktikatvaprasaṅgāt pratyakṣasya kvacit pratipattā <span type="ref-block" n="1982 r_AS-VDh#094,11_r"/>smaryamāṇasya ghaṭasyābhāvapratipattau tadapararūpasyānantasyāsmaryamāṇatvaṃ bhāvadarśanāvasarakāraṇam iti cen na pratya<span type="ref-block" n="1983 r_AS-VDh#094,12_r"/>kṣasya smaraṇānapekṣatvāt tasya smṛtyapekṣāyām apūrvārthasākṣātkāritvavirodhāt bhāvapratyakṣaṃ kiñcit tu smaraṇa<span type="ref-block" n="1984 r_AS-VDh#094,13_r"/>nirapekṣaṃ yogipratyakṣavat kiñcittu smaraṇāpekṣaṃ sukhādisādhanārthavyavasāyavat kvacijabhāvapratyakṣaṃ smaraṇanira<span type="ref-block" n="1985 r_AS-VDh#094,14_r"/>pekṣaṃ yogino 'bhāvapratyakṣaṃ yathā kvacid abhāvapratyakṣaṃ punaḥ pratiṣedhyasmaraṇāpekṣam eva tathā pratīteḥ iti <span type="ref-block" n="1986 r_AS-VDh#094,15_r"/>cen na smaraṇāpekṣasya vikalpajñānasya pratyakṣatvavirodhād anumānādivat pratyakṣasya sakalakalpanāviṣayatvā<span type="ref-block" n="1987 r_AS-VDh#094,16_r"/>t smṛtyapekṣāyām anavasthāprasaṅgāt smṛteḥ pūrvānubhavāpekṣatvāt pūrvānubhavasyāpy aparasmṛtyapekṣatvāt sudūram api <span type="ref-block" n="1988 r_AS-VDh#094,17_r"/>gattvā kasyacid anubhavasya smṛtinirapekṣatve prakṛtānubhavasyāpi smṛtisāpekṣatvakalpanāvaiyarthyāt na ca <span type="ref-block" n="1989 r_AS-VDh#094,18_r"/>smṛtiḥ pūrvānubhūtārthaviṣayā kathañcid apy apūrvārthe jñānam upajanayitum alaṃ tasyās tatpratyabhijñānamātrajananasāmarthya<span type="ref-block" n="1990 r_AS-VDh#094,19_r"/>pratīter dṛṣṭe sajātīyārthe 'pi smṛteḥ sādṛśyapratyabhijñānajanakatvasiddheḥ pūrvānubhūte ghaṭe smṛtis tato vijātī<span type="ref-block" n="1991 r_AS-VDh#094,20_r"/>ye 'rthāntare tadabhāve vijñānam upajanayatīti śilāplavaṃ kaḥ śraddadhītānyatra jaḍātmanaḥ tataḥ smṛtinirapekṣam eva <span type="ref-block" n="1992 r_AS-VDh#094,21_r"/>sarvaṃ pratyakṣam tac ca yady abhāvaviṣayaṃ syāt tadā bhāvadarśanam anavasaram eva tatkāraṇābhāvāt pratipattur bhāvadidṛ<span type="ref-block" n="1993 r_AS-VDh#095,01_r"/>kṣā bhāvadarśanakāraṇam ity api na samyak puruṣecchānapekṣatvāt pratyakṣasya satyām api ghaṭadidṛkṣāyāṃ tadvikale <span type="ref-block" n="1994 r_AS-VDh#095,02_r"/>pradeśe darśanābhāvād asatyām api sati ghaṭe darśanasadbhāvāt iti na pratyakṣam abhāvaṃ pratyeti tasya sanmātravi<span type="ref-block" n="1995 r_AS-VDh#095,03_r"/>ṣayatvāt tatraiva pramāṇatvopapatter avyabhicārāt  syād ānumānikī na hi nirupākhyasya svabhāvaḥ kaścit saṃbhavati bhāvasvabhā<span type="ref-block" n="1997 r_AS-VDh#095,05_r"/>vatvaprasaṅgāt nāpi kāryaṃ tata eva iti kutaḥ svabhāvāt kāryād vā hetos tatpramitiḥ anupalabdhiḥ punas ta<span type="ref-block" n="1998 r_AS-VDh#095,06_r"/>syāsiddhim eva vyavasthāpayed iti tato 'pi na tatpramitiḥ bhāvānām anupalabdhes tatpramitir ity api na samyak <span type="ref-block" n="1999 r_AS-VDh#095,07_r"/>tato bhāvāntarasvabhāvasyaivābhāvasyāvabhāsanāt etena virodhiliṅgān nirupākhyasyābhāvasya pramitir apā<span type="ref-block" n="2000 r_AS-VDh#095,08_r"/>stā sadupalambhakapramāṇapañcakanivṛttes tatpramitir ity api mithyā tasyā api nirupākhyatve kvacit pramiti<span type="ref-block" n="2001 r_AS-VDh#095,09_r"/>jananāsaṃbhavāt ātmanaḥ sadupalambhakapramāṇapañcakarūpatvenāpariṇāmasya prasajyapratiṣedharūpasya pramāṇatvavi<span type="ref-block" n="2002 r_AS-VDh#095,10_r"/>rodhāt yadi punar anyavastuvijñānarūpā tannivṛttis tadā na tato nirupākhyasya pramitiḥ vastvantararūpasyai<span type="ref-block" n="2003 r_AS-VDh#095,11_r"/>vābhāvasya siddheḥ na ca prakārāntaram asti kiñcit iti kutas tatpramitiḥ </p><p n="a_40" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2004 r_AS-VDh#095,12_r"/>mā bhūn nirupākhyasyābhāvasya pratyakṣato 'nyato vā pramāṇāt pratipattis tathāpi na sattādvaitasya siddhiḥ vastunānā<span type="ref-block" n="2005 r_AS-VDh#095,13_r"/>tvasyaiva tataḥ paricchitter ity aparas tasyāpi  nānyathā a<span type="ref-block" n="2006 r_AS-VDh#095,14_r"/>tiprasaṅgāt tad api vyabhicāry eva vipakṣe 'pi bhāvāt tathā hi  na hy ekatra nartakyādikṣaṇe yugapadupanibaddhadṛṣṭīnāṃ prekṣakajanānāṃ vividhaṃ karma <span type="ref-block" n="2008 r_AS-VDh#095,16_r"/>buddhivyapadeśasukhādikāryam asiddhaṃ yena tasya svabhāvābhede 'pi vividhakarmatā na bhavet  tasyāpi śaktinānātvopagamān na buddhyādiḥ prasavaviśeṣo vyabhi<span type="ref-block" n="2010 r_AS-VDh#095,18_r"/>cārīti cen na anavasthāprasaṅgāt nartakyādikṣaṇaikaśaktāv api buddhyādikāryanānātvāc chaktinānātvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="2011 r_AS-VDh#095,19_r"/>tathā tacchaktāv api iti sudūram api gatvā buddhyādiprasavaviśeṣasadbhāve 'pi śaktinānātvābhāve kathaṃ nāsau <span type="ref-block" n="2012 r_AS-VDh#096,01_r"/>vyabhicārī syāt iti kuto vastunānātvagatiḥ  sattādvaitavādī viśeṣānapanhuvīta tadrūpādiskandhānāṃ dravyādipadārthānāṃ <span type="ref-block" n="2015 r_AS-VDh#096,04_r"/>vā nirupākhyābhāvānām iva paramārthataḥ kṣaṇikatvākṣaṇikatvatadubhayānubhayarūpatvādiviśeṣasādhane 'pi sādhanavya<span type="ref-block" n="2016 r_AS-VDh#096,05_r"/>bhicārāt so 'pi kasyacid dhi sanmātradehasya parabrahmaṇas tadvādī ekatvaṃ pratibhāsa<span type="ref-block" n="2018 r_AS-VDh#096,07_r"/>nāt tatkāryāt tatsvabhāvad vā sādhayed anyato vā tac ca sādhanaṃ sādhyād abhinnam eva anyathā dvaitaprasaṅgāt sādhya<span type="ref-block" n="2019 r_AS-VDh#096,08_r"/>sādhanayor abhede ca kim ekatvaṃ kena pratibhāsakāryādinā nirṇītaṃ syāt pakṣasya vipakṣasya sapakṣasya cābhāvāt <span type="ref-block" n="2020 r_AS-VDh#096,09_r"/>sādhyadharmādhāratayā hi prasiddho dharmī pakṣaḥ sa ca sarveṣām arthānāṃ dharmiṇām aprasiddhau tato 'nyatvena sādhyadharma<span type="ref-block" n="2021 r_AS-VDh#096,10_r"/>sya caikatvasyāsaṃbhave kathaṃ prasidhyen nāma vipakṣaś ca tadviruddhas tato 'nyo vā nādvaitavādino 'sti tathā sapa<span type="ref-block" n="2022 r_AS-VDh#096,11_r"/>kṣaś ca sādhyadharmāvinābhūtasādhanapradarśanaphalas tasya dūrotsārita eva tatsiddhau vā bhedavādaprasiddhiḥ parābhyu<span type="ref-block" n="2023 r_AS-VDh#096,12_r"/>pagamāt pakṣādisiddher adoṣa iti cen na svaparavibhāgāsiddhau parābhyupagamasyāpy asiddheḥ etena yad uktaṃ sarve 'rthāḥ <span type="ref-block" n="2024 r_AS-VDh#096,13_r"/>pratibhāsāntaḥpraviṣṭāḥ pratibhāsasamānādhikaraṇatayā'vabhāsamānatvāt pratibhāsasvātmavad iti brahmādvaitasya <span type="ref-block" n="2025 r_AS-VDh#096,14_r"/>sādhanaṃ tad api pratyākhyātam āmnāyāt tatsiddhir ity apy asaṃbhāvyaṃ tasyāpi sādhyād abhede sādhanatvāyogāt <span type="ref-block" n="2026 r_AS-VDh#096,15_r"/>tataḥ sādhyasādhanayor abhede kiṃ sattādvaitaṃ kenānumānenāgamena pratyakṣeṇa vā pramāṇena sādhitaṃ syāt pakṣasa<span type="ref-block" n="2027 r_AS-VDh#096,16_r"/>pakṣavipakṣāṇām āmnāyasyendriyādeś cānumānāgamapratyakṣajñānātmakapramāṇakāraṇasyābhāvān naivaṃ tatkṛtaṃ syāt na <span type="ref-block" n="2028 r_AS-VDh#096,17_r"/> sādhanaṃ hi pramāṇaṃ sādhyate niścīyate 'neneti tadra<span type="ref-block" n="2029 r_AS-VDh#096,18_r"/>hitā na sādhyasya prameyasya siddhiḥ śūnyatādisiddhiprasaṅgāt svarūpasya svato gatir iti tu saṃvidadvaita<span type="ref-block" n="2030 r_AS-VDh#096,19_r"/>vādino 'pi samānam kiṃ bahunā sarvasya sveṣṭatattvaṃ pratyakṣādipramāṇābhāve 'pi vyavatiṣṭheta svarūpasya svato <span type="ref-block" n="2031 r_AS-VDh#096,20_r"/>gateḥ ity atiprasaṅga eva puruṣādvaitavadanekāntavādasyāpi siddheḥ saṃvidadvaitavadan ekasaṃvedanasyāpi siddheḥ <span type="ref-block" n="2032 r_AS-VDh#096,21_r"/>iti na sattādvaitaṃ niṣparyāyaṃ śakyam abhyupagantum vicārayiṣyate caitat prapañcato 'gre tad alam atiprasaṅgena <span type="ref-block" n="2033 r_AS-VDh#097,01_r"/>tato bhāvā eva nānātmādaya iti bhāvaikānto 'bhyupagamyatām tatra ca sarvātmakatvādidoṣānuṣaṅgaḥ pari<span type="ref-block" n="2034 r_AS-VDh#097,02_r"/>harttum aśakyaḥ </p><p n="a_41" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2035 r_AS-VDh#097,03_r"/>saṃprati ghaṭādeḥ śabdādeś ca prāgabhāvapradhvaṃsābhāvanihnavavādinaṃ prati dūṣaṇam upadarśayantaḥ kārikām āhuḥ </p><p n="a_43" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2037 r_AS-VDh#097,05_r"/>kāryasyātmalābhāt prāg'abhavanaṃ prāgabhāvaḥ sa ca tasya prāganantarapariṇāma evetyeke teṣāṃ tatpūrvānādipariṇā<span type="ref-block" n="2038 r_AS-VDh#097,06_r"/>masantatau kāryasadbhāvaprasaṅgaḥ tatretaretarābhāvarūpasya tadabhāvasyopagamān nāyaṃ doṣa iti cet tadanantarapa<span type="ref-block" n="2039 r_AS-VDh#097,07_r"/>riṇāme 'pi tata eva kāryasyābhāvasiddheḥ kim arthaḥ prāgabhāvaḥ parikalpyate kāryasya prāgabhāvābhāvasvabhāvatva<span type="ref-block" n="2040 r_AS-VDh#097,08_r"/>siddhyartham iti cet katham evaṃ kāryāt pūrvaparyāyeṇa rahiteṣu tatpūrvottarākhilapariṇāmeṣu kāryasvabhāvatvaṃ na prasa<span type="ref-block" n="2041 r_AS-VDh#097,09_r"/>jyeta prāgabhāvābhāvasvabhāvatvāviśeṣe 'pi kaścid eveṣṭaḥ paryāyaḥ kāryaṃ na punar itare pariṇāmā ity abhinive<span type="ref-block" n="2042 r_AS-VDh#097,10_r"/>śamātram syād ākūtaṃ 'kāryāt prāganantaraparyāyas tasya prāgabhāvaḥ tasyaiva pradhvaṃsaḥ kāryaṃ ghaṭādi na <span type="ref-block" n="2043 r_AS-VDh#097,11_r"/>punar itaretarābhāvo yena tatpūrvottarasakalaparyāyāṇāṃ ghaṭatvaṃ prasajyeta na ca teṣāṃ prāgabhāvapradhvaṃsarūpatā<span type="ref-block" n="2044 r_AS-VDh#097,12_r"/>sti taditaretarābhāvarūpatopagamāt' iti tad etad api sugatamatānusaraṇaṃ syādvādavādinām āyātaṃ svamataviro<span type="ref-block" n="2045 r_AS-VDh#097,13_r"/>dhāt prāgabhāvo hy anādir iti tanmatam tac ca ghaṭasya pūrvānantaraparyāyamātraprāgabhāvasyopagame virudhyate <span type="ref-block" n="2046 r_AS-VDh#097,14_r"/>dravyārthādeśād anādiḥ prāgabhāvo 'bhimata iti cet kim idānīṃ mṛdādidravyaṃ prāgabhāvaḥ tathopagame kathaṃ <span type="ref-block" n="2047 r_AS-VDh#097,15_r"/>prāgabhāvābhāvasvabhāvatā ghaṭasya ghaṭeta dravyasyābhāvāsaṃbhavāt tata eva na jātucid ghaṭasyotpattiḥ syāt <span type="ref-block" n="2048 r_AS-VDh#097,16_r"/>yadi punaḥ pūrvaparyāyāḥ sarve 'pyanādisantatayo ghaṭasya prāgabhāvo 'nādir iti mataṃ tadāpi prāganantaraparyāya<span type="ref-block" n="2049 r_AS-VDh#097,17_r"/>nivṛttāv iva tatpūrvaparyāyanivṛttāv api ghaṭasyotpattiprasaṅgaḥ tathā sati ghaṭasyānāditvaṃ pūrvaparyāyanivṛttisa<span type="ref-block" n="2050 r_AS-VDh#097,18_r"/>ntater apy anāditvāt nanu ca na prāganantaraparyāyaḥ prāgabhāvo ghaṭasya nāpi mṛdādidravyamātraṃ na ca <span type="ref-block" n="2051 r_AS-VDh#097,19_r"/>tatpūrvasakalaparyāyasantatiḥ kiṃ tarhi dravyaparyāyātmā prāgabhāvaḥ sa ca syād anādiḥ syāt sādir iti <span type="ref-block" n="2052 r_AS-VDh#097,20_r"/>syādvādidarśanaṃ nirākulam eveti cen na evam apy ubhayapakṣopakṣiptadoṣānuṣaṅgāt dravyarūpatayā tāvad anāditve <span type="ref-block" n="2053 r_AS-VDh#098,01_r"/>prāgabhāvasyānantatvaprasakteḥ sarvadā kāryānutpattiḥ syāt paryāyarūpatayā ca sāditve prāgabhāvāt pūrvam apy u<span type="ref-block" n="2054 r_AS-VDh#098,02_r"/>tpattiḥ paścād iva kathaṃ nivāryeta na ca gatyantaram asti 'tato na bhāvasvabhāvaḥ prāgabhāvaḥ tasya bhāva<span type="ref-block" n="2055 r_AS-VDh#098,03_r"/>vilakṣaṇatvāt padārthaviśeṣaṇatvasiddheḥ ' ity ante te 'pi na samīcīnavācaḥ sarvathā bhāvavilakṣaṇasyābhāvasya <span type="ref-block" n="2056 r_AS-VDh#098,04_r"/>grāhakapramāṇābhāvāt 'svotpatteḥ prāg nāsīd ghaṭa iti pratyayo 'sadviṣayaḥ satpratyayavilakṣaṇatvāt <span type="ref-block" n="2057 r_AS-VDh#098,05_r"/>yas tu sadviṣayaḥ sa na satpratyayavilakṣaṇo yathā saddravyam ityādipratyayaḥ satpratyayavila<span type="ref-block" n="2058 r_AS-VDh#098,06_r"/>kṣaṇaś cāyaṃ tasmād asadviṣayaḥ' ity anumānaṃ prāgabhāvasya grāhakam iti cen na prāgabhāvādau nāsti pradhvaṃ<span type="ref-block" n="2059 r_AS-VDh#098,07_r"/>sābhāvādir iti pratyayena vyabhicārāt tasyāpy asadviṣayatvān nā doṣa iti cen na abhāvānavasthāprasaṅgāt <span type="ref-block" n="2060 r_AS-VDh#098,08_r"/>syān mataṃ bhāve bhūbhāgādau nāsti kumbhādir iti pratyayo mukhyābhāvaviṣayaḥ prāgabhāvādau nāsti pradhvaṃ<span type="ref-block" n="2061 r_AS-VDh#098,09_r"/>sādir ity upacaritābhāvaviṣayaḥ tato nābhāvānavastheti tad apy ayuktaṃ paramārthataḥ prāgabhāvādīnāṃ sāṅkaryapra<span type="ref-block" n="2062 r_AS-VDh#098,10_r"/>saṅgāt na hy upacaritenābhāvena parasparam abhāvavānāṃ vyatirekaḥ sidhyet sarvatra mukhyābhāvaparikalpanānartha<span type="ref-block" n="2063 r_AS-VDh#098,11_r"/>kyaprasaṅgāt yad apy uktaṃ na bhāvasvabhāvaḥ prāgabhāvādiḥ sarvadā bhāvaviśeṣaṇatvād iti tad api na samyag anu<span type="ref-block" n="2064 r_AS-VDh#098,12_r"/>mānaṃ hetoḥ pakṣāvyāpakatvāt na prāgabhāvaḥ pradhvaṃsādav ityāder abhāvaviśeṣaṇasyāpy abhāvasya prasiddheḥ <span type="ref-block" n="2065 r_AS-VDh#098,13_r"/>guṇādinā vyabhicārāc ca tasya sarvadā bhāvaviśeṣaṇatve 'pi bhāvasvabhāvatvāt rūpaṃ paśyāmītyādivyavahāreṇa <span type="ref-block" n="2066 r_AS-VDh#098,14_r"/>guṇasya svatantrasyāpi pratīter na sarvadā bhāvaviśeṣaṇatvam asyeti cet tarhy abhāvas tattvam ity abhāvasyāpi svatantratvapratīteḥ <span type="ref-block" n="2067 r_AS-VDh#098,15_r"/>śaśvadbhāvaviśeṣaṇatvaṃ mā sidhat sāmarthyāt tadviśeṣyasya dravyādeḥ saṃpratyayāt sadā bhāvaviśeṣaṇam evābhāva iti <span type="ref-block" n="2068 r_AS-VDh#098,16_r"/>cet tathaiva guṇādiḥ santataṃ bhāvaviśeṣaṇam astu tadviśeṣyasya dravyasya sāmarthyād gamyamānatvāt kiñca prāga<span type="ref-block" n="2069 r_AS-VDh#098,17_r"/>bhāvaḥ sādiḥ sāntaḥ parikalpyate sādirananto vānādirananto vā'nādiḥ sānto vā prathame vikalpe <span type="ref-block" n="2070 r_AS-VDh#098,18_r"/>prāgabhāvāt pūrvaṃ ghaṭasyopalabdhiprasaṅgaḥ tadvirodhinaḥ prāgabhāvasyābhāvāt dvitīye prāgabhāvakāle ghaṭasyānu<span type="ref-block" n="2071 r_AS-VDh#098,19_r"/>palabdhiprasaktiḥ tasyānantatvāt tṛtīye tu sadānupalabdhiḥ caturthe punar ghaṭotpattau prāgabhāvasyābhāve <span type="ref-block" n="2072 r_AS-VDh#098,20_r"/>ghaṭopalabdhivadaśeṣakāryopalabdhiḥ syāt sarvakāryāṇām utpatsyamānānāṃ prāgabhāvasyaikatvāt yāvanti kāryā<span type="ref-block" n="2073 r_AS-VDh#098,21_r"/>ṇi tāvantas tatprāgabhāvāḥ tatraikasya prāgabhāvasya vināśe 'pi śeṣotpatsyamānakāryaprāgabhāvānām avināśān na <span type="ref-block" n="2074 r_AS-VDh#098,22_r"/>ghaṭopalabdhau sarvakāryoṃpalabdhir iti cet tarhy anantāḥ prāgabhāvās te svatantrā bhāvatantrā vā svatantrāś cet kathaṃ na <span type="ref-block" n="2075 r_AS-VDh#099,01_r"/>bhāvasvabhāvāḥ kālādivat bhāvatantrāś cet kim utpannabhāvatantrā utpatsyamānabhāvatantrā vā na tāvad ādivika<span type="ref-block" n="2076 r_AS-VDh#099,02_r"/>lpaḥ samutpannabhāvakāle tatprāgabhāvavināśāt dvitīyavikalpo 'pi na śreyāt prāgabhāvakāle svayam asatā<span type="ref-block" n="2077 r_AS-VDh#099,03_r"/>m utpatsyamānabhāvānāṃ tadāśrayatvāyogāt anyathā pradhvaṃsābhāvasyāpi pradhvastapadārthāśrayatvāpatteḥ na cānu<span type="ref-block" n="2078 r_AS-VDh#099,04_r"/>tpannaḥ pradhvasto vārthaḥ kasyacid āśrayo nāma atiprasaṅgāt yadi punar eka eva prāgabhāvo viśeṣaṇabhedād bhinna <span type="ref-block" n="2079 r_AS-VDh#099,05_r"/>upacaryate ghaṭasya prāgabhāvaḥ paṭāder veti tathotpannapadārthaviśeṣaṇatayā tasya vināśe 'py utpatsyamānārthaviśeṣa<span type="ref-block" n="2080 r_AS-VDh#099,06_r"/>ṇatvenāvināśān nityatvam apīti mataṃ tadā prāgabhāvādicatuṣṭayakalpanāpi mā bhūt sarvatraikasyaivābhāvasya <span type="ref-block" n="2081 r_AS-VDh#099,07_r"/>viśeṣaṇabhedāt tathā bhedavyavahāropapatteḥ kāryasyaiva pūrveṇa kālena viśiṣṭo 'rthaḥ prāgabhāvaḥ pareṇa viśiṣṭaḥ <span type="ref-block" n="2082 r_AS-VDh#099,08_r"/>pradhvaṃsābhāvaḥ nānārthaviśiṣṭaḥ sa eva cetaretarābhāvaḥ kālatraye 'py atyantanānāsvabhāvabhāvaviśeṣaṇo 'tyantābhā<span type="ref-block" n="2083 r_AS-VDh#099,09_r"/>vaḥ syāt pratyayabhedasyāpi tathopapatteḥ sattaikatve 'pi dravyādiviśeṣaṇabhedād bhedavyavahāravat yathaiva hi <span type="ref-block" n="2084 r_AS-VDh#099,10_r"/>satpratyayāviśeṣād viśeṣaliṅgābhāvād ekatvaṃ sattāyām iṣṭaṃ bhavadbhis tathaivāsatpratyayāviśeṣād viśeṣaliṅgābhāvād asattā<span type="ref-block" n="2085 r_AS-VDh#099,11_r"/>yām apy ekatvam astu atha prāg nāsīd ityādipratyayaviśeṣād asattā caturbhedeṣyate tarhi prāg āsīt paścād bhaviṣyati <span type="ref-block" n="2086 r_AS-VDh#099,12_r"/>sampraty astīti kālabhedena pāṭalīputre 'sti citrakūṭe 'stīti deśabhedena ghaṭo 'sti paṭo 'stīti dravyabhedena <span type="ref-block" n="2087 r_AS-VDh#099,13_r"/>rūpam asti raso 'stīti guṇabhedena prasāraṇam asti gamanam astīti karmabhedena ca pratyayaviśeṣasadbhāvāt prāksattā<span type="ref-block" n="2088 r_AS-VDh#099,14_r"/>dayaḥ sattābhedāḥ kimu neṣyante atha pratyayaviśeṣāt tadviśeṣaṇāny eva bhidyante tasya tannimittakatvāt <span type="ref-block" n="2089 r_AS-VDh#099,15_r"/>na tu sattā tataḥ saikaiveti mataṃ tarhi tata evābhāvabhedo 'pi mā bhūt sarvathā viśeṣābhāvāt na caiko <span type="ref-block" n="2090 r_AS-VDh#099,16_r"/>'py abhāvaḥ kṣityādivivarttaghaṭaśabdādivyatirekeṇa pratyakṣataḥ pratibhāsate kevalaṃ gatānugatikatayā lokaḥ <span type="ref-block" n="2091 r_AS-VDh#099,17_r"/>pṛthivyādibhūtacatuṣṭayaviṣayam eva prāgabhāvādivikalpamātravaśāt prāgabhāvādivyavahāraṃ pravartayati dravyādivi<span type="ref-block" n="2092 r_AS-VDh#099,18_r"/>kalpamātrād dravyādivyavahāravat pramāṇādiprakṛtyādirūpaskandhādivikalpamātrāt tadvyavahāravac ca tato na prāga<span type="ref-block" n="2093 r_AS-VDh#099,19_r"/>bhāvaḥ kaścid iha pratīyate pradhvaṃsābhāvādivat iti prāgabhāvādinihnavaṃ kṛttvā pṛthivyādikāryadravyam a<span type="ref-block" n="2094 r_AS-VDh#099,20_r"/>bhyupagacchaṃś cārvāko 'nenopālabhyate na punaḥ sāṃkhyo 'nyo vā tasya kāryadravyānabhyupagamāt tirobhāvā<span type="ref-block" n="2095 r_AS-VDh#099,21_r"/>virbhāvavatpariṇāmopagame 'pi bhāvasvabhāvaprāgabhāvādyabhyupagamasyāpi sadbhāvāt tatra prāgabhāvasya prasiddhasyā<span type="ref-block" n="2096 r_AS-VDh#099,22_r"/>py apalapanaṃ nihnavaḥ tasmin kriyamāṇe kāryadravyaṃ pṛthivyādikamanādi syāt pradhvaṃsasya ca dharmasya svabhāvasya <span type="ref-block" n="2097 r_AS-VDh#099,23_r"/>pracyavo 'palāpaḥ tasmin vidhīyamāne tadanantatāṃ brajet na cānādyanantaṃ pṛthivyādikaṃ prāgabhāvādyapahna<span type="ref-block" n="2098 r_AS-VDh#100,01_r"/>vavādinābhyupagantuṃ śakyate svamatavirodhāl laukāyatikatvahāniprasaṅgāt kathaṃ punaḥ prāgabhāvaḥ prasiddhaḥ <span type="ref-block" n="2099 r_AS-VDh#100,02_r"/>tasyoktadūṣaṇaviṣayatayā vyavasthityabhāvād iti cen na syādvādibhir abhīṣṭe prāgabhāve yathoktadūṣaṇānavakāśāt <span type="ref-block" n="2100 r_AS-VDh#100,03_r"/>naiyāyikādibhir abhimatasya tu tasya tair api nirākaraṇāt ṛjusūtranayārpaṇād dhi prāgabhāvas tāvat kāryasyopādā<span type="ref-block" n="2101 r_AS-VDh#100,04_r"/>napariṇāma eva pūrvo 'nantarātmā na ca tasmin pūrvānādipariṇāmasantatau kāryasadbhāvaprasaṅgaḥ prāgabhāvavi<span type="ref-block" n="2102 r_AS-VDh#100,05_r"/>nāśasya kāryarūpatopagamāt kāryotpādaḥ kṣayo hetor iti vakṣyamāṇatvāt prāgabhāvatatprāgabhāvādes tu pūrva<span type="ref-block" n="2103 r_AS-VDh#100,06_r"/>pūrvapariṇāmasya santatyānāder vivakṣitakāryarūpatvābhāvāt na ca tatrāsyetaretarābhāvaḥ parikalpyate yena <span type="ref-block" n="2104 r_AS-VDh#100,07_r"/>tatpakṣopakṣiptadūṣaṇāvatāraḥ syāt nāpy evaṃ prāgabhāvasyānāditvavirodhaḥ prāgabhāvatatprāgabhāvādeḥ prāga<span type="ref-block" n="2105 r_AS-VDh#100,08_r"/>bhāvasantānasyānāditvopagamāt na cātra santānibhyas tattvānyatvapakṣayoḥ santāno dūṣaṇārhaḥ pūrvapūrva<span type="ref-block" n="2106 r_AS-VDh#100,09_r"/>prāgabhāvātmakabhāvakṣaṇānām evāparāmṛṣṭabhedānāṃ santānatvābhiprāyāt santānikṣaṇāpekṣayā tu prāgabhāvasyānā<span type="ref-block" n="2107 r_AS-VDh#100,10_r"/>ditvābhāve 'pi na doṣaḥ tathā ṛjusūtranayasyeṣṭatvāt tathāsmin pakṣe pūrvaparyāyāḥ sarve 'py anādisaṃtatayo ghaṭasya <span type="ref-block" n="2108 r_AS-VDh#100,11_r"/>prāgabhāva iti vacane 'pi na prāganantaraparyāyanivṛttāv iva tatpūrvaparyāyanivṛttāv api ghaṭasyotpattiprasaṅgo yena <span type="ref-block" n="2109 r_AS-VDh#100,12_r"/>tasyānāditvaṃ pūrvaparyāyanivṛttisaṃtater apy anāditvād āpādyate ghaṭāt pūrvakṣaṇānām aśeṣāṇām api tatprāgabhāvarūpā<span type="ref-block" n="2110 r_AS-VDh#100,13_r"/>ṇām abhāve ghaṭotpattyabhyupagamāt prāganantarakṣaṇānivṛttau tadanyatamakṣaṇānivṛttāv iva sakalatatprāgabhāvani<span type="ref-block" n="2111 r_AS-VDh#100,14_r"/>vṛttyasiddher ghaṭotpattiprasaṅgāsaṃbhavāt vyavahāraranayārpaṇāt tu mṛdādidravyaṃ ghaṭādeḥ prāgabhāva iti vacane 'pi <span type="ref-block" n="2112 r_AS-VDh#100,15_r"/>prāgabhāvābhāvasvabhāvatā ghaṭasya na durghaṭā yato dravyasyābhāvāsaṃbhavān na jātucid utpattir ghaṭasya syāt <span type="ref-block" n="2113 r_AS-VDh#100,16_r"/>kāryarahitasya pūrvakālaviśiṣṭasya mṛdādidravyasya ghaṭādiprāgabhāvarūpatopagamāt tasya ca kāryotpattau vi<span type="ref-block" n="2114 r_AS-VDh#100,17_r"/>nāśasiddheḥ kāryarahitatāvināśam antareṇa kāryasahitatayotpattyayogāt kāryotpatter evopādānātmakaprāga<span type="ref-block" n="2115 r_AS-VDh#100,18_r"/>bhāvakṣayasya vakṣyamāṇatvāt tathā pramāṇārpaṇād dravyaparyāyātmā prāgabhāva ity abhidhāne 'pi nobhayapakṣopakṣipta<span type="ref-block" n="2116 r_AS-VDh#100,19_r"/>doṣānuṣaṅgaḥ prāgabhāvasya dravyarūpatayeva paryāyarūpatayāpy anāditvanirūpaṇāt na cānāder anantataikāntaḥ <span type="ref-block" n="2117 r_AS-VDh#101,01_r"/>sidhyati bhavyajīvasaṃsārasyānāditve 'pi sāntatvaprasiddheḥ anyathā kasyacin muktyayogāt nāpi sāntasya <span type="ref-block" n="2118 r_AS-VDh#101,02_r"/>sāditvaikāntaḥ kasyacit saṃsārasya sāntatve 'py anāditvaprasiddheḥ tato na sarvadā kāryānutpattiḥ pūrvam apy utpattir vā <span type="ref-block" n="2119 r_AS-VDh#101,03_r"/>ghaṭasya durnivārā syāt tato bhāvasvabhāva eva prāgabhāvaḥ sa caikānekasvabhāvo bhāvavad eveti na tadekatvāne<span type="ref-block" n="2120 r_AS-VDh#101,04_r"/>katvaikāntapakṣabhāvī doṣovakāśaṃ labhate na ca bhāvasvabhāve prāgabhāve prāg nāsīt kāryam iti nāstitvapratyayo <span type="ref-block" n="2121 r_AS-VDh#101,05_r"/>virudhyate tadabhāvasya bhāvāntararūpatvāt tatra ca nāstitvapratyayāvirodhāt ghaṭaviviktabhūbhāge ghaṭanāsti<span type="ref-block" n="2122 r_AS-VDh#101,06_r"/>tvapratyayavat tad evaṃ prasiddhasyaiva prāgabhāvasyāpalapanaṃ nihnavaḥ parasya pradhvaṃsābhāvaḥ kathaṃ prasiddha iti cen na<span type="ref-block" n="2123 r_AS-VDh#101,07_r"/>yapramāṇārpaṇād iti brūmaḥ tatra ṛjusūtranayārpaṇāt tāvad upādeyakṣaṇa evopādānasya pradhvaṃsaḥ na caivaṃ <span type="ref-block" n="2124 r_AS-VDh#101,08_r"/>taduttarakṣaṇeṣu pradhvaṃsasyābhāvāt punar ujjīvanaṃ ghaṭādeḥ prasajyeta kāraṇasya kāryopamardanātmakatvābhāvāt <span type="ref-block" n="2125 r_AS-VDh#101,09_r"/>upādānopamardanasyaiva kāryotpattyātmakatvāt prāgabhāvapradhvaṃsayor upādānopādeyarūpatopagamāt prāgabhāvopamarda<span type="ref-block" n="2126 r_AS-VDh#101,10_r"/>nena pradhvaṃsasyātmalābhāt katham abhāvayor upādānopādeyabhāva iti cet bhāvayoḥ katham yad bhāve eva <span type="ref-block" n="2127 r_AS-VDh#101,11_r"/>yasyātmalābhas tadupādānam itaradupādeyam iti cet tarhi prāgabhāve kāraṇātmani pūrvakṣaṇavarttini sati pradhvaṃsasya <span type="ref-block" n="2128 r_AS-VDh#101,12_r"/>kāryātmanaḥ svarūpalābhopapattes tayor upādānopādeyabhāvos tu tucchayor evābhāvayos tadbhāvavirodhāt tathā <span type="ref-block" n="2129 r_AS-VDh#101,13_r"/>vyavahāranayādeśān mṛdādidravyaṃ ghaṭottarakālavartti ghaṭākāravikalaṃ ghaṭapradhvaṃsaḥ sa cānantaḥ samavatiṣṭhate <span type="ref-block" n="2130 r_AS-VDh#101,14_r"/>tena ghaṭāt pūrvakālavarti mṛdādidravyaṃ ghaṭasya prāgabhāva eva na punaḥ pradhvaṃsaḥ tathā ghaṭākāram api tat tasya <span type="ref-block" n="2131 r_AS-VDh#101,15_r"/>pradhvaṃso mā bhūt ghaṭākāravikalam iti viśeṣaṇāt nanv evaṃ ghaṭottarakālavarttighaṭākāravikalasantānāntara<span type="ref-block" n="2132 r_AS-VDh#101,16_r"/>mṛdādikam api tadghaṭapradhvaṃsaḥ syād iti cen na dravyagrahaṇāt varttamānaparyāyāśrayarūpam eva hi mṛdādikaṃ taddra<span type="ref-block" n="2133 r_AS-VDh#101,17_r"/>vyam anvayīṣyate na punaḥ santānāntaraṃ tasya svaparyāyam evātītam anāgataṃ vā pratyanvayinas taddravyatvavirahāt <span type="ref-block" n="2134 r_AS-VDh#101,18_r"/>tad evaṃ prasiddhaḥ pradhvaṃso vastudharmaḥ tasya pracyavo 'pahnava eva cārvākasya tasmiṃś ca kāryadravyaṃ pṛthivyā<span type="ref-block" n="2135 r_AS-VDh#101,19_r"/>dikam anantatāṃ vrajed iti samantabhadrasvāminām abhiprāyaḥ vṛttikārā<span resp="?" rend="underline">s tv akalaṅkadevā</span> evam ācakṣate kapilamatā<span type="ref-block" n="2136 r_AS-VDh#101,20_r"/>nusāriṇāṃ  na ca puruṣa<span type="ref-block" n="2137 r_AS-VDh#101,21_r"/>vyāpāram antareṇa ghaṭādi bhavad upalabhyate jātucid iti kāryadravyaṃ tadāpādanīyam tac ca prāgabhāvasya nihna<span type="ref-block" n="2138 r_AS-VDh#101,22_r"/>ve 'nādi syād iti sūktaṃ dūṣaṇam āpādyasyāpy udbhāvyavaddūṣaṇatvopapatteḥ etena mīmāṃsakānāṃ śabdasya <span type="ref-block" n="2139 r_AS-VDh#101,23_r"/>prāgabhāvānabhyupagame 'nāditvaprasaṅgāt puruṣavyāpārānarthakyaṃ syād ity uktaṃ pratipattavyam śabdasyābhivyaktau <span type="ref-block" n="2140 r_AS-VDh#102,01_r"/>puruṣavyāpārasyopayogān nānarthakyam iti cen na tataḥ prāk tadāvedakapramāṇābhāvād abhivyaktikalpanānupapatteḥ <span type="ref-block" n="2141 r_AS-VDh#102,02_r"/>kalaśāder hi samandhakārāvṛtatanoḥ pradīpavyāpārāt pūrvaṃ sadbhāvāvedakapramāṇasya sparśanapratyakṣādeḥ saṃbhavād upapannā <span type="ref-block" n="2142 r_AS-VDh#102,03_r"/>pradīpenābhivyaktikalpanā na punaḥ śabdasya tadabhāvāt pratyabhijñānādes tadbhāvāvedakasya pramāṇasya <span type="ref-block" n="2143 r_AS-VDh#102,04_r"/>bhāvādadoṣa iti cenna tasya viruddhatvāt śabdasyābhivyakteḥ pūrvaṃ sarvathā sattvāt sādhyād viparītena kathañci<span type="ref-block" n="2144 r_AS-VDh#102,05_r"/>t sattvena vyāptatvād anyathā pratyabhijñāyamānatvādyanupapatteḥ tato 'bhivyaṅgyavilakṣaṇatvān na śabdasyābhivyakti<span type="ref-block" n="2145 r_AS-VDh#102,06_r"/>kalpanā yuktā etena kumbhakārādivyāpārād ghaṭādyabhivyaktikalpanā pratyuktā  nanu ca mīmāṃsakaiḥ śabda<span type="ref-block" n="2148 r_AS-VDh#102,09_r"/>syāpauruṣeyatvapradarśanān nāsau prāgasan kriyate tadabhivyaktis tu pauruṣeyī sā prāgasatī kriyate iti kathaṃ <span type="ref-block" n="2149 r_AS-VDh#102,10_r"/>svaruciviracitasya darśanasya pradarśanamātraṃ pramāṇaśaktiviracitasya tathā darśanasya pradarśanād iti cen na <span type="ref-block" n="2150 r_AS-VDh#102,11_r"/>śabdād abhinnāyās tadabhivyakter apy apauruṣeyatvāt tasyāḥ pauruṣeyatvāt prāgasattve tadabhinnasya śabdasyāpi tata <span type="ref-block" n="2151 r_AS-VDh#102,12_r"/>eva prāgasattvam anumanyatāṃ viśeṣābhāvāt śabdādbhinnaivābhivyaktir iti cet  tasyāḥ prāgasattve śabdasyāśrāvaṇatvāpatter nityatvavirodhaḥ <span type="ref-block" n="2153 r_AS-VDh#102,14_r"/>prāgaśrāvaṇatvasvabhāvatyāgenottaraśrāvaṇatvasvabhāvotpatteḥ kathañcid anityatvam antareṇānupapatteḥ atha śravaṇajñā<span type="ref-block" n="2154 r_AS-VDh#102,15_r"/>notpatter abhāve 'pi pūrvaṃ śabdasya śrāvaṇatvam eveṣṭaṃ kim anayā śravaṇajñānotpattyābhivyaktyā syān mataṃ na śabda<span type="ref-block" n="2155 r_AS-VDh#102,16_r"/>dharmaḥ śravaṇajñānotpattiḥ tasyāḥ karmasthakriyātvābhāvāt kiṃ tarhi puruṣasvabhāvaḥ kartṛsthakriyātvād iti <span type="ref-block" n="2156 r_AS-VDh#102,17_r"/>tad apy ayuktaṃ kartṛvat tasyāḥ prāksattvāpatter aviśeṣāt tadvyāpārānarthakyāt śravaṇajñānotpattiyogyatā śabdasyā<span type="ref-block" n="2157 r_AS-VDh#102,18_r"/>bhivyaktir iti cet tarhi  yogyatāpi hi yadi śabdadharmatvāc chabdād abhinnā tadā <span type="ref-block" n="2158 r_AS-VDh#102,19_r"/>kathaṃ tadvatsatī puruṣaprayatnena kriyeta atha śabdādbhinnā śrotrasvabhāvatvāt tasyā iti matis tathāpi na sā <span type="ref-block" n="2159 r_AS-VDh#102,20_r"/>prāgasatī śrotrasya nabhodeśalakṣaṇasya sarvadā sattvāt tatsvabhāvabhūtāyā yogyatāyāḥ prāg api sattvāt <span type="ref-block" n="2160 r_AS-VDh#102,21_r"/>etenātmadharmo yogyatā śabdād bhinneti nirastaṃ nityatvād ātmanaḥ prāgasattvāsambhavāt atha bhinnābhinnā <span type="ref-block" n="2161 r_AS-VDh#103,01_r"/>śravaṇajñānotpattis tadyogyatā cābhivyaktiḥ śabdād iti mataṃ tad apy asatyaṃ pakṣadvayoktadoṣānuṣaṅgāt sarvathā <span type="ref-block" n="2162 r_AS-VDh#103,02_r"/>tasyāḥ prāgabhāvāyogāt tadyoge vā śabdavad eva śrotrapramātror api prāgasatoḥ prayatnena karaṇaprasaṅgād anyathā svaru<span type="ref-block" n="2163 r_AS-VDh#103,03_r"/>civiracitadarśanapradarśanamātraprasakteḥ āvaraṇavigamo 'bhivyaktir iti cet  viśeṣasyādhānam abhivyaktir iti cen nanu  āvaraṇavigamaviśeṣādhānayor hi śabdapuruṣaśrotrāṇāṃ svarūpatve teṣāṃ yājñikar api nitya<span type="ref-block" n="2166 r_AS-VDh#103,06_r"/>tvopagamāt kathaṃ prāgabhāvaḥ saṃbhavet saṃbhave vā prayatnakāryatvaprasaṅgaḥ abhivyaktivat puruṣaprayatnena abhivyaktiḥ <span type="ref-block" n="2167 r_AS-VDh#103,07_r"/>prāgasatī kriyate na punas tatsvarūpaḥ śabdaḥ puruṣaḥ śrotraṃ ceti svaruciviracitadarśanapradarśanamātram evaṃ hi <span type="ref-block" n="2168 r_AS-VDh#103,08_r"/>kapilamatānusāriṇāṃ ghaṭāder abhivyaktiḥ prāgasatī cakradaṇḍādibhiḥ kriyate na punar ghaṭādir ity api śakyaṃ pradarśa<span type="ref-block" n="2169 r_AS-VDh#103,09_r"/>yitum yato 'tra te vā ghaṭādeḥ kārakā <span type="ref-block" n="2170 r_AS-VDh#103,10_r"/>na punaḥ śabdasya tālvādayo 'pīti  sannidhāpayati <span type="ref-block" n="2171 r_AS-VDh#103,11_r"/>ca tālvādivyāpṛtir niyamena śabdam tato nāsau tālvādīnāṃ vyaṅgyaś cakrādīnāṃ ghaṭādivat  pramāṇabalāyātatvābhāvāt  <span type="ref-block" n="2173 r_AS-VDh#103,13_r"/>śakyaṃ hi vaktuṃ ghaṭādīnāṃ sarvagatatvāc cakrādivyāpārān niyamenopalabdhir iti  kāpilā<span type="ref-block" n="2174 r_AS-VDh#103,14_r"/>nām iti  cakrādīny api kāraṇāni svavyāpārāṇāṃ niyamena <span type="ref-block" n="2175 r_AS-VDh#103,15_r"/>sannidhāpakānyabhivyañjakāni bhavantu teṣāṃ sarvagatatvād eveti codyasya nivartayitum aśakyatvāt  svavyāpārotpādane hi kāraṇānāṃ vyāpārāntarāṇi kalpanīyāni tathā tadutpādane 'pīty anava<span type="ref-block" n="2177 r_AS-VDh#103,17_r"/>sthā syāt na punaḥ svavyāpārābhivyaktau tatsannidhimātrād eva tatsiddher anyathā vyañjakakārakayor aviśeṣaprasa<span type="ref-block" n="2178 r_AS-VDh#103,18_r"/>ṅgāt kāraṇavyāpārāṇāṃ ca kāraṇebhyo bhedaikānto vā syād abhedaikānto vā tadbhedaikānte tadvato 'nupayogaḥ <span type="ref-block" n="2179 r_AS-VDh#103,19_r"/>tāvateti kartavyatāsthānāt vyavahāriṇām abhimatakāryasaṃpādanam eva hīti kartavyatā tasyāḥ sthānaṃ yadi <span type="ref-block" n="2180 r_AS-VDh#103,20_r"/>vyāpārebhya evaikāntato bhinnebhyo bhāvād bhavet tadā kiṃ vyāpāravatānyat sādhyaṃ yatas tasyopayogaḥ kvacid upapadyate <span type="ref-block" n="2181 r_AS-VDh#104,01_r"/>tadvato vyāpārāṇām abhedaikānte 'bhivyaktivatprasaṅgas tadvata iva vyāpārāṇāṃ sarvadā sadbhāvaḥ teṣāṃ prāgabhāve vā <span type="ref-block" n="2182 r_AS-VDh#104,02_r"/>vyāpārāḥ prāgasantaḥ kriyante na punas tadavyatirekiṇo 'pi tadvanta iti svaruciviracitadarśanapradarśanamātram <span type="ref-block" n="2183 r_AS-VDh#104,03_r"/>etenāvasthā pratyuktā  pariṇāmino bahudhānakasya pariṇāmā ghaṭādayo 'tyantabhinnā vā <span type="ref-block" n="2185 r_AS-VDh#104,05_r"/>syur abhinnā vā kathañcid bhedāśrayaṇe syādvādānusaraṇaprasaṅgāt tatra pariṇāmā pariṇāmino 'kramatvāt tato pradhānasyaite pariṇāmā iti <span type="ref-block" n="2187 r_AS-VDh#104,07_r"/> na hi nityaṃ pradhānaṃ pariṇāmānām upakārakaṃ tasya kramayaugapadyābhyām upa<span type="ref-block" n="2188 r_AS-VDh#104,08_r"/>kārakatvāyogāt nāpi pariṇāmebhyas tasyopakāraḥ tasya tatkāryatvenānityatvāpatteḥ tais tasyo yāvanto hi pariṇāmās tāvantas tasyopakārās tatkṛtās tato yadi bhinnās tadā <span type="ref-block" n="2190 r_AS-VDh#104,10_r"/>tasyeti vyapadeśo 'pi mā bhūt saṃbandhāsiddher anupakārakatvāt tadvatas tair upakārair upakārāntare 'pi sa eva parya<span type="ref-block" n="2191 r_AS-VDh#104,11_r"/>nuyoga ity anavasthā tatas te yady abhinnās tadā tāvaddhā pradhānaṃ bhidyeta te vā pradhānaikarūpatāṃ pratipadyeran <span type="ref-block" n="2192 r_AS-VDh#104,12_r"/>iti pradhānasyopakārāṇāṃ cāvasthānāsaṃbhavād anavasthā tasya bhogyābhāve puṃso bhoktṛtvābhāvād abhāvaḥ syāt <span type="ref-block" n="2193 r_AS-VDh#104,13_r"/>tasya tallakṣaṇatvāt tataḥ prakṛtipuruṣatattvayor avasthānābhāvād anavasthā iti na kapilamatānusaraṇenāpi <span type="ref-block" n="2194 r_AS-VDh#104,14_r"/>pradhānātmanām aśeṣato ghaṭādīnām api śabdavadabhivyaṅgyatvaṃ yuktaṃ kalpayituṃ sarvadā prāgabhāvāpahnave tadabhi<span type="ref-block" n="2195 r_AS-VDh#104,15_r"/>vyakter apy anāditvaprasaṅgāt kāryadravyavat nanu kāryadravyam asiddhaṃ kāpilānāṃ katham anādigranthakāreṇāpādyate <span type="ref-block" n="2196 r_AS-VDh#104,16_r"/>iti cet pramāṇabalāt kāryatvaṃ dravyasyāpādya tathābhidhānādadoṣaḥ kathaṃ kāryatvam āpādyate prāgabhāvānabhyupagama<span type="ref-block" n="2197 r_AS-VDh#104,17_r"/>vādinaṃ pratīti cet kāryaṃ ghaṭādikam apekṣitaparavyāpāratvāt yat tu na kāryaṃ tan na tathā dṛṣṭaṃ yathā <span type="ref-block" n="2198 r_AS-VDh#104,18_r"/>gaganaṃ tathā ca ghaṭādikaṃ tasmāt kāryam ity anumānāt nātrāsiddhaṃ sādhanaṃ kādācitkatvāt tasyānapekṣita<span type="ref-block" n="2199 r_AS-VDh#104,19_r"/>paravyāpāratve kādācit katvavirodhād ākāśavat nātrāsiddhaṃ sādhanaṃ kādācitkatvād apekṣitaparavyāpāratvaṃ na tu <span type="ref-block" n="2200 r_AS-VDh#104,20_r"/>ghaṭāder iti cet ko 'yam āvirbhāvo nāma prāganupalabdhasya vyañjakavyāpārād upalambha iti cet sa tarhi <span type="ref-block" n="2201 r_AS-VDh#104,21_r"/>prāgasan kāraṇaiḥ kriyate na punar ghaṭādir iti svarucivacanamātram atha tasyāpi prākūtirohitasya sata <span type="ref-block" n="2202 r_AS-VDh#104,22_r"/>eva kāraṇair āvirbhāvāntaram iṣyate tarhi tasyāpy anyat tasyāpy anyad āvirbhāvanam ity anavasthānān na kadācid ghaṭāde<span type="ref-block" n="2203 r_AS-VDh#104,23_r"/>r āvirbhāvaḥ syāt athāvirbhāvasyopalambharūpasya tadrūpāvirbhāvāntarānapekṣatvāt prakāśasya prakāśāntarānape<span type="ref-block" n="2204 r_AS-VDh#104,24_r"/>kṣatvavan nānavastheti cet tarhi tasya kāraṇād ātmalābhobhyupagantavyaḥ tataḥ kāryamāvirbhāva iti tadvad gha<span type="ref-block" n="2205 r_AS-VDh#104,25_r"/>ṭādikam api apekṣitaparavyāpāratvāviśeṣād ātmalābhe na hy alabdhātmalābhasyopalambhaḥ śakyaḥ kartuṃ sarvathā<span type="ref-block" n="2206 r_AS-VDh#105,01_r"/>tiprasaṅgāt tad evaṃ pradhānapariṇāmatayāpīṣṭaṃ ghaṭādikaṃ kāryadravyam āpādyate tasya ca prāgabhāvāpahnave 'nā<span type="ref-block" n="2207 r_AS-VDh#105,02_r"/>ditvaprasaṅgāt kāraṇavyāpārānarthakyaṃ syād iti sūktaṃ dūṣaṇam prāktirobhāvasyopagame vā sa eva prāgabhāvaḥ <span type="ref-block" n="2208 r_AS-VDh#105,03_r"/>siddhaḥ tasya tirobhāva iti nāmāntarakaraṇe doṣābhāvād utpādasyāvirbhāva iti nāmāntakaraṇavat tato <span type="ref-block" n="2209 r_AS-VDh#105,04_r"/>na mīmāṃsakasya sāṃkhyamatānusaraṇaṃ yuktaṃ sarvathā śabdasya prāgabhāvānabhyupagame 'nāditvaprasaṅgāt puruṣavyāpā<span type="ref-block" n="2210 r_AS-VDh#105,05_r"/>rānarthakyasya samarthanāt  svāvaraṇakṛtam iti cen nai<span type="ref-block" n="2211 r_AS-VDh#105,06_r"/>tatsāraṃ  tirodhāyakasya kasyacid vāyuviśeṣasya śabdā<span type="ref-block" n="2212 r_AS-VDh#105,07_r"/>tmānaṃ khaṇḍayata evāvaraṇatve svabhāvabhedaprasaṅgaḥ  prasajyeta puruṣavyāpārāt pūrvam aśrutis tadanantaraṃ śrutir iti vibhāgānupa<span type="ref-block" n="2214 r_AS-VDh#105,09_r"/>patteḥ syān mataṃ yathā ghaṭāder ātmānam akhaṇḍayat tamas tasyāvaraṇaṃ tathā śabdasyāpīti tad asat tasyāpi <span type="ref-block" n="2215 r_AS-VDh#105,10_r"/>tenātmakhaṇḍanopagamāt dṛśyasvabhāvasya khaṇḍanāt tamasas tadāvaraṇatvasiddheḥ sarvasya pariṇāmitvasādhanāt <span type="ref-block" n="2216 r_AS-VDh#105,11_r"/> tasya tenopalabhyatayāpy akhaṇḍanāt <span type="ref-block" n="2217 r_AS-VDh#105,12_r"/>nanu ca puruṣavyāpārāt prāk paścāc ca śabdasyākhaṇḍitasvabhāvatve 'pi naikāntataḥ śrutiḥ sahakārikāraṇāpekṣa<span type="ref-block" n="2218 r_AS-VDh#105,13_r"/>tvāt svavijñānotpādane tadaśruter api tadvaikalye saṃbhavād iti cet tarhi kim ayaṃ śabdaḥ svaviṣayasaṃvittikara<span type="ref-block" n="2219 r_AS-VDh#105,14_r"/>ṇe samartho 'samartho vā  <span type="ref-block" n="2220 r_AS-VDh#105,15_r"/>svayam asamarthasya sahakārīndriyamano 'bhivyañjakavyāpāralakṣaṇaṃ kim asyāsāmarthya khaṇḍayaty āhosvin neti pakṣadvitaya<span type="ref-block" n="2221 r_AS-VDh#105,16_r"/>m  śabdāsāmarthyayoḥ parasparam anupakāraka<span type="ref-block" n="2223 r_AS-VDh#105,18_r"/>tvāviśeṣāt śabdasya hi tadasāmarthyenopakāraḥ kriyamāṇas tasmād abhinnaś cet sa eva kṛtaḥ syād iti tanni<span type="ref-block" n="2224 r_AS-VDh#105,19_r"/>tyatvahāniḥ bhinnaś cet sambandhāsiddhiḥ anupakārāt tadupakārāntare vā sa eva paryanuyoga ity anavasthā <span type="ref-block" n="2225 r_AS-VDh#105,20_r"/>pradhānatatpariṇāmavyatirekapakṣavat kiñca varṇāḥ sarve nityasarvagatās tadviparītā vā na tāvad dvitīyaḥ pakṣo<span type="ref-block" n="2226 r_AS-VDh#105,21_r"/>'nabhyupagamāt prathamapakṣe tu  deśakālakṛtakramā<span type="ref-block" n="2227 r_AS-VDh#105,22_r"/>saṃbhavāt tadabhivyaktipratiniyamāt teṣāṃ kramaśrutir iti cen na asminn api pakṣe  samānaṃ hi karaṇaṃ varṇānāṃ <span type="ref-block" n="2229 r_AS-VDh#105,24_r"/>śrutau śrotraṃ nīlapītādīnāṃ rūpaviśeṣāṇāṃ dṛṣṭau cakṣurvat tatas teṣām ekavyañjakavyāpāre 'pi samānadeśakālānāṃ <span type="ref-block" n="2230 r_AS-VDh#106,01_r"/> katham abhivyaktiniyamo nīlādivat kvacid ekatraikadāpi ca sarvavarṇābhivyaktau sarvatra sarvadābhivyaktis teṣāṃ <span type="ref-block" n="2231 r_AS-VDh#106,02_r"/>svarūpeṇābhivyaktatvāt tatsvarūpasya ca vyāpinityatvāt khaṇḍaśas tadabhivyaktau varṇānāṃ vyaktetarākārabhe<span type="ref-block" n="2232 r_AS-VDh#106,03_r"/>dād bhedaprasakteḥ pratyekam anekatvāpattir ekānekātmakatvaprasaṅgo vā sarvātmanābhivyaktau sarvadeśakālavarttiprāṇinaḥ <span type="ref-block" n="2233 r_AS-VDh#106,04_r"/>prati teṣām abhivyaktatvāt kathaṃ sarvatra sarvadā sarveṣāṃ saṅkulā śrutir na syād yataḥ kalakalamātraṃ na bhavet nanu <span type="ref-block" n="2234 r_AS-VDh#106,05_r"/>samānopādānakāraṇānām abhinnadeśakālānāṃ samānakāraṇānām utpattāv api taddeśakālavarttisakalapuruṣāṇām avika<span type="ref-block" n="2235 r_AS-VDh#106,06_r"/>lasahakāriṇāṃ kathaṃ na saṃkulā śrutiḥ syāt kramaśrutir vā na virudhyeta iti ced atrocyate  <span type="ref-block" n="2237 r_AS-VDh#106,08_r"/>samāne 'pi hi śabdānām ārambhakapudgale taddeśakālavarttiny upādāne sahakāriṇi ca bahiraṅge tālvādikaraṇe <span type="ref-block" n="2238 r_AS-VDh#106,09_r"/>vaktṛvijñānasya varṇotpattau sahakārikāraṇasyā''ntarasya kramamapekṣya kramotpattau pariṇāmināṃ na kiñcid vi<span type="ref-block" n="2239 r_AS-VDh#106,10_r"/>ruddhaṃ paśyāmaḥ kāraṇakramānuvidhāyitvāt sarvatra kāryakramasya śaśvad apariṇāminām eva tathāvirodhadarśanāt <span type="ref-block" n="2240 r_AS-VDh#106,11_r"/>nāpi śrotṛvijñānasya śabdakāryasya kramam apekṣya varṇakramapratipattau kiñcid viruddhaṃ paśyāmaḥ pramāṇakramānuvi<span type="ref-block" n="2241 r_AS-VDh#106,12_r"/>dhāyitvāt tatphalabhūtapramitikramasya satatam apariṇāminām evātmanā tadvirodhanirṇayāt tan na saṃkulā śrutiḥ <span type="ref-block" n="2242 r_AS-VDh#106,13_r"/>syādvādināṃ prasajyeta  tataḥ kramotpattipratipattyor anyathānupapattyā <span type="ref-block" n="2243 r_AS-VDh#106,14_r"/>na sarvagatā varṇā nāpi nityāḥ pratyetavyāḥ nanu ca nityā varṇāḥ pratyabhijñānād ātmādivad iti cet <span type="ref-block" n="2244 r_AS-VDh#106,15_r"/> etena buddhibhir vyabhicārī ca hetur uktaḥ <span type="ref-block" n="2245 r_AS-VDh#106,16_r"/>buddhikarmabhyāṃ vyabhicāra ity abhidhānāt nanu buddhikarmaṇor api nityatvopagamān nāyaṃ doṣaḥ te api nitye <span type="ref-block" n="2246 r_AS-VDh#106,17_r"/>iti vacanāt tathopagame virodhābhāvād iti cet  tathā <span type="ref-block" n="2247 r_AS-VDh#106,18_r"/>buddhyekatve 'pi na kiñcid anekaṃ syād ity api pratipattavyaṃ  yathaiva hi <span type="ref-block" n="2249 r_AS-VDh#106,20_r"/>nānādeśajalapratibimbitasya candrasyānekatvapratītāv api paramārthataś candraikatvaṃ tathaiva nānādeśavyañjakabhedāda<span type="ref-block" n="2250 r_AS-VDh#106,21_r"/>kārādivarṇanānātvapratītāv api varṇaikatvam iti vadataḥ kaḥ pratīghātaḥ pratyakṣavirodho varṇaikatvavacane syān na <span type="ref-block" n="2251 r_AS-VDh#106,22_r"/>punaḥ kriyādyekatvavacane yājñikasyeti kuto vibhāgaḥ sidhyet tato varṇādvaitam anicchatā na karaṇāṅgahā<span type="ref-block" n="2252 r_AS-VDh#107,01_r"/>rādikriyaikā vaktavyā yena śabdasya nityatvasādhane pratyabhijñānaṃ viruddhaṃ na syāt  <span type="ref-block" n="2254 r_AS-VDh#107,03_r"/>tad evam akārādivarṇās trijagatyām eka evety api nirastaṃ yugapadbhinnadeśasvabhāvopalabdher ghaṭādivat bhānunānekānta <span type="ref-block" n="2255 r_AS-VDh#107,04_r"/>iti cen na tasya sakṛdbhinnadeśatayopalabdhāv api bhinnasvabhāvatayopalabdhyabhāvāt pratyāsannetaradeśapratipattṛ<span type="ref-block" n="2256 r_AS-VDh#107,05_r"/>janānāṃ spaṣṭetarādibhinnasvabhāvatayopalabhyamānenaikapādāpena vyabhicāra iti cen na tasya bhinnadeśatayānupala<span type="ref-block" n="2257 r_AS-VDh#107,06_r"/>bdheḥ nayanāvaraṇaviśeṣavaśāt sakṛdbhinnadeśasvabhāvatayopalabhyamānena candradvayena vyabhicāre iti cen na <span type="ref-block" n="2258 r_AS-VDh#107,07_r"/>bhrāntopalambhenābhrāntopalambhasya vyabhicārāyogād anyathā sarvahetūnām avyabhicārāsaṃbhavāt na ca śabdasyāpi <span type="ref-block" n="2259 r_AS-VDh#107,08_r"/>sakṛdbhinnadeśasvabhāvatayopalambho bhrāntaḥ sarvadā bādhakābhāvāt  sa evāyam akāra iti pratyavamarśād akārāder ekatve 'ṅgahārādikri<span type="ref-block" n="2261 r_AS-VDh#107,10_r"/>yāviśeṣasyāpy ekatvam astu sa evāyam aṅgahārādir iti pratyavamarśāt tathā sarvasyārthaviśeṣasyāpi  sarvasyāṅgahārāder api deśādiviśeṣabuddher abhivyañjakahetutvaprakḷpteḥ karttuṃ suśakatvāt  d iti pratipattavyaṃ na punaḥ prāk paścāc ca san nevāpauruṣeya iti tasya prāgabhāvavat pradhvaṃsasyāpi <span type="ref-block" n="2266 r_AS-VDh#107,15_r"/>na pracyavaḥ śreyān nanu śabdasya pudgalaparyāyatve cakṣuṣopalambhaprasaṅgaḥ sparśarasagandhavarṇavantaḥ pudgalāḥ iti <span type="ref-block" n="2267 r_AS-VDh#107,16_r"/>vacanāt anyathā siddhāntavirodhād iti cen na gandhaparamāṇubhir vyabhicārāt pudgalaparyāyatvasya gandhapara<span type="ref-block" n="2268 r_AS-VDh#107,17_r"/>māṇūnām adṛśyatvān na darśanam iti cec chabdapudgalānām api tata eva tan mā bhūt atha matam etat cakṣuṣopa<span type="ref-block" n="2269 r_AS-VDh#107,18_r"/>labhyos tu śabdaḥ pudgalaskandhasvabhāvatvād ghaṭavad iti tad apy apeśalaṃ gandhasyāpi cakṣur upalabhyatvaprasaṅgāt tata <span type="ref-block" n="2270 r_AS-VDh#107,19_r"/>eva atha tasyānudbhūtarūpapudgalaskandhasvabhāvatvāc cakṣur upalambhatā'yogyatvāc ca na cakṣuṣā darśanam tata <span type="ref-block" n="2271 r_AS-VDh#107,20_r"/>eva śabdasya tan mā bhūt śabdaparamāṇūnāṃ tālvādijanitavacanapreritānāṃ vistāraprasaṅga iti cen na gandha<span type="ref-block" n="2272 r_AS-VDh#107,21_r"/>paramāṇūnām api tatprasaṅgāt teṣāṃ gandhadravyaskandhapariṇatatvān na vacanapreritānām api vistāraḥ śarīravad i<span type="ref-block" n="2273 r_AS-VDh#107,22_r"/>ti cet tarhi śabdaparamāṇūnām api śabdaskandhapariṇatatvāt kuto vistāraprasaṅgaḥ tata eva na vikṣepo gandha<span type="ref-block" n="2274 r_AS-VDh#107,23_r"/>paramāṇuvat teṣāṃ bandhaviśeṣāt skandhapariṇāmasiddheḥ mūrttadravyeṇa pratighātas teṣāṃ syād iti cen na gandhapara<span type="ref-block" n="2275 r_AS-VDh#108,01_r"/>māṇūnām api tadanuṣaṅgāt kuḍyādi nāsty eva tatpratighāta iti cec chabdaparamāṇupratighāto 'pi mūrtimadbhiḥ <span type="ref-block" n="2276 r_AS-VDh#108,02_r"/>śabdaparamāṇubhiḥ skandhapariṇataiḥ śrotṛkarṇapūraṇaprasaṅga iti cen na gandhaparamāṇubhir api ghrāṇapūraṇaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="2277 r_AS-VDh#108,03_r"/>skandhapariṇāmāviśeṣāt nanv ekaśrotrapraveśād yogyadeśasthitair api śrotra'ntaraiḥ śabdasyāśravaṇaprasaṅga iti <span type="ref-block" n="2278 r_AS-VDh#108,04_r"/>cen na ekaghrāṇapraveśāt prattipattrantarāṇāṃ yogyadeśasthānām api gandhasyāpy aghrāṇaprasaṅgāt gandhaparamāṇūnāṃ <span type="ref-block" n="2279 r_AS-VDh#108,05_r"/>sadṛśapariṇāmabhājāṃ samantataḥ prasarpaṇād adoṣa iti cet tarhi śabdaparamāṇūnām api samānapariṇāmabhṛtāṃ nānā<span type="ref-block" n="2280 r_AS-VDh#108,06_r"/>diktayā visarpaṇāt sa doṣo mā bhūt śabdasyāgamanādīnām adṛṣṭānām api kalpanāprasaṅga iti ced gandhapara<span type="ref-block" n="2281 r_AS-VDh#108,07_r"/>māṇūnām api athaiṣāṃ pratipattiviśeṣānyathānupapattyā niścayanān nāgamanādīnām adṛṣṭaparikalpaneti cec chabda<span type="ref-block" n="2282 r_AS-VDh#108,08_r"/>pudgalānām api yathā yatra yadā yāvatāṃ pratipattṝṇām upalabdhis tathā tatra tadā tāvatām upalabdhiyogyapariṇāma<span type="ref-block" n="2283 r_AS-VDh#108,09_r"/>viśeṣopagamāt tad evaṃ śabdasya  nanu ca na pudgalasvabhāvaḥ śabdaḥ <span type="ref-block" n="2285 r_AS-VDh#108,11_r"/>asparśatvāt sukhādivad iti bādhakasadbhāvān na pudgalasvabhāvatvaṃ śabdasyeti cen na hetor asiddhatvāt yataḥ <span type="ref-block" n="2286 r_AS-VDh#108,12_r"/> nanu ca na pudgalasvabhāvaḥ śabdaḥ niśchidrabhavanābhyantarato nirgamanāt tatra <span type="ref-block" n="2288 r_AS-VDh#108,14_r"/>bāhyataḥ praveśād vyavadhāyakāvedanādeś ca darśanāt yas tu pudgalasvabhāvo na tasyaiva darśanaṃ yathā loṣṭhādeḥ <span type="ref-block" n="2289 r_AS-VDh#108,15_r"/>tathā darśanaṃ ca śabdasya tato na pudgalasvabhāvatvam iti cen na pudgalasvabhāvatve 'pi tadavirodhāt tasya hi <span type="ref-block" n="2290 r_AS-VDh#108,16_r"/> katham anyathā pihitatā<span type="ref-block" n="2291 r_AS-VDh#108,17_r"/>bhrakalaśābhyantarāt tailajalāder bahirnirgamanaṃ snigdhatādiviśeṣadarśanād anumīyeta kathaṃ vā pihitaniśchidramṛdgha<span type="ref-block" n="2292 r_AS-VDh#108,18_r"/>ṭādeḥ salilābhyantaranihitasyāntaḥśītasparśopalambhāt salilapraveśonumīyeta tadabhedanādikaṃ vā tasya <span type="ref-block" n="2293 r_AS-VDh#108,19_r"/>niśchidratayekṣaṇāt katham utprekṣeta tato niśchidranirgamanādiḥ snehādisparśādibhir vyabhicārī na samyag ghetu<span type="ref-block" n="2294 r_AS-VDh#108,20_r"/>r yataḥ śabdasya pudgalasvabhāvatvaṃ pratikṣipet tasya pudgalasvabhāvatvanirṇayāt sarvathāpy avirodhāt  sarvair abhyupagantavyaḥ tasya sakalakālakalāvyāpitve madhyavatprāk paścāc ca śrāvaṇasvabhāvatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="2297 r_AS-VDh#108,23_r"/>prayatnajanitavarṇapadavākyātmakatvāyogāt  śrīsvāmisamantabhadrācāryāṇāṃ prāk<span type="ref-block" n="2299 r_AS-VDh#108,25_r"/>pradhvaṃsābhāvapratikṣepasya kauṭasthyena vyāptatvāt tasya ca kramayaugapadyābhāvena tatra tadvirodhāt tasyāpi <span type="ref-block" n="2300 r_AS-VDh#108,26_r"/>svākārajñānādyarthakriyāvyāvartanena tasya ca nirupākhyatvena sarvathānarthakriyākāriṇaḥ sakalavāgvikalpebhyo <span type="ref-block" n="2301 r_AS-VDh#109,01_r"/>niṣkrāntatvāt syād ākūtaṃ varṇānām ānupūrvyapauruṣeyīṣyate tasyā eva prākpradhvaṃsābhāvānabhyupagamāt <span type="ref-block" n="2302 r_AS-VDh#109,02_r"/>tato nopālambhaḥ śreyān iti tad apy ayuktaṃ varṇavyatirekānupūrvyasaṃbhavāt kathañcit kriyamāṇām api  vaktarya'nāpte ity atra tatpratikṣepavistāravacanāt tad iha paryāptaṃ <span type="ref-block" n="2304 r_AS-VDh#109,04_r"/>tatprabandhena sarvathā prākpradhvaṃsābhāvanihnave yathānigaditadūṣaṇagaṇaprasaṅgasya pariharaṇāsaṃbhavāt </p><p n="a_44" rend="justify"><span type="ref-block" n="2305 r_AS-VDh#109,05_r"/>athetaretarābhāvātyantābhāvānabhyupagamavādināṃ dūṣaṇam udbhāvayiṣavaḥ prāhur ācāryāḥ </p><p n="a_46" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2307 r_AS-VDh#109,07_r"/>tad ity anena sarvapravādinām iṣṭaṃ tattvaṃ parāmṛśyate tad ekaṃ sarvātmakaṃ syāt aniṣṭātmanāpi bhāvād anyā<span type="ref-block" n="2308 r_AS-VDh#109,08_r"/>pohasya vyatikrame svasamavāyinaḥ samavāyyantare samavāyo 'nyatrasamavāyaḥ atyantābhāvavyatikramaḥ tasmin <span type="ref-block" n="2309 r_AS-VDh#109,09_r"/>sarvasyeṣṭaṃ tattvaṃ sarvathā na vyapadiśyeta sveṣṭātmanā vyapadeśe 'niṣṭātmano 'pi vyapadeśaprasaṅgāt tenāvyapadeśe <span type="ref-block" n="2310 r_AS-VDh#109,10_r"/>sveṣṭātmanāpy avyapadeśāpatteḥ svayam iṣṭāniṣṭātmanoḥ kālatraye 'pi viśeṣānupagamāt kaḥ punar anyāpoho nāma <span type="ref-block" n="2311 r_AS-VDh#109,11_r"/> svabhāvāntarād iti vacanān na svasvabhāvād vyāvṛttir anyāpohaḥ tasyāḥ <span type="ref-block" n="2312 r_AS-VDh#109,12_r"/>svāpohatvaprasaṅgāt athāpi prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayor anyāpohatvaprasaktir iti cen na kāryadravyāt pūrvottarapariṇāmayoḥ <span type="ref-block" n="2313 r_AS-VDh#109,13_r"/>svabhāvāntaratve 'pi tasya tadvyāvṛtter viśiṣṭatvāt yad abhāve hi niyamataḥ kāryasyotpattiḥ sa prāgabhāvaḥ yad bhāve <span type="ref-block" n="2314 r_AS-VDh#109,14_r"/>ca kāryasya niyatā vipattiḥ sa pradhvaṃsaḥ na cetaretarābhāvasyābhāve bhāve ca kāryasyotpattir vipattir vā jalasyā<span type="ref-block" n="2315 r_AS-VDh#109,15_r"/>bhāve 'py analasyānutpatteḥ kvacit tadbhāve ca tasyā'vipatteḥ kvacid andhakārasyābhāve rūpajñānotpatteḥ sa prāgabhāvas tasya <span type="ref-block" n="2316 r_AS-VDh#109,16_r"/>syād iti na mantavyaṃ niyamagrahaṇāt keṣāñcid andhakāre 'pi rūpajñānotpatteḥ tata eva nāndhakāraṃ rūpajñānasya <span type="ref-block" n="2317 r_AS-VDh#109,17_r"/>pradhvaṃsaḥ tadbhāve niyamatas tadvipattyapratīteḥ tataḥ sūktam anyāpohalakṣaṇaṃ svabhāvāntarāt svabhāvavyāvṛttir anyāpoha <span type="ref-block" n="2318 r_AS-VDh#109,18_r"/>iti tasya kālatrayāpekṣe 'tyantābhāve 'py abhāvād ativyāptyayogāt na hi ghaṭapaṭayor itaretarābhāvaḥ kālatrayāpekṣaḥ <span type="ref-block" n="2319 r_AS-VDh#109,19_r"/>kadācit paṭasyāpi ghaṭatvapariṇāmasaṃbhavāt tathā pariṇāmakāraṇasākalye tadavirodhāt pudgalapariṇāmāniya<span type="ref-block" n="2320 r_AS-VDh#109,20_r"/>madarśanāt na caivaṃ cetanācetanayoḥ kadācit tādātmyapariṇāmaḥ tattvavirodhāt nanv itaretarābhāvasya vyatikrame <span type="ref-block" n="2321 r_AS-VDh#109,21_r"/>cārvākasya pṛthivītattvaṃ sakalajalādyātmakam anuṣajyatāṃ sāṃkhyasya ca mahadādipariṇāmātmakam aśeṣatas tad astu <span type="ref-block" n="2322 r_AS-VDh#109,22_r"/>saugatānāṃ tu vijñānamātram upayatāṃ kiṃ kimātmakaṃ syād iti kaścit so 'pi na vipaścit saugatānām api <span type="ref-block" n="2323 r_AS-VDh#109,23_r"/>hi  sarvathā vyāvṛttau <span type="ref-block" n="2324 r_AS-VDh#110,01_r"/>saṃvidgrāhyākārayor upakāryopakārakabhāvānabhyupagamāt sambandhāntarābhāvāt  saṃvido grāhyākāre 'nupraveśe grāhyākāra eva syān na saṃvidākāraḥ tathā ca tasyāpy abhāvaḥ <span type="ref-block" n="2326 r_AS-VDh#110,03_r"/>saṃvidabhāve grāhyākārāyogāt grāhyākārasya vā saṃvidya'nupraveśe saṃvid eva na grāhyākāraḥ syāt kasya<span type="ref-block" n="2327 r_AS-VDh#110,04_r"/>cit saṃvedanamātrasya  nanu ca 'nānyo 'nubhāvyo buddhyāsti tasyā nānubha<span type="ref-block" n="2328 r_AS-VDh#110,05_r"/>vo 'paraḥ grāhyagrāhakavaidhuryāt svayaṃ saiva prakāśate' iti cen na emapi svabhāvāntarāt siddheti kathaṃ tallakṣaṇānyāpo<span type="ref-block" n="2330 r_AS-VDh#110,07_r"/>havyatikramaḥ saugatasya śakyaḥ kartum citraikajñānavādinaḥ punaḥ  lohitādīnāṃ <span type="ref-block" n="2331 r_AS-VDh#110,08_r"/> lādyanyatamavat pratibhāsabhedābhāve 'pi nīlāder bhedavyavasthitau na kiñcid a<span type="ref-block" n="2333 r_AS-VDh#110,10_r"/>bhinnam ekaṃ syāt niraṃśasvalakṣaṇasyāpy anekatvaprasakteḥ tataḥ pītādiviṣayasvarūpabhedam anvicchatā tatprati<span type="ref-block" n="2334 r_AS-VDh#110,11_r"/>bhāsabhedo 'nekavijñānavad ekacitrajñāne 'py eṣṭavyaḥ tadiṣṭau ca svabhāvāntarāt svabhāvavyāvṛttiḥ pāramārthikī <span type="ref-block" n="2335 r_AS-VDh#110,12_r"/>sidhyatīti siddhas tallakṣaṇo 'nyāpohaḥ tathā citrajñānasya svanirbhāsebhyo lohitādibhyo viṣayasya ca citra<span type="ref-block" n="2336 r_AS-VDh#110,13_r"/>paṭādeḥ svākārebhyo nīlādibhyo vyāvṛttiḥ siddhā kutaḥ pramāṇād iti cet  na hi lohitādinirbhāsā eva nīlādyākārā eva <span type="ref-block" n="2338 r_AS-VDh#110,15_r"/>vānekasvabhāvā na punar ekasvabhāvaṃ tadvad vedanaṃ bahirdravyaṃ ceti śakyaṃ vaktuṃ yato 'siddho hetuḥ syāt tasyā<span type="ref-block" n="2339 r_AS-VDh#110,16_r"/>py abādhitapratītisiddhatvāt  etena citrajñānam eva syān na tallo<span type="ref-block" n="2340 r_AS-VDh#110,17_r"/>hitādinirbhāsā ity upadarśitam śakyaṃ hi vaktuṃ  yathaiva hi citrapaṭādidravyam ekasva<span type="ref-block" n="2342 r_AS-VDh#110,19_r"/>bhāvam api cakṣurādikaraṇasāmagrībhedād rūpādivilakṣaṇākāraṃ tadanuvidhānāt tathā citrajñānam api nānāntaḥkara<span type="ref-block" n="2343 r_AS-VDh#110,20_r"/>ṇavāsanāsāmagrībhedād vilakṣaṇalohitādinirbhāsam tathānabhyupagame  kvacid ekatrārthe dūrasthapuruṣasyānyo hi dūre deśasāmagrīsaṃbandho 'nyaś cāsann adeśasāma<span type="ref-block" n="2345 r_AS-VDh#110,22_r"/>grīsaṃbandhaḥ iti dūrāsannānām ekatra vastunyupanibaddhanānād arśanānāṃ puruṣāṇāṃ nirbhāsabhedāt tadviṣayasya vastu<span type="ref-block" n="2346 r_AS-VDh#111,01_r"/>no 'pi svabhāvabhedo 'stu viśeṣābhāvāt karaṇasāmagrībhedavaddūrādideśasāmagrīsaṃbandhabhedasyāpi viṣayasvabhāvabhe<span type="ref-block" n="2347 r_AS-VDh#111,02_r"/>dam antareṇānupapatteḥ tato 'ntar bahiśca svabhāvabhedaikāntasiddher na kvacid ekatvavyavasthā  nirbhāsabhede 'pi <span type="ref-block" n="2348 r_AS-VDh#111,03_r"/>kasyacid ekarūpatopagame  kiṃ tarhi  kramaśaḥ sukhādi<span type="ref-block" n="2350 r_AS-VDh#111,05_r"/>kāryabhedasya sādhanadharmasya kvacid ekatra samānasaṃbandhopanītanirbhāsabhedena vyabhicārāt na caivaṃ śakyam abhyu<span type="ref-block" n="2351 r_AS-VDh#111,06_r"/>pagantum  <span type="ref-block" n="2352 r_AS-VDh#111,07_r"/>saha krameṇa ca pratipattavyāḥ nanu ca sarvathā saṃbandhāsaṃbhavād bhāvānāṃ pāratantryānupapatteḥ pāratantryaṃ hi <span type="ref-block" n="2353 r_AS-VDh#111,08_r"/>saṃbandhaḥ siddhe kā paratantratā tasmāt sarvasya bhāvasya saṃbandho nāsti tattvataḥ ityādivacanān na kasyaci<span type="ref-block" n="2354 r_AS-VDh#111,09_r"/>t saṃbandhyantarāṇi svabhāvabhedanibandhanāni santīti cen na dravyakṣetrakālabhāvapratyāsattilakṣaṇasya saṃbandhasya <span type="ref-block" n="2355 r_AS-VDh#111,10_r"/>nirākartum aśakteḥ  guṇaguṇinoḥ paryāyatadvatoś ca sākṣādaviṣvagbhāvākhyasamavāyāsattve svatantrasya guṇasya paryāyasya <span type="ref-block" n="2357 r_AS-VDh#111,12_r"/>vā'sattvaprasaṅgāt sakalaguṇaparyāyarahitasya dravyasyāpy asattvāpattir iti tayor nirupākhyatvam guṇānāṃ <span type="ref-block" n="2358 r_AS-VDh#111,13_r"/>paryāyāṇāṃ ca parasparaṃ svāśrayaikadravyasamavāyasaṃbandhābhāve 'py anena nirupākhyatvaṃ pratipāditam cakṣūrūpayoḥ <span type="ref-block" n="2359 r_AS-VDh#111,14_r"/>paramparayā kṣetrapratyāsatter asattve yogyadeśe 'py ayogyadeśavadrūpe cakṣurjñānaṃ na janayet tatas tadgrāhakānumānāsa<span type="ref-block" n="2360 r_AS-VDh#111,15_r"/>ttvād asattvaprasaṅgo rūpasyāpi cendriyapratyakṣāsattvād asattvaprasaktiḥ ity ubhayor nirupākhyatvam tathā kāraṇa<span type="ref-block" n="2361 r_AS-VDh#111,16_r"/>kāryapariṇāmayoḥ kālapratyāsatter asattve 'nabhimatakālayor ivābhimatakālayor api kāryakāraṇabhāvāsattvād ubhayo<span type="ref-block" n="2362 r_AS-VDh#111,17_r"/>r nirupākhyatāpattiḥ tathā vyāptivyavahārakālavarttinor dhūmādiliṅgāgnyādiliṅginor bhāvapratyāsattyasattve kvaci<span type="ref-block" n="2363 r_AS-VDh#111,18_r"/>t pāvakādiliṅgini tato 'numānāyogād anumānānumeyayor asattvaprasaṅgān nirupākhyatvaprasaṅgaḥ kiṃ bahūnā saṃveda<span type="ref-block" n="2364 r_AS-VDh#111,19_r"/>nasya kasyacit kenacid vedyādyākāreṇa pratyāsatter asattve tadubhayor asattvān nirupākhyatvam tatpratyāsattisadbhāve <span type="ref-block" n="2365 r_AS-VDh#111,20_r"/>vā siddhaś caturdhāpi saṃbandhaḥ saṃvit tadākārayor dravyādipratyāsatticatuṣṭayasyāpi bhāvāt parasparaṃ pāratantryasiddheḥ <span type="ref-block" n="2366 r_AS-VDh#111,21_r"/>siddhasya saṃvidākārasya saṃvitparatantratāniṣṭau saṃvidabhāve 'pi bhāvaprasaṅgāt saṃvido vā svākāraparatantratānupa<span type="ref-block" n="2367 r_AS-VDh#111,22_r"/>game nirākārasaṃvidanuṣaṅgāt tathopagame 'pi saṃvido vedyākāravivekaparatantratānabhimanane vedyākārātmatāprasa<span type="ref-block" n="2368 r_AS-VDh#111,23_r"/>ṅgāt sarvathā saṃbandhābhāvasya ca bhāvaparatantratvānaṅgīkaraṇe svatantrasyābhāvarūpatvavirodhāt kutas tadvyavasthā <span type="ref-block" n="2369 r_AS-VDh#111,24_r"/>tad ayaṃ kasyacit siddhasyāsiddhasya vā paratantratām upalabhya sarvatra siddhe 'siddhe vā kā paratantrateti bruvāṇaḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="2370 r_AS-VDh#112,01_r"/>na paratantraḥ kasyacid asiddhasyāpi kāryātmanaḥ kāraṇaparatantratopapatter anyathā kāraṇābhāve 'pi kāryotpatter nivāra<span type="ref-block" n="2371 r_AS-VDh#112,02_r"/>ṇāyogāt kutaścit kasyacid anutpattau śaśvatsattvaprasaṅgāt sadakārāṇavan nityam iti vacanāt saṃvṛttyā pāra<span type="ref-block" n="2372 r_AS-VDh#112,03_r"/>tantryopagame 'pi taddoṣānativṛtteḥ saṃvṛtter mṛṣārūpatvāt tattvato 'pi kvacit pāratantryeṣṭau siddhas tāttvikaḥ saṃbandhaḥ <span type="ref-block" n="2373 r_AS-VDh#112,04_r"/>iti na tatpratikṣepaḥ śreyān yataḥ saṃbandhyantarāpekṣayā sakṛd asakṛc ca santānāntarabhāvasvabhāvabhedāḥ parasparaṃ <span type="ref-block" n="2374 r_AS-VDh#112,05_r"/>vyāvṛttā na bhaveyuḥ  na punar ekasvabhāvā eva bhāvāḥ <span type="ref-block" n="2375 r_AS-VDh#112,06_r"/>kṣaṇamātrasthitayaḥ anvayasyānāratam avicchedāt  kutaḥ kasyātmalābhaḥ syāt kathañcid avicchede punaḥ sa sughaṭa eva  svayam utpitsor api svabhāvāntarāpe<span type="ref-block" n="2378 r_AS-VDh#112,09_r"/>kṣaṇe vinaśvarasyāpi tadapekṣaṇaprasaṅgāt etena sthāsnoḥ svabhāvāntarānapekṣaṇam uktaṃ viśrasā pariṇāminaḥ <span type="ref-block" n="2379 r_AS-VDh#112,10_r"/>kāraṇāntarānapekṣotpādāditrayavyavasthānāt tadviśeṣe eva hetuvyāpāropagamāt yataś caivaṃ paryāyārthikanayādeśā<span type="ref-block" n="2380 r_AS-VDh#112,11_r"/>t pratikṣaṇam anantaparyāyaḥ krameṇāvicchinnānvayasaṃtatir arthaḥ pratīyate  jīvādiḥ <span type="ref-block" n="2381 r_AS-VDh#112,12_r"/>pūrvaduḥkhādiparyāyavināśā'jahadvṛttitvāt taduttarasukhādiparyāyotpādasya  kathañcid asthāsno<span type="ref-block" n="2382 r_AS-VDh#112,13_r"/>r nāśānupapatter aśvaviṣāṇavat saddravyacetanatvādinā  sarvathāpy asthāsnoḥ kadācid utpādāyogā<span type="ref-block" n="2383 r_AS-VDh#112,14_r"/>t tadvat tataḥ pratikṣaṇaṃ trilakṣaṇaṃ sarvam utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sad iti vacanāt nanv evaṃ sthityādayo jīvāder va<span type="ref-block" n="2384 r_AS-VDh#112,15_r"/>stuno yady abhinnās tadā sthitir evotpattivināśau vināśa eva sthityutpattī utpattir eva vināśāvasthāne iti <span type="ref-block" n="2385 r_AS-VDh#112,16_r"/>prāptam ekasmād abhinnānāṃ sthityādīnāṃ bhedavirodhāt tathā ca kathaṃ trilakṣaṇatā syāt atha bhinnās tarhi <span type="ref-block" n="2386 r_AS-VDh#112,17_r"/>pratyekaṃ sthityādīnāṃ trilakṣaṇatvaprasaṅgaḥ sattvāt anyathā tadasattvāpatteḥ tathā cānavasthānān na samīhitasi<span type="ref-block" n="2387 r_AS-VDh#112,18_r"/>ddhir iti kaścit so 'py anālocitapadārthasvabhāvaḥ pakṣadvayasyāpi kathañcid iṣṭatvāt tatra tadvataḥ kathañcid abhedopagame <span type="ref-block" n="2388 r_AS-VDh#112,19_r"/>sthityādīnāṃ  sāmarthyād vinaśyati ca  sāmarthyād utpadyate ca  sāmarthyāt tiṣṭhatīti ca jñāyate trilakṣaṇāj jīvādipadārthād abhinnānāṃ sthityādīnāṃ trilakṣaṇa<span type="ref-block" n="2390 r_AS-VDh#112,21_r"/>tvasiddheḥ etenaiva tatas teṣāṃ bhedopagame 'pi pratyekaṃ trilakṣaṇatvasiddhir uktā na caivam anavasthā sarvadā bhedapakṣe <span type="ref-block" n="2391 r_AS-VDh#112,22_r"/>tatprasakteḥ syādvādapakṣe tu tadasaṃbhavāt yena hi svabhāvena trilakṣaṇāt tattvād abhinnāḥ sthityādayas tena <span type="ref-block" n="2392 r_AS-VDh#113,01_r"/>pratyekaṃ trilakṣaṇāḥ paryāyārpaṇāt parasparaṃ tadvataś ca bhinnā apīṣyante tathā pratīter bādhakāsaṃbhavāt tato <span type="ref-block" n="2393 r_AS-VDh#113,02_r"/>niravadyam idaṃ pratikṣaṇaṃ trilakṣaṇaṃ sarvam iti etena kālatrayāpekṣayāpi trilakṣaṇam upadarśitaṃ tasyānvitena <span type="ref-block" n="2394 r_AS-VDh#113,03_r"/>rūpeṇa kālatrayavyāpitvād anyathā truṭyattaikānte sarvathārthakriyāvirodhāt kūṭasthaikāntavat tato dravyapa<span type="ref-block" n="2395 r_AS-VDh#113,04_r"/>ryāyātmakaṃ jīvādi vastu kramayaugapadyābhyām arthakriyānyathānupapatter iti pramāṇopapannam tathā ca  sāmarthyāt sthitotpannā vinaṣṭeti gamyate  sthita utpanno vinaṣṭa iti ca gamyate  sotpannā vinaṣṭā sthiteti gamyate sthityādyāśrayasya vastuno 'nādyana<span type="ref-block" n="2399 r_AS-VDh#113,08_r"/>ntatvād anuparamasiddheḥ sthityādiparyāyāṇāṃ kālatrayāpekṣiṇām anuparamasiddhiḥ anyathā tasyātallakṣaṇatvaprasaṅgā<span type="ref-block" n="2400 r_AS-VDh#113,09_r"/>t sattvavirodhāt etena jīvādi vastu tiṣṭhati sthitaṃ sthāsyati vinaśyati vinaṣṭaṃ vinaṅkṣyati utpadyate <span type="ref-block" n="2401 r_AS-VDh#113,10_r"/>utpannam utpatsyate ceti pradarśitaṃ kathañcit tadabhinnasthityādīnām anyathā sthāsyaty ādivyavasthānupapatteḥ tathā <span type="ref-block" n="2402 r_AS-VDh#113,11_r"/>caiteṣāṃ navānām api vikalpānāṃ pratyekaṃ navavikalpatopapatter ekāśītivikalpaṃ vastūhyaṃ tadabhinnasthityādi<span type="ref-block" n="2403 r_AS-VDh#113,12_r"/>paryāyāṇām api tāvaddhā vikalpād anuparamasiddheḥ yathā jīvapudgaladharmādharmākāśakālavikalpam aśuddhadravyam ananta<span type="ref-block" n="2404 r_AS-VDh#113,13_r"/>paryāyaṃ saha kramāc ca cintitaṃ tathā sanmātraṃ śuddhadravyam api pratipattavyaṃ tasyaiva dravyatvaviśeṣaṇasya dravyavyavahāra<span type="ref-block" n="2405 r_AS-VDh#113,14_r"/>viṣayatvasiddheḥ tathā hi  d iti dravyaṃ tathā kṣīyante kṣeṣyante kṣitā<span type="ref-block" n="2406 r_AS-VDh#113,15_r"/>ś cāsmin padārthā iti kṣetraṃ kalyante kalayiṣyante kalitāś cāsmād iti kālaḥ bhavati bhaviṣya<span type="ref-block" n="2407 r_AS-VDh#113,16_r"/>ty abhūd iti bhāvaḥ paryāya iti  tasyā eva tathā vyavahāravi<span type="ref-block" n="2408 r_AS-VDh#113,17_r"/>ṣayatvaghaṭanāt  tasyā apy ekāśītivikalpatvopapatteḥ  kṣitān kurvantī kalayantī bhavantī ca sattaiva tiṣṭhatītyādiyojanāyāḥ saṃbhavāt tathā coktaṃ <span type="ref-block" n="2411 r_AS-VDh#113,20_r"/> sattā sakalapadārthā saviśvarūpā tv anantaparyāyā sthitibhaṅgotpādārthā sapratipakṣā bhavaty ekā iti <span type="ref-block" n="2412 r_AS-VDh#114,01_r"/>tad evaṃ paryāyārthikanayaprādhānyād dravyārthikanayaguṇabhāvāt sarvasya svabhāvāntaravyāvṛttiḥ prasiddhā'nyāpohavya<span type="ref-block" n="2413 r_AS-VDh#114,02_r"/>tikramam apākarotīti kiṃ naḥ prayāsena </p><p n="a_47" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2414 r_AS-VDh#114,03_r"/>tathā keṣāñcit tattvato  vartatām iti cet <span type="ref-block" n="2415 r_AS-VDh#114,04_r"/> na ca jñānādikaṃ ghaṭādāv upalabhyate nāpi rūpādikam ātmādau na <span type="ref-block" n="2416 r_AS-VDh#114,05_r"/>ca kiñcit svātmaneva parātmanāpy upalabhyeta tataḥ kiñcit sveṣṭaṃ tattvaṃ kvacid aniṣṭe 'rthe satyātmanānupalabhamānaḥ kālatra<span type="ref-block" n="2417 r_AS-VDh#114,06_r"/>ye 'pi tattatra tathā nāstīti pratipadyate eveti siddho 'tyantābhāvaḥ  sarvathā bhāvavilakṣaṇasyābhāvasya vāstavasya grāhakapramāṇābhāvāt  d abhāve pravṛttyayogāt tasya tatkāraṇatvavirodhāt tatkāraṇatve svalakṣaṇatāpatteḥ akāraṇasyāviṣa<span type="ref-block" n="2420 r_AS-VDh#114,09_r"/>yatvavyavasthiteḥ  tasya kāryānumānatve tāvad abhāvasya kāraṇa<span type="ref-block" n="2421 r_AS-VDh#114,10_r"/>tvaprasaktiḥ na cāsau yuktimatī svabhāvānumānatve 'pi bhāvātmakatāpattiḥ abhāvasya svabhāvāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="2422 r_AS-VDh#114,11_r"/> sarvathāpy abhāvāviṣayatvasiddhiḥ tadviṣayo 'pi bhāva<span type="ref-block" n="2423 r_AS-VDh#114,12_r"/>svabhāva evābhāvaḥ kasyacid e durvidagdhabauddho <span type="ref-block" n="2424 r_AS-VDh#114,13_r"/> so 'yaṃ svayam anādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitaḥ <span type="ref-block" n="2425 r_AS-VDh#114,14_r"/>śabdārthas trividho dharmo bhāvābhāvobhayāśrita iti paramārthato bhāvasyobhayasya ca pratipatter abhāvaṃ pratipadyamānaḥ <span type="ref-block" n="2426 r_AS-VDh#114,15_r"/>katham abhāvapratipattau prakṛtaparyanuyogaṃ kuryāt na ced asvasthaḥ paramārthataḥ  svarūpādibhir iva para<span type="ref-block" n="2428 r_AS-VDh#114,17_r"/>rūpādibhir apīṣṭasya saṃvid advayasya bhāve bhedarūpatvaprasaṅgāt pararūpādibhir iva svarūpādibhir api tasyābhāve svayaṃ <span type="ref-block" n="2429 r_AS-VDh#114,18_r"/>prakāśanavirodhāt  <span type="ref-block" n="2430 r_AS-VDh#114,19_r"/>tāthāgatānāṃ hi bhāva eva pramāṇaviṣaya iti  kasyacit kvacit kathañcid asattvāsiddheḥ svasvabhāvavyavasthityayogāt teṣāṃ <span type="ref-block" n="2432 r_AS-VDh#115,01_r"/> <span type="ref-block" n="2433 r_AS-VDh#115,02_r"/>pramāṇanairātmyayos tādātmyāniṣṭes tadutpattipratibandhasya virodhāt nairātmyāt pramāṇasyotpattau tasya bhāvasvabhāvatva<span type="ref-block" n="2434 r_AS-VDh#115,03_r"/>prasakteḥ tayoḥ pratibandhāntaropagame liṅgasya trividhatvavirodhāt tadapratibandhe pramāṇāntarasiddheḥ kathaṃ pramāṇa<span type="ref-block" n="2435 r_AS-VDh#115,04_r"/>dvayaniyamavighaṭanaṃ na ghaṭeta tadutpattyabhāve pratyakṣasyānumānasya cānudayāt <span resp="?" rend="underline">'arthasyāsaṃbhave 'bhāvāt pratyakṣe 'pi pramā<span type="ref-block" n="2436 r_AS-VDh#115,05_r"/>ṇatā pratibaddhasvabhāvasya</span> taddhetutve samaṃ dvayam' iti vacanāt mānasasya tu nāstitājñānasya svakāraṇasāmagrī<span type="ref-block" n="2437 r_AS-VDh#115,06_r"/>vaśād utpannasyābhāvaparicchedakatve tad evaṃ pramāṇāntaraṃ pratibandhaniyamābhāvāt iti yathoditadoṣaṃ parijihīrṣuṇā <span type="ref-block" n="2438 r_AS-VDh#115,07_r"/>vastudharmasyaivābhāvasya pratipattir abhyupagantavyā tasyāḥ pratikṣepāpāyāt tato na bhāvaikānte samīhitasiddhiḥ </p><p n="a_49" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2440 r_AS-VDh#115,09_r"/>'bhāvā yena nirūpyante tadrūpaṃ nāsti tattvataḥ yasmād ekam anekaṃ ca rūpaṃ teṣāṃ na vidyate' iti sarvanai<span type="ref-block" n="2441 r_AS-VDh#115,10_r"/>rātmyapratijñānam abhāvaikāntapakṣaḥ tasminn api bodhasya svārthasādhanadūṣaṇarūpasya vākyasya ca parārthasādhanadūṣaṇātma<span type="ref-block" n="2442 r_AS-VDh#115,11_r"/>no 'saṃbhavāt tan na pramāṇam tataḥ kena sādhanaṃ nairātmyasya svārthaṃ parārthaṃ vā kena dūṣaṇaṃ bahir antaś ca bhāvasvabhā<span type="ref-block" n="2443 r_AS-VDh#115,12_r"/>vānām iti savismayaṃ vacanam svaparapakṣasādhanadūṣaṇopagame tu satsiddhir avipratiṣiddhā tathā hi  sapakṣasattvābhāve 'pi sādhyābhāvāsaṃbhūṣṇutāniyamanirṇayaikalakṣaṇamātrād eva sādhanasya sādhyasiddhau <span type="ref-block" n="2446 r_AS-VDh#115,15_r"/>samarthanatvopapatteḥ sapakṣasattvasyābhāve 'pi sarvānityatve sādhye sattvādeḥ sādhanasyopagamāt svayam asiddhadharmidha<span type="ref-block" n="2447 r_AS-VDh#115,16_r"/>rmasyāpakṣadharmatve 'pi pramāṇāstitve ceṣṭasādhanasya hetoḥ samarthanāt kvacit tadabhāve 'pi cānyathānupapattiniyamaniścaya<span type="ref-block" n="2448 r_AS-VDh#115,17_r"/>vaikalye hetutvāghaṭanāt syād ākūtaṃ te'na paramārthataḥ sādhanadūṣaṇaprayogo nairātmyavādinaḥ siddho yato bahi<span type="ref-block" n="2449 r_AS-VDh#115,18_r"/>rantaś ca paramārthataḥ sadvastu sādhyate na cāsiddhāddhetoḥ sādhyasiddhiḥ atiprasaṅgāt' iti tad api pralāpamātraṃ <span type="ref-block" n="2450 r_AS-VDh#115,19_r"/>tattvato nairātmyasya sādhyatvāyogād anairātmyasya dūṣyatvāyogavat  paramārthatopagame nairātmyasya tatsiddher api sāṃvṛtatvaprasaṅgāt sāṃvṛtāt sādhanād vāstavasiddhyasaṃbhavāt  tatsādhanaṃ viruddham āpadyeta svarūpasya <span type="ref-block" n="2453 r_AS-VDh#116,01_r"/>vedyavedakabhāvādiśūnyasya svatogateḥ sādhanopanyāsena tatra  kutaścit tattvataḥ <span type="ref-block" n="2454 r_AS-VDh#116,02_r"/>samāropavyavacchede saṃvṛttyā sādhyasādhanavyavasthiter ayogāt tatsamāropavyavacchedasyāpy aparamārthatve punar avyava<span type="ref-block" n="2455 r_AS-VDh#116,03_r"/>cchinnasamāropasya bādhyabādhakabhāvādiśūnyasya saṃvinmātrasya svato 'pi gatyanupapattes tadaśūnyatvaprasaṅgāt tato <span type="ref-block" n="2456 r_AS-VDh#116,04_r"/> tattvopaplavavādivat atha saṃvṛttyā heyasya sadvādasyo<span type="ref-block" n="2457 r_AS-VDh#116,05_r"/>pādeyasya ca śūnyasya tanniṣedhavidhānopāyasya cābhyupagamān na śūnyavādino nirlajjatā nāpi vikrośamātram iti <span type="ref-block" n="2458 r_AS-VDh#116,06_r"/>matis tarhi yadi  s tadā  nyāyabalān nyakkṛtasyāpi svārthasiddhivikalaṃ pralapato dhārṣṭyamātraprasiddheḥ svarūpeṇāstitvasya saṃvedanavat sa<span type="ref-block" n="2460 r_AS-VDh#116,08_r"/>rvabhāvānāṃ syādvādibhir abhīṣṭatvāt tena tadanukūlakaraṇāt saṃpratipatteḥ  ity ayam arthas ta<span type="ref-block" n="2461 r_AS-VDh#116,09_r"/>thaiva syādvādinā  pararūpeṇa grāhyagrāhakābhāvādivikalasaṃvedanava<span type="ref-block" n="2462 r_AS-VDh#116,10_r"/>t sarvapadārthānāṃ nāstitve vivādābhāvāt  yadi hi saṃvṛttyāstīti <span type="ref-block" n="2463 r_AS-VDh#116,11_r"/>svapararūpābhyām asti nāsti cety ayam arthas tadā na kaścid vivādaḥ athānubhayarūpeṇānubhayam ity arthas tadāpi na <span type="ref-block" n="2464 r_AS-VDh#116,12_r"/>kaścid vivādaḥ tathāgre samarthayiṣyamāṇatvāt  mṛṣātmanāsti<span type="ref-block" n="2465 r_AS-VDh#116,13_r"/>tvasya svaparobhayānubhayarūpāstitvavikalpacatuṣṭaye 'py uktadoṣānuṣaṅgāt  na hi vicārasyābhāve kasyacid vicāreṇānupapattiḥ śakyā vaktum nāpi śūnyavādinaḥ <span type="ref-block" n="2467 r_AS-VDh#116,15_r"/>kiñcin nirṇītam asti yadāśritya kvacid anyatrānirṇīte 'rthe vicāraḥ pravartate tasya sarvatra vipratipatteḥ tathā <span type="ref-block" n="2468 r_AS-VDh#116,16_r"/>coktaṃ <span resp="?" rend="underline">tattvārthaślokavārtike</span> kiñcin nirṇītam āśritya vicāro 'nyatra vartate sarvavipratipattau tu kvacin nāsti <span type="ref-block" n="2469 r_AS-VDh#116,17_r"/>vicāraṇā iti so 'yaṃ saugatas tadabhāvā svayam upadiṣṭaṃ vicārapratipādanārthaṃ śāstrādikaṃ pratikṣipann unmatta eva syāt <span type="ref-block" n="2471 r_AS-VDh#116,19_r"/>atha māyopamāḥ svapnopamāś ca sarve bhāvā iti sugatadeśanāsadbhāvān na sarvaṃ pratikṣipann unmattaḥ syād iti mataṃ <span type="ref-block" n="2472 r_AS-VDh#116,20_r"/>tarhi  svapnādivibhramavat sarvasya vibhramādadoṣa <span type="ref-block" n="2474 r_AS-VDh#116,22_r"/>iti cet tarhi vibhrame kim avibhramo vibhramo vā tatrāvibhrame kathaṃ sarvavibhramaḥ vibhrame 'pi kuto 'sau vibhrame 'pi <span type="ref-block" n="2475 r_AS-VDh#116,23_r"/>vibhrame sarvatrāvibhramaprasaṅgāt vibhramavibhrame 'pi vibhramopagame sa eva paryanuyogonavasthā ceti durantaṃ tamaḥ <span type="ref-block" n="2476 r_AS-VDh#116,24_r"/>tad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">nyāyaviniścaye</span> <span resp="?" rend="underline">tatra śauddhodaner eva kathaṃ prajñāparādhinī babhūveti vayaṃ tāvad bahu vismayam āsmahe</span> <span type="ref-block" n="2477 r_AS-VDh#117,01_r"/> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> <span resp="?" rend="underline">tatrādyāpi jaḍāsaktās tamaso nāparaṃ param vibhrame vibhrame teṣāṃ vibhramo 'pi na siddhyati</span> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> <span type="ref-block" n="2478 r_AS-VDh#117,02_r"/>iti tato nābhāvaikāntaḥ śreyān sveṣṭasya dṛṣṭabādhanādbhāvaikāntavat </p><p n="a_50" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2479 r_AS-VDh#117,03_r"/>parasparanirapekṣabhāvābhāvaikāntapakṣo 'pi na kṣemaṅkaraḥ tata evety āvedayanti svāminaḥ </p><p n="a_52" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2481 r_AS-VDh#117,05_r"/> yathaiva <span type="ref-block" n="2484 r_AS-VDh#117,08_r"/>hi sarvathā śūnyam avabudhyamānaḥ svasaṃvedanād anyato vā svābhyupetaṃ śūnyataikāntaṃ nirasyati anabhyupetaṃ pramā<span type="ref-block" n="2485 r_AS-VDh#117,09_r"/>ṇādisadbhāvaṃ vidhatte tathaiva bhāvābhāvayos tādātmyaikāntaṃ bruvan svābhyupetaṃ sadasadātmakaṃ nirasyati svayam a<span type="ref-block" n="2486 r_AS-VDh#117,10_r"/>nabhyupagataṃ tu bhāvaikāntam abhāvaikāntaṃ vā vidhatte abhāvasya bhāve 'nupraveśād bhāvasya vā sarvathā'bhāve anyathā <span type="ref-block" n="2487 r_AS-VDh#117,11_r"/>bhāvābhāvayor bhedaprasaṅgāt tato nobhayor aikātmyaṃ śreyaḥ syādvādaṃ vidviṣāṃ sadasatoḥ parasparaparihārasthitila<span type="ref-block" n="2488 r_AS-VDh#117,12_r"/>kṣaṇavirodhāt jātyantarasyaiva darśanena sarvathobhayaikātmyasya bādhanāt tadvat </p><p n="a_53" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2489 r_AS-VDh#117,13_r"/>tathā sāṃkhyasyaivam ubhayaikātmyaṃ bruvata trailokyasya vyaktātmanā'petatvasiddheḥ avyaktātmanāstitvavyavasthiteḥ hetumad anityam avyāpi sakri<span type="ref-block" n="2492 r_AS-VDh#117,16_r"/>yam anekam āśritaṃ liṅgam sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viparītam avyaktam iti vacanāt paramārthato vyaktāvya<span type="ref-block" n="2493 r_AS-VDh#117,17_r"/>ktayor ekatvān na syādvādāvalambanaṃ kāpilasyeti cen na tathā virodhasya tadavasthānāt pradhānādvaitopagame tu <span type="ref-block" n="2494 r_AS-VDh#117,18_r"/>nobhayaikātmyam abhyupagataṃ syāt tathā svayam anabhyupagacchato 'pi kathañcid ubhayātmakatattvavādapraveśe katham andha<span type="ref-block" n="2495 r_AS-VDh#117,19_r"/>sarpabilapraveśanyāyānusaraṇaṃ na syāt yadṛcchayā tadavalambanāt tato naivam apy ubhayaikāntaḥ sidhyati <span type="ref-block" n="2496 r_AS-VDh#117,20_r"/>virodhāt </p><p n="a_55" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2498 r_AS-VDh#117,22_r"/> yenāvācyataikānte 'py avācyam ityuktir yujyate tadayuktau kathaṃ param avabodhayet svasaṃvidā parāvabodha<span type="ref-block" n="2500 r_AS-VDh#117,24_r"/>nāyogāt tadanavabodhane kathaṃ parīkṣitāsya syāt tasyāparīkṣakatve ca kuto 'nyasmād viśeṣaḥ sidhyet <span type="ref-block" n="2501 r_AS-VDh#117,25_r"/>aparīkṣitatattvābhyupagamasya sarveṣāṃ niraṅkuśatvāt  t sarvam avācyaṃ tattvam iti vacane 'pi virodhābhāvāt parapratipādanasyānyathānupapatteḥ <span type="ref-block" n="2503 r_AS-VDh#118,01_r"/>iti kasyacid vacanaṃ  siddhasādhyavyavasthā hi kathāmārgāḥ na ca svalakṣa<span type="ref-block" n="2504 r_AS-VDh#118,02_r"/>ṇasya sarvathāpy anirdeśyatvopagame 'svalakṣaṇam anirdeśyam' iti vacanena tasya nirdeśyatvam aviruddham atha <span type="ref-block" n="2505 r_AS-VDh#118,03_r"/>svalakṣaṇaṃ naitadvacanenāpi nirdeśyaṃ svalakṣaṇasāmānyasyaiva tena nirdeśyatvāt svalakṣaṇe nirdeśāsaṃbhavāt <span resp="?" rend="underline">na hy arthe</span> <span type="ref-block" n="2506 r_AS-VDh#118,04_r"/>śabdāḥ santi tadātmāno vā yena tasmin pratibhāsamāne te 'pi pratibhāserann iti vacanāt kalpanāropitaṃ <span type="ref-block" n="2507 r_AS-VDh#118,05_r"/>tu svalakṣaṇaṃ taddharmo vā nirdeśyatvaśabdena nirdiśyate virodhābhāvād iti mataṃ tarhi svalakṣaṇam ajñeyam api syāt <span type="ref-block" n="2508 r_AS-VDh#118,06_r"/> śakyaṃ hi vaktuṃ 'yo yatrādheyatayā nāsti tadātmā vā na bhavati sa tasmin pratibhāsamāne 'pi na <span type="ref-block" n="2510 r_AS-VDh#118,08_r"/>pratibhāsate yathākṣaviṣaye svalakṣaṇe śabdaḥ nāsti cākṣajñāne tathākṣaviṣayas tadātmā vā na bhavati <span type="ref-block" n="2511 r_AS-VDh#118,09_r"/>iti yadi punar viṣayasāmarthyād akṣajñānasyotpādāt tatra pratibhāsamāne sa pratibhāsata eveti mataṃ tad apy asa<span type="ref-block" n="2512 r_AS-VDh#118,10_r"/>myak karaṇaśakter api pratibhāsaprasaṅgāt tathā hi  viṣayākārānukaraṇād darśanasya tatra viṣayaḥ pratibhāsate na punaḥ karaṇaṃ tadākārānanukaraṇā<span type="ref-block" n="2514 r_AS-VDh#118,12_r"/>d iti cet tarhi  viṣayasyālambanapratyayatayā svopādānasya ca samanantarapratyayatayā pratyāsattiviśeṣād darśanasya <span type="ref-block" n="2517 r_AS-VDh#118,15_r"/> nujñāyamāne  darśanasya  varṇādāv ivopādāne 'py adhyavasāyaprasaṅgāt anyathobhayatrādhyavasāyāyogāt na hi rūpādāv a<span type="ref-block" n="2520 r_AS-VDh#118,18_r"/>dhyavasāyaḥ saṃbhavati tasya darśanaviṣayatvopagamāt  tasyādhyavasāyātmakatve <span type="ref-block" n="2521 r_AS-VDh#118,19_r"/>svalakṣaṇaviṣayatvavirodhāt  saugatasya <span type="ref-block" n="2522 r_AS-VDh#118,20_r"/> yathaiva hi varṇādāv abhilāpābhāvas tathā pratyakṣe 'pi tasyābhilāpakalpanāto 'poḍhatvād ana<span type="ref-block" n="2523 r_AS-VDh#118,21_r"/>bhilāpātmakārthasāmarthyenotpatteḥ pratyakṣasya  <span type="ref-block" n="2524 r_AS-VDh#119,01_r"/>svalakṣaṇaṃ svayam abhilāpaśūnyam api pratyakṣam adhyavasāyasya hetur na punā rūpādir iti kathaṃ sunirūpitābhidhānam <span type="ref-block" n="2525 r_AS-VDh#119,02_r"/>yadi punar avikalpakād api pratyakṣād vikalpātmano 'dhyavasāyasyotpattiḥ pradīpādeḥ kajjalādivadvijātīyād api <span type="ref-block" n="2526 r_AS-VDh#119,03_r"/>kāraṇāt kāryasyotpattidarśanād iti mataṃ tadā tādṛśo 'rthād vikalpātmanaḥ pratyakṣasyotpattir astu tata eva tadvat <span type="ref-block" n="2527 r_AS-VDh#119,04_r"/>jātidravyaguṇakriyāparibhāṣākalpanārahitād arthāt kathaṃ jātyādikalpanātmakaṃ pratyakṣaṃ syād iti cet pratyakṣāt ta<span type="ref-block" n="2528 r_AS-VDh#119,05_r"/>drahitād vikalpaḥ kathaṃ jātyādikalpanātmakaḥ syād iti samānaḥ paryanuyogaḥ vikalpasya jātyādiviṣayatvā<span type="ref-block" n="2529 r_AS-VDh#119,06_r"/>d adoṣa iti cen na pratyakṣavat tasya jātyādiviṣayatvavirodhāt  tasyāpy abhilapanenābhilapyamānena ca jātyādinā <span type="ref-block" n="2531 r_AS-VDh#119,08_r"/>saṃsargāsaṃbhavāt svopādānasajātīyatvāt katham idānīṃ vikalpo jātyādivyavasāyīti cen na katham api <span type="ref-block" n="2532 r_AS-VDh#119,09_r"/> viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca saṃbandhaṃ laukikīṃ sthitim gṛhītvā saṃkalayyaitat tathā pratyeti nānyathā <span type="ref-block" n="2534 r_AS-VDh#119,11_r"/>iti vacanāt  <span type="ref-block" n="2535 r_AS-VDh#119,12_r"/>kaścid āha ' dūṣaṇaṃ pratyakṣād evādhyavasāyotpattyanabhyupagamāt  tadvāsanāvikalpasyāpi pūrvatadvāsanāprabhavatvād ity anāditvād vāsanāvikalpasantānasya <span type="ref-block" n="2537 r_AS-VDh#119,14_r"/>pratyakṣasaṃtānād anyatvāt vijātīyād vijātīyasyodayāniṣṭeḥ tadiṣṭau yathoditadūṣaṇaprasaṅgāt' iti tasyā<span type="ref-block" n="2538 r_AS-VDh#119,15_r"/>py evaṃvādinaḥ śabdārthavikalpavāsanāprabhavā siddhyet <span type="ref-block" n="2539 r_AS-VDh#119,16_r"/>manorājyādivikalpād api tatsiddhiprasaṅgāt athākṣabuddhisahakāriṇo vāsanāviśeṣād utpannād rūpādivikalpā<span type="ref-block" n="2540 r_AS-VDh#119,17_r"/>d akṣabuddhe rūpādiviṣayatvaniyamaḥ kathyate tata evākṣabuddhiviṣayatvaniyamo 'py abhidhīyatām anyathā <span type="ref-block" n="2541 r_AS-VDh#119,18_r"/>rūpādiviṣayatvaniyamo 'pi mā bhūdaviśeṣāt rūpādyullekhitvād vikalpasya tadbalāt  pratya<span type="ref-block" n="2542 r_AS-VDh#119,19_r"/>kṣabuddhe tadvikalpasyābhilāpenābhilapyamānajātyādyullekhitayotpattyanya<span type="ref-block" n="2543 r_AS-VDh#119,20_r"/>thānupapatteḥ tadanumitāc cākṣabuddhyabhilāpasaṃsargād rūpādyabhilāpasaṃsargo 'numīyeta iti śabdādvaitavādi<span type="ref-block" n="2544 r_AS-VDh#119,21_r"/>matasiddhiḥ na ca saugato darśanasyābhilāpasaṃsargam upaiti  <span type="ref-block" n="2546 r_AS-VDh#120,01_r"/> nanu ca nāmasaṃśrayasya vikalpasya pratyātmavedyatvāt sarveṣām abhidhānasya ca <span type="ref-block" n="2548 r_AS-VDh#120,03_r"/>śrotrabuddhau pratibhāsanāt katham avikalpābhidhānaṃ jagadāpadyeteti cen na tatrāpy adhyavasāyāsaṃbhavāt na ca <span type="ref-block" n="2549 r_AS-VDh#120,04_r"/>svasaṃvedanenendriyapratyakṣeṇa vā nirvikalpakena vikalpobhidhānaṃ vā gṛhītaṃ nāma atiprasaṅgāt  nanu ca nāsmanmate kaścit kiñcin nīlādikaṃ sukhādikaṃ vā saṃvidan pūrvasaṃviditaṃ tatsadṛśaṃ tannāma<span type="ref-block" n="2552 r_AS-VDh#120,07_r"/>viśeṣaṃ ca kramaśaḥ smarati pūrvasaṃviditasaṃvedyamānanāmaviśeṣayoḥ sahaiva smaraṇāt tatsaṃskārayor dṛśyadarśa<span type="ref-block" n="2553 r_AS-VDh#120,08_r"/>nād eva mahaprabodhāt tato 'yaṃ kiñcit paśyann eva tatsadṛśaṃ pūrvadṛṣṭaṃ smarttum arhati tadaiva tannāmaviśeṣasmaraṇāt <span type="ref-block" n="2554 r_AS-VDh#120,09_r"/>tatas tasyedaṃ nāmety abhidhānapratipatteḥ tatas tasya dṛśyasyābhidhānena yojanād vyavasāyaghaṭanān na kiñcid dūṣaṇam i<span type="ref-block" n="2555 r_AS-VDh#120,10_r"/>ty aparaḥ tasyāpi dṛśyamānanāmnaḥ pūrvadṛṣṭasya ca tatsadṛśasya  svamatavirodhāt sakṛ<span type="ref-block" n="2556 r_AS-VDh#120,11_r"/>tsmṛtidvayānabhyupagamāt kalpanayor bādhyabādhakabhāvāt katham anyathā'śvaṃ vikalpayato 'pi godarśane kalpanā<span type="ref-block" n="2557 r_AS-VDh#120,12_r"/>virahasiddhiḥ nāmamātre 'pi sahasmṛtir ayuktaiva  adhyavasānā<span type="ref-block" n="2558 r_AS-VDh#120,13_r"/>bhāve smṛter ayogāt kṣaṇakṣayādivat na ca yugapat tadadhyavasāyaḥ saṃbhavati virodhāt  nīlam iti nāmni nakārādīnāṃ parasparaviviktānām apratipatteḥ kiñcābhilāpasya padalakṣa<span type="ref-block" n="2560 r_AS-VDh#120,15_r"/>ṇasya tadaṃśānāṃ ca varṇānāṃ nāmaviśeṣasya smṛtāvasatyāṃ vyavasāyaḥ syāt satyāṃ vā  svābhidhānaviśeṣāpekṣā evārthā niścayair vyavasīyante <span type="ref-block" n="2562 r_AS-VDh#120,17_r"/>ity ekāntasya tyāgāt nāmnaḥ svalakṣaṇasyāpi svābhidhānaviśeṣānapekṣasyaiva vyavasāyavacanāt tadavacane vā <span type="ref-block" n="2563 r_AS-VDh#120,18_r"/>na kvacid vyavasāyaḥ syāt nāmatadaṃśānām avyavasāye nāmārthavyavasāyāyogāt darśanenāvyavasāyātmanā <span type="ref-block" n="2564 r_AS-VDh#120,19_r"/>dṛṣṭasyāpy adṛṣṭakalpatvāt sakalapramāṇābhāvaḥ pratyakṣasyābhāve 'numānotthānābhāvāt tata eva sakalaprameyāpāyaḥ <span type="ref-block" n="2565 r_AS-VDh#120,20_r"/>pramāṇāpāye prameyavyavasthānupapatteḥ ity apramāṇaprameyatvam aśeṣasyāvaśyam anuṣajyeta tad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">nyāyaviniścaye</span> <span type="ref-block" n="2566 r_AS-VDh#121,01_r"/> abhilāpatadaṃśānām abhilāpavivekataḥ apramāṇaprameyatvam avaśyam anuṣajyate iti abhilāpavivekata <span type="ref-block" n="2567 r_AS-VDh#121,02_r"/>ity abhilāparahitatvād iti vyākhyānāt prathamapakṣopakṣiptadoṣaparijihīrṣayā  nāmatadaṃśānām api nāmāntarasmṛtau hi vyavasāye nāmāntaratadaṃśānām api vyavasāyaḥ svanāmānta<span type="ref-block" n="2569 r_AS-VDh#121,04_r"/>rasmṛtau satyām ity anavasthā syāt tathā ca tad evāpramāṇaprameyatvam avaśyam anuṣajyeta atrāpīyam eva kārikā <span type="ref-block" n="2570 r_AS-VDh#121,05_r"/>yojyā 'abhilāpavivekataḥ' ity abhilāpaniścayata iti vyākhyānāt pratipāditadoṣabhayā sāmānyalakṣaṇasvalakṣaṇayor hi  nanv arthakriyā<span type="ref-block" n="2572 r_AS-VDh#121,07_r"/>kāriṇaḥ paramārthasataḥ svalakṣaṇatvāt tato 'nyasyānarthakriyākāriṇaḥ saṃvṛtisataḥ sāmānyalakṣaṇatvāt tayoḥ <span type="ref-block" n="2573 r_AS-VDh#121,08_r"/>katham abhedaḥ syāt yad evārthakriyākāri tad eva paramārthasat anyat saṃvṛtisat prokte te svasāmānyalakṣaṇe <span type="ref-block" n="2574 r_AS-VDh#121,09_r"/>iti vacanāt tayor abhede sāṃvṛtetarasvabhāvavirodhāt iti kaścit so 'pi svadarśanānurāgī na parīkṣakaḥ <span type="ref-block" n="2575 r_AS-VDh#121,10_r"/>svenāsādhāraṇena rūpeṇa lakṣyamāṇasya sāmānyasyāpi svalakṣaṇatvaghaṭanād viśeṣavat yathaiva hi viśeṣaḥ <span type="ref-block" n="2576 r_AS-VDh#121,11_r"/>svenāsādhāraṇena rūpeṇa sāmānyāsaṃbhavinā visadṛśapariṇāmātmanā lakṣyate tathā sāmānyam api svenāsā<span type="ref-block" n="2577 r_AS-VDh#121,12_r"/>dhāraṇena rūpeṇa sadṛśapariṇāmātmanā viśeṣāsaṃbhavinā lakṣyate iti kathaṃ svalakṣaṇatvena viśeṣādbhidyate yathā <span type="ref-block" n="2578 r_AS-VDh#121,13_r"/>ca viśeṣaḥ svāmarthakriyāṃ kurvan vyāvṛttijñānalakṣaṇām arthakriyākārī tathā sāmānyam api svāmarthakriyām anvaya<span type="ref-block" n="2579 r_AS-VDh#121,14_r"/>jñānalakṣaṇāṃ kurvat katham arthakriyākāri na syāt tadbāhyāṃ punar vāhadohādyarthakriyāṃ yathā na sāmānyaṃ kartu<span type="ref-block" n="2580 r_AS-VDh#121,15_r"/>m utsahate tathā viśeṣo 'pi kevalaḥ sāmānyaviśeṣātmano vastuno gavādes tatropayogāt ityarthakriyākāritvenāpi <span type="ref-block" n="2581 r_AS-VDh#121,16_r"/>tayor abhedaḥ siddhaḥ ekasmād dravyāt kathañcid abhinnatvasādhanāc ca sāmānyaviśeṣapariṇāmayor abhedo 'bhyupagantavyaḥ <span type="ref-block" n="2582 r_AS-VDh#121,17_r"/>tathā ca sāmānyaṃ vyavasyann api kathañcit tadabhinnasvalakṣaṇaṃ na vyavasyatīti katham upapattimat atha <span type="ref-block" n="2583 r_AS-VDh#121,18_r"/>na dravyaṃ nāpi tatpariṇāmaḥ sāmānyaṃ viśeṣo vā svalakṣaṇam kiṃ tarhi tato 'nyad eva kiñcit sarvathā <span type="ref-block" n="2584 r_AS-VDh#121,19_r"/>nirdeṣṭum aśakyaṃ pratyakṣabuddhau pratibhāsamānaṃ tad anumanyate evam api jātyantaraṃ sāmānyaviśeṣātmakaṃ vastu <span type="ref-block" n="2585 r_AS-VDh#121,20_r"/>svalakṣaṇam ity āyātaṃ tasyaiva parasparanirapekṣasāmānyaviśeṣatadvaddravyebhyo 'nyasya pratyakṣasaṃvidi pratibhāsanāt <span type="ref-block" n="2586 r_AS-VDh#121,21_r"/>niranvayakṣaṇakṣayiniraṃśaparamāṇulakṣaṇasya suṣṭhupratyakṣeṇālakṣaṇāt tatra ca vyavasāyo 'kṣajanmā svābhidhāna<span type="ref-block" n="2587 r_AS-VDh#121,22_r"/>viśeṣanirapekṣaḥ kin na syāt yato 'yaṃ svalakṣaṇam aśabdaṃ na vyavasyet tataḥ  śrutajñānaparicchedyaṃ śabdayo<span type="ref-block" n="2589 r_AS-VDh#121,24_r"/>jitasya śrutaviṣayatvopapatteḥ  yathaiva <span type="ref-block" n="2591 r_AS-VDh#121,26_r"/>hi śabdasaṃsṛṣṭārthagrāhisavikalpakapratyakṣavādinām arthopayoge saty api smārttaśabdānuyojanāpekṣe 'kṣajñāne <span type="ref-block" n="2592 r_AS-VDh#122,01_r"/>tadartho vyavahitaḥ syāt smārtena śabdānuyojanena iti tadarthād akṣajñānaṃ savikalpakaṃ na syāt tadabhāve 'pi <span type="ref-block" n="2593 r_AS-VDh#122,02_r"/>bhāvāt tadbhāve 'pi cābhāvād iti dūṣaṇam <span resp="?" rend="underline">'arthopayoge 'pi punaḥ smārttaṃ śabdānuyojanam akṣadhīr yady apekṣeta so 'rtho <span type="ref-block" n="2594 r_AS-VDh#122,03_r"/>vyavahito bhavet'</span> iti vacanāt samudbhāvyate tathaiva śabdānuyojanāsahitārthagrāhivikalpavādinām api saugatā<span type="ref-block" n="2595 r_AS-VDh#122,04_r"/>nām indriyajñānam upayoge saty api vikalpotpattau smārttaṃ śabdānuyojanaṃ vikalpo yady apekṣeta tadātadindriyajñānaṃ <span type="ref-block" n="2596 r_AS-VDh#122,05_r"/>svaviṣayanām aviśeṣasmaraṇena tadyojanena ca vyavahitaṃ syāt tathā ca nendriyajñānād vyavasāyaḥ syāt tadabhāve <span type="ref-block" n="2597 r_AS-VDh#122,06_r"/>bhāvāt tadbhāve 'pi cābhāvād iti dūṣaṇam udbhāvanīyaṃ 'jñānopayoge 'pi punaḥ smārttaṃ śabdānuyojanaṃ vikalpo <span type="ref-block" n="2598 r_AS-VDh#122,07_r"/>yady apekṣetādhyakṣaṃ vyavahitaṃ bhavet' iti vaktuṃ śakyatvāt arthaśabdena pratyakṣasyābhidhānād vā kvacid viṣayeṇa <span type="ref-block" n="2599 r_AS-VDh#122,08_r"/>viṣayiṇo vacanād dharmakīrttikārikāyā eva tanmatadūṣaṇaparatvena vyākhyātuṃ śakyatvāt yathā ca prāgaja<span type="ref-block" n="2600 r_AS-VDh#122,09_r"/>nako yo 'rtho 'bhilāpasaṃsṛṣṭārthendriyabuddheḥ sa paścād api smārtaśabdānuyojane 'pi tasyopayogāviśeṣād ajanaka eva <span type="ref-block" n="2601 r_AS-VDh#122,10_r"/>tenārthāpāye 'pi netradhīḥ śabdādvaitavādinaḥ syād iti <span resp="?" rend="underline">dharmakīrtidūṣaṇaṃ 'yaḥ prāgajanako buddher upayogāviśeṣataḥ <span type="ref-block" n="2602 r_AS-VDh#122,11_r"/>sa paścād api tena syād arthāpāye 'pi</span> netradhīḥ' iti vacanāt tathā yad indriyajñānaṃ smārtaśabdayojanāt prāga<span type="ref-block" n="2603 r_AS-VDh#122,12_r"/>janakaṃ sāmānyavyavasāyasya tat paścād apy upayogāviśeṣāt tenendriyajñānavyapāye 'pi sāmānyavyavasāyaḥ <span type="ref-block" n="2604 r_AS-VDh#122,13_r"/>syāt tasya  'yaḥ prāgajanako <span type="ref-block" n="2605 r_AS-VDh#122,14_r"/>buddher upayogāviśeṣataḥ sa paścād api tenākṣabodhāpāye 'pi kalpanā' iti pratipādanāt tad evaṃ na darśanād adhyava<span type="ref-block" n="2606 r_AS-VDh#122,15_r"/>sāyaḥ saṃbhavati yena darśanasya svālambanasamanantarapratyayajanmatatsārūpyāviśeṣe 'pi svaviṣayapratiniyamaḥ <span type="ref-block" n="2607 r_AS-VDh#122,16_r"/>sidhyet kiñca saugatānā <span type="ref-block" n="2608 r_AS-VDh#122,17_r"/>svalakṣaṇāt sāmānyasya sahyavindhyavat na hi sahyasyānubhave vindhyasya smṛtir yuktā viśeṣasāmānyayor ekatvā<span type="ref-block" n="2609 r_AS-VDh#122,18_r"/>dhyavasāyād viśeṣasyānubhave sāmānye smṛtir yuktaiveti cet kutas tayor ekatvādhyavasāyaḥ na tāvat pratyakṣāt tasya <span type="ref-block" n="2610 r_AS-VDh#122,19_r"/>sāmānyāviṣayatvāt nāpi tatpṛṣṭhabhāvino vikalpād anumānād vā tasya viśeṣāviṣayatvāt tadubhayaviṣayasya ca <span type="ref-block" n="2611 r_AS-VDh#122,20_r"/>kasyacit pramāṇasyānabhyupagamāt tadanyataraviṣayeṇa tayor ekatvādhyavasāyetiprasaṅgāt triviprakṛṣṭetarayor apy e<span type="ref-block" n="2612 r_AS-VDh#122,21_r"/>katvādhyavasāyo 'kṣajñānāt prasajyeta kiṃ ca śabdaṃ śrṛṇvan  saugatasya sidhyet na hi sahyamātraṃ paśyan vindhyasya <span type="ref-block" n="2614 r_AS-VDh#122,23_r"/>smaret syān mataṃ 'śabdasya vikalpyena tadutpattilakṣaṇasaṃbandhopagamāt tasya ca dṛśyenaikatvādhyavasāyād viśeṣa<span type="ref-block" n="2615 r_AS-VDh#123,01_r"/>syānubhave 'pi śabdaṃ tadarthaṃ vā vikalpyaṃ smartum īṣṭe vyavahārī pravṛttidarśanāt iti tad apy asamyak kutaścid api <span type="ref-block" n="2616 r_AS-VDh#123,02_r"/>dṛśyavikalpyayor ekatvādhyavasāyāsaṃbhavasyoktatvāt tataḥ svata eva vyavasāyātmakatvam abhyupagantavyaṃ pratyakṣasya <span type="ref-block" n="2617 r_AS-VDh#123,03_r"/>na punar abhidhānajātyādiyojanāpekṣayā  vyavasāyātmano mānasapratyakṣād dṛṣṭasajātīyasmṛtir iti cen na avyavasāyātmano 'kṣajñānāt samanantara<span type="ref-block" n="2620 r_AS-VDh#123,06_r"/>pratyayād vyavasāyātmano manovijñānasyotpattivirodhād vikalpavat nirvikalpātmakatvān mānasapratyakṣasyābhilāpa<span type="ref-block" n="2621 r_AS-VDh#123,07_r"/>saṃsargayogyatāpratibhāsābhāvāt avyavasāyātmano 'py akṣajñānād adṛṣṭaviśeṣasahakāriṇaḥ syād utpattir iti cet <span type="ref-block" n="2622 r_AS-VDh#123,08_r"/>kim evam akṣajñānasya svayaṃ vyavasāyātmana evādṛṣṭaviśeṣād utpattir neṣyate tena nīlāder vyavasāye tatkṣaṇakṣayasva<span type="ref-block" n="2623 r_AS-VDh#123,09_r"/>rgaprāpaṇaśaktyāder api vyavasāyaprasaṅgān nākṣajñānaṃ vyavasāyātmakam iṣṭam iti cet tata eva mānasapratyakṣam api <span type="ref-block" n="2624 r_AS-VDh#123,10_r"/>vyavasāyātmakaṃ mā bhūt tasya kṣaṇakṣayādyaviṣayatvān na tadvyavasāyitvam iti cet tata evākṣajñānasyāpi tan mā <span type="ref-block" n="2625 r_AS-VDh#123,11_r"/>bhūt tathā sati nīlādeḥ kṣaṇakṣayādir anyaḥ syāt tadvyavasāye 'py avyavasāyāt kūṭāt piśācādivad iti <span type="ref-block" n="2626 r_AS-VDh#123,12_r"/>cet tarhi mānasapratyakṣeṇāpi nīlādivyavasāye 'pi kṣaṇakṣayāder avyavasāyāt tato bhedo 'stu tadvad eva sarvathā viśe<span type="ref-block" n="2627 r_AS-VDh#123,13_r"/>ṣābhāvāt kathañcid akṣajñānasya vyavasāyātmakatve tu mānasapratyakṣakalpanāpi na syāt prayojanābhāvāt <span type="ref-block" n="2628 r_AS-VDh#123,14_r"/>tatprayojanasyākṣajñānād eva siddheḥ etenāvyavasāyātmakam api mānasapratyakṣaṃ kalpayan pratikṣiptaḥ nanu <span type="ref-block" n="2629 r_AS-VDh#123,15_r"/>'nirvikalpakād apy akṣajñānād abhyāsaprakaraṇabuddhipāṭavārthitvavaśād dṛṣṭasajātīye smṛtir yuktā savikalpakapratyakṣā<span type="ref-block" n="2630 r_AS-VDh#123,16_r"/>d api tadabhāve tadanupapatteḥ prativādyādyupanyastasakalavarṇapadādivat svocchvāsādisaṃkhyāvad vā na hi savika<span type="ref-block" n="2631 r_AS-VDh#123,17_r"/>lpakapratyakṣeṇa tadvyavasāye 'pi kasyacid abhyāsādyabhāve punas tatsmṛtir niyamataḥ siddhā yataḥ savikalpakatvaprakalpanaṃ <span type="ref-block" n="2632 r_AS-VDh#123,18_r"/>pratyakṣasya phalavat ' iti kaścit so 'py aprajñākara eva sarvathaikasvabhāvasya pratyakṣasya kvacid abhyāsādīnām i<span type="ref-block" n="2633 r_AS-VDh#123,19_r"/>tareṣāṃ ca sakṛdayogāt tadanyavyāvṛttyā tatra tadyoga iti cen na svayam atatsvabhāvasya tadanyavyāvṛttisaṃbhave <span type="ref-block" n="2634 r_AS-VDh#123,20_r"/>pāvakasyāśītatvādivyāvṛttiprasaṅgāt tatsvabhāvasya tadanyavyāvṛttikalpane phalābhāvāt pratiniyatatatsva<span type="ref-block" n="2635 r_AS-VDh#124,01_r"/>bhāvasyaivānyavyāvṛttirūpatvāt savikalpakapratyakṣajñānavādināṃ tv eṣām avagrahehāvāyajñānād anabhyāsātmakād anya<span type="ref-block" n="2636 r_AS-VDh#124,02_r"/>d evābhyāsātmakaṃ dhāraṇājñānaṃ pratyakṣam teṣāṃ tadabhāve paropanyastasakalavarṇapadādiṣv avagrahāditrayasadbhāve 'pi na <span type="ref-block" n="2637 r_AS-VDh#124,03_r"/>smṛtiḥ tatsadbhāve tu syād eva sarvatra yathāsaṃskāraṃ smṛtyabhyupagamāt kvacid abhilāpasaṃskārād abhilāpasmṛ<span type="ref-block" n="2638 r_AS-VDh#124,04_r"/>tivat  pratyakṣagṛhītam eva hi svalakṣaṇam anyavyāvṛttaṃ sādhāraṇākāratayā pratibhāsamānaṃ sāmānyaṃ vikalpābhi<span type="ref-block" n="2640 r_AS-VDh#124,06_r"/>lāpayojanenābhilāpyam iṣyate  yathā hi sakṛd ekasminn arthe pādapādāv upani<span type="ref-block" n="2642 r_AS-VDh#124,08_r"/>baddhadarśanayoḥ pratyāsannaviprakṛṣṭapuruṣayor jñānābhyāṃ viṣayīkṛte spaṣṭāspaṣṭapratibhāsabhedān na svabhāvabhedaḥ pādapasya <span type="ref-block" n="2643 r_AS-VDh#124,09_r"/>tasyaikatvāvyatikramāt tathaiva grāhakayoḥ pratyakṣasmṛtipratibhāsayor bhede 'pi spaṣṭam andatayā na tadviṣayasya bhedaḥ <span type="ref-block" n="2644 r_AS-VDh#124,10_r"/>svalakṣaṇasyaikasvabhāvatvābhyupagamāt  svalakṣaṇe ghaṭādau śabdavikalpaviṣaye <span type="ref-block" n="2645 r_AS-VDh#124,11_r"/> <span type="ref-block" n="2646 r_AS-VDh#124,12_r"/>rūpādisvalakṣaṇe śabdābhāvād avācyam eva tad iti bruvāṇasya pratyakṣe 'rthasyābhāvāt tasyājñeyatvaprasakteḥ samarthanāt <span type="ref-block" n="2647 r_AS-VDh#124,13_r"/>rūpādyarthasya kathañcij jñeyatve 'bhilāpyatvasyāpi sādhanāt prakṛtārthaparisamāptau prasaṅgasya niṣprayojanatvāt <span type="ref-block" n="2648 r_AS-VDh#124,14_r"/>paryāptaṃ prasaṅgena  tad apy asad yad asataḥ samudāhṛtam iti pratipādanāt yathaiva hi svalakṣaṇa<span type="ref-block" n="2650 r_AS-VDh#124,16_r"/>manir deśyam ity avācyataikānte vaktum aśakyaṃ tathā pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham ity api pratyakṣe 'bhilāpasaṃsargābhāve <span type="ref-block" n="2651 r_AS-VDh#124,17_r"/>vikalpānutpattiprasaṅgasya niveditatvāt tatsadbhāve savikalpakatvasiddheḥ </p><p n="a_56" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2652 r_AS-VDh#124,18_r"/>tad evaṃ svābhisamantabhadrabhānavaḥ sphuṭataravilasadakalaṅkanyāyagabhastibhir apahastitasamastabhāvaikāntādiparama<span type="ref-block" n="2653 r_AS-VDh#124,19_r"/>tadhvāntasantatayo 'pi parātmapakṣanirākaraṇasamarthanāyattaṃ jayamādiśatā bhagavatāptena kiṃ punar me śāsanaṃ prasiddhena <span type="ref-block" n="2654 r_AS-VDh#124,20_r"/>na bādhyate iti spaṣṭaṃ pṛṣṭā ivāhuḥ </p><p n="a_58" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2656 r_AS-VDh#125,01_r"/>caśabdāt sad avācyam eva kathañcid asad avācyam eva tadubhayāvācyam eveṣṭaṃ te śāsanam iti samuccīyate <span type="ref-block" n="2657 r_AS-VDh#125,02_r"/>'praśnavaśād ekatra vastunyavirodhena vidhipratiṣedhakalpanā saptabhaṅgī iti vacanāt nayayogād iti vacanān na<span type="ref-block" n="2658 r_AS-VDh#125,03_r"/>yavākyāni saptaiveti darśayanti tato 'nyasya bhaṅgasyāsaṃbhavāt tatsaṃyogajabhaṅgasyāpi kasyacit tatraivāntarbhāvāt <span type="ref-block" n="2659 r_AS-VDh#125,04_r"/>kasyacit tu punaruktatvād vidhikalpanāyā eva satyatvāt tayaikam eva vākyam iti na mantavyaṃ pratiṣedhakalpanāyāḥ <span type="ref-block" n="2660 r_AS-VDh#125,05_r"/>satyatvavyavasthāpanāt vidhyekāntasya nirākaraṇāt pratiṣedhakalpanaiva satyety api na samyak abhāvaikāntasya <span type="ref-block" n="2661 r_AS-VDh#125,06_r"/>nirākaraṇāt tadapekṣayāpi naikam eva vākyaṃ yuktam sadarthapratipādanāya vidhivākyam asadarthakathanārthaṃ tu pratiṣe<span type="ref-block" n="2662 r_AS-VDh#125,07_r"/>dhavākyam iti vākyadvayam eva sadasadvargās tattvam iti vacanāt prameyāntarasya śabdaviṣayasyāsaṃbhavād iti ca <span type="ref-block" n="2663 r_AS-VDh#125,08_r"/>na cetasi vidheyaṃ pradhānabhāvārpitasadasadātmano vastunaḥ pradhānabhūtaikaikadharmātmakād arthād arthāntaratvasiddheḥ <span type="ref-block" n="2664 r_AS-VDh#125,09_r"/>sattvavacanenaivāsattvavacanenaiva vā sadasattvayoḥ kramārpitayoḥ pratipādayitum aśakteḥ sadasadubhaya<span type="ref-block" n="2665 r_AS-VDh#125,10_r"/>viṣayaṃ vākyatrayam eveti cāyuktaṃ sahobhayavākyasyāvaktavyatvaviṣayasya vyavasthiteḥ tathāpi vākyacatu<span type="ref-block" n="2666 r_AS-VDh#125,11_r"/>ṣṭayam eveti cāyuktaṃ sadasadubhayāvaktavyatvaviṣayasya vākyāntaratrayasyāpi bhāvātvidhikalpanā pratiṣe<span type="ref-block" n="2667 r_AS-VDh#125,12_r"/>dhakalpanā kramato vidhipratiṣedhakalpanā saha vidhipratiṣedhakalpanā ca vidhikalpanā sahavidhipra<span type="ref-block" n="2668 r_AS-VDh#125,13_r"/>tiṣedhakalpanā ca pratiṣedhakalpanā sahavidhipratiṣedhakalpanā ca kramākramābhyāṃ vidhipratiṣedhaka<span type="ref-block" n="2669 r_AS-VDh#125,14_r"/>lpanā ca saptabhaṅgīti vyākhyānāt na caivaṃ pratyakṣādiviruddhavidhipratiṣedhakalpanāpi saptabhaṅgī <span type="ref-block" n="2670 r_AS-VDh#125,15_r"/>syād iti śakyaṃ vaktum avirodheneti vacanāt nānāvastvāśrayavidhipratiṣedhakalpanā saptabhaṅgy api prasajyate <span type="ref-block" n="2671 r_AS-VDh#125,16_r"/>iti ca na cintyam ekatra vastunīti vacanāt nanv ekatrāpi jīvādivastuni vidhīyamānaniṣidhyamānānanta<span type="ref-block" n="2672 r_AS-VDh#125,17_r"/>dharmasadbhāvāt tatkalpanānantabhaṅgī syād iti cen na anantānām api saptabhaṅgīnām iṣṭatvāt tatraikatvānekatvādika<span type="ref-block" n="2673 r_AS-VDh#125,18_r"/>lpanayāpi saptānām eva bhaṅgānām upapatteḥ pratipādyapraśnānāṃ tāvatām eva saṃbhavāt praśnavaśād eva saptabhaṅgīti <span type="ref-block" n="2674 r_AS-VDh#125,19_r"/>niyamavacanāt saptavidha eva tatra praśnaḥ kuta iti cet saptavidhajijñāsāghaṭanāt sāpi saptavidhā <span type="ref-block" n="2675 r_AS-VDh#126,01_r"/>kuta iti cet saptadhā saṃśayotpatteḥ saptadhaiva saṃśayaḥ katham iti cet tadviṣayavas tu dharmasaptavidhatvāt </p><p n="a_59" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2676 r_AS-VDh#126,02_r"/>tatra sattvaṃ vastudharmaḥ tadanupagame vastuno vastutvāyogāt svaraviṣāṇādivat tathā kathañcid asattvaṃ svarū<span type="ref-block" n="2677 r_AS-VDh#126,03_r"/>pādibhir iva pararūpādibhir api vastuno 'sattvāniṣṭau pratiniyatasvarūpābhāvād vastupratiniyamavirodhāt etena <span type="ref-block" n="2678 r_AS-VDh#126,04_r"/>kramārpitobhayatvādīnāṃ vastudharmatvaṃ pratipāditaṃ tadabhāve krameṇa sadasattvavikalpaśabdavyavahārasya virodhāt <span type="ref-block" n="2679 r_AS-VDh#126,05_r"/>sahāvaktavyataduttaradharmatrayavikalpaśabdavyavahārasya cāsattvaprasaṅgāt na cāmī vyavahārā nirviṣayā eva <span type="ref-block" n="2680 r_AS-VDh#126,06_r"/>vastupratipattipravṛttiprāptiniścayāt tathāvidharūpādivyavahāravat tasyāpi nirviṣayatve sakalapratyakṣādivyava<span type="ref-block" n="2681 r_AS-VDh#126,07_r"/>hārāpahnavān na kasyacid iṣṭatattvavyavasthā syāt nanu ca prathamadvitīyadharmavat prathamatṛtīyādidharmāṇāṃ krametarā<span type="ref-block" n="2682 r_AS-VDh#126,08_r"/>rpitānāṃ dharmāntaratvasiddher na saptavidhadharmaniyamaḥ sidhyed iti cen na kramārpitayoḥ prathamatṛtīyadharmayor dharmāntaratvenā<span type="ref-block" n="2683 r_AS-VDh#126,09_r"/>pratīteḥ sattvadvayasyāsaṃbhavāt vivakṣitasvarūpādinā sattvasyaikatvāt tadanyasvarūpādinā sattvasya dvitīyasya <span type="ref-block" n="2684 r_AS-VDh#126,10_r"/>saṃbhave 'pi viśeṣādeśāt tatpratipakṣabhūtāsattvasyāpi parasya bhāvād aparadharmasaptakasiddheḥ saptabhaṅgyantarasiddheḥ katham upā<span type="ref-block" n="2685 r_AS-VDh#126,11_r"/>lambhaḥ etena dvitīyatṛtīyadharmayoḥ kramārpitayor dharmāntaratvam aprātītikaṃ vyākhyātam prathamacaturthayor dvitīya<span type="ref-block" n="2686 r_AS-VDh#126,12_r"/>caturthayos tṛtīyacaturthayoś ca sahitayoḥ kathaṃ dharmāntaratvam evaṃ syād iti cec caturthe 'vaktavyatvadharme sattvāsattvayor apa<span type="ref-block" n="2687 r_AS-VDh#126,13_r"/>rāmarśāt na hi sahārpitayos tayor avaktavyaśabdenābhidhānam kiṃ tarhi tathārpitayos tayoḥ sarvathā vaktum a<span type="ref-block" n="2688 r_AS-VDh#126,14_r"/>śakter avaktavyatvasya dharmāntarasya tena pratipādanam iṣyate na ca tena sahitasya sattvasyāsattvasyobhayasya vā'pra<span type="ref-block" n="2689 r_AS-VDh#126,15_r"/>tītir dharmāntaratvāsiddhir vā prathame bhaṅge sattvasya pradhānabhāvena pratīteḥ dvitīye punar asattvasya tṛtīye kramārpitayoḥ <span type="ref-block" n="2690 r_AS-VDh#126,16_r"/>sattvāsattvayoḥ caturthe 'vaktavyatvasya pañcame sattvasahitasya ṣaṣṭhe punar asattvopetasya saptame kramavattadubhayayuktasya <span type="ref-block" n="2691 r_AS-VDh#126,17_r"/>tatra śeṣadharmaguṇabhāvādhyavasāyāt syān matam 'avaktavyatvasya dharmāntaratve vastuni vaktavyatvasyāpi dharmāntarasya <span type="ref-block" n="2692 r_AS-VDh#126,18_r"/>bhāvād aṣṭamasya kathaṃ saptavidha eva dharmaḥ saptabhaṅgīviṣayaḥ syāt' iti tad apy ayuktaṃ sattvādibhir abhidhīyamānasya <span type="ref-block" n="2693 r_AS-VDh#126,19_r"/>vaktavyatvasya prasiddheḥ sāmānyena vaktavyatvasyāpi viśeṣeṇa vaktavyatāyām anavasthānāt bhavatu vā vaktavyatvāva<span type="ref-block" n="2694 r_AS-VDh#126,20_r"/>ktavyatvayor dharmayoḥ siddhiḥ tathāpi tābhyāṃ vidhipratiṣedhakalpanāviṣayābhyāṃ sattvāsattvābhyām iva saptabhaṅgyanta<span type="ref-block" n="2695 r_AS-VDh#126,21_r"/>rasya pravṛtter na tadviṣayasaptavidhadharmaniyamavidhāto 'sti yatas tadviṣayasaṃśayaḥ saptadhaiva na syāt taddhetur jijñāsā vā tanni<span type="ref-block" n="2696 r_AS-VDh#127,01_r"/>mittaḥ praśno vā vastuny ekatra saptavidhavākyaniyamahetuḥ iti sūktā sattvādidharmaviṣayā gauḥ saptabhaṅgī <span type="ref-block" n="2697 r_AS-VDh#127,02_r"/>sā ca syādvādāmṛtagarbhiṇī syād vacanārthasya kathañcic chabdena pratipādanāt tenānekāntasya dyotakena <span type="ref-block" n="2698 r_AS-VDh#127,03_r"/>vācakena vā tasyāḥ pratihataikāntāndhakārodayatvāt na caivaṃ syāc chabdavat kathaṃñcic chabdenaivānekāntasya prati<span type="ref-block" n="2699 r_AS-VDh#127,04_r"/>pādanāt sadādivacanam anarthakam āśaṅkanīyaṃ tataḥ sāmānyato 'nekāntasya pratipattāv api viśeṣārthinā viśeṣasyānupra<span type="ref-block" n="2700 r_AS-VDh#127,05_r"/>yogāt sāmānyato 'pakrame 'pi viśeṣārthinā viśeṣo 'nuprayoktavyo vṛkṣo nyagrodha iti yatheti vacanāt dyotakapakṣe <span type="ref-block" n="2701 r_AS-VDh#127,06_r"/>tu nyāyaprāptaṃ sadādivacanaṃ tenoktasya kathañcic chabdena dyotanāt tenānuddyotane sarvathaikāntaśaṅkāvya<span type="ref-block" n="2702 r_AS-VDh#127,07_r"/>vacchedenā'nekāntapratipatter ayogāt evakārāvacane vivakṣitārthāpratipattivat nanv anukto 'pi kathañcic chabdaḥ <span type="ref-block" n="2703 r_AS-VDh#127,08_r"/>sāmarthyāt pratīyate sarvatraiva kāravad iti cen na prayojakasya syādvādanyāyākauśale pratipādyānāṃ tadapratītes ta<span type="ref-block" n="2704 r_AS-VDh#127,09_r"/>dvacanasya kvacid avaśyaṃ bhāvāt tatkauśale vā tadaprayogo 'bhīṣṭa eva sarvasyānekāntātmano vastunaḥ pramāṇāt <span type="ref-block" n="2705 r_AS-VDh#127,10_r"/>sādhane sarvaṃ sad ityādivacane 'pi syāt sarvaṃ sadevetyādisaṃpratyayotpatteḥ iti prapañcato 'nyatra prarūpitam avagantavyam </p><p n="a_60" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2706 r_AS-VDh#127,11_r"/>nanu ca jīvādidravyaṃ sadeva kathañcid ity asiddhaṃ darśanāv agrahādiviśeṣavyatirekeṇa tasyānupalambhāt <span type="ref-block" n="2707 r_AS-VDh#127,12_r"/>aśvaviṣāṇavad iti cen tathā ca yad eva mayā viṣayaviṣayisannipātadaśāyāṃ kiñcid ity ālokitaṃ tad eva varṇasaṃsthā<span type="ref-block" n="2709 r_AS-VDh#127,14_r"/>nādisāmānyākāreṇāvagṛhītaṃ punaḥ pratiniyataviśeṣākāreṇehitaṃ tad evākāṅkṣitaviśeṣākāreṇāvetaṃ punaḥ <span type="ref-block" n="2710 r_AS-VDh#127,15_r"/>kālāntarasmṛtihetutayāvadhāritaṃ tad eva kālāntare tad ity ākāreṇa smṛtaṃ punas tad evedam ity ākāreṇa pratyabhi<span type="ref-block" n="2711 r_AS-VDh#127,16_r"/>jñātaṃ tato yad itthaṃ kāryakṛt tad itthaṃ sarvatra sarvadeti tarkitaṃ tatas tatkāryāvabodhanād abhinibuddhaṃ tad eva ca <span type="ref-block" n="2712 r_AS-VDh#127,17_r"/>śabdayojanayā vikalpanirūpaṇayā vā parārthaṃ svārthaṃ vā śrutam ity anusandhānapratyayavad aham eka eva dṛṣṭā'vagṛhītehi<span type="ref-block" n="2713 r_AS-VDh#127,18_r"/>tetyādyanusandhānabuddhir api na kvacid āspadaṃ badhnīyāt tathāvidhavāsanāprabodhād anusaṃdhānābodhaprasiddhir iti <span type="ref-block" n="2714 r_AS-VDh#127,19_r"/>cet sā'nusaṃdhānavāsanā yady anusandhīyamānadarśanādibhyo bhinnā tadā saṃtānāntare darśanāvagrahādiṣv iva <span type="ref-block" n="2715 r_AS-VDh#127,20_r"/>svasaṃtāne 'pi nānusaṃdhānabodham upajanayet aviśeṣāt tadabhinnā cet tāvaddhā bhidyeta na hi bhinnād abhinnam a<span type="ref-block" n="2716 r_AS-VDh#127,21_r"/>bhinnaṃ nāmeti svayam abhidhānāt tathā ca tatprabodhāt kathaṃ darśanāvagrahādiṣv ekam anusandhānajñānam utpadyeta <span type="ref-block" n="2717 r_AS-VDh#128,01_r"/>yadi punas tebhyaḥ kathañcid abhinnā vāsanānumanyate taddhetus tadā  siddhaḥ tasyaiva vāsaneti <span type="ref-block" n="2720 r_AS-VDh#128,04_r"/>nāmāntarakaraṇāt  kramavṛttisukhādīnām iva darśanāvagrahādīnām ekasaṃtānipatitatvād anusaṃdhānam anananibandhanatvam anuma<span type="ref-block" n="2722 r_AS-VDh#128,06_r"/>tam iti cet tarhi saṃtatir ātmaiva  syāt sukhādimatyādīnāṃ nairantaryād avyabhicārikāryakāraṇabhāvād vāsya vāsaka<span type="ref-block" n="2724 r_AS-VDh#128,08_r"/>bhāvāc cāparāmṛṣṭabhedānām ekā saṃtatiḥ na punar ekapuruṣe tadabhāvād iti cet tarhi  saṃtānināṃ <span type="ref-block" n="2726 r_AS-VDh#128,10_r"/>bhedapariṇāma eva nābhedapariṇāmaḥ saṃkaraprasaṅgād iti cen na yenātmanā teṣām abhedas tena saddravyacetanatvādinā <span type="ref-block" n="2727 r_AS-VDh#128,11_r"/>saṃkarasyeṣṭatvāt tenā asti ca saikatrāpi viṣaye yatra <span type="ref-block" n="2728 r_AS-VDh#128,12_r"/>me harṣaḥ prāg abhūt tatraiva viṣādo dveṣo bhayādir vā vartate aham eva ca harṣavān āsaṃ saṃprati viṣādādimān varte <span type="ref-block" n="2729 r_AS-VDh#128,13_r"/>nānya iti kramataś citrapratipattir abādhā tato jīvaḥ sann eva evaṃ ca  jīvādi tattvaṃ sakalabādhakābhāvāt tarhi sad eva sarvaṃ jīvādivastu na punar asad iti <span type="ref-block" n="2732 r_AS-VDh#128,16_r"/>cen na sarvapadārthānāṃ parasparam asaṃkarapratipatter asattvasyāpi siddheḥ jīvājīvaprabhedānāṃ svasvabhāvavyavasthiter anya<span type="ref-block" n="2733 r_AS-VDh#128,17_r"/>thānupapatteḥ  sarvathā parasparam avyāvṛttānāṃ grāhyagrāhakasitādinirbhāsāvayavapara<span type="ref-block" n="2736 r_AS-VDh#128,20_r"/>māṇusaṃvittīnām ekaparamāṇusvarūpatāpatteḥ na caikaparamāṇuḥ sthūlatayā śavalatayā vāvalokayituṃ śakyaḥ <span type="ref-block" n="2737 r_AS-VDh#128,21_r"/>bhramaprasaṅgāt  siddhā <span type="ref-block" n="2738 r_AS-VDh#128,22_r"/>svasvabhāvasya svabhāvāntareṇa miśraṇābhāvāt  <span type="ref-block" n="2739 r_AS-VDh#129,01_r"/>tatrā svatantrasya tasya jātucidapratibhāsanāt  </p><p n="a_61" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2740 r_AS-VDh#129,02_r"/>sarvathā bhāvā'bhāvobhayātmakam eva jagad astu tatra bhāvasyābhāvasya ca pramāṇasiddhatvāt pratikṣeptum a<span type="ref-block" n="2741 r_AS-VDh#129,03_r"/>śakyatvād ity aparaḥ so 'pi na tattvavit suyuktyatilaṅghanāt  tataḥ  dravyanayāpekṣayaiva sarvaṃ sat paryāyanayāpekṣayaiva ca sarvam asadātmakaṃ  na hi dravyanayāpekṣayā sarvam asat saṃbhavati nāpi paryāyanayāpekṣayā sarvaṃ sat pratītivirodhāt <span type="ref-block" n="2745 r_AS-VDh#129,07_r"/>bhāvābhāvasvabhāvarahitaṃ tadvilakṣaṇam eva vastu yuktam ity api na sāraṃ  na cāsāv asti sadasadubhayātmake vastuni svarūpā<span type="ref-block" n="2747 r_AS-VDh#129,09_r"/>dibhiḥ sattvasya pararūpādibhir asattvasya ca tadaṃśasya viśeṣapratipattinibandhanasya sunayapratītiniścitasya <span type="ref-block" n="2748 r_AS-VDh#129,10_r"/>prasiddheḥ dadhiguḍacāturjātakādidravyodbhave pānake tadaṃśadadhyādiviśeṣapratipattivat na caivaṃ jātyantaram e<span type="ref-block" n="2749 r_AS-VDh#129,11_r"/>vobhayātmakam iti yuktaṃ vaktuṃ  pānakavad eva na hi <span type="ref-block" n="2750 r_AS-VDh#129,12_r"/>tatra dadhyādaya eva na punar jātyantaraṃ pānakam ity abhidhātum ucitaṃ pānakam idaṃ sukhādu surabhīti saṃpratyayāt <span type="ref-block" n="2751 r_AS-VDh#129,13_r"/>tadvadvastuni na sadādyaṃśa eva pratītiviṣayaḥ tadaṃśino jātyantarasya pratītyabhāvāpatteḥ  yenātmanā sattvaṃ tenāsattvasyābhyupagame yena cāsattvaṃ tena kathañcit sattvānumanane punaḥ <span type="ref-block" n="2753 r_AS-VDh#129,15_r"/>pratyekam ubhayarūpopagamād anavasthā syāt tathānabhyupagame nobhayasvabhāvam aśeṣam iti te pratijñāvirodhaḥ <span type="ref-block" n="2754 r_AS-VDh#129,16_r"/>yenātmanā sattvaṃ tenaivāsattve virodho vaiyadhikaraṇyaṃ vā śītoṣṇasparśaviśeṣavat saṃkaravyatikarau ca <span type="ref-block" n="2755 r_AS-VDh#129,17_r"/>yugapad ekatra sattvāsattvayoḥ prasakteḥ parasparaviṣayagamanāc ca saṃśayaś ca kathaṃ sattvaṃ kathaṃ cāsattvaṃ vastunīti <span type="ref-block" n="2756 r_AS-VDh#129,18_r"/>niścayānutpatteḥ ata evāpratipattir abhāvaś cānuṣajyate tataḥ pratipāditadoṣān parijihīrṣubhiḥ sarvaṃ <span type="ref-block" n="2757 r_AS-VDh#129,19_r"/>vastu  na punaḥ sarvathā syāt kāreṇa jātyantaratvasyāpi svīkaraṇāt </p><p n="a_62" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2758 r_AS-VDh#129,20_r"/>tarhy astīti na bhaṇāmi nāstiti ca na bhaṇāmi yad api ca bhaṇāmi tad api na bhaṇāmīti darśanam astv iti <span type="ref-block" n="2759 r_AS-VDh#129,21_r"/>kaścit so 'pi pāpīyān tathāhi  iti na hi nirvikalpaka<span type="ref-block" n="2762 r_AS-VDh#130,01_r"/>darśanapratibhāsi vastu vyavatiṣṭheta yenānabhilapann api tat paśyet <span resp="?" rend="underline">na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānuga<span type="ref-block" n="2763 r_AS-VDh#130,02_r"/>mādṛte anuviddham ivābhāti sarvaṃ śabde pratiṣṭhitam <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> vāgrūpatā ced utkrāmed avabodhasya śāśvatī na <span type="ref-block" n="2764 r_AS-VDh#130,03_r"/>prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī</span> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti darśanāntaram apy anālocitatattvaṃ  cakṣurādiśabdādisāmagrībhedāt pratyakṣetarayor viśeṣa iti cen na pratyakṣād iva śabdā<span type="ref-block" n="2766 r_AS-VDh#130,05_r"/>der api vastuviśeṣapratipatter aviśeṣasiddheḥ pratyakṣagocaraviśeṣasya śabdāgocaratve 'nabhidheyatvāpatteḥ pratyakṣā<span type="ref-block" n="2767 r_AS-VDh#130,06_r"/>tmakaśabdagocaratvāt tasyāpy abhidheyatvam eveti cet tathaivānumānāgamajñānātmakaśabdaviṣayatvam astu tataś ca pratyakṣe<span type="ref-block" n="2768 r_AS-VDh#130,07_r"/>tarayoḥ spaṣṭaviśeṣapratibhāsitvasiddher aviśeṣaprasaṅgaḥ tayo rviśeṣe tadātmakaśabdayor bhedaprasaṅgāt kutaḥ śabdādvai<span type="ref-block" n="2769 r_AS-VDh#130,08_r"/>tasiddhiḥ syān matam advaya eva śabdaḥ kevalaṃ pratyakṣopādhiḥ spaṣṭaviśeṣapratibhāsātmakaḥ śabdādyupādhiḥ <span type="ref-block" n="2770 r_AS-VDh#130,09_r"/>punar aspaṣṭasāmānyāvabhāsātmakaḥ pītetaropādheḥ sphaṭikasya pītetarapratibhāsitvavat iti tad asat pratyakṣe<span type="ref-block" n="2771 r_AS-VDh#130,10_r"/>taropādhīnām api śabdātmakatve bhedāsiddheḥ tadanātmakatve śabdādvaitavyāghātāt teṣām avastutve spaṣṭetara<span type="ref-block" n="2772 r_AS-VDh#130,11_r"/>pratibhāsabhedanibandhanatvavirodhāt tatpratibhāsasyāpy abhede sa eva pratyakṣetarāviśeṣaprasaṅgaḥ  yat sat tat sarvam akṣaṇikaṃ kṣaṇike kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhād i<span type="ref-block" n="2774 r_AS-VDh#130,13_r"/>tyāder iva vākyasya yat sat tat kṣaṇikam eva nitye kramākramābhyām arthakriyānupapatter ityāder api vākyasyāsatyatva<span type="ref-block" n="2775 r_AS-VDh#130,14_r"/>prasaṅgād viparyayānuṣaṅgād vā sarvathārthāsaṃsparśitattvāviśeṣāt kasyacid anumānavākyasya kathañcid arthasaṃsparśitve <span type="ref-block" n="2776 r_AS-VDh#130,15_r"/>sarvathānabhidheyatvavirodhāt so 'yaṃ <span resp="?" rend="underline">saugataḥ</span> sarvathābhidheyarahitenānumānavākyena satya<span type="ref-block" n="2778 r_AS-VDh#130,17_r"/>tvāsatyatvapradarśanasya praṇetum aśakteḥ sādhyābhidhānāt pakṣoktiḥ pāramparyeṇa nāpy alam śaktasya sūcakaṃ <span type="ref-block" n="2779 r_AS-VDh#130,18_r"/><span resp="?" rend="underline">hetuvaco 'śaktam api svayam </span> iti vacanāt svayaṃ  vastuno 'numānavākyavācyatānupajīvane tatkṛtāyāḥ siddher upajīva<span type="ref-block" n="2781 r_AS-VDh#130,20_r"/>nāsaṃbhavāt anabhimataprativādivacanād api tatsiddhiprasaṅgāt svābhidheyarahitād api svavacanāt tattvasiddhi<span type="ref-block" n="2782 r_AS-VDh#130,21_r"/>r upajīvyate na punaḥ paravacanād iti katham apy avasthānāsaṃbhavāt madvacanaṃ vastudarśanavaṃśaprabhavaṃ na punaḥ para<span type="ref-block" n="2783 r_AS-VDh#130,22_r"/>vacanam iti svadarśanānurāgamātraṃ na tu parīkṣāpradhānaṃ sarvasya vacaso vivakṣāviṣayatvāviśeṣāt tato na <span type="ref-block" n="2784 r_AS-VDh#130,23_r"/>sarvathābhidheyaṃ vastutattvaṃ nāpy anabhidheyaṃ bādhakasadbhāvāt kiṃ tarhi kathañcid avācyam eva taveṣṭaṃ kathañci<span type="ref-block" n="2785 r_AS-VDh#131,01_r"/>t sad eva kathañcid asad eva kathañcid ubhayam eveti tathā caśabdāt kathañcit sad avācyam eva sarvathāpy asato 'nabhidheya<span type="ref-block" n="2786 r_AS-VDh#131,02_r"/>tvadharmāvyavasthiteḥ kathañcid asad avācyam eva sarvathāpi sato 'nabhilāpyatvasvabhāvāsaṃbhavāt tadabhilāpyatvasyāpi <span type="ref-block" n="2787 r_AS-VDh#131,03_r"/>sadbhāvāt kathañcit sad asadavācyam eva svarūpapararūpābhyāṃ sadasadātmana evāvācyatvadharmaprasiddher ity api bhaṅga<span type="ref-block" n="2788 r_AS-VDh#131,04_r"/>trayaṃ samuccitam <span resp="?" rend="underline">ācāryaiḥ</span> <span resp="?" rend="underline">'avaktavyottarāḥ śeṣās trayo bhaṅgāḥ svahetuta'</span> ity agre svayaṃ samarthanāt iha tatprati<span type="ref-block" n="2789 r_AS-VDh#131,05_r"/>jñātasya siddher apratijñātasya samarthanāghaṭanāt kasyacit pratijñātasya sāmarthyād gamyamānasyāpi pratijñātatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="2790 r_AS-VDh#131,06_r"/>iti sādhīyasī saptabhaṅgī pratijñā tathā naigamādinayayogāt </p><p n="a_63" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2791 r_AS-VDh#131,07_r"/>tatra prathamadvitīyabhaṅgayos tāvan nayayogam upadarśayanti svāminaḥ </p><p n="a_65" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2793 r_AS-VDh#131,09_r"/>sarvaṃ cetanam acetanaṃ vā dravyaṃ paryāyādi vā bhrāntam abhrāntaṃ vā svayam iṣṭam aniṣṭaṃ vā sad eva svarūpādi<span type="ref-block" n="2794 r_AS-VDh#131,10_r"/>catuṣṭayāt ko necchet asad eva pararūpādicatuṣṭayāt tadviparyayāt ko necchet api tu laukikaḥ parīkṣako vā <span type="ref-block" n="2795 r_AS-VDh#131,11_r"/>syādvādī sarvathaikāntavādī vā sacetanas tathecched eva pratīter apahnotum aśakteḥ atha svayam evaṃ pratīyann api kaści<span type="ref-block" n="2796 r_AS-VDh#131,12_r"/>t kunayaviparyāsitamatir necchet sa na kvacid iṣṭe tattve vyavatiṣṭheta svapararūpopādānāpohanavyavasthāpādyatvād vastuni <span type="ref-block" n="2797 r_AS-VDh#131,13_r"/>vastutvasya svarūpād iva pararūpād api sattve cetanāder acetanāditvaprasaṅgāt tatsvātmavat pararūpād iva svarūpād a<span type="ref-block" n="2798 r_AS-VDh#131,14_r"/>py asattve sarvathā śūnyatāpatteḥ svadravyād iva paradravyād api sattve dravyapratiniyamavirodhāt saṃyogavibhāgā<span type="ref-block" n="2799 r_AS-VDh#131,15_r"/>der anekadravyāśrayatve 'pi taddravyapratiniyamo na virudhyate eveti cen na tasyānekadravyaguṇatve nānekadravyasyaiva <span type="ref-block" n="2800 r_AS-VDh#131,16_r"/>svadravyatvāt svānāśrayadravyāntarasya paradravyatvāt tato 'pi sattve svāśrayadravyapratiniyamavyāghātasya tadavastha<span type="ref-block" n="2801 r_AS-VDh#131,17_r"/>tvāt tathā paradravyād iva svadravyād api kasyacid asattve sakaladravyānāśrayatvaprasaṅgād iṣṭadravyāśrayatvaviro<span type="ref-block" n="2802 r_AS-VDh#131,18_r"/>dhāt tathā svakṣetrād iva parakṣetrād api sattve kasyacit pratiniyatakṣetratvāvyavasthiteḥ parakṣetrād iva svakṣetrād api <span type="ref-block" n="2803 r_AS-VDh#131,19_r"/>cāsattve niḥkṣetratāpatteḥ tathā svakālād iva parakālād api sattve pratiniyatakālatvāvyavasthānāt parakālā<span type="ref-block" n="2804 r_AS-VDh#131,20_r"/>d iva svakālād apy asattve sakalakālāsaṃbhavitvaprasaṅgāt kva kiṃ vyavatiṣṭheta yataḥ sveṣṭāniṣṭatattvavyavasthā </p><p n="a_66" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2805 r_AS-VDh#131,21_r"/>nanv evaṃ svarūpādīnāṃ svarūpādyantarasyābhāvāt kathaṃ vyavasthā syāt bhāve vānavasthāprasaṅgāt sudūram api <span type="ref-block" n="2806 r_AS-VDh#131,22_r"/>gattvā svarūpādyantarābhāve 'pi kasyacid vyavasthāyāṃ kim anayā prakriyayā svagṛhamānyayā yathāpratīti vastuvyava<span type="ref-block" n="2807 r_AS-VDh#131,23_r"/>sthopapatter iti kaścit so 'pi vastusvarūpaparīkṣānabhimukho vastupratīter eva tathā prarūpayitum upakrāntatvāt <span type="ref-block" n="2808 r_AS-VDh#131,24_r"/>anyathā nānāniraṅkuśavipratipattīnāṃ nivārayitum aśakyatvāt vastuno hi yathaivābādhitā pratītis tathaiva <span type="ref-block" n="2809 r_AS-VDh#132,01_r"/>svarūpaṃ na ca tat tato 'nyad eva pratīyate yena svarūpāntaram apekṣeta tathā pratītau vā tadupagame 'pi nānavasthā <span type="ref-block" n="2810 r_AS-VDh#132,02_r"/>yatrāpratipattis tatra vyavasthopapatteḥ tatra jīvasya tāvat sāmānyenopayogaḥ svarūpaṃ tasya tallakṣa<span type="ref-block" n="2811 r_AS-VDh#132,03_r"/>ṇatvāt upayogo lakṣaṇam iti vacanāt tato 'nyo 'nupayogaḥ pararūpam tābhyāṃ sadasattve pratīyete <span type="ref-block" n="2812 r_AS-VDh#132,04_r"/>tadupayogasyāpi viśeṣato jñānasya svārthākāravyavasāyaḥ svarūpam darśanasyānākāragrahaṇaṃ svarūpam jñānasyāpi <span type="ref-block" n="2813 r_AS-VDh#132,05_r"/>parokṣasyāvaiśadyaṃ svarūpam pratyakṣasya vaiśadyaṃ svarūpam darśanasyāpi cakṣuracakṣurnimittasya cakṣurādyālocanaṃ <span type="ref-block" n="2814 r_AS-VDh#132,06_r"/>svarūpam avadhidarśanasyāvadhyālocanaṃ svarūpam parokṣasyāpi matijñānasyendriyānindriyanimittaṃ svārthākā<span type="ref-block" n="2815 r_AS-VDh#132,07_r"/>ragrahaṇaṃ svarūpam anindriyamātranimittaṃ śrutasya svarūpam pratyakṣasyāpi vikalasyāvadhimanaḥparyayalakṣaṇasya <span type="ref-block" n="2816 r_AS-VDh#132,08_r"/>manokṣānapekṣaṃ spaṣṭātmārthagrahaṇaṃ svarūpam sakalapratyakṣasya sarvadravyaparyāyasākṣātkaraṇaṃ svarūpam tato 'nyat <span type="ref-block" n="2817 r_AS-VDh#132,09_r"/>sarvaṃ tu pararūpam tābhyāṃ sadasattve pratipattavye evam uttarottaraviśeṣāṇām api svapararūpe tadvidbhir abhyūhye <span type="ref-block" n="2818 r_AS-VDh#132,10_r"/>tadviśeṣaprativiśeṣāṇām anantatvāt dravyakṣetrakālabhāvaviśeṣāṇām anenaiva pratidravyaparyāyaṃ svapararūpe pratipā<span type="ref-block" n="2819 r_AS-VDh#132,11_r"/>dite nanu ca jīvādidravyāṇāṃ ṣaṇṇām api kiṃ svadravyaṃ kiṃ vā paradravyam yataḥ sadasattve vyavatiṣṭhete <span type="ref-block" n="2820 r_AS-VDh#132,12_r"/>dravyāntarasyāsaṃbhavād iti cen na teṣām api śuddhaṃ saddravyam apekṣya sattvasya tatpratipakṣam asadbhāvam apekṣyāsattvasya <span type="ref-block" n="2821 r_AS-VDh#132,13_r"/>ca pratiṣṭhopapatteḥ śuddhadravyasya svaparadravyavyavasthā katham tasya sakaladravyakṣetrakālabhāvātmakatvāt <span type="ref-block" n="2822 r_AS-VDh#132,14_r"/>tadvyatirekeṇānyadravyādyabhāvād iti cen na sakaladravyakṣetrakālabhāvān apekṣya sattvasya tadabhāvam apekṣyāsattvasya <span type="ref-block" n="2823 r_AS-VDh#132,15_r"/>ca vyavasthiteḥ 'sattā sapratipakṣā' iti vacanāt etena sakalakṣetrasya nabhaso 'nādyanantākhilakālasya ca <span type="ref-block" n="2824 r_AS-VDh#132,16_r"/>sakalakṣetrakālātmanaḥ pratiniyatakṣetrakālātmanaś ca svapararūpatvaṃ niścitam ataḥ sadasattvavyavasthā svarūpādi<span type="ref-block" n="2825 r_AS-VDh#132,17_r"/>catuṣṭayād iti pyakhe karmaṇy upasaṃkhyānāt kā svarūpādicatuṣṭayam apekṣya ko necchet sad eva sarvam ity arthaḥ <span type="ref-block" n="2826 r_AS-VDh#132,18_r"/>etena viparyāsād iti vyākhyātam </p><p n="a_67" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2827 r_AS-VDh#132,19_r"/>nanu svasattvasyaiva parāsattvasya pratīter na vastuni svapararūpādisattvāsattvayor bhedo yataḥ prathamadvitīyabhaṅgau <span type="ref-block" n="2828 r_AS-VDh#132,20_r"/>ghaṭete tadanyatareṇa gatārthatvāt tadaghaṭane ca tṛtīyādibhaṅgābhāvāt kutaḥ saptabhaṅgīti cen na svapararūpādi<span type="ref-block" n="2829 r_AS-VDh#132,21_r"/>catuṣṭayāpekṣāyā svarūpabhedāt sattvāsattvayor ekavastuni bhedopapatteḥ tayor abhede svarūpādicatuṣṭayāpekṣayeva pararūpā<span type="ref-block" n="2830 r_AS-VDh#132,22_r"/>dicatuṣṭayāpekṣayāpi sattvaprasaṅgāt tadapekṣayeva svarūpādyapekṣayāpi vā'sattvaprasakteḥ na cāpekṣābhedāt kvaci<span type="ref-block" n="2831 r_AS-VDh#133,01_r"/>d dharmabhedapratītir bādhyate badarāpekṣayā bilve sthūlatvasya mātuliṅgāpekṣayā sūkṣmatvasya ca pratīter bādhakābhā<span type="ref-block" n="2832 r_AS-VDh#133,02_r"/>vāt sarvasyāpekṣikasyāvāstavatve nīlanīlatarādeḥ sukhasukhatarādeś cāvāstavatvāpatter viśadaviśadatarādipra<span type="ref-block" n="2833 r_AS-VDh#133,03_r"/>tyakṣasyāpi kutas tāttvikattvaṃ yato na saṃvidadvaitapraveśaḥ sa cāyukta eva tadvyavasthāpakābhāvāt </p><p n="a_68" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2834 r_AS-VDh#133,04_r"/>tataḥ  sarvapravādināṃ sveṣṭa<span type="ref-block" n="2836 r_AS-VDh#133,06_r"/>tattvasya svarūpeṇa sattve 'niṣṭarūpeṇāsattve ca vivādābhāvāt tasyaiva ca dṛṣṭāntatopapatteḥ nanu caikatra vastuni <span type="ref-block" n="2837 r_AS-VDh#133,07_r"/>sattvam asattvaṃ ca yuktiviruddhaṃ parasparaviruddhayor dharmayor ekādhikaraṇatvāyogāt śītoṣṇasparśavadbhinnādhikaraṇatva<span type="ref-block" n="2838 r_AS-VDh#133,08_r"/>pratīter iti cen na tayoḥ kathañcid arpitayor viruddhatvāsiddhes tathā pratipattisadbhāvāc ca  na hi śābdapratyakṣaved anayor aspaṣṭetarapratibhāsanasvabhāvabhedosiddhaḥ <span type="ref-block" n="2841 r_AS-VDh#133,11_r"/>pratītyapahnavaprasaṅgāt nāpi tayor ekavastuviṣayatvam ekadravyāśrayatvaṃ cā'siddhaṃ tatrānusandhānapratyayasadbhā<span type="ref-block" n="2842 r_AS-VDh#133,12_r"/>vāt yad eva mayā śrutaṃ tad eva dṛśyate ya evāham aśrauṣaṃ sa eva paśyāmīti pratīter bādhakābhāvāt tayo<span type="ref-block" n="2843 r_AS-VDh#133,13_r"/>r dravyātmanaikatvam asty eva vicchedasyānupalakṣaṇāt nanūpādānopādeyakṣaṇayos tadbhāvād evānusaṃdhānasiddher vicche<span type="ref-block" n="2844 r_AS-VDh#133,14_r"/>dānupalambhe 'pi naikatvasiddhiḥ ekasantānatvasyaiva siddheḥ ātmadravyasyābhāvād iti cen na tadabhāve tayor upā<span type="ref-block" n="2845 r_AS-VDh#133,15_r"/>dānopādeyatānupapatteḥ  na ca savyetaraviṣāṇavat sarvathā <span type="ref-block" n="2847 r_AS-VDh#133,17_r"/>samānakālatopādānopādeyayor yatas tadbhāvo viruddhyeta dravyasāmānyāpekṣayā tayor ekatvam iti mananāt  tādṛśām ekatvam  nanv evam ekatvaṃ mā bhūt pūrvāparapariṇāmānāṃ kramasyaivāvasthānād akramasya tadviruddhatvād iti na manta<span type="ref-block" n="2850 r_AS-VDh#133,20_r"/>vyaṃ yasmān <span type="ref-block" n="2851 r_AS-VDh#133,21_r"/>pratibhāsaikatve 'pi tadakramānupagame pratibhāsaviśeṣavaśāt kramaḥ katham abhyupagamārhaḥ syāt sarvasya yathāpratibhāsaṃ <span type="ref-block" n="2852 r_AS-VDh#133,22_r"/>vastunaḥ pratiṣṭhānāt pratibhāsamānayoḥ kramākramayor virodhānavataraṇād virodhasyānupalambhalakṣaṇatvāt na ca <span type="ref-block" n="2853 r_AS-VDh#133,23_r"/>svarūpādinā vastunaḥ sattve tadaiva pararūpādibhir asattvasyānupalambho 'sti yena sahānavasthānalakṣaṇo virodhaḥ śīto<span type="ref-block" n="2854 r_AS-VDh#133,24_r"/>ṣṇasparśaviśeṣavat syāt parasparaparihārasthitilakṣaṇas tu virodhaḥ sahaikatrāmraphalādau rūparasayor iva saṃbhavator eva <span type="ref-block" n="2855 r_AS-VDh#134,01_r"/>sadasattvayoḥ syāt na punar asaṃbhavatoḥ saṃbhavad asaṃbhavator vā etena vadhyaghātakabhāvo 'pi virodhaḥ phaṇinakulayo<span type="ref-block" n="2856 r_AS-VDh#134,02_r"/>r iva balavadabalavatoḥ pratītaḥ sattvāsattvayor aśaṅkanīyaḥ kathitaḥ tayoḥ samānabalatvād ity etadagre prapañcayiṣyate </p><p n="a_69" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2857 r_AS-VDh#134,03_r"/> sarvo hi laukikaḥ parīkṣakaś ca tāvad ekam akramātmakam anvayarūpaṃ sāmānyātmakaṃ <span type="ref-block" n="2862 r_AS-VDh#134,08_r"/>satpariṇāmaṃ sthityātmakam ātmānaṃ paraṃ vā bahirarthasaṃtānāntarākhyaṃ dravyāpekṣayā sākṣātkaroti liṅgaśabdā<span type="ref-block" n="2863 r_AS-VDh#134,09_r"/>dinā parokṣayati vā bhāvāpekṣayā punar anekākāraṃ kramātmakaṃ vyatirekarūpaṃ viśeṣātmakam asatpariṇāmam utpatti<span type="ref-block" n="2864 r_AS-VDh#134,10_r"/>vināśātmakaṃ kṣetrāpekṣayā svapradeśaniyataṃ niścayanayataḥ svaśarīravyāpinaṃ vyavahāranayataḥ kālāpekṣayā <span type="ref-block" n="2865 r_AS-VDh#134,11_r"/>trikālagocaram kathaṃ punar īdṛśam ātmānaṃ paraṃ vā sākṣātkaroti kathaṃ vā parokṣayati dravyādyapekṣayeti ced u<span type="ref-block" n="2866 r_AS-VDh#134,12_r"/>cyate sākṣātkaraṇayogyadravyādyātmanā mukhyato vyavahārato vā viśadajñānena sākṣātkaroti parokṣajñānayo<span type="ref-block" n="2867 r_AS-VDh#134,13_r"/>gyadravyādyātmanā anumānādipramāṇenāviśadena parokṣayati 'pratyakṣaṃ viśadaṃ jñānaṃ mukhyasaṃvyavahārataḥ <span type="ref-block" n="2868 r_AS-VDh#134,14_r"/>parokṣaṃ śeṣavijñānaṃ pramāṇe iti saṃgrahaḥ' iti saṃkṣepataḥ pratyakṣaparokṣayor eva vastuparicchittau vyāpāravacanāt <span type="ref-block" n="2869 r_AS-VDh#134,15_r"/>kathaṃ tarhi keśādivivekavyāmugdhabuddhiḥ puruṣo dṛṣṭāntaḥ samaḥ syād iti cet keśamaśakamakṣikādipratibhā<span type="ref-block" n="2870 r_AS-VDh#134,16_r"/>sātmanā sattvapariṇāmaṃ sākṣātkurvan vivekādyātmanā ca kutaścid anuminvann upaśṛṇvan vā parokṣayan avivekā<span type="ref-block" n="2871 r_AS-VDh#134,17_r"/>divyāmohapratibhāsātmanā cāsattvapariṇāmaṃ kathañcit tu sākṣātkurvan parokṣayaṃś ca sama eva sa dṛṣṭāntaḥ tathā vaiṣa<span type="ref-block" n="2872 r_AS-VDh#134,18_r"/>myābhāvāt nanu ca tadvastu caitanyam evaikam akramādirūpaṃ bibharti na punaḥ sukhādibhedam anekākāraṃ kramādyātmakaṃ <span type="ref-block" n="2873 r_AS-VDh#134,19_r"/>sajātīyāc cetanavastuno vijātīyāc cācetanavastuno viviktasvarūpam tam eva vā bibharti tādṛśaṃ na punaścaitanyaṃ <span type="ref-block" n="2874 r_AS-VDh#134,20_r"/>tattvataḥ ity abhyupagamayor ekatarānavasthāne 'nyatarasyāpy anavasthānād ubhayānavasthitiprasaṅgāt kvacid abhyupagate rūpe <span type="ref-block" n="2875 r_AS-VDh#134,21_r"/>kathaṃcit pratyakṣādiprakāreṇa svābhyupagamādiprakāreṇa ca niyamāsaṃbhavāt sūktam īdṛśaṃ na cen na vyavatiṣṭhate iti </p><p n="a_70" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2876 r_AS-VDh#135,01_r"/>tad evaṃ prathamadvitīyabhaṅgau nirdiśya tṛtīyādibhaṅgān nirdiśanti bhagavantaḥ </p><p n="a_72" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2878 r_AS-VDh#135,03_r"/>kramārpitāt svapararūpādicatuṣṭayadvayāt kathaṃcid ubhayam iti dvaitaṃ vastu dvābhyāṃ sadasattvābhyāmitasyaiva dvīta<span type="ref-block" n="2879 r_AS-VDh#135,04_r"/>tvāt svārthikasyāṇo vidhānād dvaitaśabdasya siddheḥ svapararūpādicatuṣṭayāpekṣayā saha vaktum aśakter avācyaṃ <span type="ref-block" n="2880 r_AS-VDh#135,05_r"/>tathāvidhasya padasya vākyasya vā kasyacid abhidhāyakasyāsaṃbhavāt sadasadubhayabhaṅgās tv avaktavyottarāḥ śeṣāḥ <span type="ref-block" n="2881 r_AS-VDh#135,06_r"/>pañcamaṣaṣṭhasaptamāḥ caturbhyo 'nyatvāt te ca svahetuvaśān nirdeṣṭavyāḥ tad yathā kathañcit sad avaktavyam eva <span type="ref-block" n="2882 r_AS-VDh#135,07_r"/>svarūpādicatuṣṭayāpekṣatve sati saha vaktum aśakteḥ kathaṃcid asad avaktavyam eva pararūpādicatuṣṭayāpekṣatve sati <span type="ref-block" n="2883 r_AS-VDh#135,08_r"/>saha vaktum aśakteḥ kathaṃcit sadasad avaktavyam eva svapararūpādicatuṣṭayāpekṣatve sati saha vaktum aśakteḥ sadasadubhaya<span type="ref-block" n="2884 r_AS-VDh#135,09_r"/>tvadharmeṣv anyatamāpāye vastunyavaktavyatvadharmānupapatteḥ teṣāṃ tatra satām apy avivakṣāyāṃ kevalasyāvaktavyatvasya <span type="ref-block" n="2885 r_AS-VDh#135,10_r"/>bhaṅgasya vacanād virodhānavakāśaḥ </p><p n="a_73" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2886 r_AS-VDh#135,11_r"/>nanu ca kramārpitadvayāt tāvad dvaitaṃ vastu tat tu svarūpād ita eva sat pararūpād ita evāsat na punas tadviparya<span type="ref-block" n="2887 r_AS-VDh#135,12_r"/>yād iti kuto 'vasitam iti ced ucyate  sakalajanasākṣikaṃ hi svarūpādicatuṣṭayāpekṣayā sattvasya pararūpādicatuṣṭayāpekṣayā cāsattvasya darśanaṃ <span type="ref-block" n="2889 r_AS-VDh#135,14_r"/>tadviparītaprakāreṇa cādarśanaṃ vastunīti tatpramāṇayatā tathaiva vastu pratipattavyaṃ anyathā pramāṇaprameyavyavasthānupa<span type="ref-block" n="2890 r_AS-VDh#135,15_r"/>patteḥ  nanu tajjanmatadrūpatadadhyavasāyeṣu satsu nīlādau darśanaṃ pramāṇam upalabhate <span type="ref-block" n="2893 r_AS-VDh#135,18_r"/>tadanyatamāpāye tasya pramāṇatvāpratīter iti cen na tadabhāve 'pi svānupalambhavyāvṛttisadbhāvād eva pramāṇatvaprasiddheḥ <span type="ref-block" n="2894 r_AS-VDh#135,19_r"/>tajjanmanaś cakṣurādibhir vyabhicārāt tadrūpasya santānāntarasamānārthavijñānenānekāntāt taddvayalakṣaṇasya samānārtha<span type="ref-block" n="2895 r_AS-VDh#135,20_r"/>samanantarapratyayenānaikāntikatvāt  kāmalādyupahataca<span type="ref-block" n="2896 r_AS-VDh#136,01_r"/>kṣuṣaḥ śukle śaṅkhe pītākārajñānād utpannasya tadrūpasya tadākārādhyavasāyino 'pi jñānasya svasamanantarapratyaye pramāṇatva<span type="ref-block" n="2897 r_AS-VDh#136,02_r"/>bhāvāt  yato 'vaśyaṃ darśanaṃ niyatasvaviṣayānu<span type="ref-block" n="2898 r_AS-VDh#136,03_r"/>palambhavyāvṛttilakṣaṇaṃ paraṃ viṣayānupalambhātmakaṃ na pramāṇayet na hi svayaṃ pramāṇānabhyupagame svārthapratipattiḥ <span type="ref-block" n="2899 r_AS-VDh#136,04_r"/>na cāpratipannam arthaṃ parasmai pratipādayitum īśaḥ param upālabdhuṃ vā parābhyupagatasyāpi pramāṇasya pratipatter ayogāt <span type="ref-block" n="2900 r_AS-VDh#136,05_r"/>parābhyupagamāntarāt tatpratipattāvanavasthāprasaṅgāt  svasyārthasya caikasyaivopalambho <span type="ref-block" n="2902 r_AS-VDh#136,07_r"/>hītarasyānupalambhaḥ tasya vidhāyaka evānyasya niṣedhakaḥ tatra pravartaka eva vā paratra nivartaka iti tadeko<span type="ref-block" n="2903 r_AS-VDh#136,08_r"/>palambhaniyamātkasyacit pravṛttinivṛttī sidhyataḥ tadabhāve santānāntarapramāṇādivat pravartakān na kaści<span type="ref-block" n="2904 r_AS-VDh#136,09_r"/>t pravarteta nivartakāc ca na nivartteta apramāṇāt pravṛttau nivṛttau vā pramāṇānveṣaṇasya vaiyarthyādatiprasaṅgāc ca tataḥ pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="2905 r_AS-VDh#136,10_r"/>pratyakṣam anyad vā svārthopalambhātmanā parārthānupalambhātmanā na kramārpitena sadasadātmakaṃ siddham tadvatprameyam api <span type="ref-block" n="2906 r_AS-VDh#136,11_r"/>iti sarvaṃ vastu kramārpitadvayād dvaitaṃ ko necchet sarvasya vipratipattum aśakter anicchato 'pi tathā saṃpratyayāt </p><p n="a_74" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2907 r_AS-VDh#136,12_r"/>katham avaktavyaṃ sarvam iti ced ucyate  sarvasya padasyaikapadārthaviṣayatvaprasiddheḥ sad iti padasyāsadaviṣayatvāt <span type="ref-block" n="2909 r_AS-VDh#136,14_r"/>asad iti padasya ca sadaviṣayatvāt anyathā tadanyatarapadaprayogasaṃśayāt gaur iti padasyāpi digā<span type="ref-block" n="2910 r_AS-VDh#136,15_r"/>dyanekārthaviṣayatayā prasiddhasya tattvato 'nekatvāt sādṛśyopacārād eva tasyaikatvena vyavaharaṇād anyathā sarvasyaikaśa<span type="ref-block" n="2911 r_AS-VDh#136,16_r"/>bdavācyatvāpatteḥ pratyekam apy anekaśabdaprayogavaiphalyāt yathaiva hi śabdabhedād dhruvo 'rthabhedas tathārthabhedād api <span type="ref-block" n="2912 r_AS-VDh#136,17_r"/>śabdabhedaḥ siddha eva anyathā vācyavācakaniyamavyavahāravilopāt etenaikasya vākyasya yugapadanekārtha<span type="ref-block" n="2913 r_AS-VDh#136,18_r"/>viṣayatvaṃ pratyākhyātaṃ syāt sadasad eva sarvaṃ svapararūpādicatuṣṭayābhyām iti vākyasyāpi kramārpitobhayadharmavi<span type="ref-block" n="2914 r_AS-VDh#136,19_r"/>ṣayatayor arīkṛtasyopacārād evaikatvābhidhānāt tatrobhayaprādhānyasya kramaśo vivakṣitasya sadasacchabdābhyāṃ <span type="ref-block" n="2915 r_AS-VDh#136,20_r"/>dvandvavṛttau tadvākye vā svapadārthapradhānābhyām abhidhānād vā na doṣaḥ sarvasya vākyasyaikakriyāpradhānatayaikārthavi<span type="ref-block" n="2916 r_AS-VDh#137,01_r"/>ṣayatvaprasiddheḥ siddham ekārthanivedanaśaktisvabhāvatvaṃ śabdasya  <span type="ref-block" n="2917 r_AS-VDh#137,02_r"/>sad iti śabdasya hi sattvamātravacane sāmarthyaviśeṣo nāsattvādyanekadharmavacane syād iti śabdasya ca <span type="ref-block" n="2918 r_AS-VDh#137,03_r"/>vācakasyānekāntamātravacane sāmarthyaviśeṣo na punar ekāntavacane tasyaiva dyotakasyāvivakṣitāśeṣadharmasūcane <span type="ref-block" n="2919 r_AS-VDh#137,04_r"/>sāmarthyaviśeṣo na punar vivakṣitārthavacane tadvācakaśabdaprayogavaiyarthyaprasakteḥ na caivaṃ vidhivacanasūcana<span type="ref-block" n="2920 r_AS-VDh#137,05_r"/>sāmarthyaviśeṣam atikramya pravartamānaḥ śabdaḥ prasiddhavṛddhavyavahāreṣūpalabhyate yato niṣparyāyaṃ bhāvābhāvāv abhida<span type="ref-block" n="2921 r_AS-VDh#137,06_r"/>dhīta syān mataṃ 'yathāsaṅketaṃ śabdasya pravṛttidarśanāt saha sadasattvadharmayoḥ saṃketitaḥ śabdas tadvācako na <span type="ref-block" n="2922 r_AS-VDh#137,07_r"/>virudhyate saṃjñāśabdavat iti tad ayuktaṃ  na hi yathāyaso dārulekhane kartuḥ śaktis tathā vajralekhane 'sti yathā <span type="ref-block" n="2924 r_AS-VDh#137,09_r"/>vajralekhane tasyāśaktis tathā dārulekhane 'pīti śakyaṃ vaktum nāpi yathā dāruṇaḥ karmaṇo 'yasālekhyatve <span type="ref-block" n="2925 r_AS-VDh#137,10_r"/>śaktis tathā vajrasyāsti yathā vā vajrasya tatrāśaktis tathā dāruṇo 'pīti niścayaḥ kvacit kasyacit kartṛkarmaṇoḥ <span type="ref-block" n="2926 r_AS-VDh#137,11_r"/>śaktyor aśaktyoś ca pratiniyatatayā vyavasthitatvāt tathā śabdasyāpi sakṛd ekasminn evārthe pratipādanaśaktir na <span type="ref-block" n="2927 r_AS-VDh#137,12_r"/>punar anekasmin saṅketasya tacchaktivyapekṣayā tatra pravṛtteḥ senāvanādiśabdasyāpi nānekatrārthe pravṛttiḥ <span type="ref-block" n="2928 r_AS-VDh#137,13_r"/>karituragarathapadātiprattyāsattiviśeṣasyaikasya senāśabdenābhidhānāt vanayūthapaṅktim ālāpānakagrāmādiśabdā<span type="ref-block" n="2929 r_AS-VDh#137,14_r"/>nām apy etenaivānekārthapratipādanaparatvaṃ pratyākhyātam katham evaṃ vṛkṣāv iti padaṃ dvyarthaṃ vṛkṣā iti ca bahvartham upa<span type="ref-block" n="2930 r_AS-VDh#137,15_r"/>padyate iti cet keṣāñcid ekaśeṣārambhāt pareṣāṃ svābhāvikatvād abhidhānasyeti saṃgirāmahe tatraikaśeṣapakṣe <span type="ref-block" n="2931 r_AS-VDh#137,16_r"/>dvābhyām eva vṛkṣaśabdābhyāṃ vṛkṣadvayasya bahubhir eva ca vṛkṣaśabdair bahūnāṃ vṛkṣāṇām abhidhānān naikasya śabdasya <span type="ref-block" n="2932 r_AS-VDh#137,17_r"/>sakṛd anekārthaviṣayatvaṃ śiṣṭaluptaśabdayoḥ sārūpyād abhidheyasāmyāc caikatvopacārād ekaśabdaprayogopapatteḥ <span type="ref-block" n="2933 r_AS-VDh#137,18_r"/>svābhāvikatve tv abhidhānasya vṛkṣaśabdo dvibahuvacanāntaḥ svabhāvata eva svābhidheyam arthaṃ dvitvabahutvaviśiṣṭam ā<span type="ref-block" n="2934 r_AS-VDh#137,19_r"/>caṣṭe tathā sāmarthyād anyathā śabdavyavahārānupapatteḥ nanu ca vṛkṣā iti pratyayavatī prakṛtiḥ padam tasya <span type="ref-block" n="2935 r_AS-VDh#137,20_r"/>vācyam anekam ekaṃ ca syādvādibhir iṣyate na punar ekam eva tathā coktam anekam ekaṃ ca padasya vācyaṃ <span type="ref-block" n="2936 r_AS-VDh#137,21_r"/>vṛkṣā iti pratyayavatprakṛtyāḥ iti kaścit so 'py evaṃ praṣṭavyaḥ kim ekam anekaṃ ca sakṛtpradhānabhāvena padasya <span type="ref-block" n="2937 r_AS-VDh#137,22_r"/>vācyam āhosvid guṇapradhānabhāvena iti na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ tathā pratītyabhāvāt vṛkṣadravyaṃ hi vṛkṣatvajā<span type="ref-block" n="2938 r_AS-VDh#137,23_r"/>tidvāreṇa vṛkṣaśabdaḥ prakāśayati tato liṅgaṃ saṃkhyāṃ ceti śābdī pratītiḥ kramata eva tad uktaṃ svārtham a<span type="ref-block" n="2939 r_AS-VDh#138,01_r"/>bhidhāya śabdo nirapekṣo dravyam āha samavetam samavetasya tu vacane liṅgaṃ saṃkhyāṃ vibhaktīś ca iti <span type="ref-block" n="2940 r_AS-VDh#138,02_r"/>pradhānabhāvena ca vṛkṣārthaḥ pratīyate bahutvasaṃkhyā tu guṇabhāveneti na kasyacid virodhaḥ pradhānaguṇabhāvapakṣasyai<span type="ref-block" n="2941 r_AS-VDh#138,03_r"/>vābhimatatvāt syād iti nipātenānekasya dharmasyākāṅkṣaṇenaikasyaiva pradhānasya guṇānapekṣasyāpavadanāt <span type="ref-block" n="2942 r_AS-VDh#138,04_r"/>sarvasya vācakatattvasya guṇapradhānārthatvāt vācyatattvasya ca tathābhūtatvāt tad uktam ākāṅkṣiṇaḥ <span type="ref-block" n="2943 r_AS-VDh#138,05_r"/>syād iti vai nipāto guṇānapekṣe niyame 'pavādaḥ guṇapradhānārtham idaṃ hi vākyaṃ jinasya te taddviṣatām apathyam <span type="ref-block" n="2944 r_AS-VDh#138,06_r"/>iti nanv evaṃ pradhānabhāvenāśeṣadharmātmakasya vastunaḥ prakāśakaṃ pramāṇavākyaṃ katham upapadyeta yena sakalādeśaḥ <span type="ref-block" n="2945 r_AS-VDh#138,07_r"/>pramāṇādhīnaḥ syād iti cet kālādibhir abhedenābhedopacāreṇa ca dravyaparyāyanayārpitena sakalasya vastunaḥ kathanā<span type="ref-block" n="2946 r_AS-VDh#138,08_r"/>d iti brūmaḥ dravyārthikanayāt tāvad ekasyaiva dravyasyānantaparyāyātmakasyādeśaḥ pramāṇavākyaṃ nānekārthaṃ paryāyana<span type="ref-block" n="2947 r_AS-VDh#138,09_r"/>yāc ca sakalaparyāyāṇāṃ kālādibhir abhinnānām abhedopacārād upacaritam ekam eva vastu pramāṇavākyasya viṣayaḥ <span type="ref-block" n="2948 r_AS-VDh#138,10_r"/>iti na kiṃcid vākyaṃ padavadanekārthaṃ sakṛt pradhānabhāvena vibhāvyate saṃketasahasreṇāpi vācakavācyayoḥ <span type="ref-block" n="2949 r_AS-VDh#138,11_r"/>kartṛkarmaṇoḥ śaktyaśatkyor anatilaṅghanārhatvāt kāraṇakāryavad ity anavadyam  śakyaṃ hi vaktuṃ 'rūpavaccakṣurjñānajananaśaktiyuktaḥ śabdaś cākṣuṣa eva rasavac ca rasana<span type="ref-block" n="2951 r_AS-VDh#138,13_r"/>jñānajananasamartho rāsano gandhādivac ca ghrāṇādijñānajananapaṭur ghrāṇīyādiḥ' iti na tasyācākṣuṣatvārāsana<span type="ref-block" n="2952 r_AS-VDh#138,14_r"/>tvāghrāṇīyatvādayo dharmāḥ syuḥ aśrāvaṇatvādayaś ca rasādidharmā na bhaveyuḥ  śabdādīnām anyathā svarūpāyogāt yadi punaś ca<span type="ref-block" n="2954 r_AS-VDh#138,16_r"/>kṣurādivijñānotpādanā'śaktyatikramasya sarvadāpy asaṃbhavād acākṣuṣatvādayaḥ śabdādidharmā eva śrāvaṇādijñāna<span type="ref-block" n="2955 r_AS-VDh#138,17_r"/>jananaśaktyanatikramāc chrāvaṇatvādivad iti mataṃ tadā sadādipadasya sattvādyekadharmapratipādanaśaktyanatikramāt <span type="ref-block" n="2956 r_AS-VDh#138,18_r"/>pradhānabhāvārpitānekadharmābhidhānāśaktyanatilaṅghanāc ca nāneko 'rthaḥ sakṛt saṃbhavatīty anumanyatām syād avaktavyam eva <span type="ref-block" n="2957 r_AS-VDh#138,19_r"/>sarvaṃ yugapad vaktum aśakter iti bhaṅgacatuṣṭayam upapannam </p><p n="a_75" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2958 r_AS-VDh#138,20_r"/> vyastaṃ dravyaṃ dravyaparyāyau <span type="ref-block" n="2959 r_AS-VDh#138,21_r"/>samastau sahārpitau samāśritya syāt sad avaktavyam eva sarvam iti vākyasya pravṛttiḥ dravyāśrayaṇe <span type="ref-block" n="2960 r_AS-VDh#139,01_r"/>sadaṃśasya sahadravyaparyāyāśrayaṇe vaktum aśakter avaktavyatvasya vivakṣitatvāt tathā vyastaṃ paryāyaṃ samastau <span type="ref-block" n="2961 r_AS-VDh#139,02_r"/>dravyaparyāyau cāśritya syād asad avaktavyam eva sarvam iti vacanavyavahāraḥ vyastau kramārpitau samastau <span type="ref-block" n="2962 r_AS-VDh#139,03_r"/>sahārpirtau dravyaparyāyau samāśritya syāt sadasad avaktavyam eva sarvam iti śabdapravṛttiḥ syādvādāśrayaṇavyākhyānā<span type="ref-block" n="2963 r_AS-VDh#139,04_r"/>d evam eva caramabhaṅgatrayasya vyavasthānāt paramatāpekṣayā tu satsāmānyam anvayi dravyam āśritya sad avaktavyam eva <span type="ref-block" n="2964 r_AS-VDh#139,05_r"/>svalakṣaṇalakṣaṇaṃ viśeṣaṃ paryāyam āśrityānyāpohasāmānyam asad avaktavyam eva sāmānyaviśeṣau parasparam atyanta<span type="ref-block" n="2965 r_AS-VDh#139,06_r"/>bhinnau dravyaparyāyau samuditau samāśritya sadasad avaktavyam eveti vyākhyānam akalaṅkadevair vyadhāyi tatra vastu <span type="ref-block" n="2966 r_AS-VDh#139,07_r"/>satsāmānyaṃ kathaṃ sad apy avaktavyam iti cet tasya parābhyupagamāt sato 'pi vacanānupapatteḥ </p><p n="a_76" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2967 r_AS-VDh#139,08_r"/> svaviṣayajñānamātre 'pi tasyā'sāmarthyāt vyaktisahitasya sāmānyasya tatra sāmarthye 'pi na prati<span type="ref-block" n="2969 r_AS-VDh#139,10_r"/>pannasakalavyaktisahitasya sāmarthyam asarvajñasya sakalavyaktipratipatteḥ sakṛdasaṃbhavāt apratipannākhilavyakti<span type="ref-block" n="2970 r_AS-VDh#139,11_r"/>bhiḥ sahitasya sāmarthye punar ekavyaktare 'py agrahaṇe sāmānyajñānaprasaṅgaḥ katipayavyaktisahitasya sāmarthye tasya <span type="ref-block" n="2971 r_AS-VDh#139,12_r"/>tābhir upakārānupakāravikalpadvayānatikramaḥ prathamavikalpe sāmānyasya vyaktikāryatvaprasaṅgaḥ tadabhinnasyopa<span type="ref-block" n="2972 r_AS-VDh#139,13_r"/>kārasya karaṇāt tato bhinnasya karaṇe vyapadeśāsiddhiḥ tatkṛtopakāreṇāpi tasyopakārāntarakaraṇe 'nava<span type="ref-block" n="2973 r_AS-VDh#139,14_r"/>sthānam dvitīyavikalpe vyaktisahabhāvavaiyarthyam akiñcitkarasahakārivirahāt sāmānyena sahaikajñāne <span type="ref-block" n="2974 r_AS-VDh#139,15_r"/>vyāpārād vyaktīnāṃ tatsahakāritve 'pi kim ālambanabhāvena tatra tāsāṃ vyāpāro 'dhipatitvena vā prācyakalpa<span type="ref-block" n="2975 r_AS-VDh#139,16_r"/>nāyām ekānekākāraṃ sāmānyaviśeṣajñānaṃ syān na punar ekasāmānyajñānaṃ svālambanānurūpatvāt sakalavijñānasya <span type="ref-block" n="2976 r_AS-VDh#139,17_r"/>dvitīyakalpanāyāṃ tu vyaktīnām anadhigame 'pi sāmānyajñānaprasaṅgaḥ na hi rūpajñāne cakṣuṣo 'dhigatasyādhipa<span type="ref-block" n="2977 r_AS-VDh#139,18_r"/>titvena vyāpāro 'sty apūrvasya vā sarvathā nityasya sāmānyasya kramākramābhyām arthakriyāvirodhāc ca na tasya <span type="ref-block" n="2978 r_AS-VDh#139,19_r"/>kasyāñcid arthakriyāyām upayogo yatas tatpratipādanāya śabdaprayogaḥ syāt tato nārthe kasyacit pravṛttir upapadyeta <span type="ref-block" n="2979 r_AS-VDh#139,20_r"/> <span type="ref-block" n="2980 r_AS-VDh#140,01_r"/>yathā kārmukapuruṣayoḥ saṃyogaḥ saṃbandhaḥ siddhas tathā sāmānyaviśeṣayor api na ca samavāyaḥ padārthāntarabhūtaḥ <span type="ref-block" n="2981 r_AS-VDh#140,02_r"/>tatpratītyabhāvāt pratīyamānas tu samavāyaḥ kathaṃcit tādātmyam eva aviṣvagbhāvalakṣaṇatvāt tasya iti <span type="ref-block" n="2982 r_AS-VDh#140,03_r"/>śabdena lakṣitaṃ sāmānyaṃ viśeṣān lakṣayati tatas tatrārthakriyārthinaḥ pravṛttir asaṃbandhān nopapadyeta saṃyogasama<span type="ref-block" n="2983 r_AS-VDh#140,04_r"/>vāyavyatiriktasya saṃbandhāntarasyāsiddheḥ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ saṃbandhāntaram iti cen na tasyāpi svasaṃba<span type="ref-block" n="2984 r_AS-VDh#140,05_r"/>ndhivyatirekaikānte saṃbandhāntarāpekṣaṇasyāvaśyaṃbhāvād anavasthāprasaṅgāt tasya kathaṃcit svasaṃbandhitād ātmye <span type="ref-block" n="2985 r_AS-VDh#140,06_r"/>svasiddhāntavirodhāt etenāvinābhāvaḥ saṃbandhas tayoḥ pratyuktaḥ sāmānyaviśeṣayoḥ sāmānyaviśeṣabhāva <span type="ref-block" n="2986 r_AS-VDh#140,07_r"/>eva saṃbandha ity api mithyā kathañcid atādātmye tadanupapatteḥ sahyavindhyavat tan na nityasarvagatā<span type="ref-block" n="2987 r_AS-VDh#140,08_r"/>mūrtaikarūpaṃ sāmānyaṃ sarvathā vyaktibhyo bhinnam anyadvā vācyam arthakriyāyāṃ sākṣātparamparayā vānupayogāt <span type="ref-block" n="2988 r_AS-VDh#140,09_r"/> na cāsaṃketitam api sāmānyaṃ vācyaṃ nāma atiprasaṅgāt <span type="ref-block" n="2989 r_AS-VDh#140,10_r"/> parāparasāmānyayoḥ parasparaṃ svāśrayāc ca kathaṃcid avyāvṛttau svarūpasaṃkarāt pratini<span type="ref-block" n="2991 r_AS-VDh#140,12_r"/>yatasvabhāvahāner avaśyaṃbhāvād viśeṣavat tadvato 'rthasyāpy abhāva iti sarvābhāvaḥ prasajyeta sāmānyavādināṃ <span type="ref-block" n="2992 r_AS-VDh#140,13_r"/>tadabhyupagamamātrāt sad apy avaktavyam eva sāmānyam </p><p n="a_77" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2993 r_AS-VDh#140,14_r"/>tathā svalakṣaṇaikāntavādināṃ na svalakṣaṇaṃ vācyaṃ tasyānantyāt saṃketāviṣayatvād ananvayāc chabdavyavahārāyo<span type="ref-block" n="2994 r_AS-VDh#140,15_r"/>gyatvāt  svaviṣayavidhinirapekṣasya guṇabhāve<span type="ref-block" n="2995 r_AS-VDh#140,16_r"/>nāpy anyāpohasya śabdena vaktum aśakter vikalpena ca niścayanāyogāt sādhanavacanam eva trirūpaliṅgaprakā<span type="ref-block" n="2996 r_AS-VDh#140,17_r"/>śakaṃ na tato 'nyadvacanaṃ tasya vivakṣāmātre 'pi saṃbhāvanāyā evopagamād iti cen na tasyāpy anyāpohamā<span type="ref-block" n="2997 r_AS-VDh#140,18_r"/>trārthatvāt <span resp="?" rend="underline">'apohaḥ śabdaliṅgābhyāṃ na vastu vidhi nocyate'</span> iti vacanāt saty api ca  na śabdasya <span type="ref-block" n="2999 r_AS-VDh#140,20_r"/>parārthānumānarūpasya vikalpasya vā svārthānumānajñānarūpasya sarvathānyāpoho 'rthaḥ śreyān <span type="ref-block" n="3000 r_AS-VDh#140,21_r"/>yat sattat sarvam anityaṃ nitye kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhād iti sādhanavacanena nityatvasamāropavyava<span type="ref-block" n="3001 r_AS-VDh#140,22_r"/>ccheda eva svalakṣaṇasyānityatvasiddhiḥ ato na tasyānarthakyam iti cet katham itthaṃ sarvathānyāpoho 'rthaḥ <span type="ref-block" n="3002 r_AS-VDh#141,01_r"/>samarthyate svalakṣaṇakṣaṇakṣayasya vidhānāt dṛśyavikalpyayoḥ svalakṣaṇasāmānyayor ekatvādhyavasāyāt <span type="ref-block" n="3003 r_AS-VDh#141,02_r"/>tatkṣaṇakṣayasya vidhiḥ na punar vastunaḥ sarvathā vikalpābhidhānayor vastusaṃsparśābhāvād iti cen na svalakṣaṇasāmā<span type="ref-block" n="3004 r_AS-VDh#141,03_r"/>nyayor ekatvādhyavasāyinā vikalpena svalakṣaṇasyāgrahaṇāt agṛhītena saha sāmānyasyaikatvādhyavasāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="3005 r_AS-VDh#141,04_r"/>anyathātiprasaṅgāt pratyakṣataḥ pramitena svalakṣaṇena tasyaikatvādhyavasānam iti cen nanv evaṃ  saṃśayaviparyāsakāriṇāpi darśanena svalakṣaṇasya pramitatvapra<span type="ref-block" n="3008 r_AS-VDh#141,07_r"/>saṅgāt vastusaṃsparśābhāvāviśeṣe 'pi nirṇayasya janakaṃ darśanaṃ svalakṣaṇasya pramāṇaṃ na punaḥ saṃśayāder iti <span type="ref-block" n="3009 r_AS-VDh#141,08_r"/>vadann ātmano 'nātmajñatām āvedayati nanu ca nirṇayena darśanaviṣayasamāropasya vyavacchedāt tajjanakaṃ darśanaṃ pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="3010 r_AS-VDh#141,09_r"/>na tu saṃśayāder janakaṃ tena tadavyavacchedāt asamāropitāṃśe darśanasya prāmāṇyāt <span resp="?" rend="underline">'kvacid dṛṣṭe 'pi yaj jñānaṃ <span type="ref-block" n="3011 r_AS-VDh#141,10_r"/>sāmānyārthaṃ vikalpakam</span> asamāropitānyāṃśe tanmātrāpohagocaram' iti vacanān noktopālambha iti cen na <span type="ref-block" n="3012 r_AS-VDh#141,11_r"/>samāropavyavacchedavikalpasya svasaṃvedanavyavasthāne 'pi vikalpāntarāpekṣatvaprasaṅgān nīlādisvalakṣaṇadarśanavanni<span type="ref-block" n="3013 r_AS-VDh#141,12_r"/>rvikalpakatvāviśeṣāt  samāropo hi yena vyavacchidyate sa niścayaḥ svarūpam aniścinvann api yadi svataḥ <span type="ref-block" n="3015 r_AS-VDh#141,14_r"/>pariniṣṭhāpayet tadā vastudarśanam api viśeṣābhāvāt tathā ca kiṃ niścayāpekṣayā vastudarśanasya niścayāpe<span type="ref-block" n="3016 r_AS-VDh#141,15_r"/>kṣāyāṃ vā niścayasvarūpasaṃvedanasyāpi niścayāntarāpekṣaṇād anavasthā syāt niścayād vastudarśanasya pariniṣṭhitau <span type="ref-block" n="3017 r_AS-VDh#141,16_r"/>vastudarśanāc ca niścayasvarūpasya parasparāśrayadoṣaḥ syāt tato na vikalpavacchabdasya sarvathānyāpoho 'rthaḥ <span type="ref-block" n="3018 r_AS-VDh#141,17_r"/>etenātatkāryakāraṇavyāvṛttir ekapratyavamarśādijñānād ekārthasādhane hetur atyantabhede 'pīndriyādivatsamuditetaraguḍū<span type="ref-block" n="3019 r_AS-VDh#141,18_r"/>cyādivac ca jvaropaśamanādāv iti vadannirākṛtaḥ sarvathā tato vastuni pravṛttyayogāt  tasya vastubhūtārthasādṛśyapariṇāmasādhanatvāt na hi guḍūcyādayo jvaropaśamanaśakti<span type="ref-block" n="3022 r_AS-VDh#142,01_r"/>samānapariṇāmābhāve jvaropaśamahetavo na punar dadhitrapuṣādayo 'pīti śakyavyavasthaṃ cakṣurādayo vā rūpajñānahe<span type="ref-block" n="3023 r_AS-VDh#142,02_r"/>tavas tajjananaśaktisamānapariṇāmavirahiṇo 'pi na punā rasādaya iti nirnibandhanā vyavasthitiḥ atatkārya<span type="ref-block" n="3024 r_AS-VDh#142,03_r"/>kāraṇavyāvṛttinibandhanā seti cet kathaṃ tatkāraṇakāryajanyajanakaśaktisamānapariṇāmābhāve 'pi keṣāṃcid atatkā<span type="ref-block" n="3025 r_AS-VDh#142,04_r"/>raṇakāryavyāvṛttiḥ sidhyed iti prakṛtam udāharaṇaṃ karkādivyaktīnām aśvatvādipratyayaṃ tathā samānapariṇāmahetukaṃ <span type="ref-block" n="3026 r_AS-VDh#142,05_r"/>sādhayati iti viparyāsasādhanam anyāpohavādinām tato 'mīṣām anyāpohasāmānyam asad avaktavyam eva etena <span type="ref-block" n="3027 r_AS-VDh#142,06_r"/>svalakṣaṇānyāpohadvayaṃ sadasadavaktavyam eva saugatānām āpāditam unneyaṃ svalakṣaṇasya sato 'py anyāpohasya cāsato 'pi <span type="ref-block" n="3028 r_AS-VDh#142,07_r"/>vaktum aśakyatvāt iti paramatāpekṣayā caramabhaṅgatrayam udāhṛtam </p><p n="a_78" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3029 r_AS-VDh#142,08_r"/>nanv astitvam eva vastunaḥ svarūpaṃ na punar nāstitvaṃ tasya pararūpāśrayatvād anyathātiprasaṅgād iti vadantaṃ <span type="ref-block" n="3030 r_AS-VDh#142,09_r"/>vādinaṃ pratyāhur ācāryāḥ </p><p n="a_80" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3032 r_AS-VDh#142,11_r"/>eko dharmī jīvādiḥ tatrāstitvaṃ nāstitvena pratiṣedhyenāvinābhāvi na punar bhinnādhikaraṇaṇaṃ viśeṣaṇa<span type="ref-block" n="3033 r_AS-VDh#142,12_r"/>tvāt yathā hetau sādharmyaṃ vaidharmyeṇa bhedavivakṣayā sarveṣāṃ hetuvādināṃ kvacid anumānaprayoge prasiddham <span type="ref-block" n="3034 r_AS-VDh#142,13_r"/>sarvasya nityatvānityatvādisādhane hetau sādharmyasya vyatirekāvinābhāvino 'saṃbhavād ayuktam udāharaṇam iti cen na <span type="ref-block" n="3035 r_AS-VDh#142,14_r"/>tatrāpi tadubhayasadbhāvāt tathā hi  pariṇāmī jīvaḥ śabdādir vā nāpariṇāmīti <span type="ref-block" n="3037 r_AS-VDh#142,16_r"/>vā sarvaṃ cetanam acetanaṃ vā vivādāpannam ittham anitthaṃ vā pratijñāprayogavādī pratipādyānurodhataḥ pratijñāya <span type="ref-block" n="3038 r_AS-VDh#142,17_r"/>saugatapratipādyāśayato 'bhipretya vā prameyatvāt sattvād vastutvād arthakriyākāritvād ityādihetūnām upādāne 'pi vādi<span type="ref-block" n="3039 r_AS-VDh#142,18_r"/>prativādiprasiddhe 'rthe 'nvayavatkhapuṣpādau sādhyadharmanivṛttau sādhanadharmanivṛttilakṣaṇo vyatireko 'sty eva  na hi svala<span type="ref-block" n="3042 r_AS-VDh#142,21_r"/>kṣaṇasyānirdeśyasyāpy anirdeśyaśabdena nirdeśe virodho 'sti nāpi pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham api kalpanāpoḍhatvena <span type="ref-block" n="3043 r_AS-VDh#142,22_r"/>kalpayataḥ kiñcid virudhyate sarvathā tadvyavahārāpahnavaprasaṅgāt tathaiva khapuṣpādayo 'prameyā iti vyavaharato 'pi <span type="ref-block" n="3044 r_AS-VDh#142,23_r"/>na teṣām aprameyatvaṃ virudhyate tatpramitau pramāṇābhāvāt prameyābhāvavat tadabhāve 'pi khapuṣpādīnāṃ prameyatve <span type="ref-block" n="3045 r_AS-VDh#143,01_r"/>prameyābhāvasyāpi prameyatvānuṣaṅgaḥ tathā ca prameyatadabhāvavyavasthā katham āsthīyeta etena khapuṣpādayaḥ <span type="ref-block" n="3046 r_AS-VDh#143,02_r"/>prameyāḥ śabdavikalpaviṣayatvād ghaṭādivad ity anumānaṃ pratyuktaṃ hetoḥ prameyābhāvena vyabhicārāt pratyakṣānu<span type="ref-block" n="3047 r_AS-VDh#143,03_r"/>mānābhyāṃ pramīyamāṇatvāt prameyāḥ khapuṣpādaya iti cen na asiddhatvāt sādhanasya tathā hi te na pratyakṣeṇa <span type="ref-block" n="3048 r_AS-VDh#143,04_r"/>pramīyamāṇāḥ tatra svākārānarpakatvāt nāpy anumānena svabhāvakāryapratibandhābhāvāt svabhāvena kenacit teṣāṃ <span type="ref-block" n="3049 r_AS-VDh#143,05_r"/>pratibandhe nissvabhāvatvavirodhāt kāryeṇa ca pratibandhe 'narthakriyākāritvavyāghātāt santaḥ khapuṣpādayo <span type="ref-block" n="3050 r_AS-VDh#143,06_r"/>vyavahriyeran  khapuṣpādīnāṃ prameyatvaṃ pramāṇadvayaniyamavirodhāt na ca pramāṇānta<span type="ref-block" n="3052 r_AS-VDh#143,08_r"/>reṇāpi pramīyamāṇās te pramāṇaviṣayatvadharmasyānāśrayatvāt anyathā vastutvāpatteḥ sadasadvyavasthānupapattes ta<span type="ref-block" n="3053 r_AS-VDh#143,09_r"/>dvyavahārābhāvaḥ  <span type="ref-block" n="3054 r_AS-VDh#143,10_r"/>puṣparahitaṃ kham eva khe puṣpābhāvaḥ śaśādaya eva ca viṣāṇarahitāḥ śaśādiṣu viṣāṇābhāva ity ekaviṣayau <span type="ref-block" n="3055 r_AS-VDh#143,11_r"/>khaśaśāditatpuṣpaviṣāṇavidhiniyamau saṃbhavata eveti cen na gaganaśaśādīnāṃ bhāvābhāvasvabhāvabhedād vidhi<span type="ref-block" n="3056 r_AS-VDh#143,12_r"/>niyamopalabdheś ca anyathānubhavābhāvāt śabdavikalpaviśeṣāt saṃketaviśeṣāpekṣād ekatra viṣaye vidhiniya<span type="ref-block" n="3057 r_AS-VDh#143,13_r"/>mayoḥ saṃbhava iti cen na saṃketaviśeṣasya vastusvabhāvaviśeṣanibandhanatvāt  nanv anindrasvabhāve 'pi padārthe <span type="ref-block" n="3059 r_AS-VDh#143,15_r"/>vyavahartṛsaṃketaviśeṣād indrābhidhānapratyayaviśeṣadarśanān na vastusvabhāvabhedanibandhanaḥ saṃketaviśeṣaḥ siddho yato <span type="ref-block" n="3060 r_AS-VDh#143,16_r"/>vastusvabhāvabhedābhāve saṃketaviśeṣānupapattiḥ tato 'bhidhānapratyayaviśeṣaś ca na syāt kham asti tatpuṣpaṃ nāstīti <span type="ref-block" n="3061 r_AS-VDh#143,17_r"/>tasyānādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitatvāt iti kaścit so 'py ananubhūtavastusvabhāvaḥ śabdasya sarvārthaprati<span type="ref-block" n="3062 r_AS-VDh#143,18_r"/>pādanaśaktivaicitryasiddheḥ padārthasya ca sarvasya sarvaśabdavācyatvaśaktinānātvāt pradhānaguṇabhāvād abhidhāna<span type="ref-block" n="3063 r_AS-VDh#143,19_r"/>vyavahāraprasiddheḥ kvacit padārthe 'nindrasvabhāve 'pīndraśabdavācyaśaktisadbhāvād vyavahartṛsaṃketaviśeṣād indrābhi<span type="ref-block" n="3064 r_AS-VDh#143,20_r"/>dhānapratyayaviśeṣasiddher vastusvabhāvabhedanibandhana eva saṃketaviśeṣa iti na tadabhāve bhavitum utsahate yataḥ <span type="ref-block" n="3065 r_AS-VDh#144,01_r"/>pratyayaviśeṣaḥ syāt katham anyathā khapuṣpavatkhe 'pi nāstīti pratyayo na bhavet khavad vā khapuṣpe 'py astīti <span type="ref-block" n="3066 r_AS-VDh#144,02_r"/>pratyayaḥ kuto na syāt tayor anyataratrobhāv api pratyayau kuto na syātām saṃketaviśeṣasya sarvathā vastu<span type="ref-block" n="3067 r_AS-VDh#144,03_r"/>svabhāvabhedānapekṣasya saṃbhavāt pratiniyataś ca vidhiniyamapratyayaviśeṣaḥ sakalabādhakavikalaḥ saṃlakṣyate <span type="ref-block" n="3068 r_AS-VDh#144,04_r"/> <span type="ref-block" n="3069 r_AS-VDh#144,05_r"/>svalakṣaṇam evānyāpoha iti vyavasthāpayitum aśakteḥ tasya saṃbandhyantarāpekṣatvāt na ca saṃbandhyantarāṇi <span type="ref-block" n="3070 r_AS-VDh#144,06_r"/>svalakṣaṇasya svarūpabhūtāny eva teṣāṃ pararūpatvād anyathā tataḥ parāvṛtter anupapatteḥ pararūpāṇy api  na caivaṃ vacane viṣamam udāharaṇaṃ kṣityudakabījātapādisāmagryām antyakṣaṇa<span type="ref-block" n="3076 r_AS-VDh#144,12_r"/>prāptāyāṃ sannipatitasyaikatamasya kāraṇasya śeṣeṣu kāraṇeṣu yavāṅkurādikāryanirvartanātmakeṣu satsv api svabhāvā<span type="ref-block" n="3077 r_AS-VDh#144,13_r"/>bhedasya kṣaṇikavādinaḥ siddhatvāt  vidhipratiṣedhasaṃba<span type="ref-block" n="3079 r_AS-VDh#144,15_r"/>ndhaśūnyasya bhedasya svalakṣaṇalakṣaṇasya sākṣādadhyakṣato 'nupalakṣaṇāt tathānumānād apy apratipatter vidheḥ pratiṣedhasya <span type="ref-block" n="3080 r_AS-VDh#144,16_r"/>cāpahnave vyavahārāghaṭanāt saṃvṛtes tam āvṛttya sthitivirodhāt paramārthata eva bhāvasyānekasvabhāvasya pratīteḥ <span type="ref-block" n="3081 r_AS-VDh#144,17_r"/> jātucinniraṃśarūpopalabdhau hi nānārūpopalabdhiḥ saṃvṛtir ātmani parasmiṃ<span type="ref-block" n="3083 r_AS-VDh#144,19_r"/>ś cāvidyamānam ākāraṃ darśayatīti yuktaṃ vaktuṃ nānyathā atiprasaṅgāt yadi punar anādyavidyodayād akhilajana<span type="ref-block" n="3084 r_AS-VDh#144,20_r"/>syāsahāyarūpānupalabdhir jātataimirikasyaikacandrānupalabdhivad iti mataṃ tadā <span resp="?" rend="underline">'guṇānāṃ sumahadrūpaṃ na dṛṣṭipatham ṛ<span type="ref-block" n="3085 r_AS-VDh#144,21_r"/>cchati yat tu dṛṣṭipathaprāptaṃ tan māyeva sutucchakam</span> sarvaṃ puruṣa evedaṃ neha nānāsti kiñcana ārāmaṃ <span type="ref-block" n="3086 r_AS-VDh#144,22_r"/><span resp="?" rend="underline">tasya paśyanti na taṃ kaścana paśyati</span> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> ' ity api kin na syāt sarvathāpy aviśeṣāt  <span type="ref-block" n="3088 r_AS-VDh#145,01_r"/> tām antareṇa sāmānyādivyavahāranirbhāsasaṃvṛtyanupapatteḥ  saṃvṛteḥ svarūpe 'nekāntātmakatvaṃ na tu tato 'nyeṣāṃ bhāvānām iti vibhāvāyitum aśakteḥ <span type="ref-block" n="3091 r_AS-VDh#145,04_r"/>tato na svalakṣaṇam evānyāpohaḥ saṃbhavati yena khapuṣpādayaḥ prameyāḥ syuḥ  so 'yaṃ <span type="ref-block" n="3094 r_AS-VDh#145,07_r"/>cakṣurādijñānād vastutattvam adhyavasyansakalavikalpādhyavaseyām anyavyāvṛttiṃ sarvathānātmikām ācakṣāṇāḥ katham idam eva <span type="ref-block" n="3095 r_AS-VDh#145,08_r"/>vastutattvam ittham eveti vā svayaṃ pratipadyetānyaṃ vā pratipādayed iti savismayaṃ naś cetaḥ  prameyaḥ <span type="ref-block" n="3097 r_AS-VDh#145,10_r"/>khapuṣpādayas tv aprameyā iti prameyatvādihetāv api vyatireko vidyate eva sarvasya pariṇāmitvādau sādhye <span type="ref-block" n="3098 r_AS-VDh#145,11_r"/>sapakṣe 'nvayo na saṃbhavaty eveti cen na antarvyāptilakṣaṇasya tathopapattirūpasyānvayasya sadbhāvād anyathānupapattirū<span type="ref-block" n="3099 r_AS-VDh#145,12_r"/>pavyatirekavat na hi dṛṣṭāntadharmiṇy eva sādharmyaṃ vaidharmyaṃ vā hetoḥ pratipattavyam iti niyamo yuktaḥ sarvasya <span type="ref-block" n="3100 r_AS-VDh#145,13_r"/>kṣaṇikatvādisādhane sattvāder ahetutvaprasaṅgāt yataś caivaṃ sarvatra hetau sādharmyaṃ vaidharmyeṇāvinābhāvi prasiddham udā<span type="ref-block" n="3101 r_AS-VDh#145,14_r"/>haraṇaṃ  ity anumānam anavadyam avatiṣṭhate hetor asiddha<span type="ref-block" n="3103 r_AS-VDh#145,16_r"/>tādyanupapatteḥ sādhyasādhanadharmavaikalyābhāvāc ca nidarśanasya pratyakṣādivirodhābhāvāc ca pakṣasyeti pratipattavyam </p><p n="a_81" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3104 r_AS-VDh#145,17_r"/>bhavatu tāvad astitvaṃ jīvādau nāstitvenāvinābhāvi nāstitvaṃ tu katham astitvāvinābhāvi khapuṣpādau <span type="ref-block" n="3105 r_AS-VDh#145,18_r"/>kathaṃcid apy astitvāsaṃbhavād iti manyamānān pratyāhuḥ </p><p n="a_83" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3107 r_AS-VDh#145,20_r"/>kṛtakatvādau hetau śabdānityatvādau sādhane sadharmaṇā sādharmyeṇāvinābhāvi viśeṣaṇaṃ vipakṣe vaidharmyam u<span type="ref-block" n="3108 r_AS-VDh#145,21_r"/>dāharaṇaṃ prasiddhaṃ tāvat tajjīvādāv ekadharmiṇi pararūpādibhir nāstitvaṃ svarūpādibhir astitvenāvinābhāvi sādhaya<span type="ref-block" n="3109 r_AS-VDh#145,22_r"/>ty eva viśeṣaṇatvasādhanasyānavadyatvāt pakṣīkṛte nāstitve viśeṣaṇatvasya bhāvād astitvavat vipakṣe ca <span type="ref-block" n="3110 r_AS-VDh#145,23_r"/>svapratiṣedhyāvinābhāvarahite kvacid apy abhāvāt tathā tasya viśeṣaṇatvānupapatter ity asiddhaviruddhānaikāntikatva<span type="ref-block" n="3111 r_AS-VDh#146,01_r"/>doṣābhāvāt dṛṣṭāntasya ca sādhyasādhanavaikalyādidoṣāsaṃbhavāt sādharmyasyeva hetau bhedavivakṣayā vaidharmyasyā<span type="ref-block" n="3112 r_AS-VDh#146,02_r"/>bhedavivakṣayā'vinābhāvitvaniścayāt tatra bhedavivakṣāvadabhedavivakṣāyāḥ paramārthasadvastunibandhanatvāt <span type="ref-block" n="3113 r_AS-VDh#146,03_r"/> śabdānityatvasādhane kṛtakatvādi<span type="ref-block" n="3114 r_AS-VDh#146,04_r"/>hetau ghaṭādibhir bhedavivakṣā gaganādibhir abhedavivakṣā hi viparyāsaḥ sa ca parair neṣyate eva tadiṣṭau <span type="ref-block" n="3115 r_AS-VDh#146,05_r"/>śabdanityatvasādhanād dhetor viparyāsaḥ syāt viruddhatvopapatteḥ so 'yaṃ kṛtakatvādeḥ sādhanasyāviruddhatvam upayaṃ<span type="ref-block" n="3116 r_AS-VDh#146,06_r"/>s tatra bhedābhedavivakṣayor vipakṣetarāpekṣayor vastunibandhanatvam upagantum arhati  ity anumānaṃ sādhyasadbhāve eva sādhanasya sadbhāvaniścayāt  karabhatvasya karabhavaddadhany api sadbhāvānuṣaṅgāt dadhitvasya ca dadhnīva karabhe 'pi prasakteḥ <span type="ref-block" n="3120 r_AS-VDh#146,10_r"/>dadhi svādeti coditaḥ karabham abhidhāvet karabhavad vā dadhny api nābhidhāvet adadhitvasyākarabhatvasya ca kvacid a<span type="ref-block" n="3121 r_AS-VDh#146,11_r"/>py abhāvāt iti pravṛttinivṛttilakṣaṇo vyavahāraḥ saṃkīryeta sarvasya sarvathā sadbhāvāt yadi punar dadhani <span type="ref-block" n="3122 r_AS-VDh#146,12_r"/>svarūpeṇa dadhitvaṃ na karabharūpeṇa karabhe ca svarūpeṇa karabhatvaṃ na dadhirūpeṇa yataḥ pravṛttyādivyavahārasaṃkaraḥ <span type="ref-block" n="3123 r_AS-VDh#146,13_r"/>prasajyeteti mataṃ tadā siddhaṃ dadhitvam adadhitvena pratiṣedhyenāvinābhāvi karabhatvaṃ cākarabhatvāvinābhāvi tadva<span type="ref-block" n="3124 r_AS-VDh#146,14_r"/>ttatsarvaṃ viśeṣaṇaṃ svapratiṣedhyenāvinābhāvi iti siddhānyathānupapattiḥ vipakṣe bādhakasadbhāvāt  yataḥ sarva evāyam anumānānumeyavyavahāro <span type="ref-block" n="3126 r_AS-VDh#146,16_r"/>buddhyārūḍhena dharmadharminyāyena bahiḥ sadasattvam apekṣate iti yuktaṃ bhavet  t sarvatra bhedābhedavyavasthiteḥ anyathā tatas tattvapratipatter ayogāt </p><p n="a_84" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3129 r_AS-VDh#146,19_r"/>nanu cāstitvaṃ nāstitvaṃ ca viśeṣaṇam eva na tu viśeṣyam tato na sādhyasādhanadharmayoḥ paramārthasa<span type="ref-block" n="3130 r_AS-VDh#146,20_r"/>tor adhikaraṇaṃ yena prakṛtam anumānadvitayaṃ vāstavaṃ dharmadharminyāyena syād ity eke na tatsarvathābhilāpyaṃ vastu<span type="ref-block" n="3131 r_AS-VDh#146,21_r"/>rūpasyānabhilāpyatvād iti cānye jīvāder vastuno 'tyantam arthāntaram eva tat pratibhāsabhedād ghaṭapaṭavat <span type="ref-block" n="3132 r_AS-VDh#146,22_r"/>na punar astitvanāstitvātmakaṃ vastu dharmadharmisaṃkaraprasaṅgād iti cāpare tānpratyācāryāḥ prāhuḥ </p><p n="a_86" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3134 r_AS-VDh#147,02_r"/>vidheyam astitvam pratiṣedhyaṃ nāstitvam vidheyaṃ ca pratiṣedhyaṃ ca vidheyapratiṣedhye te ātmānau <span type="ref-block" n="3135 r_AS-VDh#147,03_r"/>svabhāvau yasya sa vidheyapratiṣedhyātmā arthaḥ sarvo jīvādir iti pakṣaḥ viśeṣyatvād iti hetuḥ viśeṣya <span type="ref-block" n="3136 r_AS-VDh#147,04_r"/>iti hetunirdeśāt guravo rājabhāṣā na bhakṣaṇīyā iti yathā sādhyo dharmī sādhyadharmādhāratayā tasya <span type="ref-block" n="3137 r_AS-VDh#147,05_r"/>sādhyavyapadeśāt tathopacārasya dṛṣṭāntadharmivyavacchedārthatvāt tasya dharmo vivarta utpattimattvādiḥ <span type="ref-block" n="3138 r_AS-VDh#147,06_r"/>sa yathā hetur anityatvasādhyāpekṣayā nityatvasādhyāpekṣayā'hetuś ca gamakatvāgamakatvayogāt tathā <span type="ref-block" n="3139 r_AS-VDh#147,07_r"/>sādhyāvinābhāvetarasadbhāvād iti dṛṣṭāntaḥ ity anumānāt sattvetarātmakaḥ kathaṃcij jīvādyarthaḥ siddhyaty eva <span type="ref-block" n="3140 r_AS-VDh#147,08_r"/>hetor viśeṣyatvasyāsiddhir iti cen na viśeṣyo 'sau śabdagocaratvāt tadvad ity anumānāt tasya viśeṣyatvahetoḥ <span type="ref-block" n="3141 r_AS-VDh#147,09_r"/>sādhanāt śabdagocaratvam asiddham arthasyeti cen na śabdagocaro jīvādiḥ viśeṣyatvāt tadvad ity anumānāt tasya <span type="ref-block" n="3142 r_AS-VDh#147,10_r"/>sādhanāt na caivam itaretarāśrayadoṣaḥ sarvathānabhilāpyavastuvādinaḥ prati śabdagocaratve sādhye viśeṣya<span type="ref-block" n="3143 r_AS-VDh#147,11_r"/>tvasya hetutvavacanāt sarvathā vā'viśeṣyatvavādinaḥ prati śabdagocaratvasya sādhanatvābhidhānāt tadubha<span type="ref-block" n="3144 r_AS-VDh#147,12_r"/>yāsattvavādinas tu prati vastutvasyobhayaprasiddhasya hetoḥ sāmarthyataḥ prayogāt vidheyapratiṣedhyātmakatvasyāpi <span type="ref-block" n="3145 r_AS-VDh#147,13_r"/>tān prati tata eva siddhiḥ iti samāsataḥ kārikārthaḥ samavatiṣṭhate </p><p n="a_87" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3146 r_AS-VDh#147,14_r"/>nanu ca pratyakṣabuddhau vastu svalakṣaṇam eva pratibhāti na punar astitvādiviśeṣaṇaṃ tasya sakalavikalpavi<span type="ref-block" n="3147 r_AS-VDh#147,15_r"/>kalatvāt vikalpabuddhau tadvyavahāraprasiddher iti cen na vastuno 'stitvādyanekavikalpātmakasya sāṃśasyaiva pratīteḥ <span type="ref-block" n="3148 r_AS-VDh#147,16_r"/> vastuna eva darśanaṃ <span type="ref-block" n="3150 r_AS-VDh#147,18_r"/>na tadvidhipratiṣedhasvabhāvayor viśeṣaṇayor iti vaktum aśakteḥ sadasatsvabhāvaśūnyasya svalakṣaṇasya darśane tatpṛṣṭhabhā<span type="ref-block" n="3151 r_AS-VDh#147,19_r"/>vivikalpenāpi sadasattvayor adhyavasāyāyogāt pītadarśanapṛṣṭhabhāvinā vikalpena nīlatvādhyavasāyāyogavat <span type="ref-block" n="3152 r_AS-VDh#147,20_r"/> sarvathā tasya bhedābhāve sad idam a<span type="ref-block" n="3153 r_AS-VDh#147,21_r"/>sad idam iti pratyekaṃ darśanābhāvānuṣaṅgāt idam upalabhe nedam iti vikalpotpattivirodhāt  na punaḥ sakalavikalpātītaṃ viśeṣamātraṃ sāmānyamātraṃ vā parasparanirapekṣaṃ <span type="ref-block" n="3155 r_AS-VDh#147,23_r"/>tadubhayaṃ vā svalakṣaṇaṃ tasya tena rūpeṇāvyavasthitatvāt sāmānyaviśeṣātmana eva jātyantarasya vastusvarū<span type="ref-block" n="3156 r_AS-VDh#147,24_r"/>patvāt tenaiva lakṣyamāṇasya svalakṣaṇatvaprasiddheḥ sakalabādhakavaidhuryāt kaḥ punar vidheyapratiṣedhyayor dharmī <span type="ref-block" n="3157 r_AS-VDh#148,01_r"/>syād āśrayabhūtaḥ kaś ca tayos tena saṃbandho yena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ syād iti ced ucyate  'viśeṣaṇaṇaviśiṣṭavastu<span type="ref-block" n="3160 r_AS-VDh#148,04_r"/>grahaṇasya viśeṣaṇaṃ sattvādisāmānyaṃ pūrvaṃ gṛhītvā tadanantaraṃ viśeṣyaṃ gṛhṇāti tatas tatsaṃbandhaṃ samavāyaṃ <span type="ref-block" n="3161 r_AS-VDh#148,05_r"/>lokasthitiṃ ca viśeṣaṇaviśeṣyavyavahāranibandhanāṃ tatas tatsaṃkalanena sad idaṃ vastu' iti pratītikramasyaiva <span type="ref-block" n="3162 r_AS-VDh#148,06_r"/>durghaṭatvāt viśeṣaṇaviśeṣyātmakasya sāmānyaviśeṣarūpasya vastuno jātyantarasya yathākṣayopaśamaṃ pratyakṣe <span type="ref-block" n="3163 r_AS-VDh#148,07_r"/>parokṣe ca vijñāne nirbādham anubhavāt tadviparītasya jātucidapratīteḥ  pratibhāsabhedād viṣaya<span type="ref-block" n="3165 r_AS-VDh#148,09_r"/>bhede yogītarapratyakṣayor ekaviṣayayor api vibhinnaviṣayatvaprasaṅgāt etena dhūmādikṛtakatvādisādhyadharmi<span type="ref-block" n="3166 r_AS-VDh#148,10_r"/>dharmasya sādhyetarāpekṣayā hetutvāhetutvaviśeṣaṇātmakasya nidarśanatayopanyas tasya pratyakṣaviṣayatvaṃ niveditam <span type="ref-block" n="3167 r_AS-VDh#148,11_r"/> na hi dhūmādīnām agnyādau sādhye sādhanatvaṃ <span type="ref-block" n="3169 r_AS-VDh#148,13_r"/>salilādāv asādhanatvaṃ ca viśeṣaṇam apratipadyamāno viśeṣyān dhūmādīn pratipadyate nāma nāpi kṛtakatvādīnāṃ <span type="ref-block" n="3170 r_AS-VDh#148,14_r"/>vinaśvaratve sādhye sādhanatvam avinaśvaratve cāsādhanatvaṃ viśeṣaṇam apratīyan kṛtakatvādihetūn viśeṣyān pratye<span type="ref-block" n="3171 r_AS-VDh#148,15_r"/>tum īśo yato 'gnyādivinaśvaraśabdādīn sādhyān api viśeṣyān pratipadyeta pratyeti ca tān tato 'vaśyaṃ <span type="ref-block" n="3172 r_AS-VDh#148,16_r"/>sākṣātkurvīta taddhetūn sādhyetarāpekṣāyāṃ satyāṃ sādhanetarasvabhāvābhyāṃ tatsākṣātkaraṇe virodhābhāvāt <span type="ref-block" n="3173 r_AS-VDh#148,17_r"/> kvacid ekatra sādhye hetūnāṃ sādhanatvetarayor anupalambhāt yataś caivaṃ prasiddham u<span type="ref-block" n="3174 r_AS-VDh#148,18_r"/>dāharaṇaṃ vādiprativādinor buddhisāmyāt  yathotpattyādir apekṣayā hetur a<span type="ref-block" n="3175 r_AS-VDh#148,19_r"/>hetuś ca sādhyetarayoḥ tathā ca vimatyadhikaraṇaṃ sattvābhidheyatvādi tasmāt sādhyasādhanadharmaviśeṣaṇāpekṣayā <span type="ref-block" n="3176 r_AS-VDh#148,20_r"/>viśeṣyam ity anumānād ekasya viśeṣaṇaviśeṣyātmakatvavirodhanirāsaḥ  <span type="ref-block" n="3177 r_AS-VDh#148,21_r"/>yathotpattyādi viśeṣyaṃ cāstitvādivasturūpaṃ tasmād abhilāpyam iti vastusvarūpasyānabhilāpyatvavyu<span type="ref-block" n="3178 r_AS-VDh#148,22_r"/>dāsaḥ <span type="ref-block" n="3179 r_AS-VDh#149,01_r"/> ity antadīpakaṃ sarvatra yojyaṃ sādhanaṃ vastu ca <span type="ref-block" n="3180 r_AS-VDh#149,02_r"/>jīvādi tasmād vidheyapratiṣedhyātmakam iti kramārpitasadasattvobhayātmakatvasādhanam </p><p n="a_88" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3181 r_AS-VDh#149,03_r"/>śeṣabhaṅgāḥ kathaṃ netavyāḥ sūribhir ity āhuḥ </p><p n="a_90" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3183 r_AS-VDh#149,05_r"/> vā vidheyapratiṣedhyā<span type="ref-block" n="3184 r_AS-VDh#149,06_r"/>tmety anena tṛtīyabhaṅgasya svapratiṣedhyenāvinābhāvino 'sādhane sādhane cāpekṣyamāṇe ity arthaḥ  yathaiva hi vastuno 'stitvaṃ nāstitvaṃ <span type="ref-block" n="3187 r_AS-VDh#149,09_r"/>tadubhayaṃ ca pratiṣedhyena svapratyanīkenāvinābhāvi viśeṣaṇatvād viśeṣyatvāc chabdagocaratvād vastutvāc ca sādharmya<span type="ref-block" n="3188 r_AS-VDh#149,10_r"/>vadvaidharmyavat kvaciddhetau hetutvetaratvavac ca sādhyate tathaiva cā'vaktavyatvaṃ vaktavyatvena prācyabhaṅgatrayarūpeṇa <span type="ref-block" n="3189 r_AS-VDh#149,11_r"/>sadavaktavyatvam asadavaktavyatvenāsadavaktavyatvam api sadavaktavyatvena sadasadavaktavyatvam api pañcamaṣaṣṭhabhaṅgātmanā<span type="ref-block" n="3190 r_AS-VDh#149,12_r"/>nubhayāvaktavyatvenāvinābhāvi sādhanīyaṃ yathoktānāṃ hetūdāharaṇarūpanayānāṃ ghaṭanāt  avaktavyatvādeḥ svapratyanīkasvabhāvāvinābhāvābhāvaprakāreṇaiva <span type="ref-block" n="3192 r_AS-VDh#149,14_r"/>hi pratyakṣādivirodhaḥ samanubhūyate tathā sakṛd apy anupalambhāt tad anena na ca kaścid virodho 'stīti munīndra <span type="ref-block" n="3193 r_AS-VDh#149,15_r"/>tava śāsane anyaśāsaneṣv eva virodhasādhanād iti vyākhyātaṃ pratipattavyam </p><p n="a_91" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3194 r_AS-VDh#149,16_r"/>sāmpratam avyavasthitānekāntātmakaṃ vastu saptabhaṅgīvidhibhāga'rthakriyākāri na punar anyatheti svaparapakṣasādhana<span type="ref-block" n="3195 r_AS-VDh#149,17_r"/>dūṣaṇavacanam upasaṃharantaḥ prāhuḥ </p><p n="a_93" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3197 r_AS-VDh#149,19_r"/>evaṃ pratipāditanītyā saptabhaṅgīvidhau vidhiniṣedhābhyām anavasthitaṃ jīvādi vastu sad evāsad eva vety ava<span type="ref-block" n="3198 r_AS-VDh#149,20_r"/>sthitam arthakṛt kāryakāri pratipattavyam neti ced evaṃ vastu parair abhyupagamyate tarhi yathābhyupagataṃ kāryaṃ bahira<span type="ref-block" n="3199 r_AS-VDh#149,21_r"/>ntarupādhibhiḥ sahakāryupādānakāraṇair nirvarttyaṃ tathā na syāt bhāvādyekānte sarvathā kāryapratikṣepāt tata <span type="ref-block" n="3200 r_AS-VDh#150,01_r"/>evaivaṃ vyākhyānāntaram upalakṣyate evaṃ pratipakṣapratikṣepaprakāreṇa vidhiniṣedhābhyām anavasthitaṃ kathaṃcid vidhi<span type="ref-block" n="3201 r_AS-VDh#150,02_r"/>pratiṣedhāvasthitam evārthakṛt neti cen na yathā kāryaṃ bahirantaḥ syād upādhibhir anantaviśeṣaṇair viśiṣṭaṃ sarvathā <span type="ref-block" n="3202 r_AS-VDh#150,03_r"/>niraṃśavastuni sakalaviśeṣaṇāvyavasthiteḥ sattvādyanyatamamātre eva bhaṅge samavasthitaṃ kuto nārthakṛd iti <span type="ref-block" n="3203 r_AS-VDh#150,04_r"/>ced ucyate  <span type="ref-block" n="3205 r_AS-VDh#150,06_r"/>suvarṇaṃ hi suvarṇatvādidravyārthādeśāt sad eva keyūrādisaṃsthānaparyāyārthād eśāc cāsad iti tathāpariṇamana<span type="ref-block" n="3206 r_AS-VDh#150,07_r"/>śaktilakṣaṇāyāḥ prativiśiṣṭāntaḥsāmagryāḥ suvarṇakārakavyāpārādilakṣaṇāyāś ca bahiḥsāmagryāḥ sanni<span type="ref-block" n="3207 r_AS-VDh#150,08_r"/>pāte keyūrādisaṃsthānātmanotpadyate tataḥ sadasadātmakam evārthakṛt tadvajjīvādivastu pratyeyam  tatkāraṇāpekṣānuparamaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3209 r_AS-VDh#150,10_r"/> sarvathāpy asattvā <span type="ref-block" n="3210 r_AS-VDh#150,11_r"/>tasmān na sadekānte 'sadekānte cārthakriyā saṃbhavati  tanniranvayavināśetarapakṣayos tadaikāntābhāvaḥ prasajyeta  pratyakṣādivirodhas tāvat  tadbuddhyā prādu<span type="ref-block" n="3215 r_AS-VDh#150,16_r"/>rbhāvavināśāvasthānakriyārahitasattāmātropagamasya bādhanāt  tathāvidhapūrvatadvāsanāvaśāt prādurbhāvādyada<span type="ref-block" n="3217 r_AS-VDh#150,18_r"/>rśane 'pi tadviśiṣṭavikalpa iti cen na nīlasukhāder adarśane 'pi tadvikalpaprasakteḥ tatas tadvyavasthāpanavirodhāt <span type="ref-block" n="3218 r_AS-VDh#150,19_r"/>nirālambanavijñānamātropagame 'pi saṃtānāntarasvasaṃtānapūrvāparakṣaṇājñāne 'pi tadvikalpotpattau kutas tadvyavasthā <span type="ref-block" n="3219 r_AS-VDh#150,20_r"/>saṃvedanādvaitopagame 'pi saṃvidadvaitābhāve 'pi tadvāsanābalāt saṃvitsvarūpapratibhāsasaṃbhavāt kathaṃ svarūpasya svato <span type="ref-block" n="3220 r_AS-VDh#150,21_r"/>gatiḥ sidhyet sata eva saṃvitsvarūpasya tathāvāsanām antareṇa svato gatau svasaṃtānapūrvāparakṣaṇasaṃtānā<span type="ref-block" n="3221 r_AS-VDh#150,22_r"/>ntarabahirarthajanmādikriyāviśeṣāṇāṃ satām eva darśanād vikalpotpattir yuktā iti notpattyādīnāṃ kriyātvam a<span type="ref-block" n="3222 r_AS-VDh#150,23_r"/>siddhaṃ yatas tannirādhāratvapratiṣedho na sidhyet tato na prāgasato 'py utpattiḥ saṃbhavati niranvayam avināśe <span type="ref-block" n="3223 r_AS-VDh#151,01_r"/>prāgasata utpattir ity ayam api pakṣo na kṣemaṅkaraḥ syādvādāśrayaṇaprasaṅgāt asatkāryavādavirodhāt  na hy ekāntena sadvyomotpadyate nāpy e<span type="ref-block" n="3225 r_AS-VDh#151,03_r"/>kāntenāsan vandhyāsuta iti na sādhyasādhanavikalam udāharaṇam  sarvathā gaganādyanutpādasya kevalam iha vyomno  pratipāditam tato na pūrvāparavirodhaḥ pūrvaṃ sarvathānutpattimataḥ sthiti<span type="ref-block" n="3228 r_AS-VDh#151,06_r"/>pratiṣedhasādhanāt dravyatonutpadyamānasyaiva sthitighaṭanāt tato yad arthakriyākāri tadvidhipratiṣedhakalpano<span type="ref-block" n="3229 r_AS-VDh#151,07_r"/>pakalpitasaptabhaṅgīvidhau samārūḍhaṃ vidhyekāntādau vānavasthitaṃ sadādyekānte sarvathārthakriyāvirodhād iti sūri<span type="ref-block" n="3230 r_AS-VDh#151,08_r"/>matam nanv evaṃ sunayārpitasya vidhyaṃśasya niṣedhāṃśasya cārthakriyākāritve tena vyabhicārī hetuḥ tasya <span type="ref-block" n="3231 r_AS-VDh#151,09_r"/>saptabhaṅgīvidhāvasamārūḍhatvād anyathānavasthānāt tasyānarthakriyākāritve sunayasyāvastuviṣayatvaprasakteḥ vastu<span type="ref-block" n="3232 r_AS-VDh#151,10_r"/>no 'rthakriyākāritvād iti kaścit tadayuktaṃ sunayārpitasyāpi vidher anirākṛtapratiṣedhasyārthakriyākāritvād anyathā <span type="ref-block" n="3233 r_AS-VDh#151,11_r"/>durṇayārpitatvāpatteḥ na cāsau saptabhaṅgīvidhāv asamārūḍhaḥ bhaṅgāntarāpratikṣepāt tathā ca nānavasthā nāma <span type="ref-block" n="3234 r_AS-VDh#151,12_r"/>vidhāv api vidhyantarādivikalpanā'bhāvāt kevalaṃ vidhibhaṅge nāstitvādibhaṅgāntaraguṇībhāvād vidhiprādhānyaṃ <span type="ref-block" n="3235 r_AS-VDh#151,13_r"/>pratiṣedhabhaṅge cāstitvādibhaṅgāntaraguṇībhāvāt pratiṣedhapradhānateti pramāṇārpitapradhānarūpāśeṣabhaṅgātmakavastu<span type="ref-block" n="3236 r_AS-VDh#151,14_r"/>vākyān nayavākyasya viśeṣaḥ prarūpitaprāya eva </p><p n="a_94" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3237 r_AS-VDh#151,15_r"/>yad apyāha 'jīvādivastuni sattvadvāreṇa prathamabhaṅgāt pratipanne dvitīyādibhaṅgānām ānarthakyam asattvā<span type="ref-block" n="3238 r_AS-VDh#151,16_r"/>didharmāṇām api tadātmanāṃ tata eva pratipatter anyathā teṣāṃ vastuno 'nyatvāpatteḥ viruddhadharmādhyāsāt paṭapi<span type="ref-block" n="3239 r_AS-VDh#151,17_r"/>śācavat tathā ca tasyeti vyapadeśābhāvaḥ saṃbandhābhāvāt sattvādidharmāṇāṃ dharmiṇā sahopakāryopa<span type="ref-block" n="3240 r_AS-VDh#151,18_r"/>kārakabhāve dharmiṇopakāro dharmāṇāṃ dharmair vā dharmiṇaḥ syāt prathamapakṣe kim ekayā śaktyā dharmī dharmānu<span type="ref-block" n="3241 r_AS-VDh#151,19_r"/>pakurute 'nekayā vā yady ekayā svātmano 'nanyayā dharmī dharmān upakurute tadaikadharmadvāreṇa nānādharmopakārani<span type="ref-block" n="3242 r_AS-VDh#151,20_r"/>mittabhūtaśaktyātmano dharmiṇaḥ pratipattau tadupakāryasya sakaladharmakalāpasya pratipatteḥ sakalagrahaḥ syāt upa<span type="ref-block" n="3243 r_AS-VDh#151,21_r"/>kāryāpratītau tadupakārakapratītyayogāt etenānekayā svātmano 'nanyayā śaktyā dharmī dharmānupakarotīti <span type="ref-block" n="3244 r_AS-VDh#151,22_r"/>pakṣāntaram api pratikṣiptam dharmī dharmair upakriyate ity asminn api pakṣe kim ekopakāryaśaktyātmā'nekopakāryaśa<span type="ref-block" n="3245 r_AS-VDh#152,01_r"/>ktyātmā veti pakṣadvitayam apy anenaiva nirastaṃ sakaladharmakalāpasyopakārakasyāpratipattau tadupakāryaśaktyā<span type="ref-block" n="3246 r_AS-VDh#152,02_r"/>tmano dharmiṇaḥ pratipattyaghaṭanāt sakalaniścayasyāviśeṣāt tad uktaṃ nānopādhyupakārāṅgaśaktyabhinnātmano <span type="ref-block" n="3247 r_AS-VDh#152,03_r"/>grahe sarvātmanopakāryasya ko bhedaḥ syād aniścitaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> ekopakārake grāhye nopakārās tato 'pare dṛṣṭe <span type="ref-block" n="3248 r_AS-VDh#152,04_r"/>yasminn adṛṣṭās te tadgrahe sakalagrahaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti yadi punar dharmāṇām upakārikāḥ śaktaya upakāryāś ca dharmiṇo <span type="ref-block" n="3249 r_AS-VDh#152,05_r"/>bhinnā eva tadā tābhis tasyopakāraḥ kaścit tena vā tāsāṃ kriyate na veti pakṣadvayam tatra na tāvad uttaraḥ <span type="ref-block" n="3250 r_AS-VDh#152,06_r"/>pakṣaḥ tadvyapadeśavirodhāt prathamapakṣe tu śaktibhiḥ śaktimata upakāre 'narthāntarabhūte sa eva kṛtaḥ syāt <span type="ref-block" n="3251 r_AS-VDh#152,07_r"/>tathā ca na śaktimānasau tatkāryatvāt tato 'rthāntarabhūte 'navasthāprasaṅgaḥ tadvyapadeśasiddhyartham upakārāntara<span type="ref-block" n="3252 r_AS-VDh#152,08_r"/>parikalpanāt śaktimatā śaktīnām upakāre śaktyantarāṇāṃ kalpane 'navasthaiva tadakalpane prācyaśaktīnām a<span type="ref-block" n="3253 r_AS-VDh#152,09_r"/>py avyavasthitiḥ iti na śaktiśaktimadvyavahāraḥ sidhyet tad apy uktaṃ <span resp="?" rend="underline"> dharmopakāraśaktīnāṃ bhede tās tasya <span type="ref-block" n="3254 r_AS-VDh#152,10_r"/>kiṃ yadi nopakāras tatas tāsāṃ tathā syād anavasthitiḥ </span> iti tad api sarvam apākurvantaḥ sūrayaḥ prāhuḥ </p><p n="a_96" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3256 r_AS-VDh#152,12_r"/>dharmī tāvad anantadharmā jīvādiḥ prameyatvānyathānupapatteḥ nanu ca dharmeṇa vyabhicāraḥ tasyānantadharma<span type="ref-block" n="3257 r_AS-VDh#152,13_r"/>tvābhāve 'pi prameyatvasiddheḥ tasyāpy anantadharmatve dharmitvaprasaṅgān na dharmo nāma tadabhāve na dharmīty ubhayā<span type="ref-block" n="3258 r_AS-VDh#152,14_r"/>pāyaḥ prameyatvasya ca sādhanadharmasyānantadharmaśūnyatve tenaivānekāntaḥ tasyānantadharmatve dharmitvena <span type="ref-block" n="3259 r_AS-VDh#152,15_r"/>pakṣāntaḥpātitvān na hetutvam ity upālambho na śreyān dharmasyaiva sarvathā kasyacid asaṃbhavāt tena vyabhicārābhāvāt <span type="ref-block" n="3260 r_AS-VDh#152,16_r"/>sādhanasya na hi svadharmyapekṣayā yo dharmaḥ sattvādiḥ sa eva svadharmāntarāpekṣo dharmī na syād yato 'nantadharmā <span type="ref-block" n="3261 r_AS-VDh#152,17_r"/>na bhavet na caivam anavasthānaṃ anādyanantatvād dharmadharmisvabhāvabhedavyavahārasya valayavad abhavyasaṃsāravad vā <span type="ref-block" n="3262 r_AS-VDh#152,18_r"/>na ca dharmiṇo jīvāder apoddhriyamāṇo dharmaḥ prameyaḥ tasya nayaviśeṣaviṣayatayā pramāṇāviṣayatvāt iti <span type="ref-block" n="3263 r_AS-VDh#152,19_r"/>na tenānekāntaḥ etena prameyatvasya dharmasya nayaviṣayasya neyatvenāprameyatvāt tena vyabhicāro nirastaḥ <span type="ref-block" n="3264 r_AS-VDh#152,20_r"/>pramāṇaviṣayasya tu prameyatvasya hetoḥ svadharmāpekṣayānantadharmatvena dharmitvāt pakṣatve 'pi na hetutvavyāghātaḥ svaparā<span type="ref-block" n="3265 r_AS-VDh#152,21_r"/>nantadharmatve sādhye 'nyathānupapattisadbhāvāt tato 'nantadharmā dharmī siddhyaty eva tasya dharme dharme 'stitvādau bhinna <span type="ref-block" n="3266 r_AS-VDh#152,22_r"/>evārthaḥ prayojanaṃ vidhānādiḥ pravṛttyādir vā tadajñānavicchittir vā na punar eka eva yena prathamabhaṅgād evāna<span type="ref-block" n="3267 r_AS-VDh#152,23_r"/>ntadharmātmakasya vastunaḥ pratipatteḥ śeṣadharmānām ānarthakyaṃ prasajyeta na ca dharmā dharmiṇo 'narthāntarabhūtā eva <span type="ref-block" n="3268 r_AS-VDh#153,01_r"/>nāpy arthāntaram eva yena tatpakṣabhāvidūṣaṇaprasaṅgaḥ kathaṃcid bhedābhedātmakatvād dharmidharmāṇāṃ tadātmakavastuno jātya<span type="ref-block" n="3269 r_AS-VDh#153,02_r"/>ntaratvāc citrākāraikasaṃvedanavat tatra virodhāder apy anavakāśāt kevalam aṅgitve pradhānatve 'stitvādiṣu dharmeṣv a<span type="ref-block" n="3270 r_AS-VDh#153,03_r"/>nyatamasyāntasya dharmasya śeṣāntānāṃ syāc chabdasūcitānyadharmāṇāṃ tadaṅgatā tadguṇabhāvaḥ tathā pratipattur viva<span type="ref-block" n="3271 r_AS-VDh#153,04_r"/>kṣāpravṛtter arthittvaviśeṣāt tato bhaṅgāntaraprayogo yukta eva pratidharmaṃ dharmiṇaḥ kathaṃcit svabhāvabhedopapatteḥ <span type="ref-block" n="3272 r_AS-VDh#153,05_r"/> tathā hi sākṣādupalabdhe śabdādau kṣaṇikatvādyanumānaṃ <span type="ref-block" n="3274 r_AS-VDh#153,07_r"/>svārthaṃ na syāt dharmipratipattau kasyacid apratipannasvabhāvasya sādhyasyābhāvāt sarvathā  parārthaṃ cānumānaṃ vacanātmakaṃ na yujyeta dharmivacanamātrād eva sādhyanirdeśasiddheḥ sādhanadharmokti<span type="ref-block" n="3276 r_AS-VDh#153,09_r"/>siddheś ca tadvacane punaruktatāprasaṅgaḥ tasya svabhāvātiśayābhāvād eva 'tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa evākhilo <span type="ref-block" n="3277 r_AS-VDh#153,10_r"/>guṇaḥ bhrānter niścīyate neti sādhanaṃ saṃpravartate ity etad apy anālocitavacanam eva dṛṣṭasya svabhāvasya svabhāvā<span type="ref-block" n="3278 r_AS-VDh#153,11_r"/>tiśayābhāve khilaguṇadarśanasya virodhāt dharmimātre 'py abhrāntau sādhye svabhāve bhrāntyayogāt tadbhrāntau vā <span type="ref-block" n="3279 r_AS-VDh#153,12_r"/>śabdasattvādāv api bhrāntiprasakteḥ kutaḥ sādhanaṃ saṃpravarteta yato 'rthaniścayaḥ syāt śabdasattvādau niścaye <span type="ref-block" n="3280 r_AS-VDh#153,13_r"/>katham anityatvādāv aniścayaḥ svabhāvātiśayaprasaṅgāt niścitāniścitayor ekasvabhāvatve sarvathātiprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3281 r_AS-VDh#153,14_r"/> na hi kiṃcid asadanutpattimada'kṛtakādi vā vastubhūtam asti <span type="ref-block" n="3283 r_AS-VDh#153,16_r"/>saugataprasiddhaṃ pararūpaṃ yato vyāvṛttaṃ paramārthato 'svabhāvabhedam api śabdādisvalakṣaṇaṃ sadutpattikṛtakatvādisvabhā<span type="ref-block" n="3284 r_AS-VDh#153,17_r"/>vabhedavat parikalpyate parābhyupagamāt siddham astīti cen na tasyāpramāṇasiddhatvāt kalpanāropitaṃ tad astīti <span type="ref-block" n="3285 r_AS-VDh#153,18_r"/>cet kutas tatkalpanāprasūtiḥ anādyavidyodayād iti cet tata eva sattvādidharmakalpanāstu kim asattvādi<span type="ref-block" n="3286 r_AS-VDh#153,19_r"/>vyāvṛttyā sad eva kiṃcid guṇībhūtavidhisvabhāvaṃ niṣedhaprādhānyād asad ucyate sadantaraviviktasya sata evāsattva<span type="ref-block" n="3287 r_AS-VDh#153,20_r"/>vyapadeśāt tathotpattimadantaraviviktam utpattimad eva kiṃcid anutpattimat kṛtakāntaraviviktaṃ kṛtakam evākṛtakaṃ <span type="ref-block" n="3288 r_AS-VDh#153,21_r"/>vastvantaraviviktaṃ vastv evāvastu vyavahṛtipatham unnīyate iti cen na paramārthataḥ sattvādivastusvabhāvabhedaprasiddheḥ <span type="ref-block" n="3289 r_AS-VDh#153,22_r"/>nissvabhāvabhedavasturūpābhyupagamavirodhāt  pādo<span type="ref-block" n="3290 r_AS-VDh#153,23_r"/>ttamāṅgavat na punar asatāṃ śaśāśvaviṣāṇādīnām aviśeṣāt  <span type="ref-block" n="3291 r_AS-VDh#154,01_r"/> śakyaṃ hi vaktuṃ na kiñcid vastu nāmāsti tasyāva<span type="ref-block" n="3292 r_AS-VDh#154,02_r"/>stuvyāvṛttyā vyavaharaṇāt parikalpitavastuvyāvṛttyā cāvastuvyavahārasiddheḥ parasparāśrayaṇān naivam iti cet tarhi <span type="ref-block" n="3293 r_AS-VDh#154,03_r"/>kalpitāsattvādivyāvṛttyā sattvādayas tadvyāvṛttyā cāsattvādidharmaparikalpanam ity api mā bhūt parasparāśra<span type="ref-block" n="3294 r_AS-VDh#154,04_r"/>yaṇāviśeṣāt svavāsanāsāmarthyāt sattvetarādikalpanayor utpattes tadvyavahārasyaiva parasparāpekṣatvān na parasparāśra<span type="ref-block" n="3295 r_AS-VDh#154,05_r"/>yaṇaṃ sakaladharmadharmivikalpaśabdānāṃ svalakṣaṇāviṣayatvāt parikalpitatadanyavyāvṛttiviṣayatvasiddher iti <span type="ref-block" n="3296 r_AS-VDh#154,06_r"/>cen na  yathaiva hi nīle pītādīnām adṛṣṭatvān na tadvikalpotpattir nīlasya dṛṣṭatvān nīlavikalpasyai<span type="ref-block" n="3298 r_AS-VDh#154,08_r"/>votpattis tathaivāsattvādivyāvṛttim apaśyatas tadvikalpotpattir mā bhūt svalakṣaṇadarśanāt svalakṣaṇavikalpotpattir e<span type="ref-block" n="3299 r_AS-VDh#154,09_r"/>vāstu na caivaṃ tadanyavyāvṛttāv eva vikalpotpatteḥ yadi punar asattvādivyāvṛttīnām adarśane 'pi tadanādivāsa<span type="ref-block" n="3300 r_AS-VDh#154,10_r"/>nāvaśād eva tadvikalpotpattir urarīkriyate tadā nīlādirūpādarśane 'pi tadvāsanāsāmarthyād eva nīlādivikalpo<span type="ref-block" n="3301 r_AS-VDh#154,11_r"/>tpattes tato nīlādirūpavyavasthā mā bhūt tadvatsukhādivyavasthitir api kutaḥ saṃbhāvyeta svasaṃvedanavyavasthā <span type="ref-block" n="3302 r_AS-VDh#154,12_r"/>ca tanniścayotpatter durghaṭaiva tadanutpattau sutarāṃ tadavyavasthā svargaprāpaṇaśaktyādivad vedyākāravivekavad vā <span type="ref-block" n="3303 r_AS-VDh#154,13_r"/>svarūpasya svato gatir ity api tathā niścayānutpattau na siddhyed brahmādvaitādivat tataḥ kutaścin niścayād vastu<span type="ref-block" n="3304 r_AS-VDh#154,14_r"/>svabhāvabhedavyavasthāyāṃ sattvādiniścayād vastuni paramārthataḥ sattvādidharmabhedavyavasthitir abhyupagantavyā anyathā <span type="ref-block" n="3305 r_AS-VDh#154,15_r"/>kvacid api vyavasthānāsiddheḥ paramārthataḥ sattvādidharmavyavasthitau ca satyāṃ sādhīyasī sattvādisaptabhaṅgī <span type="ref-block" n="3306 r_AS-VDh#154,16_r"/>sunayārpitatvāt </p><p n="a_97" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3307 r_AS-VDh#154,17_r"/>sampraty ekānekatvādisaptabhaṅgyām api tām eva prakriyām atidiśantaḥ sūrayaḥ prāhuḥ </p><p n="a_99" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3309 r_AS-VDh#154,19_r"/>syād ekam eva syād anekam eveti vikalpa ādir yasya sa ekānekavikalpādiḥ tasminn uttaratrāpi syādvādavi<span type="ref-block" n="3310 r_AS-VDh#154,20_r"/>śeṣāvicāre 'pi prakriyām enām anvādiṣṭāṃ bhaṅginīṃ saptabhaṅgāśrayāṃ nayair yathocitasvarūpair yojayetyuktāṃ pratipādaye<span type="ref-block" n="3311 r_AS-VDh#154,21_r"/>n nayaviśāradaḥ syādvādī tato 'nyasya tadyojane 'nadhikārāt tad yathā  na hi <span type="ref-block" n="3312 r_AS-VDh#154,22_r"/>satparyāyanayāpekṣayā sarvathā vā sarvam ekam eveti yuktaṃ pramāṇavirodhāt nanu ca saddravyanayārpaṇād api jīvā<span type="ref-block" n="3313 r_AS-VDh#154,23_r"/>didravyam ekaikaśa evaikaṃ sidhyet na tu nānādravyaṃ pratītivirodhāt tatraikatvapratyabhijñānābhāvāt <span type="ref-block" n="3314 r_AS-VDh#155,01_r"/>sarvatraikatvasya tanmātrasādhyatvād anyathātiprasaṅgād iti kaścit taṃ pratyeke samādadhate 'sad eva dravyaṃ saddravyam <span type="ref-block" n="3315 r_AS-VDh#155,02_r"/>tadviṣayo nayaḥ saṅghahaḥ paramaḥ tadapekṣayā sarvasyaikatvavacanād adoṣaḥ' iti apare tu 'saddravyam eva nayaḥ <span type="ref-block" n="3316 r_AS-VDh#155,03_r"/>nīyamānatvād dhetoḥ tadapekṣayā sarvam ekaṃ jīvādīnāṃ ṣaṇṇāṃ tadbhedaprabhedānāṃ cānantānantānāṃ tatparyāyatvāt <span type="ref-block" n="3317 r_AS-VDh#155,04_r"/>'ekaṃ dravyam anantaparyāyam' iti saṃkṣepatas tattvopadeśāt tasya sarvatra sarvadā vicchedānupalakṣaṇāt pratīti<span type="ref-block" n="3318 r_AS-VDh#155,05_r"/>virodhābhāvād ekatvapratyabhijñānasyāpi sad evedam ity abādhitasya sarvatra bhāvāt abhāvasyāpi tatparyāyatvān na <span type="ref-block" n="3319 r_AS-VDh#155,06_r"/>kiñcid dūṣaṇam' iti samācakṣate nanu ca jīvādayo viśeṣāḥ parasparaṃ vyāvṛttavivarttāḥ katham ekaṃ dravyaṃ virodhā<span type="ref-block" n="3320 r_AS-VDh#155,07_r"/>d iti cen na kathaṃcid ekatvena virodhābhāvāt kathaṃcid viśiṣṭapratibhāsāt  yathā hi citra<span type="ref-block" n="3322 r_AS-VDh#155,09_r"/>pratibhāsāpy ekaiva buddhiḥ bāhyacitravilakṣaṇatvāt śakyavivecanaṃ hi bāhyacitram aśakyavivecanāś ca buddher nī<span type="ref-block" n="3323 r_AS-VDh#155,10_r"/>lādyākārā iti citrajñānam aśakyavivecanaṃ nīlādinirbhāsabhede 'py ekam iṣyate tathā jīvādiviśeṣabhede 'py ekaṃ <span type="ref-block" n="3324 r_AS-VDh#155,11_r"/>saddravyaṃ kālabhede 'pi sadrūpād aśakyavivecanatvāt deśabhede 'pi vā tatas teṣāṃ vivecayitum aśakter ākārabhedavat <span type="ref-block" n="3325 r_AS-VDh#155,12_r"/>tatas teṣāṃ kadācit kvacit kathaṃcid api vivecane svarūpābhāvaprasaṅgāt sāmānyaviśeṣasamavāyavat prāgabhāvādivad vā <span type="ref-block" n="3326 r_AS-VDh#155,13_r"/>sadrūpād vivecane 'pi jīvādīnāṃ nābhāva iti cen na teṣām api sadvivartatvāt sadrūpavivecanāsiddher anyathā prameyatvā<span type="ref-block" n="3327 r_AS-VDh#155,14_r"/>yogād avastutvaprasakteḥ sarvathā sattvādbhinnasyāsattvanirṇayāt tato jīvādiviśeṣāḥ kālādibhede 'pi syād ekaṃ <span type="ref-block" n="3328 r_AS-VDh#155,15_r"/>dravyaṃ sadrūpāviśiṣṭatvān nīlādinirbhāsabhede 'pi jñānarūpāviśiṣṭatvād ekacitrajñānavat iti prathamo bhaṅgaḥ </p><p n="a_100" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3329 r_AS-VDh#155,16_r"/>tathā jīvādiviśeṣāḥ  bhedena darśanāt saṃkhyāsaṃkhyāvadarthavat  yataḥ <span type="ref-block" n="3331 r_AS-VDh#155,18_r"/>saugatas tayor abhedaṃ manyeta  saṃkhyāv ānartha iti <span type="ref-block" n="3332 r_AS-VDh#155,19_r"/>vyapadeśanimittaṃ samavāya iti cen na tasya kathaṃcit tādātmyarūpatve bhedaikāntāsiddher vaiśeṣikamatavirodhāt <span type="ref-block" n="3333 r_AS-VDh#155,20_r"/>padārthāntaratve saṃkhyāsaṃkhyāvatoḥ samavāya iti vyapadeśanimittābhāvaḥ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vyapadeśanimi<span type="ref-block" n="3334 r_AS-VDh#155,21_r"/>ttam iti cen na tasyāpi tato bhede vyapadeśanimittāntarāpekṣaṇāt paryanuyogānivṛtter tad evaṃ sarvaṃ siddhaṃ syād anekam iti dvitīyo bhaṅgaḥ </p><p n="a_101" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3337 r_AS-VDh#156,01_r"/>kramārpitadvayāt syād ubhayam sahāvaktavyaṃ vaktum aśakteḥ syād ekāvaktavyaṃ svalakṣaṇasyaikasya <span type="ref-block" n="3338 r_AS-VDh#156,02_r"/>vaktum aśakyatvāt syād anekāvaktavyaṃ tasyānekasyāpi vaktum aśakteḥ tata eva syād ubhayāvakta<span type="ref-block" n="3339 r_AS-VDh#156,03_r"/>vyam iti saptabhaṅgīprakriyāyojanam atideśavacanasāmarthyād avasīyate tata eva caikatvam ekadharmiṇi <span type="ref-block" n="3340 r_AS-VDh#156,04_r"/>svapratiṣedhyenānekatvenāvinābhāvi viśeṣaṇatvād vaidharmyāvinābhāvisādharmyavaddhetau anekatvaṃ svapratiṣedhyenaikatve<span type="ref-block" n="3341 r_AS-VDh#156,05_r"/>nāvinābhāvi viśeṣaṇatvāt sādharmyāvinābhāvivaidharmyavaddhetau evaṃ tadubhayādayo 'pi svapratiṣedhyenāvi<span type="ref-block" n="3342 r_AS-VDh#156,06_r"/>nābhāvino viśeṣaṇatvād viśeṣyatvāc chabdagocaratvād vastutvād vā svasādhyetarāpekṣayā hetvahetvātmakasādhanadharmava<span type="ref-block" n="3343 r_AS-VDh#156,07_r"/>d ity api nayayojanam aviruddham avaboddhavyam viśeṣaṇatvādeḥ sādhanadharmasyāpi svaviśeṣyāpekṣayā viśeṣaṇasya <span type="ref-block" n="3344 r_AS-VDh#156,08_r"/>svapratiṣedhyenāvinābhāvitvasiddher na tena viśeṣaṇatvādihetor vyabhicāraḥ nāpi viśeṣyatvasya svaviśe<span type="ref-block" n="3345 r_AS-VDh#156,09_r"/>ṣaṇāpekṣayā viśeṣyasyāpi svapratiṣedhyenāvinābhāvitvāt śabdagocaratvasya ca śabdāntarāgocarasya <span type="ref-block" n="3346 r_AS-VDh#156,10_r"/>svapratiṣedhyenāvinābhāvitvāt vastutvadharmasya ca vastvaṃ śatvena vastutvarūpasya tata eva vyabhicāritvāśaṅkāpi <span type="ref-block" n="3347 r_AS-VDh#156,11_r"/>na kartavyā anekāntavādināṃ tathāpratīter virodhābhāvāt evam ekatvānekatvābhyām anavasthitaṃ saptabhaṅgyām ārūḍhaṃ <span type="ref-block" n="3348 r_AS-VDh#156,12_r"/>jīvādivastu kāryakāritvānyathānupapatteḥ sarvathaikānte kramākramābhyām arthakriyāvirodhād ityādy api yojanīyam </p><p n="a_102" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3349 r_AS-VDh#156,13_r"/>prajñādhīśaprapūjyojjvalaguṇanikarodbhūtasatkīrtisampa dayāyā'navaratam akhilakleśanirṇāśanāya <span type="ref-block" n="3350 r_AS-VDh#156,14_r"/>stādgauḥ sāmantabhadrī dinakararucijitsaptabhaṅgīvidhīddhā bhāvādyekāntacetas timiranirasanī <span type="ref-block" n="3351 r_AS-VDh#156,15_r"/>prakāśā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </p><p rend="center" ana="trailer" n="a_103"> <span type="ref-block" n="3352 r_AS-VDh#156,16_r"/>ity āptamīmāṃsālaṅkṛtau prathamaḥ paricchedaḥ </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_104"> <span type="ref-block" n="3353 r_AS-VDh#157,01_r"/>atha dvitīyaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="3354 r_AS-VDh#157,02_r"/>śrotavyāṣṭasahasrī śrutaiḥ kim anyaiḥ sahasrasaṃkhyānaiḥ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="3355 r_AS-VDh#157,03_r"/>vijñāyate yayaiva svasamayaparasamayasadbhāvaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_107" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3357 r_AS-VDh#157,05_r"/> ācāryaiḥ kevalam nanv idam ayuktam eva saṃlakṣyate 'advaitaṃ hy aikātmyaṃ dvābhyā<span type="ref-block" n="3360 r_AS-VDh#157,08_r"/>m itaṃ dvītaṃ dvītam eva dvaitaṃ na dvaitam advaitam iti vyākhyānāt tasyaikāntas tadevety abhiniveśaḥ tasya <span type="ref-block" n="3361 r_AS-VDh#157,09_r"/>pakṣaḥ pratijñābhyupagamamātram tasminn api dṛṣṭaḥ sākṣātkṛto 'numitaś ca kārakāṇāṃ kartrādīnāṃ kriyāyāś ca sthāna<span type="ref-block" n="3362 r_AS-VDh#157,10_r"/>gamanādirūpāyā niṣparispandasvabhāvāyāḥ parispandarūpāyāś ca bhedaḥ pratyakṣeṇānumānena ca virudhyate tadabhyu<span type="ref-block" n="3363 r_AS-VDh#157,11_r"/>pagamamātrasya pratyakṣādipramāṇasiddhakriyākārakabhedapratirodhitvāsaṃbhavāt kṣaṇikatvābhyupagamavad iti tātparya<span type="ref-block" n="3364 r_AS-VDh#157,12_r"/>vyākhyānam  na hi kārakabhedaḥ pratyakṣādinā'dvaite 'pi virudhyate pādapasyaikasya yugapatkrameṇa <span type="ref-block" n="3365 r_AS-VDh#157,13_r"/>vā kartrādyanekakārakātmakatvapratīteḥ kriyānānātvam apy ekasya tathaiva na pratiṣidhyate deśādyapekṣayā gamanā<span type="ref-block" n="3366 r_AS-VDh#157,14_r"/>gamanayoḥ sthānaśayanayor vā sakṛd api niścayāt tadvad ekam api parabrahma sakalakriyākārakabhedātmakatayā na vi<span type="ref-block" n="3367 r_AS-VDh#157,15_r"/>rodham adhyāste tathā pratibhāsavaicitrye 'py ekatvāvyāghātāc citrajñānavad ity aparaḥ so 'py evaṃ praṣṭavyaḥ kriyākārakabheda<span type="ref-block" n="3368 r_AS-VDh#157,16_r"/>prapañcaḥ kim ajanmā janmavān vā na tāvad ajanmā kādācitkatvāt yas tv ajanmā sa na kādācitko <span type="ref-block" n="3369 r_AS-VDh#157,17_r"/>yathātmā kādācitkaś cāyaṃ tasmān nājanmeti bādhakasadbhāvāt janmavāṃś cetkuto jāyate iti vaktavyam <span type="ref-block" n="3370 r_AS-VDh#157,18_r"/>paramapuruṣād eveti cet katham advaitasiddhiḥ kāraṇakāryayor dvaitaprasiddheḥ kriyādikāryasya brahmaṇo 'nanyatvād advaitam eveti <span type="ref-block" n="3371 r_AS-VDh#157,19_r"/>cet kathaṃ svasmād eva tasya janma yujyate kathaṃ ca kāryād abhinnasya brahmaṇo 'kāryatvam yato nityatvaṃ syāt <span type="ref-block" n="3372 r_AS-VDh#157,20_r"/>parasmāj jāyate iti ced dvaitasiddhiḥ puruṣāt parasya kriyākārakabhedahetor abhyupagamāt parasyānādyavidyārūpatvād aki<span type="ref-block" n="3373 r_AS-VDh#157,21_r"/>ñcidrūpasya dvitīyatvāyogān na dvaitasiddhir iti cet katham akiṃcidrūpasya kāraṇatvam kāryasyāpy akiṃcidrūpatvād adoṣa <span type="ref-block" n="3374 r_AS-VDh#157,22_r"/>iti cet kim idānīṃ kharaviṣāṇād aśvaviṣāṇasya janmāsti neti cet katham avidyātmanaḥ kāraṇād avidyātmakakāryasyo<span type="ref-block" n="3375 r_AS-VDh#157,23_r"/>tpattiḥ māhendrādiṣu māyāmayād eva pāvakādes tathāvidhadhūmādijanmadarśanād adoṣa iti cen na tatrāpi pāvakadhū<span type="ref-block" n="3376 r_AS-VDh#158,01_r"/>mādyoḥ sarvathā māyāmayatvāsiddheḥ na hi tatpratibhāsayor māyārūpatvaṃ svasaṃvedanasiddhatvāt nāpi bahiḥ<span type="ref-block" n="3377 r_AS-VDh#158,02_r"/>saddravyādirūpayor māyāsvabhāvatvaṃ vyabhicāritvābhāvāt tadviśeṣākārayor māyārūpatvam iti cen na tadvivikta<span type="ref-block" n="3378 r_AS-VDh#158,03_r"/>vastuvyatirekeṇa māyāyāḥ saṃbhavābhāvāt tathā kriyākārakabhedaprapañcākāraviviktaparabrahmavyatirekeṇāvidyāyāḥ <span type="ref-block" n="3379 r_AS-VDh#158,04_r"/>saṃbhavābhāve kathaṃ vedāntavādinām avidyātaḥ kāryasyāvidyātmano janane svasmād eva svasya janma na bhavet tac ca <span type="ref-block" n="3380 r_AS-VDh#158,05_r"/>pramāṇaviruddhaṃ na śakyaṃ vyavasthāpayituṃ nairātmyavat kriyākārakabhedo 'yaṃ  dṛṣṭeṣṭavirodhaprasaṅgāt na hi kiṃcit svasmāt <span type="ref-block" n="3382 r_AS-VDh#158,07_r"/>parasmāc cājāyamānaṃ janmavad eva dṛṣṭam iṣṭaṃ vā yena tathā pratipattyupāyarahitaṃ bruvāṇaḥ suṣuptam ivātmānaṃ <span type="ref-block" n="3383 r_AS-VDh#158,08_r"/>nācaret  ekasminn api kriyākārakabhedapratyakṣādeḥ saṃbhavāt svapnasaṃvedanavat katham advaitaṃ viruddha<span type="ref-block" n="3385 r_AS-VDh#158,10_r"/>m iti cen na svapnasaṃvedanasyāpy ekatve tadvirodhasya tadavasthatvāt tatrānyad eva hi kriyāviśeṣasaṃvedanaṃ <span type="ref-block" n="3386 r_AS-VDh#158,11_r"/>svavāsanottham anyad eva ca kārakaviśeṣasaṃvedanaṃ pratyakṣam anumānādi vā na punar ekam eva taddhetuvāsanābhedābhāvapra<span type="ref-block" n="3387 r_AS-VDh#158,12_r"/>saṅgāt jāgraddaśāyām iva svapnādidaśāyām api puṃso 'nekaśaktyātmakasya kriyākārakaviśeṣapratibhāsavaicitryavyava<span type="ref-block" n="3388 r_AS-VDh#158,13_r"/>sthiteḥ kasyacid ekarūpasyātmagaganāder apy anekāntavādinām anekakriyākārakaviśeṣapratibhāsālambanatvasiddhe<span type="ref-block" n="3389 r_AS-VDh#158,14_r"/>r viruddham etatpratyakṣādibhir advaitam na hi karoti kumbhaṃ kumbhakāro daṇḍādinā bhuṅkte pāṇinaudanam ityādi <span type="ref-block" n="3390 r_AS-VDh#158,15_r"/>pratyakṣaṃ bhrāntaṃ yenādvaitasya virodhakaṃ na syāt sarvatra kriyākārakādirūpaṃ kathaṃcid bhinnaṃ bhinnapratibhāsitvā<span type="ref-block" n="3391 r_AS-VDh#158,16_r"/>nyathānupapatter ity anumānaṃ vā nānājīvā ityādipravacanaṃ vā na vibhramākrāntaṃ yenādvaitaṃ na virundhyāt syād ākūtaṃ <span type="ref-block" n="3392 r_AS-VDh#158,17_r"/>'vivādāpannaṃ pratyakṣādi mithyaiva bhedapratibhāsitvāt svapnapratyakṣādivat' iti tad asat prakṛtānumāne pakṣa<span type="ref-block" n="3393 r_AS-VDh#158,18_r"/>hetudṛṣṭāntabhedapratibhāsasyāmithyātve tenaiva hetor vyabhicārāt tanmithyātve tasmād anumānāt sādhyāprasiddheḥ <span type="ref-block" n="3394 r_AS-VDh#158,19_r"/>parābhyupagamāt pakṣādibhedapratibhāsasyāmithyātve na doṣa iti cen na svaparābhyupagamabhedapratibhāsena vyabhi<span type="ref-block" n="3395 r_AS-VDh#158,20_r"/>cārāt tasyāpi parābhyupagamāntarād amithyātvād doṣābhāve sa eva tadbhedapratibhāsena vyabhicāra iti na <span type="ref-block" n="3396 r_AS-VDh#158,21_r"/>kvacid vyavatiṣṭheta' kaścid āha 'brahmādvaitasya saṃvinmātrasya svataḥsiddhasya kriyākārakabhedapratyakṣādīnāṃ bādhakasya <span type="ref-block" n="3397 r_AS-VDh#158,22_r"/>bhāvāt teṣāṃ bhrāntatvam tato na tadvirodhakatvam' iti tad api na sādhīyaḥ tathā sati bādhyabādhakayor bhedāt <span type="ref-block" n="3398 r_AS-VDh#158,23_r"/>dvaitasiddhiprasaṅgāt na ca paropagamamātrāt tayor bādhyabādhakabhāvaḥ paramārthatas tadabhāvāpatteḥ pratibhāsamātravat pra<span type="ref-block" n="3399 r_AS-VDh#158,24_r"/>tibhāsamātraviśeṣasyāpi satyatvasiddher anekāntavyavasthānāt tadekāntataḥ puruṣādvaitaṃ pratyakṣādiviruddham eva </p><p n="a_108" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3400 r_AS-VDh#159,01_r"/>tathāsminn advaitaikānte dūṣaṇāntaram upadarśayantaḥ prāhuḥ </p><p n="a_110" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3402 r_AS-VDh#159,03_r"/>laukikaṃ vaidikaṃ ca karmeti vā kuśalam akuśalaṃ ca karmānuṣṭhānam iti vā puṇyaṃ pāpaṃ ca karmeti vā <span type="ref-block" n="3403 r_AS-VDh#159,04_r"/>karmadvaitaṃ na syāt tadabhāvād ihāmutra ca śreyaḥpratyavāyalakṣaṇaṃ phaladvaitaṃ na syāt kāraṇābhāve kāryasyā<span type="ref-block" n="3404 r_AS-VDh#159,05_r"/>nutpatteḥ tata eveha lokaparalokalakṣaṇaṃ lokadvaitaṃ na syāt karmādidvaitasyānādyavidyopadarśitatvād adoṣa iti <span type="ref-block" n="3405 r_AS-VDh#159,06_r"/>cen na dharmādharmmadvaitasyābhāve vidyāvidyādvayasyāsaṃbhavād bandhamokṣadvayavat pūrvāvidyodayād eva vidyāvidyādvayaṃ <span type="ref-block" n="3406 r_AS-VDh#159,07_r"/>bandhamokṣadvayaṃ ca paramārthatas tadasaṃbhavāt 'na bandho 'sti na vai mokṣa ity eṣā paramārthatā' iti pravacanāt pratibhāsa<span type="ref-block" n="3407 r_AS-VDh#159,08_r"/>mātrasya parabrahmaṇa eva tāttvikatvād iti cen na nairātmyasyāpi tāttvikatvāpattes tatkalpanāyā naiṣphalyāvi<span type="ref-block" n="3408 r_AS-VDh#159,09_r"/>śeṣāt sarvo hi  tasmāt prekṣā<span type="ref-block" n="3411 r_AS-VDh#159,12_r"/>pūrvakāribhir anāśrayaṇīyam iti na tajjijñāsāpi śreyasī </p><p n="a_111" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3412 r_AS-VDh#159,13_r"/>syān mataṃ na brahmādvaitaṃ pramāṇapratyanīkatvāt svamanīṣikābhir āracitaṃ tasyānumānād āgamād vā pramāṇāt pra<span type="ref-block" n="3413 r_AS-VDh#159,14_r"/>siddheḥ tathā hi yat pratibhāsasamānādhikaraṇaṃ tatpratibhāsāntaḥpraviṣṭam eva yathā pratibhāsasvarūpam <span type="ref-block" n="3414 r_AS-VDh#159,15_r"/>pratibhāsasamānādhikaraṇaṃ ca sarvam iti hetoḥ parabrahmasiddhiḥ na cāyam asiddhaḥ sukhaṃ <span type="ref-block" n="3415 r_AS-VDh#159,16_r"/>pratibhāsate rūpaṃ pratibhāsate iti sarvatra pratibhāsasamānādhikaraṇatvasya pratīter anyathā sadbhāvāsiddheḥ <span type="ref-block" n="3416 r_AS-VDh#159,17_r"/>apratibhāsamānasyāpi sadbhāve sarvasya manorathasiddhiprasaṅgān na kiṃcid asat syāt atha pratibhāsavyatiriktasya <span type="ref-block" n="3417 r_AS-VDh#159,18_r"/>pratibhāsyasyārthasyāntar bahir vopacārāt pratibhāsasamānādhikaraṇatvavyavasthiteḥ pratibhāsasvarūpasya mukhyatopapatter a<span type="ref-block" n="3418 r_AS-VDh#159,19_r"/>siddho hetur iti mataṃ tad apy asamyak pratibhāsyapratibhāsayos tadbhāvānupapatteḥ pratibhāsasya hetutvāt pratibhā<span type="ref-block" n="3419 r_AS-VDh#159,20_r"/>syo 'rtha iti cen na pratibhāsamātrasyāhetukatvāt kasyacit taddhetutvāyogāt tadahetukatvam akādācitkatvāt <span type="ref-block" n="3420 r_AS-VDh#159,21_r"/>anyathā kadācit tadabhāvaprasaṅgāt pratibhāsālambanatvāt pratibhāsyo 'rtho bhavatīti cet kutas tasya pratibhāsā<span type="ref-block" n="3421 r_AS-VDh#159,22_r"/>lambanatvam pratibhāsyatvād iti cet parasparāśrayaṇam pratibhāsālambanatvayogyatvād iti cet tarhi pratibhāsa<span type="ref-block" n="3422 r_AS-VDh#159,23_r"/>svarūpam eva pratibhāsyaṃ tasyaiva pratibhāsālambanatvopapatteḥ sarvatra pratibhāsasya svarūpālambanatvāt tathā ca <span type="ref-block" n="3423 r_AS-VDh#159,24_r"/>kathaṃ viṣayasyopacaritaṃ pratibhāsasamānādhikaraṇatvaṃ yato 'siddho hetuḥ syāt tata eva nānaikāntiko <span type="ref-block" n="3424 r_AS-VDh#160,01_r"/>viruddho vā pratibhāsāntara'praviṣṭasya kasyacid api pratibhāsasamānādhikaraṇatvāyogād dhetor vipakṣavṛttyabhāvāt <span type="ref-block" n="3425 r_AS-VDh#160,02_r"/>nāśrayāsiddhir api hetoḥ śaṅkanīyā sarvasya dharmiṇaḥ parabrahmaṇa evāśrayatvāt 'brahmeti brahmaśabdena kṛtsnaṃ <span type="ref-block" n="3426 r_AS-VDh#160,03_r"/>vastv abhidhīyate prakṛtasyātmakārtsnyasya vaiśabdaḥ smṛtaye mataḥ' iti śrutivyākhyānāt tato 'navadyād dheto<span type="ref-block" n="3427 r_AS-VDh#160,04_r"/>r bhavaty evādvaitasiddhiḥ tathopaniṣadvacanād api 'sarvaṃ vai khalv idaṃ brahma' ityādiśrutisadbhāvāt tatas tadbhrāntinirā<span type="ref-block" n="3428 r_AS-VDh#160,05_r"/>karaṇāt iti </p><p n="a_112" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3429 r_AS-VDh#160,06_r"/>tad etatpratividhitsavaḥ prāhuḥ </p><p n="a_114" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3431 r_AS-VDh#160,08_r"/>nanu ca pratibhāsasamānādhikaraṇatvād dhetoḥ sarvasya pratibhāsāntaḥpraviṣṭatvena puruṣādvaitasiddhāv api na <span type="ref-block" n="3432 r_AS-VDh#160,09_r"/>hetusādhyayor dvaitaṃ bhaviṣyati tādātmyopagamāt na ca tādātmye sādhyasādhanayos tadbhāvavirodhaḥ sattvāni<span type="ref-block" n="3433 r_AS-VDh#160,10_r"/>tyatvayor api tathābhāvavirodhānuṣaṅgāt kalpanābhedād iha sādhyasādhanadharmabhede prakṛtānumāne 'pi katham avidyoda<span type="ref-block" n="3434 r_AS-VDh#160,11_r"/>yopakalpitahetusādhyayos tadbhāvavighātaḥ sarvathā viśeṣābhāvād iti cen na śabdādau sattvānityatvayor api <span type="ref-block" n="3435 r_AS-VDh#160,12_r"/>kathaṃcit tādātmyāt sarvathā tādātmyāsiddheḥ tatsiddhau sādhyasādhanabhāvavirodhāt na cāsiddham udāharaṇaṃ <span type="ref-block" n="3436 r_AS-VDh#160,13_r"/>nāma atiprasaṅgāt tato na hetor advaitasiddhiḥ hetunā vinaivāgamamātrāt tatsiddhir iti cen na advaitata<span type="ref-block" n="3437 r_AS-VDh#160,14_r"/>dāgamayor dvaitaprasaṅgāt yadi punar āgamo 'py advayapuruṣasvabhāva eva na tato vyatirikto yena dvaitam anuṣajyate iti <span type="ref-block" n="3438 r_AS-VDh#160,15_r"/>matam 'ūrddhvamūlam adhaḥśākham aśvatthaṃ prāhur avyayam chandāṃsi tasya parvāṇi yas taṃ vetti sa vedavit' iti <span type="ref-block" n="3439 r_AS-VDh#160,16_r"/>vacanāt tadā brahmavat tadāgamasyāpy asiddhatvaṃ syāt sarvathāpy asiddhasvabhāvasya siddhatvavirodhāt siddhāsiddha<span type="ref-block" n="3440 r_AS-VDh#160,17_r"/>yor bhedaprasakteḥ tad evaṃ  hetuḥ puruṣādvaitasyānumānād āgamād vā siddhatvāyogāt prati<span type="ref-block" n="3442 r_AS-VDh#160,19_r"/>bhāsasamānādhikaraṇatvānumānāt tatsiddhir iti cen na tasya viruddhatvāt pratibhāsatadviṣayābhimatayoḥ kathaṃci<span type="ref-block" n="3443 r_AS-VDh#160,20_r"/>d bhede sati samānādhikaraṇatvasya pratīteḥ sarvathā pratibhāsāntaḥpraviṣṭatvāsādhanāt svaviṣayasya na hi śuklaḥ <span type="ref-block" n="3444 r_AS-VDh#160,21_r"/>paṭa ityādāv api sarvathā guṇadravyayos tādātmye sāmānādhikaraṇyam asti sarvathābhedavat pratibhāsasvarūpaṃ <span type="ref-block" n="3445 r_AS-VDh#160,22_r"/>pratibhāsate ity atrāpi na pratibhāsatatsvarūpayor lakṣyalakṣaṇabhūtayoḥ sarvathā tādātmyam asti pratibhāsasya <span type="ref-block" n="3446 r_AS-VDh#161,01_r"/>sādhāraṇāsādhāraṇadharmādhikaraṇasya svasvarūpād asādhāraṇadharmāt kathaṃcid bhedaprasiddher anyathā tatsāmānādhikaraṇyāyo <span type="ref-block" n="3447 r_AS-VDh#161,02_r"/>gāt suvarṇaṃ suvarṇam iti yathā sahyavindhyavad vā tad evaṃ yat pratibhāsasamānādhikaraṇaṃ tat pratibhāsāt kathaṃcid arthā<span type="ref-block" n="3448 r_AS-VDh#161,03_r"/>ntaraṃ yathā pratibhāsasvarūpaṃ pratibhāsasamānādhikaraṇaṃ ca sukhanīlādi sarvam iti sādhyaviparītasādhanād dheto<span type="ref-block" n="3449 r_AS-VDh#161,04_r"/>r nādvaitasiddhiḥ sarvaṃ vai khalv idaṃ brahmetyādyāmnāyād api dvaitasiddhir eva syāt sarvasya prasiddhasyāprasiddhena <span type="ref-block" n="3450 r_AS-VDh#161,05_r"/>brahmatvena vidhānāt sarvathā prasiddhasya vidhānāyogād aprasiddhavat kvacid ātmavyaktau prasiddhasyaikātmyarūpasya <span type="ref-block" n="3451 r_AS-VDh#161,06_r"/>brahmatvasya sarvātmasv 'anātmābhimateṣu ca vidhānād dvaitaprapañcāropavyavacchede 'pi tadāgamādvyavac chedyavyavacchedakasa<span type="ref-block" n="3452 r_AS-VDh#161,07_r"/>dbhāvasiddheḥ katham advaitasiddhiḥ āmnāyasya parabrahmasvabhāvatve 'pi na tatas tadadvaitasiddhiḥ svabhāvasvabhāvavatos tādā<span type="ref-block" n="3453 r_AS-VDh#161,08_r"/>tmyaikāntānupapatteḥ svasaṃvedanam eva puruṣādvaitasādhanam iti cen naitad api sāraṃ nigaditapakṣadoṣopanipātāt <span type="ref-block" n="3454 r_AS-VDh#161,09_r"/>tathā hi  na hi svasaṃvedanam api sādhanam ā<span type="ref-block" n="3456 r_AS-VDh#161,11_r"/>tmano 'nanyad eva sādhanatvavirodhāt anumānāgamavatsādhyasyaiva sādhanatvāpatteḥ prakṛtānumānāgamayor iva svasaṃve<span type="ref-block" n="3457 r_AS-VDh#161,12_r"/>danapratyakṣasyāpi sādhanasyābhāvāt svataḥ siddhaṃ brahmety abhyupagame dvaitam api svataḥ sakalasādhanābhāve 'pi kiṃ na <span type="ref-block" n="3458 r_AS-VDh#161,13_r"/>sidhyet tattvopaplavamātraṃ vā nairātmyaṃ vā svābhilāpamātrāviśeṣāt sarvasya sarvamanorathasiddhir api <span type="ref-block" n="3459 r_AS-VDh#161,14_r"/>durnivārā syāt etenaitad api pratyākhyātaṃ yad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">bṛhadāraṇyakavārtike</span> ātmāpi sad idaṃ brahma mohā<span type="ref-block" n="3460 r_AS-VDh#161,15_r"/>t pārokṣyadūṣitam brahmāpi sa tathaivātmā sadvitīyatayekṣyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> ātmā brahmeti pārokṣyasadvitīyatvabā<span type="ref-block" n="3461 r_AS-VDh#161,16_r"/>dhanāt pumarthe niścitaṃ śāstram iti siddhaṃ samīhitam <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti mohasyāvidyārūpasyākiṃcidrūpatve <span type="ref-block" n="3462 r_AS-VDh#161,17_r"/>pārokṣyahetutvāghaṭanāt sadvitīyatvadarśananibandhanatvāsaṃbhavāt tasya vasturūpatve dvaitasiddhiprasaktes tata eva <span type="ref-block" n="3463 r_AS-VDh#161,18_r"/>pārokṣyasadvitīyatvayor bādhanāt pumarthe niścitaṃ śāstram ity etasyāpi dvaitasādhanatvāt śāstrapumarthayor bhedābhāve <span type="ref-block" n="3464 r_AS-VDh#161,19_r"/>sādhyasādhanabhāvāsaṃbhavāt </p><p n="a_116" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3467 r_AS-VDh#161,22_r"/>kathaṃ punar hetunā vinā'hetur ivādvaitaṃ dvaitād vinā na siddhyatīti niścitam iti ced ucyate  anekānta<span type="ref-block" n="3469 r_AS-VDh#162,01_r"/>śabdena vyabhicāra iti cen na tasyāpi samyag ekāntena vinānupapadyamānatvāt evam amāyādiśabdenāpi na <span type="ref-block" n="3470 r_AS-VDh#162,02_r"/>vyabhicāras tasya māyādinā'vinābhāvitvāt tathā nañpūrvagrahaṇāt kevalena śabdena vyabhicāro nirastaḥ <span type="ref-block" n="3471 r_AS-VDh#162,03_r"/>padāṃśenākhaṇḍagrahaṇāt akharaviṣāṇādiśabdena ca na tato  na hy akhaṇḍapadaviśeṣaṇasya nañaḥ kvacid avastupratiṣedhanibandhanatvam upa<span type="ref-block" n="3473 r_AS-VDh#162,05_r"/>labdhaṃ padāntaropahitapadaviśeṣaṇasyaiva tathā pratīter akharaviṣāṇam ityādivat ata eva  na hi kharaviṣāṇaṃ saṃjñi kiṃcid asti yena tasyāpi sata eva <span type="ref-block" n="3475 r_AS-VDh#162,07_r"/>kathaṃcit pratiṣedhaḥ prasajyate nanu puruṣādvaite paramārthataḥ pratiṣedhavyavahārāsaṃbhavāt paropagatasya dvaitasya <span type="ref-block" n="3476 r_AS-VDh#162,08_r"/>paraprasiddhanyāyād evānumānādirūpādabhāvaḥ sādhyate na ca svaparavibhāgo 'pi tāttvikas tasyāvidyāvilāsāśra<span type="ref-block" n="3477 r_AS-VDh#162,09_r"/>yatvāt tato na kaścid doṣa iti cen na avidyāyā eva vyavasthāpayitum aśakteḥ 'nanu ca na vastuvṛttam ape<span type="ref-block" n="3478 r_AS-VDh#162,10_r"/>kṣyā'vidyā vyavasthāpyate tasyām avastubhūtāyāṃ pramāṇavyāpārāyogāt parabrahmaṇyavidyāvati avidyārahite <span type="ref-block" n="3479 r_AS-VDh#162,11_r"/>ca vidyāyā virodhād ānarthakyāc ca nāvidyā'syety apy avidyāyām eva sthitvā prakalpanāt brahmādhārāyās tv avi<span type="ref-block" n="3480 r_AS-VDh#162,12_r"/>dyāyāḥ katham apy ayogāt yataś cānubhavād avidyāsmīti brahmānubhūtimat tata eva pramāṇotthavijñānabādhitā sā <span type="ref-block" n="3481 r_AS-VDh#162,13_r"/>tadabādhane tasyā apy ātmatvaprasaṅgāt tathā brahmaṇy avijñāte tadavidyāvyavasthānupapatter bādhāsadbhāvāt vijñāte 'pi <span type="ref-block" n="3482 r_AS-VDh#162,14_r"/>sutarāṃ tadabādhanād avyavasthānaṃ abādhitāyā buddher mṛṣātvāyogāt na cāvidyāvān naraḥ kathaṃcid avidyāṃ nirūpayitu<span type="ref-block" n="3483 r_AS-VDh#162,15_r"/>m īśaś candradvayādibhrāntim iva jātitaimirikaḥ tad uktaṃ brahmā'vidyāvad iṣṭaṃ cen nanu doṣo mahānayam niravadye ca <span type="ref-block" n="3484 r_AS-VDh#162,16_r"/>vidyāyā ānarthakyaṃ prasajyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> nā'vidyā'syety avidyāyām eva sthitvā prakalpate brahmādhārā tv avidyeyaṃ na <span type="ref-block" n="3485 r_AS-VDh#162,17_r"/>kathaṃcana yujyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> yato 'nubhavato 'vidyā brahmāsmīty anubhūtimat ato mānotthavijñānadhvastā sāpy anyathātma<span type="ref-block" n="3486 r_AS-VDh#162,18_r"/>tā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> brahmaṇy avidite bādhān nāvidyety upapadyate nitarāṃ cāpi vijñāte mṛṣā dhīrnāsty abādhitā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> avidyāvāna<span type="ref-block" n="3487 r_AS-VDh#163,01_r"/>vidyāṃ tāṃ na nirūpayituṃ kṣamaḥ vastuvṛttamato 'pekṣya nāvidyeti nirūpyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> vastuno 'nyatra mānānāṃ <span type="ref-block" n="3488 r_AS-VDh#163,02_r"/>vyāpṛtir na hi yujyate avidyā ca na vastv iṣṭaṃ mānāghātā'sahiṣṇutaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> avidyāyā avidyātve <span type="ref-block" n="3489 r_AS-VDh#163,03_r"/>idam eva ca lakṣaṇam mānāghātāsahiṣṇutvam asādhāraṇam iṣyate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> na caivam aprāmāṇikāyām avidyāyāṃ <span type="ref-block" n="3490 r_AS-VDh#163,04_r"/>kalpyamānāyāṃ kaścid doṣaḥ tasyāḥ saṃsāriṇaḥ svānubhavāśrayatvād dvaitavādina eva dṛṣṭādṛṣṭārthaprapañcasya pramāṇa<span type="ref-block" n="3491 r_AS-VDh#163,05_r"/>bādhitasya kalpanāyām anekavidhāyāṃ bahuvidhadoṣānuṣaṅgāt tad apy uktaṃ tvatpakṣe bahu kalpyaṃ syāt sarvaṃ <span type="ref-block" n="3492 r_AS-VDh#163,06_r"/>mānavirodhi ca kalpyā'vidyaiva matpakṣe sā cānubhavasaṃśrayā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti kaścit so 'pi na prekṣāvān <span type="ref-block" n="3493 r_AS-VDh#163,07_r"/>sarvapramāṇātītasvabhāvāyāḥ svayam avidyāyāḥ svīkaraṇāt na hi prekṣāvān sakalapramāṇātikrāntarūpām avidyāṃ <span type="ref-block" n="3494 r_AS-VDh#163,08_r"/>vidyāṃ vā svīkurute na ca pramāṇānām avidyāviṣayatvam ayuktaṃ vidyāvad avidyāyā api kathaṃcid vastutvāt <span type="ref-block" n="3495 r_AS-VDh#163,09_r"/>tathā vidyātvaprasaṅga iti cen na kiṃcid aniṣṭaṃ yathā yatrāvisaṃvādas tathā tatra pramāṇatety akalaṅkadevair apy uktatvā<span type="ref-block" n="3496 r_AS-VDh#163,10_r"/>t bahiḥprameyāpekṣayā tu kasyacit saṃvedanasyāvidyātvaṃ bādhakapramāṇāvaseyam katham apramāṇaviṣayaḥ <span type="ref-block" n="3497 r_AS-VDh#163,11_r"/>tadbādhakaṃ punararthānyathātvasādhakam eva pramāṇam anubhūyate iti vastuvṛttam apekṣyaivāvidyā nirūpaṇīyā na ca <span type="ref-block" n="3498 r_AS-VDh#163,12_r"/>kathaṃcid vidyāvato 'py ātmanaḥ pratipattur avidyāvattvaṃ virudhyate yato 'yaṃ mahān doṣaḥ syāt nāpy avidyāśūnyatve <span type="ref-block" n="3499 r_AS-VDh#163,13_r"/>kathaṃcid vidyānarthakyaṃ prasajyate tatphalasya sakalavidyālakṣaṇasya bhāvāt na cāvidyāyām eva sthitvā'syeyam a<span type="ref-block" n="3500 r_AS-VDh#163,14_r"/>vidyeti kalpyate sarvasya vidyāvasthāyām evāvidyetaravibhāganiścayāt svapnādya'vidyādaśāyāṃ tadabhāvāt <span type="ref-block" n="3501 r_AS-VDh#163,15_r"/>tataś cātmadvārevāvidyā yuktimatī yasmād anubhavād avidyāvānaham asmīty anubhavavānātmā tata eva kathaṃcit <span type="ref-block" n="3502 r_AS-VDh#163,16_r"/>pramāṇotthavijñānā'bādhitā tadavidyāpi saivety ātmatāvirodhābhāvāt na cātmani kathaṃcid avidite 'py avidyeti <span type="ref-block" n="3503 r_AS-VDh#163,17_r"/>nopapadyate bādhā'virodhāt kathaṃcid vijñāte 'pi vā'vidyeti nitarāṃ ghaṭate viditātmana eva tadbādhakatva<span type="ref-block" n="3504 r_AS-VDh#163,18_r"/>viniściteḥ kathaṃcid bādhitāyā buddher mṛṣātvasiddheḥ na ca kathaṃcid avidyāvān eva naras tām avidyāṃ nirūpayitum a<span type="ref-block" n="3505 r_AS-VDh#163,19_r"/>kṣamaḥ sakalaprekṣāvadvyavahāravilopāt yad api pramāṇāghātāsahiṣṇutvam asādhāraṇalakṣaṇam avidyāyās tad api pramā<span type="ref-block" n="3506 r_AS-VDh#163,20_r"/>ṇasāmarthyād eva niścetavyam iti na pramāṇātikrāntā kācid avidyā nāma yad abhyupagame brahmādvaitaṃ na viru<span type="ref-block" n="3507 r_AS-VDh#163,21_r"/>dhyeta dvaitapratiṣedho vā dvaitāvinābhāvī na bhavet tad etena śabdādvaitam api nirastaṃ vijñānādyadvaitavattasyāpi <span type="ref-block" n="3508 r_AS-VDh#164,01_r"/>nigaditadoṣaviṣayatvasiddheḥ prakriyāmātrabhedāt tadvyavasthānupapatteḥ svapakṣetarasādhakabādhakapramāṇābhāvāviśeṣāt <span type="ref-block" n="3509 r_AS-VDh#164,02_r"/>svataḥsiddhyayogād gatyantarābhāvāc ca ity alam atiprasaṅginyā saṃkathayā sarvathaivādvaitasya nirākaraṇāt </p><p n="a_117" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3510 r_AS-VDh#164,03_r"/> yasmāt </p><p n="a_119" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3513 r_AS-VDh#164,06_r"/>pṛthag eva dravyādipadārthāḥ pramāṇādipadārthāś ca pṛthakpratyayaviṣayatvāt sahyavindhyavad ity ekāntaḥ pṛthaktvai<span type="ref-block" n="3514 r_AS-VDh#164,07_r"/>kāntaḥ sajātīyavijātīyavyāvṛttā niranvayavinaśvarā bahir antaś ca paramāṇavaḥ ity abhiniveśaś ca tatra yeṣāṃ <span type="ref-block" n="3515 r_AS-VDh#164,08_r"/>pṛthaktvaguṇayogāt pṛthak padārthā ity āgrahaste evaṃ tāvat praṣṭavyāḥ kiṃ pṛthagbhūtapadārthebhyaḥ pṛthaktvaṃ guṇaḥ <span type="ref-block" n="3516 r_AS-VDh#164,09_r"/>pṛthagbhūto 'pṛthagbhūto vā na tāvad uttaraḥ pakṣo guṇaguṇinor bhedopagamāt nāpi prathamaḥ  pṛthaktvasya tadguṇatvāt pṛthag iti pratyayasya tadālambanatvān na <span type="ref-block" n="3518 r_AS-VDh#164,11_r"/>teṣām apṛthaktvaprasaṅga iti cen na tasya kathaṃcit tādātmyāpatteḥ pṛthaktvaikāntavirodhāt  kathaṃcit tādātmyam eva hi tayoḥ saṃbandha<span type="ref-block" n="3520 r_AS-VDh#164,13_r"/>nibandhanaṃ na tato 'nyatsaṃbhavati samavāyavṛttiḥ saṃbhavatīti cen na samavāyasya kathaṃcid aviṣvagbhāvād aparasya <span type="ref-block" n="3521 r_AS-VDh#164,14_r"/>pratikṣepāt  na hy ane<span type="ref-block" n="3522 r_AS-VDh#164,15_r"/>kadeśastheṣu himavadvindhyādiṣu sakṛdekaḥ paramāṇur vartate iti saṃbhavati gaganādyanaṃśam api vartate iti cen na <span type="ref-block" n="3523 r_AS-VDh#164,16_r"/>tasyānantapradeśāditayānaṃśatvāsiddher anāśrayatayā kvacid vṛttyabhāvāc ca sattaikā yugapad anekatra vartate ity apy a<span type="ref-block" n="3524 r_AS-VDh#164,17_r"/>siddhaṃ tadanantaparyāyatvasādhanāt svaparyāyebhyo 'tyantabhedāsiddheś ca samavāyavṛttyanupapatteḥ dravyatvādisāmā<span type="ref-block" n="3525 r_AS-VDh#164,18_r"/>nyam api naikam anaṃśam anekasvavyaktivṛtti sakṛtprasiddhaṃ tasyāpi svāśrayātmakatayā kathaṃcit sāṃśatvānekatvapratīteḥ <span type="ref-block" n="3526 r_AS-VDh#164,19_r"/>saṃyogavibhāgaparatvāparatvāny api nānekavṛttīni yugapad upapadyante pratiyogyādisaṃyogādipariṇāmapratīteḥ <span type="ref-block" n="3527 r_AS-VDh#164,20_r"/>sādṛśyopacārād ekatvavyavahārāt dvitvādir anekadravyavṛttir yugapad ity apy aprātītikaṃ prativyakti sakalasaṃkhyā<span type="ref-block" n="3528 r_AS-VDh#164,21_r"/>pariṇāmasiddheḥ kvacid ekatra tadasiddhau parāpekṣayāpi tadviśeṣapratītyayogāt kharaviṣāṇavat tato na pṛthaktva<span type="ref-block" n="3529 r_AS-VDh#164,22_r"/>m anekatra yugapad vartate guṇatvād rūpādivat na saṃyogādibhir anekāntaḥ teṣām apy anekadravyavṛttīnāṃ sakṛdanaṃśānā<span type="ref-block" n="3530 r_AS-VDh#165,01_r"/>m asiddheḥ tad anena pṛthaktvaikāntapakṣe 'pi pṛthaktvavatoḥ pṛthaktvāt pṛthaktve tau tadvantāv apṛthag eva syātām tathā <span type="ref-block" n="3531 r_AS-VDh#165,02_r"/>ca na pṛthaktvaṃ nāma guṇaḥ syāt ekatra tadvati tadanabhyupagamāt anekastho hy asau guṇa iti kārikā<span type="ref-block" n="3532 r_AS-VDh#165,03_r"/>vyākhyānaṃ sthitapakṣadūṣaṇaparaṃ prakāśitaṃ pratipattavyam </p><p n="a_120" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3533 r_AS-VDh#165,04_r"/>sāṃprataṃ niranvayakṣaṇikalakṣaṇapṛthaktvapakṣe dūṣaṇam āvirbhāvayitum anasaḥ sūrayaḥ prāhuḥ </p><p n="a_122" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3536 r_AS-VDh#165,07_r"/>jīvādidravyaikatvasya nihnave saṃtāno na syād bhinnasaṃtānābhimatakṣaṇavat yathaikaskandhāvayavānām ekatvapa<span type="ref-block" n="3537 r_AS-VDh#165,08_r"/>riṇāmāpalāpe samudāyo na syān nānāskandhāvayavavat tathā sadharmatvābhimatānāṃ sadṛśapariṇāmaikatvāpahnave <span type="ref-block" n="3538 r_AS-VDh#165,09_r"/>sādharmyaṃ na syād visadṛśārthavat mṛttvā punar bhavanaṃ pretyabhāvaḥ so 'pi na syād ubhayabhavānubhāvyekātmā'pākaraṇe <span type="ref-block" n="3539 r_AS-VDh#165,10_r"/>nānātmavat caśabdād dattagrahādi sarvaṃ na syāt tadvat na ca tadabhāvaḥ śakyaḥ pratipādayituṃ sakalabādhaka<span type="ref-block" n="3540 r_AS-VDh#165,11_r"/>śūnyatvena niraṅkuśatvāt </p><p n="a_123" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3541 r_AS-VDh#165,12_r"/>nanu cāparāmṛṣṭabhedāḥ kāryakāraṇakṣaṇā eva saṃtānaḥ sa caikatvanihnave 'pi ghaṭate evety api ye samā<span type="ref-block" n="3542 r_AS-VDh#165,13_r"/>cakṣate teṣām api  nanu kāryakāle sato 'pi kāraṇatve tatkāraṇatvānabhimatasya kāryakālam ātmānaṃ nayataḥ <span type="ref-block" n="3544 r_AS-VDh#165,15_r"/>sarvasya tatkāraṇatvaprasaṅgaḥ kāryākāreṇa prāgasataḥ saddravyādirūpeṇa prākkāryakāle ca satas tatkāryasyotpattau <span type="ref-block" n="3545 r_AS-VDh#165,16_r"/>kharādimastake viṣāṇāder utpattiḥ kin na syāt gavādiśirasīva tatrāpi tasya viṣāṇādyākāratayā prāgasa<span type="ref-block" n="3546 r_AS-VDh#165,17_r"/>ttvasya saddravyādirūpatayā sattvasya cāviśeṣāt tadutpattikāraṇasya dṛṣṭasyādṛṣṭasya cābhāvāt tatra na tasyo<span type="ref-block" n="3547 r_AS-VDh#165,18_r"/>tpattir iti vacane pareṣām api prāgasattvaikāntāviśeṣe 'pi kāryasya pūrvaṃ sati kāraṇe janma nāsatīti na kiṃci<span type="ref-block" n="3548 r_AS-VDh#165,19_r"/>d atiprasajyate tadanvayavyatirekānuvidhānanibandhanatvāt tatkāraṇatvasya na ca niranvayakṣaṇikatve 'pi kāryasya <span type="ref-block" n="3549 r_AS-VDh#165,20_r"/>kāraṇānvayavyatirekānuvidhānam asaṃbhāvyaṃ svakāle sati kāraṇe kāryasyotpatter asaty anutpatteḥ pratīyamānatvāt <span type="ref-block" n="3550 r_AS-VDh#165,21_r"/>svadeśāpekṣānvayavyatirekavat tad uktam anvayavyatirekādyo yasya dṛṣṭo 'nuvartakaḥ svabhāvas tasya <span type="ref-block" n="3551 r_AS-VDh#165,22_r"/>taddhetur ato bhinnān na saṃbhavaḥ iti tato 'vyabhicāreṇa kāryakāraṇabhūtā evāparāmṛṣṭabhedāḥ kṣaṇāḥ <span type="ref-block" n="3552 r_AS-VDh#165,23_r"/>saṃtāno yuktaḥ iti kaścit so 'pi na pratītyanusārī tathā buddhetaracittānām apy ekasaṃtānatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3553 r_AS-VDh#166,01_r"/>teṣām avyabhicāreṇa kāryakāraṇabhūtatvāviśeṣāt nirāsravacittotpādāt pūrvaṃ buddhacittasyāpi saṃtānāntaracitta<span type="ref-block" n="3554 r_AS-VDh#166,02_r"/>kāraṇatvābhāvān na teṣām avyabhicārī kāryakāraṇabhāva iti cen na yataḥ prabhṛti teṣāṃ kāryakāraṇabhāvas tatprabhṛ<span type="ref-block" n="3555 r_AS-VDh#166,03_r"/>titas tasyāvyabhicārād anyathā buddhacittasyāsarvajñatvaprasaṅgāt nā'nanukṛtānvayavyatirekaṃ kāraṇaṃ nākāraṇaṃ <span type="ref-block" n="3556 r_AS-VDh#166,04_r"/>viṣaya iti vacanāt syān mataṃ yeṣām agrāhyagrāhakatve satya'vyabhicārī kāryakāraṇabhāvas teṣām ekasaṃtāna<span type="ref-block" n="3557 r_AS-VDh#166,05_r"/>tvopagamān na doṣa iti cet tad apy ayuktaṃ samanantarapratyayenāpi saha buddhacit tasyaikasaṃtānatāpāyaprasakteḥ tasya <span type="ref-block" n="3558 r_AS-VDh#166,06_r"/>buddhacit tenāgrāhyatve tasyāsarvaveditvāpatteḥ samanantarapratyayasya samanantaratvād eva buddhacit tena sahaikasaṃtānatva<span type="ref-block" n="3559 r_AS-VDh#166,07_r"/>m iti cet kutas tasya samanantaratvam tasyāvyabhicārikāraṇatvād iti cen na sarvārthānāṃ tatsamanantaratvaprasa<span type="ref-block" n="3560 r_AS-VDh#166,08_r"/>ṅgāt ekasaṃtānatve sati kāraṇatvād iti cet so 'yam anyonyasaṃśrayaḥ siddhe samanantarapratyayatve tasyaikasaṃtā<span type="ref-block" n="3561 r_AS-VDh#166,09_r"/>natvena kāraṇatvasiddhis tatsiddhau ca samanantarapratyayatvasiddhir iti syādvādināṃ kas tarhy ekaḥ saṃtāna iti cet <span type="ref-block" n="3562 r_AS-VDh#166,10_r"/> na ca sādhyavikalaṃ citra<span type="ref-block" n="3564 r_AS-VDh#166,12_r"/>jñānam udāharaṇaṃ tasyaikatvasiddheḥ  deśapratyāsatteḥ <span type="ref-block" n="3566 r_AS-VDh#166,14_r"/>śītātapavātādibhir vyabhicārāt kālapratyāsatter ekasamayavarttibhir aśeṣārthair anekāntāt bhāvapratyāsatter ekārtho<span type="ref-block" n="3567 r_AS-VDh#166,15_r"/>dbhūtānekapuruṣajñānair anaikāntikatvād dravyapratyāsattir eva pariśeṣāt saṃbhāvyate sā caikadravyatādātmyalakṣaṇatvā<span type="ref-block" n="3568 r_AS-VDh#166,16_r"/>t pratyāsattiviśeṣaḥ iti kathaṃcid aikyam evaikatvavyavahāranibandhanaṃ citrajñānasya  tayoḥ  kālasamantaropalambhaniyamād eka<span type="ref-block" n="3571 r_AS-VDh#166,19_r"/>saṃtānatvam eva syād deśasamanantaropalambhaniyamāt samudāyavat na punar ekadravyatvam iti cen na bhavatāṃ buddhetarasaṃvi<span type="ref-block" n="3572 r_AS-VDh#166,20_r"/>dām ekasaṃtānatvāpatteḥ kālasamanantaropalambhaniyamasya bhāvāt pañcānām api ca skandhānām ekaskandhatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3573 r_AS-VDh#167,01_r"/>pradeśasamanantaropalambhaniyamasya bhāvāt pratyāsattyantarakalpanāyāṃ  yena kāla<span type="ref-block" n="3575 r_AS-VDh#167,03_r"/>samanantaropalambhaniyamabhājām ekasaṃtānatvaṃ vyavatiṣṭhate deśasamanantaropalambhaniyamabhṛtāṃ caikaskandhākhyaṃ <span type="ref-block" n="3576 r_AS-VDh#167,04_r"/>samudāyatvaṃ yujyate tādṛśaḥ sādharmyasyaikatvanihnave 'nupapatteḥ kathaṃcid ekatvaśūnyārthasādharmyasya saṃtānāntareṣu <span type="ref-block" n="3577 r_AS-VDh#167,05_r"/>nānāsamudāyeṣu ca darśanāt etenaikasaṃtānatvāt pretyabhāvavyavahārakalpanam apāstaṃ kathaṃcid ekatvāpahnave tadayo<span type="ref-block" n="3578 r_AS-VDh#167,06_r"/>gāt katham iha janmano janmāntareṇaikatvaṃ virodhād iti cen na kathaṃcid ekatve virodhābhāvāt tathā prati<span type="ref-block" n="3579 r_AS-VDh#167,07_r"/>bhāsād ekajñānanirbhāsaviśeṣavat tathā hi  na punar anyatra jīvāntare teṣām aśakya<span type="ref-block" n="3582 r_AS-VDh#167,10_r"/>vivecanatvād virodhavaiyadhikaraṇyādīnām ekajñānanirbhāsaviśeṣair apākaraṇān niraṅkuśatvasiddheḥ </p><p n="a_124" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3583 r_AS-VDh#167,11_r"/>pṛthaktvaikāntapakṣe dūṣaṇāntaram upadarśayantaḥ prāhuḥ </p><p n="a_126" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3586 r_AS-VDh#167,14_r"/>sadātmanā satsāmānyātmanā bhinnam eva jñānaṃ jñeyād iti ced dvidhāpy asad eva prāptaṃ jñānasyāsattve jñeyasyāsa<span type="ref-block" n="3587 r_AS-VDh#167,15_r"/>ttvaprasaṅgāt tato bahir antaś ca na kiñcit kathaṃcid api jñeyaṃ nāma tvaddviṣāṃ pratīyeta nanu sadviśeṣād <span type="ref-block" n="3588 r_AS-VDh#167,16_r"/>bhede 'pi jñānasya jñeyān nāsattvaprasaktiḥ sadantaratvaṃ tu na syāt paṭāntarādbhede 'pi paṭasya paṭāntaratvābhāvavat <span type="ref-block" n="3589 r_AS-VDh#167,17_r"/>satsāmānyaṃ punaḥ sarveṣu sadviśeṣeṣv asattvavyāvṛttimātram na ca tadātmanā kasyacit kutaścid bhedo 'bhedo vā <span type="ref-block" n="3590 r_AS-VDh#167,18_r"/>vicāryate tasya vastuniṣṭhatvāt sanmātrasya cāvastutvāt tadātmanā vyāvṛttasya jñānasya jñeyāt paramārthasattvā<span type="ref-block" n="3591 r_AS-VDh#167,19_r"/>virodhān na kaścid upālambha iti cen na satsāmānyasyābhāve sāṃvṛtatve vā sadviśeṣāṇām abhāvaprasaṅgāt sāṃvṛta<span type="ref-block" n="3592 r_AS-VDh#167,20_r"/>tvāpatteś ca tadasattvavyāvṛtter api vastusvabhāvatvād anyathā kharaviṣāṇādāv api tadanuṣaṅgāt tathā hi jñānajñe<span type="ref-block" n="3593 r_AS-VDh#167,21_r"/>yayor asadvyāvṛttir vāstavī sadviśeṣatvāt yasya tu na sā vāstavī sa na sadviśeṣo yathā vandhyāsutaḥ <span type="ref-block" n="3594 r_AS-VDh#167,22_r"/>sadviśeṣau ca jñānajñeye iti kevalavyatir ekī hetuḥ tathā yatrāsadvyāvṛttir vāstavī tatra satsāmānyaṃ vastu <span type="ref-block" n="3595 r_AS-VDh#167,23_r"/>satsāmānyarahiteṣu vandhyāsutādiṣv asadvyāvṛtter avāstavatvāt iti vāstavasatsāmānyātmanā jñānasya jñeyād bhede <span type="ref-block" n="3596 r_AS-VDh#167,24_r"/>sadviśeṣātmanāpi bhedaḥ syāt tathā ca jñānam asat prāptam tadanicchatāṃ <span type="ref-block" n="3597 r_AS-VDh#168,01_r"/> tasya tataḥ <span type="ref-block" n="3599 r_AS-VDh#168,03_r"/>śreyān ayam upālambhaḥ pṛthaktvaikāntavācāṃ tāthāgatānāṃ vaiśeṣikavat kiñca </p><p n="a_128" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3602 r_AS-VDh#168,06_r"/>sāmānyam evārtho 'bhidheyo yāsāṃ tāḥ sāmānyārthā giro yatas tābhir viśeṣo nābhilapyate ity anye teṣāṃ <span type="ref-block" n="3603 r_AS-VDh#168,07_r"/>mṛṣaiva sakalāḥ svayaṃ satyatvenābhimatā api giraḥ syuḥ sāmānyasya vāstavasyābhāvāt kutaḥ punaḥ sāmā<span type="ref-block" n="3604 r_AS-VDh#168,08_r"/>nyasyaivābhidheyatvam iti cet  na hy anantā viśeṣāḥ śakyāḥ saṃketayituṃ <span type="ref-block" n="3605 r_AS-VDh#168,09_r"/>tato nābhidhīyeran  na hi svalakṣaṇe darśane yathā saṃketanirapekṣo viśeṣaḥ pratibhāsate tathā śabdabuddhāv api tasyāḥ <span type="ref-block" n="3607 r_AS-VDh#168,11_r"/>svalakṣaṇasaṃnidhānānapekṣatvāt tadapekṣatve 'tītānutpannādiṣu śabdabuddher abhāvaprasaṅgāt yady evaṃ  maunād yat kiṃcana vacanād vā yathā<span type="ref-block" n="3611 r_AS-VDh#168,15_r"/>rthābhidhānasya svābhidhānaṃ muktvā viśeṣasyāsaṃbhavāt  paramārthai<span type="ref-block" n="3612 r_AS-VDh#168,16_r"/>katānatve śabdānām anibandhanā na syāt pravṛttir artheṣu samayāntarabhediṣv iti vacanāt  śakyaṃ hi vaktum avikalpakapratyakṣasya na <span type="ref-block" n="3614 r_AS-VDh#168,18_r"/>paramārthaikatānatvān niyamo dvicandrādidarśanābhāvaprasaṅgāt kintūpādānasya svavāsanāviśeṣasya bhedāt <span type="ref-block" n="3615 r_AS-VDh#168,19_r"/>iti  vikalpenevāvikalpenāpy avadhāra<span type="ref-block" n="3616 r_AS-VDh#168,20_r"/>yitum aśakteḥ nirvikalpakasyārthasaṃnidhānānapekṣatvād vaiśādyāc ca paramārthaikatānatvam iti cen na tadaniyamāt <span type="ref-block" n="3617 r_AS-VDh#169,01_r"/>tathā hi  vārthe nirvikalpakam indriyajñānaṃ na punar dūre <span type="ref-block" n="3619 r_AS-VDh#169,03_r"/>iti śakyaṃ vaktum indriyānvayavyatirekānuvidhānāviśeṣāt dūrārthepīndriyajñānaṃ viśadātmakam eva tatrā<span type="ref-block" n="3620 r_AS-VDh#169,04_r"/>vaiśadyasyāśūtpannānantaravikalpena sahaikatvādhyāropād eva pratīter iti cen na āsannārthe 'pi tadavaiśadyapratītiprasa<span type="ref-block" n="3621 r_AS-VDh#169,05_r"/>ṅgāt na hi tatrāvikalpānantaraṃ cirād vikalpasyotpattiḥ purovarttiny arthe 'kṣajñānajavikalpavaiśadyasya tallaghuvṛ<span type="ref-block" n="3622 r_AS-VDh#169,06_r"/>ttinibandhanatvābhāvaprasaṅgāt <span resp="?" rend="underline"> vimūḍho laghuvṛtter vā tayor aikyaṃ vyavasyati </span> iti vacanavirodhāt yadi puna<span type="ref-block" n="3623 r_AS-VDh#169,07_r"/>r āsannārthe nirvikalpakasya balīyastvāt tadvaiśadyenānantaravikalpāvaiśadyasyābhibhavād vaiśadyapratibhāso na punar dūre <span type="ref-block" n="3624 r_AS-VDh#169,08_r"/>viparyayād iti mataṃ tadā purovartigodarśanavaiśadyenāśvavikalpāvaiśadyasyābhibhūtiprasaṅgāt tatra vaiśadyapratītiḥ <span type="ref-block" n="3625 r_AS-VDh#169,09_r"/>kin na syāt godarśanabhinnaviṣayatvād aśvavikalpasya naivam iti cen na nīladarśanavikalpayor api bhinnaviṣaya<span type="ref-block" n="3626 r_AS-VDh#169,10_r"/>tvāt tadvaiśadyāpratītiprasaṅgāt na hi tayor abhinnaviṣayatvaṃ svalakṣaṇasāmānyayos tadviṣayayor bhedāt tatra <span type="ref-block" n="3627 r_AS-VDh#169,11_r"/>dṛśyavikalpyayor ekatvādhyavasāyān nīlavikalpe vaiśadyapratibhāsa iti cen na tata eva dūre 'pi vaiśadyapratibhāsapra<span type="ref-block" n="3628 r_AS-VDh#169,12_r"/>saṅgāt syān mataṃ pratyāsanne 'rthe vikalpye dṛśyasyādhyāropād vikalpavaiśadyaṃ dūre tu dṛśye vikalpyasyādhāro<span type="ref-block" n="3629 r_AS-VDh#169,13_r"/>pād darśanāvaiśadyaṃ pratīyate kutaścid vibhramāt iti tad apy asāraṃ candrārkādāv atidūre dṛśye vikalpyādhyāropā<span type="ref-block" n="3630 r_AS-VDh#169,14_r"/>d avaiśadyapratītiprasaṅgāt pratyāsannatare ca cakṣuṣaḥ karatalarekhādau vikalpye dṛśyādhyāropād vaiśadyaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3631 r_AS-VDh#169,15_r"/>yadi punar adṛṣṭaviśeṣavaśād dṛśyavikalpyayor ekatvādhyāropāviśeṣe 'pi kvacid vaiśadyam avaiśadyaṃ ca yathāpratīty abhi<span type="ref-block" n="3632 r_AS-VDh#169,16_r"/>dhīyate tadā tata evendriyajatvāviśeṣe 'pi kvacid viśadapratibhāso 'nyatrānyatheti naikāntena darśanasya viśadā<span type="ref-block" n="3633 r_AS-VDh#169,17_r"/>tmakatvam arthasannidhānāpekṣatvaṃ vā yataḥ paramārthaikatānatvān niyamaḥ syāt na punaḥ śabdabuddhivad upādānaniyamā<span type="ref-block" n="3634 r_AS-VDh#169,18_r"/>d iti na śabdabuddher avastuviṣayatve 'py upādānaniyamād viśeṣaḥ parārthānumānasya vaktr'abhipretasamaye trirūpahetu<span type="ref-block" n="3635 r_AS-VDh#169,19_r"/>sūcitvād avisaṃvādād itaravacanād viśeṣa iti cen na tathāpi  na hi vaktrabhipretamātrasūcitvā<span type="ref-block" n="3637 r_AS-VDh#169,21_r"/>viśeṣe 'pi kṣaṇabhaṅgādisādhanaṃ pratipakṣadūṣaṇaṃ vā satyaṃ na punaḥ pradhāneśvarādisādhanam iti śakyavyavasthaṃ yata<span type="ref-block" n="3638 r_AS-VDh#169,22_r"/>s tad eva saṃvādi syāt sarvathā viśeṣābhāvāt </p><p n="a_129" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3639 r_AS-VDh#170,01_r"/> nanu ca vyākhyātāraḥ khalv evaṃ vivecayanti na vyavahartāraḥ te hi dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtya <span type="ref-block" n="3641 r_AS-VDh#170,03_r"/>yatheṣṭaṃ vyavaharanti kṣaṇabhaṅgādisādhanavacanam anyad vā satyaṃ na pradhāneśvarādisādhanavākyam paramārthatas tu na <span type="ref-block" n="3642 r_AS-VDh#170,04_r"/>kiṃcid vacanam avitatham ity abhyupagame 'pi  nirvikalpakadarśanā<span type="ref-block" n="3644 r_AS-VDh#170,06_r"/>t tadavadhāraṇāsaṃbhavāt  na hy avika<span type="ref-block" n="3646 r_AS-VDh#170,08_r"/>lpetararāśyor arthānarthaviṣayatvaṃ viśadetarātmatvaṃ vā'nupaṣṇavetararūpatvaṃ vā yena vikalpāntareṇa pratyeti tadva<span type="ref-block" n="3647 r_AS-VDh#170,09_r"/>stuviṣayaṃ yuktaṃ tasya vikalparāśāv anarthaviṣaye 'nupraveśāt  svayam aniścayātmano vikalpād arthaniścayānupapatteḥ  <span type="ref-block" n="3650 r_AS-VDh#170,12_r"/>sarvathārthacintanocchedāviśeṣāt yathaiva hy apratyakṣopalambhasya nārthadṛṣṭiḥ prasidhyati tathā svayam aniścitātmo<span type="ref-block" n="3651 r_AS-VDh#170,13_r"/>palambhasyāpi  svapnabuddhivad iti vibhramaikāntavādivacanam <span type="ref-block" n="3653 r_AS-VDh#170,15_r"/> svapnādibhrāntajñānaṃ hi bahirarthāsattvād eva na punaḥ <span type="ref-block" n="3654 r_AS-VDh#170,16_r"/>svarūpāsattvāt idaṃ tu vibhramaikāntasaṃvedanaṃ bahir antar apy arthāsattvād iti kathaṃ na tadatiśete na cāsya <span type="ref-block" n="3655 r_AS-VDh#170,17_r"/>svarūpasattvaṃ tadvyavasthānasya vipakṣavyavacchedena pratipattipatham upanetum aśakteḥ  saṃvṛttyā pratyetīti cāyuktaṃ <span type="ref-block" n="3657 r_AS-VDh#170,19_r"/>kathaṃcid api paramārthapratipattyabhāve saṃvṛtipratipattyayogāt paramārthaviparyayarūpatvāt saṃvṛtteḥ anyathā paramā<span type="ref-block" n="3658 r_AS-VDh#170,20_r"/>rthasya saṃvṛtir iti nāmakaraṇamātram abādhākaram eva pareṣām anuṣajyeta so 'yaṃ saṃvṛttyā vibhramaikāntasādhanam avibhra<span type="ref-block" n="3659 r_AS-VDh#170,21_r"/>madūṣaṇaṃ ca pratyetīti paramārthato na pratyetīti upekṣaṇīyavacana eva tam anye 'dyāpy anumanyante ity acintya<span type="ref-block" n="3660 r_AS-VDh#170,22_r"/>m analpatamatamonibandhanam aśakyaparyantagamanam ihādbhutam </p><p n="a_130" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3661 r_AS-VDh#171,01_r"/>evaṃ tarhi mā bhūt pṛthaktvaikānto 'dvaitaikāntavadaśakyavyavasthāpanatvāt tadubhayaikātmyaṃ tu śreya iti <span type="ref-block" n="3662 r_AS-VDh#171,02_r"/>manyamānaṃ vādinaṃ sarvathā vā'vācyaṃ tattvam ātiṣṭhamānaṃ pratyāhuḥ </p><p n="a_132" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3665 r_AS-VDh#171,05_r"/> yathaiva hi vandhyāyā vidhir eva tatsutapratiṣedhaḥ sa eva vā vandhyāyā vidhir iti vandhyāsutayor anyo<span type="ref-block" n="3668 r_AS-VDh#171,08_r"/>nyavidhipratiṣedhalakṣaṇatvaṃ tathā pṛthaktvasvabhāvavidhir eva sarvathaikatvapratiṣedhaḥ sa eva ca tadvidhiḥ iti <span type="ref-block" n="3669 r_AS-VDh#171,09_r"/>katham iva syādvādam anicchatāṃ viruddhadharmādhyāsaḥ saṃbhaved yatas tadubhayaikātmyaṃ tattvam ekāntavādinaḥ svīkuryuḥ <span type="ref-block" n="3670 r_AS-VDh#171,10_r"/> ity alaṃ <span type="ref-block" n="3671 r_AS-VDh#171,11_r"/>prapañcena </p><p n="a_133" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3672 r_AS-VDh#171,12_r"/>tad evam ekatvādyekāntanirākṛtisāmarthyāt tadanekāntatattvaprasiddhāv api tatpratipattidārḍhyārtham anyathāśaṅkāpāka<span type="ref-block" n="3673 r_AS-VDh#171,13_r"/>raṇārthaṃ ca tatsaptabhaṅgīṃ samāvirbhāvayitukāmās tanmūlabhaṅgadvayātmakatvaṃ jīvādivastunaḥ prāhuḥ </p><p n="a_135" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3676 r_AS-VDh#171,16_r"/>hi yasmād avastv evānapekṣe pṛthaktvaikaye aikyapṛthaktvanirapekṣatvahetudvayāt pratipādite prāk tasmāt tad evaikyaṃ <span type="ref-block" n="3677 r_AS-VDh#171,17_r"/>pṛthaktvaṃ ca jīvādivastu kathaṃcid ekatvapṛthaktvapratyayahetudvayād avasīyate yathā sādhanaṃ sattvādi pakṣadharmatva<span type="ref-block" n="3678 r_AS-VDh#171,18_r"/>sapakṣasattvavipakṣāsattvalakṣaṇair bhedair viśiṣṭam ekaṃ prasiddham ubhayoḥ tatrāpy anvayavyatirekayor anapekṣayor avasturūpa<span type="ref-block" n="3679 r_AS-VDh#171,19_r"/>tvāt sādhanalakṣaṇatvāyogāt sāpekṣayor eva tallakṣaṇatvena vastusvabhāvatvasiddheḥ sāmyam udāharaṇasya pratipatta<span type="ref-block" n="3680 r_AS-VDh#171,20_r"/>vyam kiṃ punar anayā kārikayā karoty ācāryaḥ pūrveṇaivāsyārthasya gatatvād iti cet  gatārthasyāpy anumānaviṣayatvapradarśanāt spaṣṭatvaprasiddheḥ <span type="ref-block" n="3682 r_AS-VDh#171,22_r"/>pramāṇasaṃplavavādināṃ gṛhītagrahaṇasyādūṣaṇāt tathā hi <span type="ref-block" n="3683 r_AS-VDh#172,01_r"/> tathā hi sarvathā pṛthaktvaṃ nāsty eva ekatvanirapekṣatvād vyomaku<span type="ref-block" n="3684 r_AS-VDh#172,02_r"/>sumavat sarvathaikatvaṃ nāsti pṛthaktvanirapekṣatvāt tadvad iti atra na hetudvayam asiddhaṃ tadekāntavādināṃ tathābhyu<span type="ref-block" n="3685 r_AS-VDh#172,03_r"/>pagamāt nāpy anaikāntikaṃ viruddhaṃ vā vipakṣavṛttyabhāvāt </p><p n="a_136" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3686 r_AS-VDh#172,04_r"/> kathaṃcij jīvādivastu pratyakṣādibhir upalabhyate na punaḥ sarva<span type="ref-block" n="3687 r_AS-VDh#172,05_r"/>theti siddhānyathānupapattiḥ  na hi sapakṣe eva bhāvo vipa<span type="ref-block" n="3688 r_AS-VDh#172,06_r"/>kṣe 'bhāvanirapekṣo vipakṣe 'bhāva eva vā sapakṣe bhāvānapekṣaḥ sādhanavastuno rūpaṃ pareṣāṃ siddhaṃ yena sādhyasādhanavi<span type="ref-block" n="3689 r_AS-VDh#172,07_r"/>dhuram udāharaṇaṃ syāt  na hi hetum anicchataḥ saṃvedanādvaitaṃ puruṣādvaitaṃ vā svīkurvato 'pi <span type="ref-block" n="3690 r_AS-VDh#172,08_r"/>citrasaṃvedanaṃ nīlādinirbhāsair advayasaṃvedanaṃ vā grāhyagrāhakākāravivekasaṃvidākāraiḥ paramabrahma vā tejaḥśabda<span type="ref-block" n="3691 r_AS-VDh#172,09_r"/>jñānajyotir ākārair vidyetarākārair vā svabhedaiḥ parasparanirapekṣair viśiṣṭaṃ vastu siddhaṃ yenodāharaṇam anavadyaṃ na syāt <span type="ref-block" n="3692 r_AS-VDh#172,10_r"/> aulūkyānām sattvādibhiḥ pradhānavad vā kāpilānām  kṣīrādyāharaṇādikāyā mahadādisṛṣṭirūpāyā vā svaviṣayajñānajananalakṣaṇāyā vā <span type="ref-block" n="3694 r_AS-VDh#172,12_r"/>siddham eva  kārikāyāṃ svabhedaiḥ sādhanaṃ yathety atra <span type="ref-block" n="3695 r_AS-VDh#172,13_r"/>sādhanaśabdena sādhanasāmānyasyābhidhānāt svabhedaśabdena ca tatsāmānyasya vacanāt yathāyogaṃ viśeṣavyā<span type="ref-block" n="3696 r_AS-VDh#172,14_r"/>khyānādiṣṭaviśeṣasiddher bahusaṃgrahaḥ </p><p n="a_137" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3697 r_AS-VDh#172,15_r"/>nanu caikatvapratyayāt pṛthaktvapratyayāc ca katham ekatvaṃ pṛthaktvaṃ ca jīvādīnām upapannaṃ tasya nirviṣayatvād i<span type="ref-block" n="3698 r_AS-VDh#172,16_r"/>ty ārekāyāṃ tasya saviṣayatvam ādarśayitumanasaḥ svāminaḥ prāhuḥ </p><p n="a_139" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3701 r_AS-VDh#172,19_r"/>tu viśeṣaṇe tena satsāmānyaṃ viśeṣaṇam āśritya sarveṣāṃ jīvādīnām aikyam iti naikatvapratyayo nirviṣayaḥ <span type="ref-block" n="3702 r_AS-VDh#172,20_r"/>tasya satsāmānyaviṣayatvāt pṛthak sarvaṃ jīvādi dravyādipadārthabhedam āśrityānubhūyate tato na pṛthaktva<span type="ref-block" n="3703 r_AS-VDh#172,21_r"/>pratyayo 'pi nirviṣayaḥ tasya dravyādibhedaviṣayatvād iti niveditaṃ boddhavyam hetur atra jñāpakaḥ kārakaś co<span type="ref-block" n="3704 r_AS-VDh#172,22_r"/>cyate sa cāsādhāraṇo yathāsvaṃ pravādibhir viśeṣeṇeṣṭatvāt sa ca yathā svabhedānāṃ pakṣadharmatvādīnāṃ svārambha<span type="ref-block" n="3705 r_AS-VDh#173,01_r"/>kāvayavādīnāṃ vā vivakṣāyāṃ pṛthag eva hetutvena ghaṭāvayavyāditvena vā tadabhedavivakṣāyām eka eva tathā <span type="ref-block" n="3706 r_AS-VDh#173,02_r"/>sarvaṃ vivādādhyāsitam iti dṛṣṭāntadārṣṭāntikaghaṭanāt </p><p n="a_140" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3707 r_AS-VDh#173,03_r"/> na hi <span type="ref-block" n="3708 r_AS-VDh#173,04_r"/>bhāvāḥ paraspareṇātmānaṃ miśrayanti bhedapratītivirodhāt teṣām atatkāryakāraṇavyāvṛttyā samānavyavahāra<span type="ref-block" n="3709 r_AS-VDh#173,05_r"/>bhāktve 'pi paramārthato 'saṃkīrṇasvabhāvatvāt tad uktaṃ sarve bhāvāḥ svabhāvena svasvabhāvavyavasthiteḥ svabhāva<span type="ref-block" n="3710 r_AS-VDh#173,06_r"/>parabhāvābhyāṃ yasmād vyāvṛttibhāginaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> tasmād yato yathārthānāṃ vyāvṛttis tannibandhanāḥ jātibhedāḥ <span type="ref-block" n="3711 r_AS-VDh#173,07_r"/>prakalpyante tadviśeṣāvagāhinaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> tato yo yena dharmeṇa viśeṣaḥ saṃpratīyate na sa śakyas tato 'nyena <span type="ref-block" n="3712 r_AS-VDh#173,08_r"/>tena bhinnā vyavasthitiḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti </p><p n="a_141" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3713 r_AS-VDh#173,09_r"/>atrābhidhīyate jīvādibhedānām aikyaṃ  na hi svabhāvavicche<span type="ref-block" n="3714 r_AS-VDh#173,10_r"/>dābhāvād ṛte nīlasvalakṣaṇasya saṃvedanasya vā kasyacid ekasya svayam iṣṭasyāpy ekatvanibandhanaṃ kiṃcid asti nāpi <span type="ref-block" n="3715 r_AS-VDh#173,11_r"/>kathaṃcid bhinnānām api bhāvānāṃ satsāmānyasvabhāvena vicchedo 'sti tathā vicchedābhāvasyānubhavāt  sadātmanā sarvabhāvānāṃ paraspara<span type="ref-block" n="3717 r_AS-VDh#173,13_r"/>miśraṇe 'pi sāṅkaryāprasakteḥ citraikajñānanīlādinirbhāsānāṃ saṃvidātmanaikatve 'pi sāṅkaryāprasaktivat na hi <span type="ref-block" n="3718 r_AS-VDh#173,14_r"/>teṣām anekatve citrajñānasiddhiḥ sarvathaikatvavat tata eva na kiṃcid bhinnajñānaṃ niraṃśasaṃvedanādvaitopagamād iti <span type="ref-block" n="3719 r_AS-VDh#173,15_r"/>cen na tatrāpi vedyākāravivekasaṃvidākārayoḥ parokṣapratyakṣayor ekasaṃvedanatve 'pi sāṅkaryāniṣṭer anyathā saṃvidā<span type="ref-block" n="3720 r_AS-VDh#173,16_r"/>kārasyāpi parokṣatvaprasaṅgāt vedyākāravivekavat tasya vā pratyakṣatvaṃ saṃvidākāravat syāt na caivaṃ tadvi<span type="ref-block" n="3721 r_AS-VDh#173,17_r"/>pratipattivirodhāt samāropasyāpi sarvathāpy aviśeṣe kvacid evāsaṃbhavān niścayavat  tathā ca bahir antaś ca bhāvānāṃ sadātmanaikatvaṃ dravyādyātmanā pṛthaktvaṃ <span type="ref-block" n="3723 r_AS-VDh#173,19_r"/>ca svasvabhāvaḥ siddho na punar asādhāraṇaṃ bhinnaṃ rūpam tena ca svasvabhāvena vyavasthiteḥ svabhāvaparabhāvābhyāṃ <span type="ref-block" n="3724 r_AS-VDh#173,20_r"/>bhāvāḥ svabhāvenānuvṛttivyāvṛttibhāgino na punar ekāntato vyāvṛttibhāginaḥ tasmād yato yato 'rthānāṃ vyāvṛ<span type="ref-block" n="3725 r_AS-VDh#174,01_r"/>ttis tannibandhanā bhedaviśeṣā eva prakalpyante na jātiviśeṣāḥ pratītivirodhāt yato yatas tv anuvṛtti<span type="ref-block" n="3726 r_AS-VDh#174,02_r"/>s tatas tato jātayaḥ prakalpyante tāsām evānuvṛttipratyayaliṅgatvāt tato yo yena dharmeṇa viśeṣo 'viśeṣaś ca <span type="ref-block" n="3727 r_AS-VDh#174,03_r"/>saṃpratīyate na sa śakyas tato 'nyena tena bhinnā'bhinnā ca vyavasthitiḥ padārthānāṃ tathā pratīter bādhakābhā<span type="ref-block" n="3728 r_AS-VDh#174,04_r"/>vāt tataḥ sthitam etat satsāmānyavivakṣāyāṃ sarveṣām aikyaṃ dravyādibhedavivakṣāyāṃ pṛthaktvam eva itarasyā<span type="ref-block" n="3729 r_AS-VDh#174,05_r"/>vivakṣāyāṃ guṇabhāvāt </p><p n="a_142" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3730 r_AS-VDh#174,06_r"/>vivakṣā'vivakṣayor asadviṣayatvān na tadvaśāt tattvavyavasthā yukteti manyamānaṃ pratyāhuḥ sūrayaḥ </p><p n="a_144" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3733 r_AS-VDh#174,09_r"/>kriyate iti śeṣaḥ viśeṣyo 'rthas tāvad anantadharmā prāguktaḥ tatra kasyacid viśeṣaṇasyaikatvasya sata eva <span type="ref-block" n="3734 r_AS-VDh#174,10_r"/>vivakṣā pṛthaktvasya ca sata eva vā'vivakṣā na punar asataḥ kriyate taiḥ pratipattṛbhir ekatvapṛthaktvābhyām arthibhiḥ <span type="ref-block" n="3735 r_AS-VDh#174,11_r"/>sarvathā tatra kasyacid arthitvānarthitvayor asaṃbhavāt tasya sakalārthakriyāśaktiśūnyatvāt kharaviṣāṇavat na <span type="ref-block" n="3736 r_AS-VDh#174,12_r"/>hi kasyacid vivakṣāviṣayasya manorājyāder asattve sarvasyāsattvaṃ yuktaṃ kasyacit pratyakṣaviṣayasya keśoḍukāder a<span type="ref-block" n="3737 r_AS-VDh#174,13_r"/>sattve sarvasya pratyakṣaviṣayasyāsattvaprasaṅgāt pratyakṣābhāsaviṣayasyāsattvaṃ na punaḥ saty apratyakṣaviṣayasyeti cet <span type="ref-block" n="3738 r_AS-VDh#174,14_r"/>tarhy asatyavivakṣāviṣayasyāsattvam astu satyavivakṣāviṣayasya tu mā bhūt na kācid vivakṣā satyā vikalpa<span type="ref-block" n="3739 r_AS-VDh#174,15_r"/>rūpatvān manorājyādivikalpavad iti cen na asyānumānasya satyatve 'nenaiva hetor vyabhicārāt tadasatyatve <span type="ref-block" n="3740 r_AS-VDh#174,16_r"/>sādhyāprasiddheḥ yato 'numānavikalpād arthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyāṃ na visaṃvādyate tadviṣayaḥ sann eveti <span type="ref-block" n="3741 r_AS-VDh#174,17_r"/>cet tarhi yato vivakṣāviśeṣād arthaṃ vivakṣitvā pravartamāno na visaṃvādyate tadviṣayaḥ katham asan bhavet avi<span type="ref-block" n="3742 r_AS-VDh#174,18_r"/>vakṣāviṣayo 'sann evānyathā tadanupapatter iti cen na sakalavāggocarātītenārthasvalakṣaṇena vyabhicārāt sarvasya <span type="ref-block" n="3743 r_AS-VDh#174,19_r"/>vastuno vācyatvān nāvivakṣāviṣayatvam iti cen na nāmnas tadbhāgānāṃ ca nāmāntarābhāvād anyathānavasthānuṣaṅgāt <span type="ref-block" n="3744 r_AS-VDh#174,20_r"/>teṣām avivakṣāviṣayatve 'pi sattve katham anyad api viśeṣaṇam avivakṣāviṣayatve sad eva na sidhyet tad evaṃ  <span type="ref-block" n="3746 r_AS-VDh#174,22_r"/>na hy arthakriyārthinām arthaniṣpattim anapekṣya vivakṣetarābhyāṃ yogaḥ saṃbhavati yena tadabhāve 'pi sa syāt  nanu cānyavyāvṛttaya eva <span type="ref-block" n="3748 r_AS-VDh#175,01_r"/>vivakṣetarābhyāṃ yujyante na vastusvabhāvo yatas tayoḥ sadviṣayatvam iti cen na śabdebhyo vastuni pravṛtti<span type="ref-block" n="3749 r_AS-VDh#175,02_r"/>virodhāt vyāvṛttitadvator ekatvādhyāropāt tadvati pravṛttir iti cen na adhyāropasya vikalpatvenārthāviṣayatvāt <span type="ref-block" n="3750 r_AS-VDh#175,03_r"/>svāviṣayeṇa vyāvṛtter ekatvāropaṇāyogāt sāmānyenārtho 'dhyāropavikalpaviṣaya eveti cet tad api yady anyavyā<span type="ref-block" n="3751 r_AS-VDh#175,04_r"/>vṛttirūpaṃ tadā vyāvṛttyaiva vyāvṛtter ekatvāropāt kuto 'rthe pravṛttiḥ tām icchatā eṣitavyāḥ </p><p n="a_145" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3753 r_AS-VDh#175,06_r"/>yo 'py āha bheda eva paramārthasannarthānāṃ nābhedas tasya saṃvṛtisattvād anyathā virodhād iti abheda eva tāttvi<span type="ref-block" n="3754 r_AS-VDh#175,07_r"/>ko bhāvānāṃ na bhedas tasya kalpanāropitatvād anyathā virodhānuṣaṅgād iti cāparaḥ tau prati sūrayaḥ prāhuḥ </p><p n="a_147" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3757 r_AS-VDh#175,10_r"/>abhedas tāvat sann eva na punaḥ saṃvṛtiviṣayaḥ pramāṇagocaratvād bhedavat bhedaḥ sann eva na punaḥ saṃvṛttiḥ pramā<span type="ref-block" n="3758 r_AS-VDh#175,11_r"/>ṇagocaratvād abhedavat bhedābhedau santāv eva na punaḥ saṃvṛtī pramāṇagocaratvāt sveṣṭatattvavad ity api pakṣāntara<span type="ref-block" n="3759 r_AS-VDh#175,12_r"/>m ākṣiptaṃ lakṣyate tadubhayasaṃvṛtivādino 'pi sakaladharmavidhuratvam anumanyamānasya bhāvāt na cātra sādhyasādha<span type="ref-block" n="3760 r_AS-VDh#175,13_r"/>nadharmavikalam udāharaṇaṃ bhedābhedatadubhayānubhayaikāntābhidhāyināṃ tatprasiddheḥ syādvādivat tathaikatra vastuni <span type="ref-block" n="3761 r_AS-VDh#175,14_r"/>bhedābhedau paramārthasantau te bhagavato na viruddhau pramāṇagocaratvāt sveṣṭatattavat iti sāmarthyāt paraspara<span type="ref-block" n="3762 r_AS-VDh#175,15_r"/>nirapekṣau bhedābhedau viruddhāv eva pramāṇāgocaratvād bhedaikāntādivat iti kārikāyām arthasaṅgrahaḥ </p><p n="a_148" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3763 r_AS-VDh#175,16_r"/>kiṃ punaḥ pramāṇaṃ yad gocaratvam atra hetur iti cet  d ity agre vakṣyati adhigamo hi svārthākāravyavasāyaḥ svārthākārau ca kathaṃcid bhedābhedau tadanyatarā<span type="ref-block" n="3765 r_AS-VDh#175,18_r"/>pāye 'rthakriyānupapattes tadekānte sarvathā tadayogāt  iti bhedaikāntābhāve 'bhedaikāntāsattve ca parasparanirapekṣatadubhayaikāntāpākaraṇe 'nubhayaikā<span type="ref-block" n="3768 r_AS-VDh#175,21_r"/>ntāpasāraṇe ca sādhye svabhāvānupalabdhiḥ svayam upalabdhilakṣaṇaprāptasya tasyānupalabhyamānatvasiddheḥ na <span type="ref-block" n="3769 r_AS-VDh#175,22_r"/>ceyam asiddhā  na hi <span type="ref-block" n="3770 r_AS-VDh#175,23_r"/>pratyakṣe svalakṣaṇaṃ sūkṣmaṃ paramāṇulakṣaṇaṃ pratibhāsate sthūlasya ghaṭādyātmanaḥ pratibhāsanāt paramāṇuṣv evātyā<span type="ref-block" n="3771 r_AS-VDh#176,01_r"/>sannāsaṃsṛṣṭeṣu dṛṣṭau pratibhāsamāneṣu kutaścid vibhramanimittād ātmani paratra cāsantam eva sthūlākāramādarśayantī <span type="ref-block" n="3772 r_AS-VDh#176,02_r"/>saṃvṛtis tān saṃvṛṇoti keśādibhrāntivad iti cen naivaṃ bahirantaś ca pratyakṣasyābhrāntatvakalpanāpoḍhatvābhāvaprasa<span type="ref-block" n="3773 r_AS-VDh#176,03_r"/>ṅgāt saṃvyavahārataḥ paramārthato vā pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamabhrāntam iti lakṣaṇasyāsaṃbhavadoṣānuṣaṅgāt paramā<span type="ref-block" n="3774 r_AS-VDh#176,04_r"/>ṇūnāṃ jātucidadhyakṣabuddhāv apratibhāsanāt te ime paramāṇavaḥ pratyakṣabuddhāv ātmānaṃ ca na samarpayanti pratya<span type="ref-block" n="3775 r_AS-VDh#176,05_r"/>kṣatāṃ ca svīkartum icchantīty amūlyadānakrayiṇaḥ svāvayavabhinnaikāvayavivat na hi so 'pi sūkṣmasvāvayavavya<span type="ref-block" n="3776 r_AS-VDh#176,06_r"/>tirikto mahattvopetaḥ pratyakṣe pratibhāsate kuṇḍādivyatiriktadadhyādivat samavāyāt tebhyo 'narthāntaram iva <span type="ref-block" n="3777 r_AS-VDh#176,07_r"/>pratibhāsate iti cen na avayavipratyakṣasya sarvatra bhrāntatvaprasaṅgāt tathā cāvyabhicāritvaṃ pratyakṣalakṣaṇam a<span type="ref-block" n="3778 r_AS-VDh#176,08_r"/>saṃbhavi syāt na caite 'vayavā ayam avayavī samavāyaś cāyam anayor iti trayākāraṃ pratyakṣam anubhūyate sakṛd api <span type="ref-block" n="3779 r_AS-VDh#176,09_r"/>yato 'sāv apy amūlyadānakrayī na syāt pratyakṣabuddhāv ātmānarpaṇena pratyakṣatāsvīkaraṇāviśeṣāt tata eva <span type="ref-block" n="3780 r_AS-VDh#176,10_r"/>parasparabhinnāvayavāvayavinām api pratyakṣe pratibhāsanād amūlyadānakrayiṇāv uktau samavāyavat sarvaṃ vastu <span type="ref-block" n="3781 r_AS-VDh#176,11_r"/>kṣaṇikaparamāṇurūpaṃ sattvāt nityasthūlarūpe kramākramābhyam arthakriyānupapattes tadayogād ity anumānena svalakṣa<span type="ref-block" n="3782 r_AS-VDh#176,12_r"/>ṇam adhyavasīyate iti cen na atra hetor viruddhatvāt sattvasya kathaṃcin nityānityātmakasūkṣmasthūlātmakatvena <span type="ref-block" n="3783 r_AS-VDh#176,13_r"/>vyāptatvāt sarvathā nityādyekāntarūpe kramayaugapadyābhyām arthākriyāvirodhāt sattvānupapatteḥ samarthanāt etena <span type="ref-block" n="3784 r_AS-VDh#176,14_r"/>sthūlam evāvayavi dravyaṃ sūkṣmāvayavarahitaṃ pratibhāsate iti vyudastaṃ tadanumānasyāpi viruddhatvāviśeṣāt pratya<span type="ref-block" n="3785 r_AS-VDh#176,15_r"/>kṣabādhitaviṣayatvāc ca hetor atītakālatvāvyavasthiteḥ ata eva nopamānādāv api tatpratibhāsanam iti nāsiddhaṃ <span type="ref-block" n="3786 r_AS-VDh#176,16_r"/>sūkṣmādyekāntasya pratyakṣabuddhāv apratibhāsanaṃ yatas tatpratiṣedhe sādhye svabhāvānupalabdhir na sidhyet tatpratiṣedhe <span type="ref-block" n="3787 r_AS-VDh#176,17_r"/>ca siddhaḥ sūkṣmādyanekāntaḥ  ghaṭārthino hi ghaṭavivakṣāyāṃ ghaṭaḥ pradhānaṃ paramāṇavo 'numeyāḥ <span type="ref-block" n="3789 r_AS-VDh#176,19_r"/>pratyakṣāś ca rūpādayo guṇībhūtāḥ tadanarthitvād avivakṣāprasiddheḥ tadarthināṃ tu tadvivakṣāyāṃ ta eva pradhānaṃ na <span type="ref-block" n="3790 r_AS-VDh#176,20_r"/>punar ghaṭo 'vayavī tadvivakṣāyāḥ saṃbhavābhāvāt tadarthitvānupapatteḥ na ca tadubhayasattvāviśeṣād aviśeṣeṇārthitva<span type="ref-block" n="3791 r_AS-VDh#177,01_r"/>manarthitvaṃ vā prasajyate tasya tatsattāmātrānibandhanatvāt mohaviśeṣodayahetukatvāt tadudayasyāpi mithyādarśa<span type="ref-block" n="3792 r_AS-VDh#177,02_r"/>nādikālādinimittakatvāt </p><p n="a_149" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3793 r_AS-VDh#177,03_r"/>tad evaṃ syād advaitaṃ syāt pṛthaktvam iti mūlabhaṅgadvayaṃ vidhipratiṣedhakalpanayaikavastunyavirodhena praśnavaśād upa<span type="ref-block" n="3794 r_AS-VDh#177,04_r"/>darśitam śeṣabhaṅgānāṃ tu prakriyā yathoditanayaviśeṣavacanabhāk 'ekānekavikalpādāv uttaratrāpi yojayet' <span type="ref-block" n="3795 r_AS-VDh#177,05_r"/>ityādy atideśakārikānirdeśasām arthyāt prapañcato niścetavyā </p><p n="a_150" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3796 r_AS-VDh#177,06_r"/>advaitādyāgrahogragrahagahanavipannigrahe 'naṅghyavīryāḥ syātkārāmoghamantrapraṇayanavidhayaḥ śuddhasaddhyānadhīrāḥ </p><p n="a_151" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3797 r_AS-VDh#177,07_r"/>dhanyānām ādadhānā dhṛtim adhivasatāṃ maṇḍalaṃ jainam agryaṃ vācaḥ sāmantabhadryo vidadhatu vividhāṃ siddhi<span type="ref-block" n="3798 r_AS-VDh#177,08_r"/>m udbhūtamudrāḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </p><p rend="center" ana="trailer" n="a_152"> <span type="ref-block" n="3799 r_AS-VDh#177,09_r"/>ity āptamīmāṃsālaṅkṛtau dvitīyaḥ paricchedaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_153"> <span type="ref-block" n="3800 r_AS-VDh#178,01_r"/>atha tṛtīyaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="3801 r_AS-VDh#178,02_r"/>aṣṭaśatī prathitārthā sāṣṭasahasrī kṛtāpi saṃkṣepāt </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="3802 r_AS-VDh#178,03_r"/>vilasadakalaṅkadhiṣaṇaiḥ prapañcanicitāvaboddhavyā <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_156" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3805 r_AS-VDh#178,06_r"/> prakramyate 'neneti tātparyam <span type="ref-block" n="3806 r_AS-VDh#178,07_r"/>tatra nityatvaikāntaḥ kūṭasthatvābhiniveśaḥ tasya pakṣaḥ pratijñānam tasminn api vividhā kriyā pariṇāma<span type="ref-block" n="3807 r_AS-VDh#178,08_r"/>parispandalakṣaṇā nopapadyate kāryotpatteḥ prāg eva tadutpattau vā prāg eva kārakābhāvo nopapadyate iti kūṭasthaḥ <span type="ref-block" n="3808 r_AS-VDh#178,09_r"/>prāg eva kārakaḥ syād ātmā bhogasya atha prāg eva kārakābhāvas tadā vikriyāpi nopapadyate iti śaśvadakā<span type="ref-block" n="3809 r_AS-VDh#178,10_r"/>rakaḥ syāt tadaviśeṣāt sotsvakārako 'vikriyaś ceti cet kvaiva pramāṇaṃ pramitilakṣaṇaṃ ca tatphalam upapadyeta <span type="ref-block" n="3810 r_AS-VDh#178,11_r"/>pramātur abhāve tadasaṃbhavāt ta hy akārakaḥ pramātā nāma pramitikriyāsādhanasya kārakaviśeṣasya svatantrasya <span type="ref-block" n="3811 r_AS-VDh#178,12_r"/>pramātṛtopapatteḥ sakalakāryotpattiparicchittikriyayoḥ sarvathāpy asādhanasya sattvāsaṃbhavād avastutvāpatteḥ <span type="ref-block" n="3812 r_AS-VDh#178,13_r"/>m ātmasiddhiḥ parasya syāt kharaviṣāṇādisiddhiprasaṅgāt </p><p n="a_157" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3813 r_AS-VDh#178,14_r"/>nanu cātmanaś cetanaivārthakriyā na punaḥ svavyatiriktakāryasyotpattir jñaptir vā tasyāḥ pradhānahetutvāt na ca <span type="ref-block" n="3814 r_AS-VDh#178,15_r"/>cetanā puṃso 'rthāntaram eva tasya tallakṣaṇatvāt caitanyaṃ puruṣasya svarūpam iti vacanāt na cānityā <span type="ref-block" n="3815 r_AS-VDh#178,16_r"/>cetanā nityapuruṣasvabhāvatvāt sākṣitvādivat tasyāḥ pradhānasvabhāvatve puruṣakalpanāvaiyarthyāt tadanityatva<span type="ref-block" n="3816 r_AS-VDh#178,17_r"/>prasaṅgāc ca sukhādivat na ca nityāyāś cetanāyāḥ parasyārthakriyātvaṃ viruddhyate dhātvartharūpāyāḥ kriyāyāḥ <span type="ref-block" n="3817 r_AS-VDh#178,18_r"/>pratighātābhāvāt sattāvat tato 'rthakriyāsvabhāvatvād ātmano vastutvam eva na hy arthakriyākāraṇasyaiva vastutvam a<span type="ref-block" n="3818 r_AS-VDh#178,19_r"/>rthakriyāyāḥ svayam avastutvāpattes tatrārthakriyāntarābhāvād anyathānavasthāprasaṅgāt svato 'rthakriyāyā vastusvabhāvatve <span type="ref-block" n="3819 r_AS-VDh#179,01_r"/>puruṣasyāpi svataḥ śaśvadarthakriyāsvabhāvatvān nityaṃ vastutvam astu vikriyāvirahe 'pi nityakārakatvasyāpi ghaṭanāt <span type="ref-block" n="3820 r_AS-VDh#179,02_r"/>iti kaścit so 'pi na parīkṣād akṣadhiṣaṇaḥ pramāṇavirodhāt pratyakṣato 'numānāder vā nityārthakriyāyāḥ <span type="ref-block" n="3821 r_AS-VDh#179,03_r"/>kadācid aparicchedāt svasaṃvedanam eva nityacetanārthakriyāṃ paricchinattīti cen na tathā tadbuddhyānadhyavasā<span type="ref-block" n="3822 r_AS-VDh#179,04_r"/>yāt na hi buddhyānadhyavasitāṃ cetanāṃ puruṣaś cetayate buddhiparikalpanāvaiyarthyaprasaṅgāt sarvasya śabdāde<span type="ref-block" n="3823 r_AS-VDh#179,05_r"/>r viṣayasya buddhyanadhyavasitasyaiva puṃsā saṃvedyatvasiddheḥ syān mataṃ 'na cetanā nāma viṣayabhūtārthāntaraṃ puṃso 'sti <span type="ref-block" n="3824 r_AS-VDh#179,06_r"/>yā buddhyādhyavasīyate tasyās tatsvarūpatvāt svataḥ prakāśanāc ca' iti tad apy ayuktaṃ tadarthakriyātvāyogāt <span type="ref-block" n="3825 r_AS-VDh#179,07_r"/>na hy arthakriyāv ataḥ svarūpam eva sadāvasthāyyarthakriyā prasiddhāsti tasyāḥ pūrvākāraparityāgenottarākāropādānena <span type="ref-block" n="3826 r_AS-VDh#179,08_r"/>ca svasmin paratra vā pratīteḥ so 'yaṃ  sā hy arthakriyotpattir jñaptir vā na ca śaśvadavasthite sarvathāsau pratīyate tatra <span type="ref-block" n="3828 r_AS-VDh#179,10_r"/> na hi puruṣasyārthasyotpattiś cetanākriyā yena kārakahetor upādānasya saha<span type="ref-block" n="3829 r_AS-VDh#179,11_r"/>kāriṇo vā vyāpāras tatra bhavet tathopagame vā tasyānityatvānuṣaṅgāt kutaḥ kauṭasthyasiddhiḥ cetanā puṃso <span type="ref-block" n="3830 r_AS-VDh#179,12_r"/>jñaptikriyety api na yuktaṃ yatas tatra jñāpakahetoḥ pramātuḥ pramāṇasya ca vyāpāraḥ syāt syān mataṃ 'na puruṣa<span type="ref-block" n="3831 r_AS-VDh#179,13_r"/>lakṣaṇasyārthasya kriyā citanākhyotpattir jñaptir vā kiṃ tarhi svabhāva eva tasya sarvadā tatsvabhāvatvāt' iti <span type="ref-block" n="3832 r_AS-VDh#179,14_r"/>tad apy asat puṃsaḥ pariṇāmasiddhiprasaṅgāt  <span type="ref-block" n="3833 r_AS-VDh#179,15_r"/>nanu ca 'sthitasya dharmiṇaḥ pūrvākāratirobhāvenottarākārāvirbhāvaḥ pariṇāmaḥ sa kathaṃ svabhāvaparyāyaḥ sadā<span type="ref-block" n="3834 r_AS-VDh#179,16_r"/>vasthitasya svarūpasya svabhāvatvāt etena vivartavikārāvasthānāṃ svabhāvaparyāyatvaṃ vyudastaṃ vivartādīnāṃ <span type="ref-block" n="3835 r_AS-VDh#179,17_r"/>kādācitkatvāt tata eva dharmaviśeṣasya na svabhāvaparyāyatvam dharmasāmānyasyāpi sādhāraṇatvād asattvam eva <span type="ref-block" n="3836 r_AS-VDh#179,18_r"/>śaśvadanapāyino 'sādhāraṇasya svarūpasya svabhāvatvāt ' iti kaścit so 'pi na tattvavit satatāvasthitasyaikāntataḥ <span type="ref-block" n="3837 r_AS-VDh#179,19_r"/>kasyacit svabhāvasyāsaṃbhavāt sa hi na tāvat sakalapramāṇenāparicchidyamānaḥ pratiṣṭhām iyartti atiprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3838 r_AS-VDh#179,20_r"/>paricchidyamānas tu pūrvāparicchidyamānarūpatāvyavacchedena pariṇāmalakṣaṇānusaraṇāt kathaṃ na svabhāvaḥ pariṇāma <span type="ref-block" n="3839 r_AS-VDh#179,21_r"/>eva syād yatas tatparyāyo na syāt etena vivartādīnāṃ svabhāvaparyāyatvam uktaṃ tadvatsvabhāvasyāpi kathaṃcitkādā<span type="ref-block" n="3840 r_AS-VDh#179,22_r"/>citkatvasiddheḥ dharmasāmānyasya tu yathā sādhāraṇatvaṃ tathā svabhāvasāmānyasyāpi pariṇāmādisāmānyavat <span type="ref-block" n="3841 r_AS-VDh#179,23_r"/>tataḥ pariṇāmādiviśeṣāṇāṃ svabhāvaviśeṣaparyāyatvaṃ pariṇāmādisāmānyānāṃ tu svabhāvasāmānyaparyāyatā <span type="ref-block" n="3842 r_AS-VDh#179,24_r"/>vyavatiṣṭhate pūrvottarākārayos tirobhāvāvirbhāvau tu nāśotpādāv eva nāmāntareṇoktau sarvathā tadabhāve <span type="ref-block" n="3843 r_AS-VDh#180,01_r"/>svabhāvasyāsaṃbhavāt  nedam asiddhaṃ sādhanaṃ puruṣasyotpādavyayadhrauvyātmanaḥ svasaṃvedanapratyakṣāt smaraṇāt pratyabhijñānād ūhād anu<span type="ref-block" n="3845 r_AS-VDh#180,03_r"/>mānāc chrutāc ca pramāṇāt suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇāt pratipatteḥ vināśotpattirahitasya jātucidapratīteḥ <span type="ref-block" n="3846 r_AS-VDh#180,04_r"/>pratyakṣādivirodhasya niścayāt etena kṣaṇikaikāntanidarśanasya sādhanavikalatā nirastā sarvathā sthiti<span type="ref-block" n="3847 r_AS-VDh#180,05_r"/>rahitasya cetasaḥ pratyakṣādāv apratibhāsanāt tadvirodhasya siddheḥ sādhyaśūnyatā ca na saṃbhavati sthitimātrābhi<span type="ref-block" n="3848 r_AS-VDh#180,06_r"/>niveśasyeva niranvayakṣaṇikābhiniveśasyāpi mithyābuddhipūrvakatvāt </p><p n="a_158" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3849 r_AS-VDh#180,07_r"/>etenāvyaktaṃ nityam evetyapāstaṃ vyaktasyāpi nityatvānuṣaṅgāt nityād avyatiriktasyāpy anityatve caitanyasyā<span type="ref-block" n="3850 r_AS-VDh#180,08_r"/>py anityatvāpatteḥ sarvathā vyaktasyāpi nityatve pramāṇakārakavyāpāravirodhāt tadaprameyam anarthakriyākāri prasajyeta </p><p n="a_160" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3853 r_AS-VDh#180,11_r"/>na hi pramāṇaṃ nityaṃ nāma tatkṛtābhivyakteḥ pramitirūpāyā mahadahaṅkārādau vyaktātmani nityatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3854 r_AS-VDh#180,12_r"/>nāpi kārakaṃ nityaṃ tadvihitābhivyakter utpattirūpāyāḥ sātatyaprasakteḥ tathā ca na vyaktaṃ pramāṇakārakair a<span type="ref-block" n="3855 r_AS-VDh#180,13_r"/>bhivyaktam indriyair arthavad iti śakyaṃ vaktuṃ pūrvam anabhivyaktasya vyañjakavyāpārād abhivyaktipratīteḥ  m iti tad apy asamyak sarvathā nityatvena bhāvasyāvyavasthitatvāt kathaṃcid anityasyaiva pramāṇakārakavyāpāra<span type="ref-block" n="3858 r_AS-VDh#180,16_r"/>viṣayatvaviniścayāt cakṣurādayo hi svārthaṃ rūpādikam anabhivyaktasvabhāvaparihāreṇābhivyaktasvabhāvopapādanena <span type="ref-block" n="3859 r_AS-VDh#180,17_r"/>ca vyañjayantaḥ svayam avyañjakarūpatyāgena vyañjakatvasvīkaraṇena ca vyañjakavyapadeśabhājo dṛṣṭāḥ na caivaṃ <span type="ref-block" n="3860 r_AS-VDh#180,18_r"/>pramāṇaṃ kārakaṃ ca parair iṣṭaṃ tayor nityatvābhyupagamāt tatkṛtasya ca  na hy anekāntavādinas tava sādhoḥ śāsa<span type="ref-block" n="3862 r_AS-VDh#180,20_r"/>nād bahirviṣayaviśeṣavijñānābhilāṣapravṛttyāder utpattiḥ kathaṃcid apūrvā yujyate yato 'syām abhyupagamyamānāyāṃ nitya<span type="ref-block" n="3863 r_AS-VDh#180,21_r"/>tvaikāntavirodho na bhavet  na hi kathaṃcid apūrvotpattyabhāvo kiṃcid vyaṅgyaṃ <span type="ref-block" n="3864 r_AS-VDh#180,22_r"/>kāryaṃ vā vikāryam upapadyate  <span type="ref-block" n="3865 r_AS-VDh#180,23_r"/>kāryasya sadasatvavikalpadvayānatikramāt tatra </p><p n="a_162" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3868 r_AS-VDh#181,03_r"/> na hi caitanyaṃ kāryaṃ tatsvarūpasya puṃso 'pi kāryatvaprasaṅgāt yata<span type="ref-block" n="3869 r_AS-VDh#181,04_r"/>s tadvan mahadādeḥ sata eva kāryatvaṃ siddhyet  asada<span type="ref-block" n="3870 r_AS-VDh#181,05_r"/>karaṇād upādānagrahaṇāt sarvasaṃbhavābhāvāt śaktasya śakyakaraṇāt kāraṇabhāvāc ca satkāryam iti hi sāṃkhyānāṃ <span type="ref-block" n="3871 r_AS-VDh#181,06_r"/>siddhāntaḥ sa cāsataḥ kāryatve virudhyate eva tathā 'yat sarvathāpy asat tan notpadyate yathā gaganakusu<span type="ref-block" n="3872 r_AS-VDh#181,07_r"/>mam sarvathāpy asac ca kāryaṃ kasyacit ity anumānavirodhaś ca pratyeyaḥ  <span type="ref-block" n="3873 r_AS-VDh#181,08_r"/>tata eva na kiṃcit kāryaṃ kevalaṃ vastuvivarta evety ekānto 'stīti cen na tasyāpy asaṃbhavāt  tathopagame pariṇāmasiddher anekāntāśrayaṇaprasaṅgāt  svadarśanānapekṣaṃ yathopalambham āśrayasvīkaraṇāt tad evaṃ nityatvaikānta<span type="ref-block" n="3877 r_AS-VDh#181,12_r"/>vādināṃ </p><p n="a_164" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3880 r_AS-VDh#181,15_r"/>puṇyapāpakriyā kāyavāṅ manaskarmalakṣaṇā śubhā'śubhā sā pradhāne tāvan nāsti sarvathā nityatvāt puruṣavat <span type="ref-block" n="3881 r_AS-VDh#181,16_r"/>tadabhāve puṇyapāpayoḥ kriyā utpattilakṣaṇā nāsti kāraṇābhāve kāryānudayāt tataḥ pretyabhāvo janmāntara<span type="ref-block" n="3882 r_AS-VDh#181,17_r"/>lakṣaṇas tatphalaṃ ca sukhādyanubhavalakṣaṇaṃ kutaḥ syāt tato bandhamokṣau ca yathoktalakṣaṇau na stas teṣāṃ yeṣāṃ <span type="ref-block" n="3883 r_AS-VDh#181,18_r"/>tvam anekāntavādī nāyako nāsi iti tātparyārthaḥ tato nityatvaikāntadarśanaṃ  kuśalākuśalaṃ karmety atra tadasaṃbhavasya samarthitatvāt </p><p n="a_165" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3886 r_AS-VDh#181,21_r"/>satyam etannityatvaikānte dūṣaṇaṃ kṣaṇakṣayaikāntasyaiva prātītikatvād iti vadantaṃ vādinaṃ pratyāhuḥ </p><p n="a_167" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3889 r_AS-VDh#181,24_r"/>kṣaṇikaikāntapakṣe cetasaḥ kāryārambho nāsti pratyabhijñānasmṛtīcchāder abhāvāt santānāntaracittavat <span type="ref-block" n="3890 r_AS-VDh#182,01_r"/>tadabhāvaś ca pratyabhijñātur ekasyānvitasyābhāvāt santānaḥ kāryam ārabhate ity api mithyā tasyā'vastutvaviro<span type="ref-block" n="3891 r_AS-VDh#182,02_r"/>dhāt kāryārambhakasya vastutvāt cittakṣaṇānāṃ cāvastutāpattir akāryārambhakatvāt na ca tatkāryārambhaka<span type="ref-block" n="3892 r_AS-VDh#182,03_r"/>tvābhāve phalaṃ puṇyapāpalakṣaṇaṃ saṃbhavati tadabhāve na pretyabhāvo na bandho na ca mokṣaḥ syāt iti  hi <span type="ref-block" n="3894 r_AS-VDh#182,05_r"/>sarvathocchedaikānte śūnyatālakṣaṇe nityatvaikānte vā pretyabhāvādiḥ saṃbhavati yato 'yaṃ dṛṣṭāntaḥ sādhanadharma<span type="ref-block" n="3895 r_AS-VDh#182,06_r"/>vidhuraḥ syāt nāpi prekṣāvatāṃ tadāśrayaṇaṃ hitattvena mataṃ yena sādhyavikalaḥ syāt atha matam etat <span type="ref-block" n="3896 r_AS-VDh#182,07_r"/>kṣaṇikatve 'pi cittakṣaṇānāṃ vāsanāvaśāt pratyabhijñānaṃ tad evedaṃ sukhasādhanam iti smaraṇapurassaram utpadyate tato <span type="ref-block" n="3897 r_AS-VDh#182,08_r"/>'bhilāṣāt tatsādhanāya pravṛttir iti kāryārambhāt puṇyapāpakriyāsiddheḥ pretyabhāvādisaṃbhavād asaṃbhavatpretyabhāvāditvā<span type="ref-block" n="3898 r_AS-VDh#182,09_r"/>d iti hetur asiddho na sādhyasādhanāyālam iti tad asat  pūrvam eva cittam uttarotpattau vāsanā tatkāraṇatvād iti cen na niranvayakṣaṇikatve kāraṇasyaivāsaṃbha<span type="ref-block" n="3900 r_AS-VDh#182,11_r"/>vāt tathā hi  samanantarātītaṃ kāraṇam iti cen na <span type="ref-block" n="3902 r_AS-VDh#182,13_r"/>vad vā yataḥ pūrvasya kāraṇatvanirṇayaḥ syat tadanvayavyatirekānuvidhinād uttaraṃ tatkāryam iti cen na tasyā<span type="ref-block" n="3903 r_AS-VDh#182,14_r"/>siddheḥ  <span type="ref-block" n="3904 r_AS-VDh#182,15_r"/>tadbhāve svayam abhavatas tadabhāve eva bhavatas tadanvayavyatirekānuvidhānavirodhāt kṣaṇikaikānte  yathaiva hi svadeśavatsvakāle sati kāraṇe samarthe <span type="ref-block" n="3907 r_AS-VDh#182,18_r"/>kāryaṃ jāyate nāsatīti tadanvayavyatirekānuvidhāyīṣyate tathā svakāle 'nādyanante sati samarthe nitye <span type="ref-block" n="3908 r_AS-VDh#182,19_r"/>svasamaye kāryam upajāyamānam anyadānupajāyamānaṃ tadanvayavyatirekānuvidhāyi kathaṃ nānumanyate sarvadā samarthe <span type="ref-block" n="3909 r_AS-VDh#182,20_r"/>nitye kāraṇe sati svakāle eva kāryaṃ bhavat kathaṃ tadanvayavyatirekānuvidhāyīti cet tarhi kāraṇakṣaṇāt pūrvaṃ <span type="ref-block" n="3910 r_AS-VDh#182,21_r"/>paścāc cānādyanante tadabhāve viśeṣaśūnye 'pi kvacid eva tadabhāvasamaye bhavatkāryaṃ kathaṃ tadanvayavyatirekānuvi<span type="ref-block" n="3911 r_AS-VDh#183,01_r"/>dhāyi iti na kaścid viśeṣaḥ tad evam anvayavyatirekānuvidhānābhāvāviśeṣe 'pi kṣaṇikaikānte eva kārya<span type="ref-block" n="3912 r_AS-VDh#183,02_r"/>janmeti vacanam abhiniveśamātranibandhanam  samarthaṃ kāraṇam anapekṣya svayam abhi<span type="ref-block" n="3913 r_AS-VDh#183,03_r"/>matasamaye bhavataḥ kāryasya nirhetukatvaprasakter nityakāryavat  kṣaṇikasya kāraṇasya sarvathā kāryaṃ pratyupayogā<span type="ref-block" n="3915 r_AS-VDh#183,05_r"/>bhāve 'pi tasyedaṃ kāryam iti vyapadiśyate na punar nityasya tādṛśa iti na kiṃcin nibandhanam anyatra mahāmohāt <span type="ref-block" n="3916 r_AS-VDh#183,06_r"/>nityasya pratikṣaṇam anekakāryakāritve kramaśo 'nekasvabhāvatvasiddheḥ katham ekatvaṃ syād iti cet kṣaṇikasya katham iti <span type="ref-block" n="3917 r_AS-VDh#183,07_r"/>samaḥ paryanuyogaḥ sa hi  yathaiva hi karkaṭikādau rūpādijñānāni rūpādisvabhāva<span type="ref-block" n="3919 r_AS-VDh#183,09_r"/>bhedanibandhanāni tathā kṣaṇasthiter ekasmād api bhāvāt pradīpāder vartikāmukhadāhatailaśoṣādivicitrakāryāṇi śakti<span type="ref-block" n="3920 r_AS-VDh#183,10_r"/>bhedanimittakāni vyavatiṣṭhante  karkaṭikādidravyaṃ tu rūpādisvabhāvabhedarahitam ekam anaṃśam iti vadato 'pi nivārayitum aśakteḥ <span type="ref-block" n="3922 r_AS-VDh#183,12_r"/>cakṣurādibuddhau rūpādivyatiriktasya dravyasyāpratibhāsanād rūpādayo nānaiveti cet tarhi vartikāmukhadāhādikāryā<span type="ref-block" n="3923 r_AS-VDh#183,13_r"/>numānabuddhiṣu vicitratacchaktivyatirekeṇa pradīpakṣaṇasyaikasyāpratibhāsanān nānāśaktaya eva kiṃ na syuḥ </p><p n="a_168" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3924 r_AS-VDh#183,14_r"/>nanu ca 'śaktiśaktimator arthāntarānarthāntarabhāvapakṣayoḥ śaktīnām aghaṭanān na tāḥ paramārthasatyaḥ saṃbhāvyante <span type="ref-block" n="3925 r_AS-VDh#183,15_r"/>tatas tāsām arthāntarabhāve vyapadeśānupapattiḥ saṃbandhābhāvāt tena tāsām upakāryopakārakabhāvasaṃbandha<span type="ref-block" n="3926 r_AS-VDh#183,16_r"/>kalpanāyāṃ yadi śaktimatā śaktyantaraiḥ śaktaya upakriyante tadānavasthā aparāparārthāntaraśaktipa<span type="ref-block" n="3927 r_AS-VDh#183,17_r"/>rikalpanāt tasya śaktibhir upakāre 'nekopakāryarūpatāpattiḥ tadupakāryarūpāṇāṃ tato bhede <span type="ref-block" n="3928 r_AS-VDh#183,18_r"/>tasyānupakārāt tadvyapadeśānupapattis tadavasthā tais tasyopakārakaraṇe 'navasthitir eva parāparopakāryarūpaparikalpa<span type="ref-block" n="3929 r_AS-VDh#183,19_r"/>nāt śaktimataḥ śaktīnām anarthāntarabhāve śaktimān eva na śaktayo nāma anyatrātadvyāvṛttibhyaḥ <span type="ref-block" n="3930 r_AS-VDh#183,20_r"/>kalpitābhyaḥ' iti cen na rūpādīnām api dravyād arthāntarānarthāntarabhāvavikalpayor aghaṭanāt paramārthasattvābhā<span type="ref-block" n="3931 r_AS-VDh#183,21_r"/>vānuṣaṅgāt prakṛtadoṣopanipātāviśeṣāt pratyakṣabuddhau pratibhāsamānā rūpādayaḥ paramārthasanto na punar anu<span type="ref-block" n="3932 r_AS-VDh#183,22_r"/>mānabuddhau pratibhāsamānāḥ śaktaya iti vaktum aśakteḥ kṣaṇakṣayasvargaprāpaṇaśaktyādīnām aparamārthasattvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3933 r_AS-VDh#184,01_r"/>kṣaṇakṣayādīnāṃ pratyakṣe pratibhātānām eva viparītāropavyavacchede 'numānavyāpārādadoṣa iti cet tarhi nānākārya<span type="ref-block" n="3934 r_AS-VDh#184,02_r"/>jananaśaktīnām api pratyakṣe 'vabhātānām eva samāropavyavacchede kāryānumānavyāpārāt kaścid api doṣo mā bhūt <span type="ref-block" n="3935 r_AS-VDh#184,03_r"/>nānākāryadarśanāt tajjananaśaktir ekā tādṛśy anumīyate na punar nānāśaktaya iti cet tarhi nānārūpādijñānani<span type="ref-block" n="3936 r_AS-VDh#184,04_r"/>rbhāsabhedāt tādṛśaikasvabhāvo dravyasya vyavasthāpyeta na punar nānārūpādaya iti samaḥ samādhiḥ pradīpakṣaṇa<span type="ref-block" n="3937 r_AS-VDh#184,05_r"/>syaikasya vartikāmukhādisahakārisāmagrībhedāt taddāhādivicitrakāryajananaṃ na punaḥ svabhāvabhedād iti cet tarhi <span type="ref-block" n="3938 r_AS-VDh#184,06_r"/>karkaṭikādidravye cakṣurādisahakārisāmagrībhedād rūpādijñānanirbhāsabhedo na punā rūpādyanekasvabhāvabhedā<span type="ref-block" n="3939 r_AS-VDh#184,07_r"/>d iti niścīyate  na caivaṃ  saugatānāṃ rūpādijñānanirbhāsabhedād rūpādibhedaṃ vyavasthāpayataḥ pradīpakṣaṇasyai<span type="ref-block" n="3942 r_AS-VDh#184,10_r"/>kasya kāryavaicitryāt svabhāvabhedaprasaṅgāt tasyaikasvabhāvatvaṃ vyavasthāpayato rūpādinānātvāvyavasthāpanāt <span type="ref-block" n="3943 r_AS-VDh#184,11_r"/> yathaiva <span type="ref-block" n="3945 r_AS-VDh#184,13_r"/>hi kṣaṇikasvalakṣaṇasya nānākāryāṇi yugapadupajanayataḥ sahakārikāraṇāni na kañcid atiśayaṃ tato bhinnam a<span type="ref-block" n="3946 r_AS-VDh#184,14_r"/>bhinnaṃ vā samupajanayanti kiṃ tarhi kāryāṇy eva bhinnasvabhāvāni vidadhati tathaiva nityasyāpi  na hi kṣaṇikakṣityudakādisāmagryām antyakṣaṇaprāptāyām aṅkura<span type="ref-block" n="3949 r_AS-VDh#184,17_r"/>jananasamarthāyāṃ satyāṃ tatsannipatitaṃ bījaṃ kāraṇāntaram aṅkurajananasvabhāvaṃ jahāti tasya tadakāryatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3950 r_AS-VDh#184,18_r"/>na hi hetavaḥ parasparamīrṣyāvaliptāḥ kvacid ekatra kārye yenaikasya tatra vyāpāre 'pare nivarteran kṣaṇiko 'rthaḥ <span type="ref-block" n="3951 r_AS-VDh#184,19_r"/>svāntyakāraṇasāmagrīsannipatitaḥ svakāryakārī tādṛśasvahetusvabhāvād utpannatvāt na punar nitya iti  <span type="ref-block" n="3952 r_AS-VDh#185,01_r"/> </p><p n="a_169" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3954 r_AS-VDh#185,03_r"/>nanu ca kṣaṇikasya kṣaṇād ūrdhvam asthānaṃ svaprakṛtir vinaśvaratvād anviṣyate vināśasvabhāvaniyatatvaṃ ca vina<span type="ref-block" n="3955 r_AS-VDh#185,04_r"/>śvaratvaṃ na punaḥ kālāntarāvasthāyinaḥ kadācin nāśitvam ahetukatvād vināśasya tathā hi  yathāntyakāraṇasāmagrī svakāryotpādanaṃ pratyanapekṣā tatsvabhāvaniyatā vināśaṃ <span type="ref-block" n="3957 r_AS-VDh#185,06_r"/>pratyanapekṣaś ca bhāvaḥ iti svabhāvahetuḥ na tāvad ayam asiddhaḥ kalaśāder vināśasya mudgarādihetubhir vyatirikta<span type="ref-block" n="3958 r_AS-VDh#185,07_r"/>syāvyatiriktasya vā karaṇāsaṃbhavāt taṃ prati tadanapekṣatvasiddheḥ ghaṭāder vyatiriktasya vināśasya karaṇe <span type="ref-block" n="3959 r_AS-VDh#185,08_r"/>tadavasthatvaprasaṅgād vinaṣṭa iti pratyayo na syāt vināśasaṃbandhād vinaṣṭa iti pratyayotpattau vināśatadvatoḥ <span type="ref-block" n="3960 r_AS-VDh#185,09_r"/>kaścit saṃbandho vaktavyaḥ sa ca tāvat tādātmyalakṣaṇas tayor bhedopagamāt nāpi tadutpattilakṣaṇo ghaṭādes ta<span type="ref-block" n="3961 r_AS-VDh#185,10_r"/>dakāraṇatvāt tasya mudgarādinimittakatvavacanāt tadubhayanimittatvād adoṣa ity apy asāraṃ mudgarādivadvināśo<span type="ref-block" n="3962 r_AS-VDh#185,11_r"/>ttarakālam api kumbhāder upalambhaprasaṅgāt kuṭādeḥ svavināśaṃ pariṇāmāntaraṃ lakṣaṇaṃ pratyupādānakāraṇatvān na <span type="ref-block" n="3963 r_AS-VDh#185,12_r"/>tatkāle darśanam ity api na yuktaṃ pariṇāmāntarasyaiva hetvapekṣatvasiddheḥ vināśasya tadvyatiriktahetvanapekṣatvavyava<span type="ref-block" n="3964 r_AS-VDh#185,13_r"/>sthiteḥ sugatamatasiddhiprasakteḥ sugatamataṃ hi na sarvathā vināśasya nirhetukatvam kiṃ tarhi kāryajanaka<span type="ref-block" n="3965 r_AS-VDh#185,14_r"/>hetuvyatiriktahetvanapekṣatvam iti vādāvasānaṃ syāt vināśatadvator viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ saṃbandha ity api <span type="ref-block" n="3966 r_AS-VDh#185,15_r"/>mithyābhidhānaṃ parasparamasaṃbaddhayos tadanupalabdheḥ prāgabhāvatadvator viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo 'nenaiva nirastaḥ kārya<span type="ref-block" n="3967 r_AS-VDh#185,16_r"/>kāraṇayor asyedaṃ kāryam iti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ katham ity api na codyaṃ tatra tadvyavahārasya kāryakāraṇabhāva<span type="ref-block" n="3968 r_AS-VDh#185,17_r"/>nibandhanatvāt tadvyatirekeṇa bhinnayor viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāsaṃbhavāt tato 'narthāntaraṃ vināśaḥ kāraṇaiḥ kriyate <span type="ref-block" n="3969 r_AS-VDh#185,18_r"/>iti pakṣāntaram api na samyak svakāraṇād utpannasya kuṭātmano vināśasya kāraṇāntarāṇāṃ vaiyarthyāt anyathā <span type="ref-block" n="3970 r_AS-VDh#185,19_r"/>parāparakāraṇānuparamaḥ syāt </p><p n="a_170" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3971 r_AS-VDh#185,20_r"/>iti bhāvanāṃ vināśasvabhāvatvaṃ sādhanaṃ sthiter api nirnimittatvaṃ sādhayet tathā hi yady adbhāvaṃ pratyanapekṣaṃ <span type="ref-block" n="3972 r_AS-VDh#185,21_r"/>tattadbhāvaniyatam  vastu <span type="ref-block" n="3973 r_AS-VDh#186,01_r"/>iti svabhāvahetuḥ na cāyam asiddhaḥ  na hi vastuno vyatiriktā sthitis taddhetunā kriyate tasyāsthāsnutvāpatteḥ sthitisaṃbandhā<span type="ref-block" n="3975 r_AS-VDh#186,03_r"/>t tasya sthāsnuteti cen na sthititadvatoḥ kāryakāraṇabhāvāsaṃbhavāt sahabhāvāt tayoḥ asahabhāve sthiteḥ pūrvaṃ <span type="ref-block" n="3976 r_AS-VDh#186,04_r"/>tatkāraṇasyāsthitiprasakteḥ sthiter api svakāraṇād uttarakālam anāśrayatvānuṣaṅgāt tayor āśrayāśrayibhāvaḥ <span type="ref-block" n="3977 r_AS-VDh#186,05_r"/>saṃbandhaḥ iti cen na arthāntarabhūtayoḥ kāryakāraṇabhāvābhāve tadabhāvābhyupagamāt kuṇḍabadaravat tadavyati<span type="ref-block" n="3978 r_AS-VDh#186,06_r"/>riktā sthitis taddhetunā vidhīyate ity ayam api pakṣo na śreyān tadvaiyarthyāt sthitisvabhāvasyāpi sthiti<span type="ref-block" n="3979 r_AS-VDh#186,07_r"/>karaṇe tatkāraṇānām anuparamaprasaṅgāt svayam asthitisvabhāvasya sthitikaraṇāyogād anutpattisvabhāvasyotpattikaraṇā<span type="ref-block" n="3980 r_AS-VDh#186,08_r"/>yogavat tataḥ sthitisvabhāvaniyato 'rthaḥ syāt sarvadā sthiter ahetukatvāt tad eva śabdavidyudādeḥ sākṣādanupalabdham upādānam anumīyate nirṇibandhanotpādaprasaṅgabhayān na punas taduttarakārya<span type="ref-block" n="3984 r_AS-VDh#186,12_r"/>m avastutvānuṣaṅgabhayād iti kim api mahāmohavilasitam śabdāder uttarakāryākaraṇe 'pi yogijñānasya karaṇān nā<span type="ref-block" n="3985 r_AS-VDh#186,13_r"/>vastutvaprasaktir iti cen na āsvādyamānarasasamānakālarūpopādānasya rūpākaraṇe 'pi rasasahakāritvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="3986 r_AS-VDh#186,14_r"/>tato rasād rūpānumānānupapatter aniṣṭaprasaṅgāt tathā dṛṣṭatvān nehāniṣṭaprasaṅga iti cet kiṃ punaḥ śabdād eva <span type="ref-block" n="3987 r_AS-VDh#186,15_r"/>śabdasyotpattir upalabdhā kadācit śaṅkhādiśabdasaṃtatau madhyāvasthāyāṃ śabdād eva śabdasyotpattir dṛṣṭeti <span type="ref-block" n="3988 r_AS-VDh#186,16_r"/>cet katham uttaraśabdotpattir adṛṣṭā tathaiva taddṛṣṭer iti śabdāder yogijñānakaraṇavaduttaraśabdādikaraṇam anumī<span type="ref-block" n="3989 r_AS-VDh#186,17_r"/>yatāṃ rūpopādānād rūpotpattivat  gagana<span type="ref-block" n="3990 r_AS-VDh#186,18_r"/>kusumavat yadi punaḥ paramārthataḥ kāryakāraṇabhāvasyābhāvād virodhyavirodhakabhāvādivat pratikṣaṇaṃ vivarto 'pi <span type="ref-block" n="3991 r_AS-VDh#186,19_r"/>neṣyate saṃvidadvaitābhyupagamād iti matis tadā  syādvādibhir āpā<span type="ref-block" n="3992 r_AS-VDh#186,20_r"/>dyasya pretyabhāvapuṇyapāpakriyābandhamokṣatatphalābhāvasya svayam evābhyupagamād atibhītapralāpamātram etad ālakṣyate <span type="ref-block" n="3993 r_AS-VDh#186,21_r"/>saṃvidadvaitasya sādhanāsaṃbhavāt saṃvinmātrasya svakāryākaraṇe 'narthakriyākāriṇo vastutvavirodhān nityatvavat <span type="ref-block" n="3994 r_AS-VDh#187,01_r"/>tasya svakāryakaraṇe kāryakaraṇasvabhāvasiddheḥ saṃvidadvaitena bhedabhrāntibādhane bādhyabādhakabhāvaḥ tadabādhane <span type="ref-block" n="3995 r_AS-VDh#187,02_r"/>tasyāvyavasthitiḥ pratipakṣavyavacchedābhāvāt saṃvṛtimātreṇa  na hi kāryakāraṇakṣaṇānām akāryakāraṇakṣaṇebhyas tādātmyābhāvai<span type="ref-block" n="3997 r_AS-VDh#187,04_r"/>kānte kaścid viśeṣo nairantaryādiḥ saṃbhavati tasya bhinnasaṃtānakāryakāraṇakṣaṇeṣv api bhāvāt  kathaṃcit tādātmyasyaivaikasaṃtānakṣaṇānāṃ svabhāvaviśeṣasya vyava<span type="ref-block" n="3999 r_AS-VDh#187,06_r"/>sthiter avyabhicāriṇaḥ kāryakāraṇabhāvasya sugatetarakṣaṇeṣu bhinnasaṃtāneṣv api bhāvāt bhedatādātmyayor hi <span type="ref-block" n="4000 r_AS-VDh#187,07_r"/> saṃvidi vedyavedakākārabhede 'pi tādātmyopagamād anyathaikajñānatva<span type="ref-block" n="4001 r_AS-VDh#187,08_r"/>virodhāt saṃvidākāravedyādyākāravivekayoḥ pratyakṣaparokṣayor bhede 'pi saṃvidekatvāṅgīkaraṇāt kathaṃ<span type="ref-block" n="4002 r_AS-VDh#187,09_r"/>cittādātmyābhāve saṃtānaniyamanibandhanasya svabhāvaviśeṣasyānupalabdheḥ  kṣaṇakṣayaikānte saṃtānasyaiva sādhayituṃ duḥśakyatvāt  sa evāhaṃ tad evedam iti pratyabhijñānād anusmaraṇād abhilāṣādeś ca saṃtānaniyamasiddhir iti cen na <span type="ref-block" n="4005 r_AS-VDh#187,12_r"/>tasyaivāsaṃbhavāt sarvathā vailakṣaṇye puṃso 'rthasya ca  tadanādivāsanāvaśāt tanniyama <span type="ref-block" n="4007 r_AS-VDh#187,14_r"/>iti cen na kathaṃcid apy atādātmye kāryakāraṇakṣaṇayos tadaghaṭanāt tadvat  ' na cārthakriyā kāryakāraṇarūpā saty eva kāraṇe <span type="ref-block" n="4009 r_AS-VDh#187,16_r"/>syād asaty eva vā  kāraṇakṣaṇakāle eva sarva<span type="ref-block" n="4010 r_AS-VDh#187,17_r"/>syottarottarakṣaṇasaṃtānasya bhāvāt  sādhanaṃ <span type="ref-block" n="4011 r_AS-VDh#187,18_r"/>sarvathārthakriyāvirodhād iti sādhyaṃ ca kṣaṇikaṃ pakṣo buddhimadbhir anādaraṇīya iti pratyabhijñādyabhāvāt pretyabhāvā<span type="ref-block" n="4012 r_AS-VDh#187,19_r"/>dyasaṃbhava iti ca asmin pakṣe prayāsābhāvāt yadi punar asaty eva kāraṇe kāryaṃ tadā kāraṇakṣaṇāt pūrvaṃ <span type="ref-block" n="4013 r_AS-VDh#187,20_r"/>paścāc cānādir anantaś ca kālaḥ kāryasahitaḥ syāt kāraṇābhāvāviśeṣāt tadaviśeṣe 'pi kāryasya svayaṃ niya<span type="ref-block" n="4014 r_AS-VDh#187,21_r"/>takālatve nityasya sarvadā bhāvāviśeṣe 'pi tat syād ity uktam </p><p n="a_171" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4015 r_AS-VDh#188,01_r"/>kiṃ ca kṣaṇikapakṣe na tāvat sad eva kāryam utpadyate svamatavirodhād utpattyanuparamaprasaṅgāc ca </p><p n="a_173" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4018 r_AS-VDh#188,04_r"/>paryāyākāreṇeva dravyākāreṇāpi sarvathā yady asatkāryaṃ tadā tan mā janiṣṭa khapuṣpam iva tathā hi yat <span type="ref-block" n="4019 r_AS-VDh#188,05_r"/>sarvathāpy asat tan na jāyamānaṃ dṛṣṭaṃ yathā khapuṣpam tathā ca parasya kāryam iti vyāpakaviruddhopala<span type="ref-block" n="4020 r_AS-VDh#188,06_r"/>bdhiḥ kāryatvaṃ hi kathaṃcit sattvena vyāptam tadviruddhaṃ sarvathāpy asattvam pratītaṃ hi loke  sad eva katham asat syādvirodhād iti na codyaṃ  ś citravedanavad ity uktaprāyam  katham anvayavyatirekayor abheda iti <span type="ref-block" n="4024 r_AS-VDh#188,10_r"/>cet kāraṇasya bhāve bhāvasyaiva tadabhāve 'bhāvarūpatvāt na hi kāraṇasyābhāve 'bhāva eva bhāve bhāvo na <span type="ref-block" n="4025 r_AS-VDh#188,11_r"/>pratīyate yatas tadabhedo na syāt kathaṃ bhāvasvabhāvanibandhanānvayavyatirekapratītis tasyā bhāvābhāvasvabhāva<span type="ref-block" n="4026 r_AS-VDh#188,12_r"/>nibandhanatvād ity apy anāśaṅkanīyaṃ svabhāvāntarasyaivābhāvavyavahārārhatvāt pāvakaviviktapradeśaviśeṣasyaiva pāva<span type="ref-block" n="4027 r_AS-VDh#188,13_r"/>kābhāvasya dhūmarahitadeśasya ca dhūmābhāvasya pratītigocaratvāt pāvakābhāve dhūmābhāvasya ca vyatirekala<span type="ref-block" n="4028 r_AS-VDh#188,14_r"/>kṣaṇatvāt siddhaṃ vyatirekapratīter bhāvasvabhāvanibandhanatvam anvayapratīter iva iti nirārekaṃ nīrūpasyābhāvasya <span type="ref-block" n="4029 r_AS-VDh#188,15_r"/>pratikṣepāt na ca sarvathāpy asataḥ kāryatve 'nvayavyatirekapratītiḥ kāryakāraṇabhāvavyavasthāhetuḥ kāraṇābhāve <span type="ref-block" n="4030 r_AS-VDh#188,16_r"/>eva kāryasya bhāvād bhāve cābhāvāt iti niveditaprāyam  d iti vyavatiṣṭhate kāryatvakathaṃcitsattvayor eva vyāpyavyāpakabhāvasya prasiddhes tathā pratīteḥ <span type="ref-block" n="4032 r_AS-VDh#188,18_r"/>tata eva  <span type="ref-block" n="4033 r_AS-VDh#188,19_r"/>na hi sarvathāpy asatkāryam abhūtaṃ na bhavati yataḥ kathaṃcid apy asthitam anutpannaṃ ca na syāt kathaṃcit sata eva <span type="ref-block" n="4034 r_AS-VDh#189,01_r"/>sthitatvotpannatvaghaṭanād vināśaghaṭanavat sat utpādavyayadhrauvyayuktatvalakṣaṇatvāt na cotpādāditrayarahitaṃ <span type="ref-block" n="4035 r_AS-VDh#189,02_r"/>vastu samasti yataḥ kāraṇavat syāt niranvayavināśe tatkāraṇasya tadbhāvāyogāt kāryasya tadbhāvāyogavat </p><p n="a_174" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4036 r_AS-VDh#189,03_r"/> <span type="ref-block" n="4037 r_AS-VDh#189,04_r"/>siddham tan na  na hi mṛtpiṇḍasthā<span type="ref-block" n="4039 r_AS-VDh#189,06_r"/>sādīnāṃ tantupaṭādīnāṃ ca sarvathā vailakṣaṇyenānvayābhāvāviśeṣe 'pi mṛtpiṇḍa evopādānaṃ sthāsasya sthāsa <span type="ref-block" n="4040 r_AS-VDh#189,07_r"/>eva kośasya kośa eva kuśūlasya kuśūla eva ghaṭasya na punas tantvādayaḥ sthāsādīnām iti niyamaniba<span type="ref-block" n="4041 r_AS-VDh#189,08_r"/>ndhanaṃ kim apy asti yataḥ pūrvapūrvasyottarībhavanaṃ mṛtpiṇḍasthāsādiṣu sakalalokasākṣikaṃ na bhavet vailakṣaṇyā<span type="ref-block" n="4042 r_AS-VDh#189,09_r"/>navadhāraṇaṃ nibandhanam iti cet tad yadi sadṛśāparāparotpattivipralambhāt pratipattṝṇām iṣyate tadā samasamayavarti<span type="ref-block" n="4043 r_AS-VDh#189,10_r"/>tilādīnāṃ saṃtatyotpadyamānānāṃ vailakṣaṇyānavadhāraṇaṃ syāt tataś ca parasparabhinnasaṃtatīnām apy upādānatvaṃ <span type="ref-block" n="4044 r_AS-VDh#189,11_r"/>prasajyeta viśeṣābhāvāt yathaiva hy ekasaṃtānavartinaḥ sadṛśasyāparāparasyotpattiḥ sādṛśyam abhāvāvyavadhānaṃ ca <span type="ref-block" n="4045 r_AS-VDh#189,12_r"/>bāhyaṃ vipralambhastvanādyabhedavāsanāhitam abhedajñānam antaraṅgaṃ vailakṣaṇyānavadhāraṇasya kāraṇaṃ tathā bhinnasaṃtatī<span type="ref-block" n="4046 r_AS-VDh#189,13_r"/>nām api tilādīnām iti na viśeṣaḥ nanu bhinnadeśānāṃ teṣāṃ satyām api sādṛśyotpattau nābhāvenāvyava<span type="ref-block" n="4047 r_AS-VDh#189,14_r"/>dhānam antarāle parasparam abhāvasya vyavadhāyakasya bhāvād iti na mantavyaṃ mṛtpiṇḍasthāsādīnām ekasaṃtānavarti<span type="ref-block" n="4048 r_AS-VDh#189,15_r"/>nām api bhinnadeśatvasaṃbhavād abhāvavyavadhānaprasaṅgāt na hi teṣāṃ kāla eva bhidyate na punar deśas tasya <span type="ref-block" n="4049 r_AS-VDh#189,16_r"/>nityatvaprasaṅgāt sarvasvalakṣaṇānāṃ svarūpamātradeśatayā deśabhāvād adoṣa iti cet katham evaṃ bhinnasaṃtatiti<span type="ref-block" n="4050 r_AS-VDh#189,17_r"/>lādīnāṃ bhinnadeśatā svarūpalakṣaṇadeśabhedād iti cen mṛtpiṇḍādīnām api tata eva sāstu na cānyatrāpītya<span type="ref-block" n="4051 r_AS-VDh#189,18_r"/>viśeṣa eva sādṛśyaviśeṣād viśeṣa ity api mithyā sādṛśyasyāpi paramārthataḥ kvacid abhāvāt sāmānyavat <span type="ref-block" n="4052 r_AS-VDh#189,19_r"/>atatkāryakāraṇavyāvṛttyā kalpitasya tu sādṛśyasya ko viśeṣa iti cintyam vailakṣaṇyānavadhāraṇahetutva<span type="ref-block" n="4053 r_AS-VDh#189,20_r"/>m iti cet kṛṣṇatilādiṣu bhinnasaṃtāneṣv api samānam parasparāśrayatvānuṣaṅgaś caivam sati sādṛśyaviśeṣe <span type="ref-block" n="4054 r_AS-VDh#189,21_r"/>mṛtpiṇḍādiṣu vailakṣaṇyānavadhāraṇaṃ tasmin sati sādṛśyaviśeṣaniścayaḥ iti naikasyāpi nirṇayaḥ syāt <span type="ref-block" n="4055 r_AS-VDh#190,01_r"/>nanv aniścitād eva sādṛśyaviśeṣād abhedādhyavasāyarūpaṃ vailakṣaṇyānavadhāraṇaṃ niścīyate tataḥ sādṛśyaviśeṣā<span type="ref-block" n="4056 r_AS-VDh#190,02_r"/>numānān netaretarāśrayatvaṃ tayor iti cen na evaṃ yamalakādiṣv api tadanumānaprasaṅgād anvayasyāpi tadvatprasakteḥ </p><p n="a_175" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4057 r_AS-VDh#190,03_r"/>nanu ca  viśeṣāviśeṣayor adṛṣṭau tadrahitavastu<span type="ref-block" n="4059 r_AS-VDh#190,05_r"/>rūpopalambhābhāvāt  pūrvottarasvabhāvahānopādānamātre tadasiddheḥ sthitimātra<span type="ref-block" n="4061 r_AS-VDh#190,07_r"/>vat  saṃvṛtimātreṇopaka<span type="ref-block" n="4062 r_AS-VDh#190,08_r"/>lpitād upādānaniyamāt kāryotpattāv anāśvāsadarśanāt svapnavat  tanniyamakalpanā  na hi yatraiva vivāda<span type="ref-block" n="4065 r_AS-VDh#190,11_r"/>s tad eva niyamahetur iti yuktaṃ vaktum avicārakatvaprasaṅgāt yathādarśanaṃ niyamakalpanāyāṃ hetāv api  na hi tantutadviśeṣayor anyatarasya vidhau niṣedhe ca niyam animittam asti na hi tantava <span type="ref-block" n="4068 r_AS-VDh#190,14_r"/>evātānādiviśeṣanirapekṣāḥ paṭasvabhāvaṃ pratilabhamānāḥ samupalabhyante yena tantumātrasyaiva vidhiniyamo viśeṣapra<span type="ref-block" n="4069 r_AS-VDh#190,15_r"/>tiṣedhaniyamo vā syāt nāpi tantunirapekṣo viśeṣa eva paṭasvabhāvaṃ svīkurvann apalabhyate yato viśeṣavidhiniya<span type="ref-block" n="4070 r_AS-VDh#190,16_r"/>mas tantupratiṣedhaniyamo vāvatiṣṭheta na copalabdhyanupalabdhī muktvānyannimittaṃ tadvidhipratiṣedhayor niyamo 'sti <span type="ref-block" n="4071 r_AS-VDh#190,17_r"/>yena tadatyaye 'pi tadubhayapratīter apalāpaḥ śobheta nanu ta nāsti tanvādyanvaya upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhe<span type="ref-block" n="4072 r_AS-VDh#190,18_r"/>r iti svabhāvānupalabdhis tatpratiṣedhaniyamanimittaṃ viśeṣamātrasyaivopalabdhes tadvidhiniyamahetutvād iti cen na <span type="ref-block" n="4073 r_AS-VDh#190,19_r"/>tantvādyanvayavattadviśeṣasyāpi nirapekṣasyopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdher aviśeṣāt pratiṣedhaniyamaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="4074 r_AS-VDh#191,01_r"/> sarvathānvaya<span type="ref-block" n="4075 r_AS-VDh#191,02_r"/>viśeṣayor eva pratiṣedhaniyamasya nimittābhāvāt tadubhayarūpajātyantarasyaiva vidhiniyamasya nimittasadbhāvāt <span type="ref-block" n="4076 r_AS-VDh#191,03_r"/>tannimittasyārthakriyākāritvasya sakalapramāṇopalambhasya ca prasiddher virodhādyasaṃbhavāc ca tad evaṃ kṣaṇikaikā<span type="ref-block" n="4077 r_AS-VDh#191,04_r"/>ntapakṣe </p><p n="a_177" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4080 r_AS-VDh#191,07_r"/>kṣaṇikaikāntapakṣe 'pīti vivartate tena pūrvottarakṣaṇānāṃ na hetuphalabhāvo vāsyavāsakabhāvaḥ karmaphalasaṃ<span type="ref-block" n="4081 r_AS-VDh#191,08_r"/>bandhaḥ pravṛttyādir vāsti sarvathā'nanvaye saty anyabhāvāt saṃtānāntaravat teṣām ekasaṃtānatvāt so 'stīti cen na <span type="ref-block" n="4082 r_AS-VDh#191,09_r"/>ekasaṃtānasya tadvataḥ pṛthagasattvāt saṃtānina evāparāmṛṣṭabhedāḥ santāna iti svayam abhyupagamāt sarveṣāṃ <span type="ref-block" n="4083 r_AS-VDh#191,10_r"/>vailakṣaṇyāviśeṣāt santānasaṃkaraprasaṅgaś cāviśeṣeṇāparāmṛṣṭabhedatvasya saṃbhavāt ete evābhedaparāmarśavi<span type="ref-block" n="4084 r_AS-VDh#191,11_r"/>ṣayā na punar anye iti viśeṣanibandhanasyābhāvāt  pratyakṣeṇāpratīte 'rthe svabhāvasyāśruyitum aśakyatvāt <span resp="?" rend="underline"> pratyakṣeṇa pratīte 'rthe yadi paryanuyujyate</span> svabhā<span type="ref-block" n="4087 r_AS-VDh#191,14_r"/>vair uttaraṃ vācyaṃ dṛṣṭe kānupapannatā iti svayam abhidhānāt na ca parasparaṃ vilakṣaṇānām eva kṣaṇānām atyanta<span type="ref-block" n="4088 r_AS-VDh#191,15_r"/>manvayāsattve 'py antar bahir vā saṃtatayo 'saṃkīrṇā eva pratyakṣataḥ pratītāḥ tasyaikakṣaṇagocaratayā saṃtānāviṣaya<span type="ref-block" n="4089 r_AS-VDh#191,16_r"/>tvāt nāpy anumānataḥ svabhāvasya kāryasya vā talliṅgasya pratibaddhasyānavadhāraṇāt pratyabhijñānādi tada<span type="ref-block" n="4090 r_AS-VDh#191,17_r"/>numāne liṅgam iti cen na tasya kvacid anvayāsiddher vyatirekāniścayāc ca tata eva nānyathānupapattiḥ pratya<span type="ref-block" n="4091 r_AS-VDh#191,18_r"/>bhijñānādeḥ saṃtānābhāve 'saṃbhavaniyamaniścayāyogāt tatraikadravyapratyāsatter eva tataḥ prasiddher viruddhatvanirṇa<span type="ref-block" n="4092 r_AS-VDh#191,19_r"/>yāt tato na saṃtāno 'sti svabhāvata evāsaṃkīrṇāḥ saṃtānāntarair iti sūktam </p><p n="a_178" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4093 r_AS-VDh#192,01_r"/>syān matam </p><p n="a_180" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4096 r_AS-VDh#192,04_r"/> ātmā saṃtāna iti sukhādi<span type="ref-block" n="4097 r_AS-VDh#192,05_r"/>pariṇāmebhyo bhinnasya vastuno vyāpakasyātmatvād arthabhedābhāvāt tathā nāmāntarakaraṇe ca  r nānyaḥ saṃtāno vāstavaḥ syāt nityavikalpe tasya saṃtānivyāpakatvābhāvo 'nekasva<span type="ref-block" n="4099 r_AS-VDh#192,07_r"/>bhāvena tadvyāpakatve tasya nityaikarūpatvavirodhāt ekasvabhāvena tadvyāpakatve saṃtāninām ekarūpatvāpatteḥ <span type="ref-block" n="4100 r_AS-VDh#192,08_r"/>kutaḥ saṃtānaḥ anekavyāpinaḥ kramaśaḥ saṃtānatvāt tadanitye vikalpe 'pi na saṃtānaḥ saṃtānivadbhedā<span type="ref-block" n="4101 r_AS-VDh#192,09_r"/>d ekapratyavamarśāviṣayatvāt  ananya iti śabdavikalpala<span type="ref-block" n="4102 r_AS-VDh#192,10_r"/>kṣaṇatvād eka anyeṣv ananyaśabdo 'yaṃ saṃvṛtiḥ saugatair abhidhīyate saṃtānaḥ so 'pi kathaṃ <span type="ref-block" n="4103 r_AS-VDh#192,11_r"/>mṛṣā na syāt astu vyalīko 'yaṃ vyavahāras tatheṣṭatvād iti cet tarhi  sakalasaṃtānināṃ sāṅkaryasyāparihṛtatvāt upacaritenaikasaṃtānena <span type="ref-block" n="4105 r_AS-VDh#192,13_r"/>keṣāṃcid eva sveṣṭasaṃtānināṃ vyāpter niyamayitum aśakteḥ yadi tu mukhyārtha eva saṃtānaḥ syāt tadā na saṃvṛtiḥ <span type="ref-block" n="4106 r_AS-VDh#192,14_r"/>saṃvṛtir eva saṃtānas tathopacārād iti cen na tasya mukhyaprajojanatvavirodhāt mukhyaprayojanaś cāyaṃ pratyabhijñā<span type="ref-block" n="4107 r_AS-VDh#192,15_r"/>nāder mukhyasya kāryasya karaṇāt  na hy agnir māṇavaka <span type="ref-block" n="4109 r_AS-VDh#192,17_r"/>ity upacārāt pākādāv ādīyate tathā saṃtāno 'py upacaritaḥ saṃtāniniyamahetur na syāt iti tadavasthaṃ saṃtā<span type="ref-block" n="4110 r_AS-VDh#192,18_r"/>nisāṅkaryaṃ saṃtānasyaikasya saṃtānibhyo bhinnasyābhinnasyobhayarūpasyānubhayarūpasya cāsaṃbhavāt tata eva </p><p n="a_182" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4113 r_AS-VDh#192,21_r"/>yo yo dharmas tatra tatra catuṣkoṭer vikalpasya vacanāyogaḥ yathā sattvaikatvādidharmeṣu dharmaś ca saṃtāna<span type="ref-block" n="4114 r_AS-VDh#193,01_r"/>tadvatos tattvam anyatvaṃ ca iti tatrāvācyatvasiddhiḥ prasiddhaṃ hi  <span type="ref-block" n="4116 r_AS-VDh#193,03_r"/>sarvo hi vastudharmaḥ san vā syād asan vā ubhayo vānubhayo vā  yojyam <span type="ref-block" n="4118 r_AS-VDh#193,05_r"/>tathā hi vastuno dharmasyānanyatve vastumātraprasakter anyatve vyapadeśāsiddher asaṃbandhāt ubhaye cobhayapakṣabhā<span type="ref-block" n="4119 r_AS-VDh#193,06_r"/>vidoṣo 'nubhayapakṣe nirupākhyatvam iti tathānabhidheyatvaṃ prasidhyat sarvatra saṃtānasaṃtāninor api tattvānya<span type="ref-block" n="4120 r_AS-VDh#193,07_r"/>tvābhyām avācyatvaṃ prasādhayati viśeṣābhāvāt iti yeṣām ākūtaṃ tair api </p><p n="a_184" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4123 r_AS-VDh#193,10_r"/> <span type="ref-block" n="4124 r_AS-VDh#193,11_r"/>tato bhavadbhir avaktavyacatuṣkoṭivikalpo 'pi na kathanīyaḥ iti na parapratyāyanaṃ nāma  jātyantaram eva hy anekāntātmakaṃ sarvathaikāntavika<span type="ref-block" n="4126 r_AS-VDh#193,13_r"/>lpātītatvāt sarvavikalpātītam iti vācoyuktāv eva vastūktaṃ syān nānyathā tasyāviśeṣaṇatvāt svapuṣpavat <span type="ref-block" n="4127 r_AS-VDh#193,14_r"/>na hi sarvathāpy asadanabhilāpyam avastv iti vā viśeṣaṇaṃ svīkurute yato viśeṣyaṃ syāt na cāviśeṣyam avi<span type="ref-block" n="4128 r_AS-VDh#193,15_r"/>śeṣaṇaṃ ca kiṃcid adhyakṣasaṃ vidi pratibhāsate svasaṃvedanasyāpi sattvaviśeṣaṇaviśiṣṭatayā viśeṣyasyaivāvabhāsa<span type="ref-block" n="4129 r_AS-VDh#193,16_r"/>nāt taduttaravikalpabuddhau svasya saṃvedanam iti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo 'vabhāsate na tu svarūpe tasyeti cet tarhi <span type="ref-block" n="4130 r_AS-VDh#193,17_r"/>kim aviśeṣyaviśeṣaṇaṃ saṃvedanam iti svataḥ pratibhāsate tathopagame siddho viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ saṃvidi <span type="ref-block" n="4131 r_AS-VDh#193,18_r"/>tatrāviśeṣaṇaviśeṣyatvasyaiva viśeṣaṇatvāt sarvathāpy asato viśeṣaṇaviśeṣyatvasya pratiṣedhāyogāt <span type="ref-block" n="4132 r_AS-VDh#193,19_r"/>tathā hi </p><p n="a_186" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4135 r_AS-VDh#193,22_r"/> svadravyakṣetrakālabhāvair na  dravyādyantarabhāveneva svadravyādibhāvenāpy asattve kuto vidhir nāma tadabhāve <span type="ref-block" n="4137 r_AS-VDh#194,01_r"/>na pratiṣedhas tasya kathaṃcid vidhipūrvakatvāt tataḥ kathaṃcid abhilāpyasya sataḥ pratiṣedhād anabhilāpyatvaṃ yuktam <span type="ref-block" n="4138 r_AS-VDh#194,02_r"/>kathaṃcid viśeṣaṇaviśeṣyātmanaś ca sato 'viśeṣyaviśeṣaṇatvam iti naikāntataḥ kiṃcid anabhilāpyam aviśeṣyaviśe<span type="ref-block" n="4139 r_AS-VDh#194,03_r"/>ṣaṇaṃ vābhyupajñātavyam  svalakṣaṇaṃ hi svarūpeṇāsādhāraṇenā<span type="ref-block" n="4140 r_AS-VDh#194,04_r"/>nirdeśyaṃ nānirdeśyam iti śabdena tathā nirdeśyatvād anyathā vacanavirodhāt tathā pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham api <span type="ref-block" n="4141 r_AS-VDh#194,05_r"/>svarūpeṇa kalpanāpoḍham eva na kalpanāpoḍham iti kalpanāpekṣayā tasyānyathā kalpanāpoḍhatvena kalpanāviro<span type="ref-block" n="4142 r_AS-VDh#194,06_r"/>dhāt sakalavikalpavāg gocarātītasya nirupākhyatvaprasaṅgāt tadvatsyādvādināṃ na kiṃcid vipratiṣiddham <span type="ref-block" n="4143 r_AS-VDh#194,07_r"/> yathaiva hy abhāva iti bhāvāntaram abhidhīyate 'nabhilāpya iti cābhilāpyāntaraṃ tathā bhāvo 'bhilāpya <span type="ref-block" n="4145 r_AS-VDh#194,09_r"/>ity api bhāvāntarābhilāpyāntarābhāvaḥ kathyate tathā pratīteḥ abhāvaśabdair bhāvaśabdaiś cābhāvasya bhāvasya <span type="ref-block" n="4146 r_AS-VDh#194,10_r"/>caikāntato 'bhidhāne śābdavyavahāravirodhāt tasya pradhānaguṇabhāvena vidhiniṣedhayor upalambhāt tathaiva <span type="ref-block" n="4147 r_AS-VDh#194,11_r"/>pravṛttinivṛttyor avisaṃvādasiddher anyathā visaṃvādāt tataḥ sūktam idam asadbhedo na bhāvas tu sthānaṃ vidhi<span type="ref-block" n="4148 r_AS-VDh#194,12_r"/>niṣedhayoḥ'' iti kathaṃcit sadviśeṣasyaiva padārthasya vidhiniṣedhādhikaraṇatvasamarthanāt tathā ca parābhyupagata<span type="ref-block" n="4149 r_AS-VDh#194,13_r"/>m eva tattvaṃ sarvathānabhilāpyam āyātam ity abhidhīyate </p><p n="a_188" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4152 r_AS-VDh#194,16_r"/>sakaladharmavidhuram adharmisvabhāvaṃ tāvad avastv eva sakalapramāṇāviṣayatvāt tad evānabhilāpyaṃ yuktaṃ na <span type="ref-block" n="4153 r_AS-VDh#194,17_r"/>punar vastu pramāṇapariniṣṭhitam tad api sarvāntaiḥ parivarjitam avastu paraparikalpanāmātrād abhidhīyate na punaḥ <span type="ref-block" n="4154 r_AS-VDh#194,18_r"/>pramāṇasāmarthyāt kasyacid vastuna eva svadravyādyapekṣālakṣaṇaprakriyāyā viparyāsād avastutvavyavasthiteḥ <span type="ref-block" n="4155 r_AS-VDh#194,19_r"/>svarūpasiddhasya ghaṭasya ghaṭāntararūpeṇāghaṭatvavat kasyacid vastuto vastvantararūpeṇāvastutvapratīteḥ nanu <span type="ref-block" n="4156 r_AS-VDh#194,20_r"/>parasparaviruddham idam abhihitaṃ vastutvetarayor anyonyaparihārasthitatvād iti  na hy abrāhmaṇam ānayet yādi śabdair vākyatvam upagatair brāhmaṇā<span type="ref-block" n="4158 r_AS-VDh#194,22_r"/>dipadārthābhāvavācibhis tadanyakṣatriyādibhāvābhidhānam asiddhaṃ yenāvastvanabhilāpyaṃ syād iti śabdena vākyatā<span type="ref-block" n="4159 r_AS-VDh#195,01_r"/>m upagatena vastuśūnyatvavācinā vastvantarābhidhānaṃ virudhyate  iti nātra sādhyavikalam udāharaṇaṃ khe <span type="ref-block" n="4161 r_AS-VDh#195,03_r"/>puṣpābhāvasya khasvarūpatvāt supratītaṃ hi loke  na hi vastunaḥ sarvathā bhāva eva svarūpeṇeva pararūpeṇāpi bhāvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="4163 r_AS-VDh#195,05_r"/>nāpy abhāva eva pararūpeṇeva svarūpeṇāpy abhāvaprasaṅgāt na ca svarūpeṇa bhāva pararūpeṇābhāvaḥ parātmanā <span type="ref-block" n="4164 r_AS-VDh#195,06_r"/>cābhāva eva svātmanā bhāva iti vaktuṃ yuktaṃ tadapekṣaṇīyanimittabhedāt svātmānaṃ hi nimittam apekṣya <span type="ref-block" n="4165 r_AS-VDh#195,07_r"/>bhāvapratyayam upajanayati sarvo 'rthaḥ parātmanaṃ tv apekṣyābhāvapratyayam iti ekatvadvitvādisaṃkhyāvad ekatra vastuni <span type="ref-block" n="4166 r_AS-VDh#195,08_r"/>bhāvābhāvayor bhedo vyavatiṣṭhate na hy ekatra dravye dravyāntaram apekṣya dvitvādisaṃkhyā prakāśamānā svātmamātrāpe<span type="ref-block" n="4167 r_AS-VDh#195,09_r"/>kṣaikatvasaṃkhyāto 'nanyā pratīyate nāpi so 'bhayī tadvato bhinnaiva tasyāsaṃkhyeyatvaprasaṅgāt saṃkhyāsamavāyād api <span type="ref-block" n="4168 r_AS-VDh#195,10_r"/>tathātvāsiddheḥ samavāyasya tadasaṃbandhāt tasya svasamavāyisaṃbandhakalpanāyām apy anavasthānuṣaṅgāt kathaṃcit tādā<span type="ref-block" n="4169 r_AS-VDh#195,11_r"/>tmyam anteraṇa samavāyāsaṃbhavāc ca tadvan na bhāvābhāvau vastuno 'nyāv eva nissvabhāvatvaprasakteḥ atha sattvāsattvā<span type="ref-block" n="4170 r_AS-VDh#195,12_r"/>bhyām anyasyāpi vastuno dravyatvādisvabhāvasadbhāvān na niḥsvabhāvatvam iti mataṃ tad apy asādhīyo dravyatvādravyatvā<span type="ref-block" n="4171 r_AS-VDh#195,13_r"/>bhyām api tasyānyatvāt tābhyām ananyatve kathaṃcid bhāvābhāvābhyām apy ananyatvasiddheḥ svabhāvaparabhāvābhyāṃ vastuno <span type="ref-block" n="4172 r_AS-VDh#195,14_r"/>bhāvābhāvavyavasthitiḥ kiṃ na syād yataḥ khe puṣpābhāvo 'bhilāpyo vastv eva na bhavet iti niravadyam udāharaṇam </p><p n="a_189" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4173 r_AS-VDh#195,15_r"/>kiṃ ca kṣaṇikaikāntavādinām </p><p n="a_191" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4176 r_AS-VDh#195,18_r"/>pareṣāṃ sarve dharmā yady avaktavyā eva tadā teṣāṃ kiṃ punar vacanaṃ dharmadeśanārūpaṃ parārthānumānalakṣaṇaṃ sādha<span type="ref-block" n="4177 r_AS-VDh#195,19_r"/>nadūṣaṇavacanaṃ vā na kiṃcit syād iti maunam eva śaraṇam yadi punaḥ saṃvṛtirūpaṃ vacanam upagamyate tadāpi <span type="ref-block" n="4178 r_AS-VDh#195,20_r"/>mṛṣaiva saṃvṛtir eṣābhyupagantavyā paramārthaviparyayarūpatvāt tasyāḥ iti tattvataḥ kiṃ vacanaṃ syāt  svava<span type="ref-block" n="4180 r_AS-VDh#195,22_r"/>canavirodhānuṣaṅgāt sarvadā maunavratiko 'ham iti pratipādayata iva parān  cet sarve dharmā ity ava<span type="ref-block" n="4181 r_AS-VDh#196,01_r"/>ktavyā iti cābhilapyante bhavadbhir na  saṃvṛtyeti hi svarūpeṇa pararūpeṇobhayarūpeṇa <span type="ref-block" n="4182 r_AS-VDh#196,02_r"/>vā tattvena mṛṣātveneti vā vikalpeṣu nopapadyate tatra saṃvṛttyā vaktavyā iti  svarūpeṇābhilāpyānām anabhilāpyatvavirodhāt  nābhilāpyāḥ <span type="ref-block" n="4184 r_AS-VDh#196,04_r"/> gotraskhalanavat svarūpeṇeti vaktavye pararūpeṇeti vacanāt viśeṣarūpavat <span type="ref-block" n="4185 r_AS-VDh#196,05_r"/>sāmānyarūpasyāpi vaktavyatayāṅgīkriyamāṇāsya svarūpatvāt tasyāsvarūpatve viśeṣarūpasyāpy asvarūpatvāpatteḥ <span type="ref-block" n="4186 r_AS-VDh#196,06_r"/>svayaṃ niḥsvarūpatvaprasaṅgāt  kevalaṃ vacaḥ<span type="ref-block" n="4187 r_AS-VDh#196,07_r"/>skhalanaṃ gamyeta tattvena vaktavyā iti vacane prastute saṃvṛttyā vaktavyā iti vacanapravṛtteḥ  sarvathā mṛṣoktānām anuktasamatvāt  sarvathānabhilā<span type="ref-block" n="4189 r_AS-VDh#196,09_r"/>pyānāṃ sarvadharmāṇām anabhilāpyā iti vacanenāpy abhilāpyatvāsaṃbhavāt tathā parapratyāyanāyogāt </p><p n="a_192" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4190 r_AS-VDh#196,10_r"/>kiṃ cedaṃ tattvam </p><p n="a_194" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4193 r_AS-VDh#196,13_r"/> nanu ca maunavratāt prayo<span type="ref-block" n="4194 r_AS-VDh#196,14_r"/>janābhāvād bhayāl lajjāder vā'nabhilāpyatvasiddheḥ kathaṃ prakārāntarāsaṃbhava iti cen na maunavratādīnām aśakyatve 'ntarbhā<span type="ref-block" n="4195 r_AS-VDh#196,15_r"/>vāt teṣāṃ karaṇavyāpārāśaktinimittatvāc ca na caivam anavabodhas tataḥ prakārāntaraṃ na syāt tattvāvabodhe <span type="ref-block" n="4196 r_AS-VDh#196,16_r"/>sati karaṇavyāpārāśaktāv apy antarjalpasaṃbhavāt tattvāvabodhābhāve 'pi ca karaṇavyāpāraśaktisadbhāvāt <span type="ref-block" n="4197 r_AS-VDh#196,17_r"/>anavabodhāśakyatvayor iha  prakārāntaratvam eva  <span type="ref-block" n="4198 r_AS-VDh#196,18_r"/>kasyacit kvacid avabodhasadbhāvāt sugatasya prajñāpāramitatvāt kṣamāmaitrīdhyānadānavīryaśīlaprajñākaruṇopāyapramo<span type="ref-block" n="4199 r_AS-VDh#196,19_r"/>dalakṣaṇadaśabalatvopagamāc ca kasyacid eva karaṇāpāṭavāt tad anenāśakyatvānavabodhavacanalakṣaṇasyādyantokti<span type="ref-block" n="4200 r_AS-VDh#196,20_r"/>dvayasyāsaṃbhavo vyākhyātaḥ sāmarthyād arthasyābhāvād evāvācyatvam iti kiṃ vyājenāvaktavyaṃ tattvam iti vacana<span type="ref-block" n="4201 r_AS-VDh#196,21_r"/>rūpeṇa sphuṭam abhidhīyatāṃ sarvathārthābhāva iti tathā vacane vañcakatvāyogād anyathānāptatvaprasakteḥ  <span type="ref-block" n="4202 r_AS-VDh#197,01_r"/> ko hy atra viśeṣo 'rthasyābhāvād avācyatvaṃ nairātmyam iti ca <span type="ref-block" n="4203 r_AS-VDh#197,02_r"/> na hi dṛśyasvabhāva eva paramārtho na punar vikalpyasvabhāvaḥ sāmā<span type="ref-block" n="4205 r_AS-VDh#197,04_r"/>nyaṃ viśeṣavat sāmānyasyāpi vasturūpatvasādhanād anyathā pratītyabhāvāt sāmānyaviśeṣātmano jātyantarasya <span type="ref-block" n="4206 r_AS-VDh#197,05_r"/>pratyakṣādau pratibhāsanāc ca na caivaṃ dṛśyalakṣaṇeṣu saṅketakaraṇāśaktāv api vikalpye sāmānye kvacid aśakyasaṅketatvaṃ <span type="ref-block" n="4207 r_AS-VDh#197,06_r"/>yenāśakyasamayatvād anabhilāpyam artharūpaṃ bhavet kathaṃcic chakyasaṅketatvasiddheḥ syān mataṃ 'saṅketitārthasya śabda<span type="ref-block" n="4208 r_AS-VDh#197,07_r"/>viṣayasya vyavahārakāle 'nanugamanād viṣayiṇaḥ śabdasya na tadvācakatvam anyathātiprasaṅgāt' iti tad eta śabdavikalpakālavat pratyakṣapratibhāsakāle 'pi viṣayasyāsaṃbha<span type="ref-block" n="4210 r_AS-VDh#197,09_r"/>vāt saṃbhave vā kṣaṇikatvavirodhād vedyavedakayoḥ samānasamayatvaprasaṅgāc ca atha bhinnakālatve 'pi viṣayāt pra<span type="ref-block" n="4211 r_AS-VDh#197,10_r"/>tyakṣasyā sāsty eva na hi śabdādarthaṃ paricchedya pravartamāno viparītaṃ <span type="ref-block" n="4212 r_AS-VDh#197,11_r"/>pratipadyate pratyakṣād iva pratipattā yena darśane evāviparītapratipattir bhavati na punaḥ śābde 'pīti buddhyāmahe <span type="ref-block" n="4213 r_AS-VDh#197,12_r"/>kvacid vikalpe viparītapratipattim upalabhya sarvatra viparītapratipattikalpanāyāṃ kvacid darśane 'pi viparītapratipattiṃ <span type="ref-block" n="4214 r_AS-VDh#197,13_r"/>samīkṣya sarvatra tatkalpanāstu viśeṣābhāvāt  kuto darśanasya <span type="ref-block" n="4216 r_AS-VDh#197,15_r"/>kalpanāpoḍhasyāpi paramārthaikatānatvam na hi dṛṣṭe svalakṣaṇe nirṇayaḥ saṃbhavati tasya tadaviṣayatvāt <span type="ref-block" n="4217 r_AS-VDh#197,16_r"/>adṛṣṭe tu sāmānyalakṣaṇe nirṇayaḥ pravartamāno na pradhānādivikalpād viśeṣyate iti sakalapramāṇābhāvāt pra<span type="ref-block" n="4218 r_AS-VDh#197,17_r"/>meyābhāvasiddher avaktavyataikāntavādināṃ nairātmyam evāyātaṃ sarvathāpy aśakyasamayatvenāpy aśakyatvapakṣasyāsaṃbhavā<span type="ref-block" n="4219 r_AS-VDh#197,18_r"/>d anavabodhapakṣavad abhāvasyaiva nirvyājatvasiddheḥ tataḥ kṣaṇakṣayaikāntapakṣe kṛtanāśākṛtābhyāgamaprasaṅgaḥ sa <span type="ref-block" n="4220 r_AS-VDh#197,19_r"/>copahāsāspadam eva syāt tathā hi </p><p n="a_196" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4223 r_AS-VDh#197,22_r"/>hiṃsābhisaṃdhimaccittaṃ na hinasty eva prāṇinaṃ tasya niranvayanāśāt saṃtānasya vāsanāyāś cāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="4224 r_AS-VDh#197,23_r"/>anabhisandhimad evottaraṃ cittaṃ hinasti tata eva hiṃsābhisandhihiṃsācittadvayād apetaṃ cittaṃ badhyate yac ca <span type="ref-block" n="4225 r_AS-VDh#198,01_r"/>baddhaṃ tan na mucyate tato 'nyasya mukteḥ iti ko 'nyaḥ prakāśayen niranvayāt tasyaivam  pratyetavyam na caivam anekāntavādinaḥ pratikṣaṇaṃ pari<span type="ref-block" n="4228 r_AS-VDh#198,04_r"/>ṇāmānyatve 'pi jīvadravyasyānvayāt cikīrṣor eveti kartavyatāsu kartṛtvāt kartur eva ca karmabandhād baddhasyaiva vinirmukteḥ <span type="ref-block" n="4229 r_AS-VDh#198,05_r"/>sarvathā virodhābhāvāt kṣaṇikavādinām api saṃtānasyaikatvāt pūrvapūrvavāsanopahitottarottaracittaviśeṣasyotpatte<span type="ref-block" n="4230 r_AS-VDh#198,06_r"/>r anupālambha iti cen na saṃtānasyāvāstavatvād vāsyavāsakabhāvasyāpy asaṃbhavād avyabhicārakāryakāraṇabhāvasyāpi <span type="ref-block" n="4231 r_AS-VDh#198,07_r"/>tanniyamahetutvāyogāt sugatetaracittasaṃtāneṣv api bhāvād iti nirūpitatvāc ca kṣaṇikaikāntavādinām </p><p n="a_198" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4234 r_AS-VDh#198,10_r"/>sarvathāpy ahetuṃ  yadi brūyāt tadāpi kathaṃ svasthaḥ tayor ahetukavināśābhyupagamahiṃsakatvayor aṣṭāṅgahe<span type="ref-block" n="4237 r_AS-VDh#198,13_r"/>tukatvanirvāṇavacanayo sugatasya sarvajñatvetaravat </p><p n="a_200" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4240 r_AS-VDh#198,16_r"/>visadṛśarūpaṃ virūpaṃ kāryam tadārambhāya hiṃsāhetor badhakasya mokṣahetoś cāṣṭāṅgasya samyaktvādeḥ samā<span type="ref-block" n="4241 r_AS-VDh#198,17_r"/>gamo vyāpāro yadi tāthāgatair iṣyate tadāsau hetusamāgama evāśrayo nāśotpādayoḥ kāraṇatvāt sa <span type="ref-block" n="4242 r_AS-VDh#198,18_r"/>cāśrayibhyāṃ kāryarūpābhyāṃ nāśotpādābhyām ananya eva na punar bhinnaḥ tayor aviśeṣād ayuktavat yathaiva hi <span type="ref-block" n="4243 r_AS-VDh#198,19_r"/>śiṃśapātvavṛkṣatvayoś citrajñānanīlādinirbhāsayor vā tādātmyam āpannayor ayuktayoḥ kāraṇasannipāto na bhinnaḥ <span type="ref-block" n="4244 r_AS-VDh#198,20_r"/>saṃbhavaty ekakāraṇakalāpādevātmalābhād anyathā tādātmyavirodhāt tathaiva pūrvākāravināśottarākārotpādayor api <span type="ref-block" n="4245 r_AS-VDh#199,01_r"/>nīrūpasya vināśasyāniṣṭer uttarotpādarūpatvābhyupagamāt tayor bhinnakāraṇatve tadvirodhāntatāntarapraveśānuṣaṅgā<span type="ref-block" n="4246 r_AS-VDh#199,02_r"/>c ca so 'yaṃ visadṛśakāryotpādahetuvyatiriktahetvabhāvāt pūrvākāravināśasyāhetukatvam upayannāśahetuvyatirikta<span type="ref-block" n="4247 r_AS-VDh#199,03_r"/>hetvabhāvād uttarotpādasyāhetukatvaṃ nānumanyate iti katham anākulaḥ  <span type="ref-block" n="4249 r_AS-VDh#199,05_r"/>taddhetor apy akiṃcitkaratvasamarthanā kāryakṣaṇavatpūrvakṣaṇapradhvaṃsasyāpi hetvanantarabhāvitvāviśeṣāt tena vyapadeśo 'stu <span type="ref-block" n="4251 r_AS-VDh#199,07_r"/>na vā kāryasyāpīty aviśeṣaḥ  tathā vadatas tasya nyāyātikramāt na ca niranvayavināśavā<span type="ref-block" n="4253 r_AS-VDh#199,09_r"/>dinaḥ sabhāgavisabhāgavivekaḥ śreyān  kāraṇasya kathaṃcid anvayāpāye sabhāgapra<span type="ref-block" n="4254 r_AS-VDh#199,10_r"/>tyayāyogāt  na hi tayor mithaḥ <span type="ref-block" n="4257 r_AS-VDh#199,13_r"/>kāryakāraṇabhāvaḥ pratibandhaḥ samasamayatvāt nāśotpādau samaṃ yadvan nāmonnāmau tulāntayoḥ iti vaca<span type="ref-block" n="4258 r_AS-VDh#199,14_r"/>nāt nāpi svāśrayeṇa saha kāryakāraṇabhāvaḥ samanantarasvalakṣaṇakṣaṇābhyāṃ nāśotpādayor arthāntaratvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="4259 r_AS-VDh#199,15_r"/>tayos taddharmatvād viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ saṃbandha iti cen na vaiśeṣikamatasiddheḥ kalpanāropitatvāt tayor na tatsi<span type="ref-block" n="4260 r_AS-VDh#199,16_r"/>ddhir iti cet tarhi pūrvakṣaṇavināśo 'nantarakṣaṇasvabhāvas tadutpādaś ceti siddhaḥ svabhāvapratibandhaḥ na caivaṃ pratipa<span type="ref-block" n="4261 r_AS-VDh#199,17_r"/>ttyabhidhānabhedo virudhyate saṃvidi grāhyagrāhakākārayor api tadvirodhaprasaṅgāt tatas tadvat tayor abheda eva <span type="ref-block" n="4262 r_AS-VDh#199,18_r"/> <span type="ref-block" n="4263 r_AS-VDh#200,01_r"/> syāt  saṃjñā hi pratyabhijñā chanda icchā tenādiśabdasyobha<span type="ref-block" n="4264 r_AS-VDh#200,02_r"/>yatra saṃbandhān nidarśanadvayaṃ vādidvayāpekṣayocyate saṃjñāchandādivan matismṛtyādivac ca kramabhāvinor nāśotpādayoḥ <span type="ref-block" n="4265 r_AS-VDh#200,03_r"/>saty api bhede samakālabhāvinos tayor ghaṭakapālāśrayayor iva sahakārī mudgarādiḥ kathaṃ kapālotpādasyaiva hetur na <span type="ref-block" n="4266 r_AS-VDh#200,04_r"/>punar ghaṭavināśasya tasyaiva vāsau hetur na tu kapālotpādasya syāt kāryarūpādis tabakasyaisāmagryadhīnasya <span type="ref-block" n="4267 r_AS-VDh#200,05_r"/>kāraṇarūpādis tabakavat yataś caivaṃ  na hi kāraṇarasādikalāpaḥ kāryasya rasasyaiva hetur na punā rūpāder iti pratītir asti yataḥ <span type="ref-block" n="4269 r_AS-VDh#200,07_r"/>sādhyaśūnyo dṛṣṭāntaḥ syāt nāpy asahabhāvo rasādīnāṃ yena sādhanavikalaḥ puruṣadhiṣaṇābhyām anekānta <span type="ref-block" n="4270 r_AS-VDh#200,08_r"/>iti cen na saugatānāṃ puruṣāsiddheḥ syādvādināṃ tu tasyāpi sahetukatvāt paryāyārthato dhiṣaṇāvat <span type="ref-block" n="4271 r_AS-VDh#200,09_r"/>dravyārthato 'hetukatvāc ca dhiṣaṇāyāḥ puruṣavan na tābhyāṃ hetor vyabhicāritā kāraṇānantaraṃ sahabhāvāt <span type="ref-block" n="4272 r_AS-VDh#200,10_r"/>iti prakaraṇasāmarthyāt saviśeṣaṇasya sahabhāvasya hetutvād vā na vyabhicāraḥ syāt na caivam asiddhaṃ sādhanaṃ <span type="ref-block" n="4273 r_AS-VDh#200,11_r"/>mudgarādivyāpārānantaraṃ kāryotpādavat kāraṇavināśasyāpi pratīteḥ vinaṣṭo ghaṭa utpannāni kapālānīti <span type="ref-block" n="4274 r_AS-VDh#200,12_r"/>vyavahāradvayasadbhāvāt tataḥ kāryotpādavatkāraṇavināśaḥ sahetuka evābhyupeyaḥ nanu heto t tarhi kāraṇāt kāryasya na kiṃcid bhavati  vināśavad utpādasyāpi nirhetukatvāpatteḥ  syāt sarvathā bhāvaṃ bhāvīkurvato vyāpāravaiphalyāt  yathaiva hi vināśahetoḥ kuṭasya tadabhinnavināśakaraṇe tatkaraṇād akiṃcitkaratvaṃ tadbhinnavināśakaraṇe <span type="ref-block" n="4280 r_AS-VDh#200,18_r"/>ca tadupalambhaprasaktiḥ tathotpādahetor bhāvād abhinnotpādakaraṇe 'py akiṃcitkaratā sataḥ karaṇāyogāt sarvathā<span type="ref-block" n="4281 r_AS-VDh#200,19_r"/>py asato bhāvād abhinnasyotpādasya karaṇe 'pi na kiṃcit kṛtaṃ syāt khapuṣpasaurabhavat sato 'sato vārthāntarasya <span type="ref-block" n="4282 r_AS-VDh#201,01_r"/>janmanaḥ karaṇe tu na sad asad vā kṛtaṃ syāt etena prāgasato 'narthāntarasyārthāntarasya cotpādasya hetunā <span type="ref-block" n="4283 r_AS-VDh#201,02_r"/>karaṇe tasyākiṃcitkaratvam upadarśitaṃ pratipattavyaṃ prāgasato 'nanyasya sattvāyogāt tato 'nyasya sata eva karaṇe <span type="ref-block" n="4284 r_AS-VDh#201,03_r"/>vaiphalyāt tato yadi na vināśārtho hetusamāgamas tadotpādārtho 'pi mā bhūt sarvathā viśeṣābhāvāt </p><p n="a_201" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4285 r_AS-VDh#201,04_r"/>kiṃ ca kṣaṇikaikāntavādināṃ paramāṇavaḥ kṣaṇā utpadyante skandhasantatayo vā prathamapakṣe sthāpyasthā<span type="ref-block" n="4286 r_AS-VDh#201,05_r"/>pakavināśyavināśakabhāvavad dhetuphalabhāvavirodhāt kutaḥ sahetukotpattir ahetukā vā sthitivināśavat <span type="ref-block" n="4287 r_AS-VDh#201,06_r"/>dvitīyapakṣe tu </p><p n="a_203" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4290 r_AS-VDh#201,09_r"/>sādhyābhāvāsaṃbhūṣṇutāvirahād dhetor anyathānupapattir aniściteti na mantavyaṃ sādhyābhāve tadabhāvaprasiddheḥ <span type="ref-block" n="4291 r_AS-VDh#201,10_r"/>saugatasya tathā hi  iti sādhyavyāvṛttau <span type="ref-block" n="4293 r_AS-VDh#201,12_r"/>hetor vyāvṛttiniścayāt svaraviṣāṇādau sāṃvṛtatvasyāsaṃskṛtatvena vyāptasya pratipatteḥ siddhānyathānupapattiḥ <span type="ref-block" n="4294 r_AS-VDh#201,13_r"/> pratipādyante tathā hi skandhasantatayaḥ sthityutpattivipattirahitā <span type="ref-block" n="4295 r_AS-VDh#201,14_r"/>evāsaṃskṛtatvāt svaraviṣāṇavat kṣaṇaṃ sthityutpattivipattisahitasya svalakṣaṇasya saṃskṛtatvopagamād anyathā<span type="ref-block" n="4296 r_AS-VDh#201,15_r"/>nupapattisiddhiḥ sādhanasya pratyeyā syādvādinām api sthityutpattivipattimataḥ kathaṃcit saṃskṛtatvasiddher na <span type="ref-block" n="4297 r_AS-VDh#201,16_r"/>vyabhicāraḥ sarvathā sthitimato 'saṃskṛtasya ca kasyacid vastunonupapatteś ca niravadyoyaṃ hetuḥ  rūpādiskandhasaṃtater utpattiniṣedhāt tadvināśasyāpi <span type="ref-block" n="4299 r_AS-VDh#201,18_r"/>svaraviṣāṇavadasaṃbhavāt tathā hi skandhasaṃtatayo vināśarahitāḥ sthityutpattirahitatvāt yat punar vi<span type="ref-block" n="4300 r_AS-VDh#201,19_r"/>nāśasahitaṃ tan na sthityutpattirahitaṃ yathā svalakṣaṇam na tathā skandhasaṃtatayaḥ iti sthityutpattivyayā <span type="ref-block" n="4301 r_AS-VDh#201,20_r"/>na syus teṣāṃ skandhānāṃ svaraviṣāṇavat tadabhāve virūpakāryārambhāya hetusamāgama iti kathan na sutarāṃ <span type="ref-block" n="4302 r_AS-VDh#201,21_r"/>plavate tato na kṣaṇikaikāntaḥ śreyān nityaikāntavat sarvathā vicārāsahatvāt </p><p n="a_205" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4305 r_AS-VDh#202,03_r"/> tādātmye hi nityatvā<span type="ref-block" n="4306 r_AS-VDh#202,04_r"/>nityatvayor nityatvam eva syād anityatvam eva vā tathā ca nobhayaikātmyaṃ vipratiṣedhāt  sarvathānabhilāpyaṃ tattvam ity a<span type="ref-block" n="4308 r_AS-VDh#202,06_r"/>bhilapata eva vacanavirodhāt sadā maunavratiko 'ham ityādivat </p><p n="a_206" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4309 r_AS-VDh#202,07_r"/>tad evaṃ nityatvādyekāntānupapattau sāmarthyāt tadanekāntasiddhipratipādane 'pi tattvopaplavavādidurāśayavināśa<span type="ref-block" n="4310 r_AS-VDh#202,08_r"/>nāya tatpratipattidārḍhyāya ca syādvādivādanyāyānusaraṇena nityatvādyanekāntam upadarśayanti sūrayaḥ </p><p n="a_208" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4313 r_AS-VDh#202,11_r"/>te bhagavator hataḥ syādvādanyāyanāyakasya sarvaṃ jīvāditattvaṃ syān nityam eva pratyabhijñāyamānatvāt nāka<span type="ref-block" n="4314 r_AS-VDh#202,12_r"/>smāt tatpratyabhijñānaṃ tasyāvicchedenānubhavāt nirviṣayaṃ hi pratyabhijñānam akasmād iti prasiddham yathā <span type="ref-block" n="4315 r_AS-VDh#202,13_r"/>tādṛśe tad evedam iti tatraiva vā tādṛśam idam iti bhrāntaṃ pratyabhijñānam na caivaṃ jīvāditattve pratyabhi<span type="ref-block" n="4316 r_AS-VDh#202,14_r"/>jñānaṃ bādhakābhāvāt tadavicchedāt pratyakṣaṃ bādhakam iti cen na tasya vartamānaparyāyātmakavastuviṣayatvāt <span type="ref-block" n="4317 r_AS-VDh#202,15_r"/>pūrvāparaparyāyāvyāpyekatvalakṣaṇe pratyabhijñānaviṣaye pravṛttyabhāvāt na ca svasyāviṣaye kiṃcid bādhakaṃ sādhakaṃ <span type="ref-block" n="4318 r_AS-VDh#202,16_r"/>vā śrotrajñānaviṣaye cakṣurjñānavat tata eva nānumānaṃ tasyānyāpohamātragocaratvāt tatraiva sādhakabādhakatvo<span type="ref-block" n="4319 r_AS-VDh#202,17_r"/>papatteḥ pramāṇāntaraṃ tu nānumānād apratyakṣam iṣyate kṣaṇikavādibhir yat pratyabhijñānasya bādhakaṃ syāt iti <span type="ref-block" n="4320 r_AS-VDh#202,18_r"/>satyapratyabhijñānam eva vitathapratyabhijñānasya bādhakam sādṛśyapratyabhijñānaṃ samyag evāsya jīvādāv ekatva<span type="ref-block" n="4321 r_AS-VDh#202,19_r"/>pratyabhijñānasyānādyavidyodayāpāditasya bhrāntasya bādhakam iti cen na asya bhrāntatvāsiddheḥ sadṛśāparāparo<span type="ref-block" n="4322 r_AS-VDh#202,20_r"/>tpattyaniścayāt nanu ca yat sat tat sarvaṃ kṣaṇikam akṣaṇike kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhāt sattvānupapatte<span type="ref-block" n="4323 r_AS-VDh#202,21_r"/>r ity anumānān niranvayavināśitvasiddher jīvādikṣaṇānām ekatvāsaṃbhavāt sādṛśyapratyabhijñānaviṣayatvopapatter bhrā<span type="ref-block" n="4324 r_AS-VDh#202,22_r"/>ntam eva tatraikatvapratyabhijñānaṃ siddham avisaṃvādābhāvād iti cen na asyānumānasya viruddhatvāt tathā hi <span type="ref-block" n="4325 r_AS-VDh#202,23_r"/>yat sat tat sarvaṃ kathaṃcin nityaṃ sarvathā kṣaṇike kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhāt sattvānupapatter iti atra <span type="ref-block" n="4326 r_AS-VDh#203,01_r"/>na tāvad dhetor anaikāntikatvaṃ sarvathā nityatve sattvasyābhāvāt sarvathā kṣaṇikatvavat tadabhāvaś ca kramākramānupa<span type="ref-block" n="4327 r_AS-VDh#203,02_r"/>patteḥ tadanupapattiś ca pūrvāparasvabhāvatyāgopādānānvitarūpābhāvāt sakṛdanekaśaktyātmakatvābhāvāc ca na <span type="ref-block" n="4328 r_AS-VDh#203,03_r"/>hi kūṭasthe 'rthe pūrvottarasvabhāvatyāgopādāne staḥ kṣaṇike vānvitaṃ rūpam asti yataḥ kramaḥ kālakṛto deśakṛto <span type="ref-block" n="4329 r_AS-VDh#203,04_r"/>vā syāt nāpi yugapadanekasvabhāvatvaṃ yato yaugapadyaṃ kauṭasthyavirodhān niranvayakṣaṇikatvavyāghātāc ca <span type="ref-block" n="4330 r_AS-VDh#203,05_r"/>sahakārikramākramāpekṣayā tatra kramayaugapadyakalpanāpi na sādhiyasī svayaṃ tadapekṣā krametarasvabhāvatvābhāve <span type="ref-block" n="4331 r_AS-VDh#203,06_r"/>tadanupapatteḥ tatkāryāṇāṃ tadapekṣā na punar nityasya kṣaṇikasya vety api na śreyān teṣāṃ tadakāryatvapra<span type="ref-block" n="4332 r_AS-VDh#203,07_r"/>saṅgāt tatsahitebhyaḥ sahakāribhyaḥ kāryāṇām utpatter anyathānutpattes tatkāryatvanirṇaya iti cet tarhi yena <span type="ref-block" n="4333 r_AS-VDh#203,08_r"/>svabhāvenaikena sahakāriṇā sahabhāvas tenaiva sarvasahakāriṇā yadi tasya syāt tadaikakāryakaraṇe sarvakāryakaraṇā<span type="ref-block" n="4334 r_AS-VDh#203,09_r"/>t kramakāryānupapattiḥ sahakāryantarābhāve 'pi ca tatsahabhāvāt sakṛd eva sakalakāryotpattiḥ prasajyeta svabhāvā<span type="ref-block" n="4335 r_AS-VDh#203,10_r"/>ntaraiḥ saha kāryāntarasahabhāve tasya kramākramavṛttyanekasvabhāvatvasiddheḥ kuto nityam ekasvabhāvaṃ kṣaṇikaṃ vā <span type="ref-block" n="4336 r_AS-VDh#203,11_r"/>vastu kramayaugapadyayor vyāpakaṃ syāt kathaṃcin nityasyaiva kramākramānekasvabhāvasya tadvyāpakatvapratīteḥ etena <span type="ref-block" n="4337 r_AS-VDh#203,12_r"/>vipakṣe hetor bādhakasya vyāpakānupalambhasya vyatirekaniścayaḥ kathaṃcin nitye pratyakṣapravṛtteḥ pradarśitaḥ pratye<span type="ref-block" n="4338 r_AS-VDh#203,13_r"/>yaḥ tataḥ sattvaṃ kathaṃcin nityam eva sādhayatīti viruddhatvān na pratyabhijñānaviṣayasyaikatvasyāpahārakaṃ yena <span type="ref-block" n="4339 r_AS-VDh#203,14_r"/>sādṛśyaviṣayatvāt tasya bādhakaṃ siddhyadbhrāntatāṃ sādhayet </p><p n="a_209" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4340 r_AS-VDh#203,15_r"/>nanu cedaṃ pratyabhijñānaṃ naikaṃ pramāṇaṃ tad ity ullekhasya pratyayasya smaraṇatvād idam ity ullakhasya ca pratyakṣatvāt <span type="ref-block" n="4341 r_AS-VDh#203,16_r"/>na caitābhyāṃ pratyayaviśeṣābhyām atītavartamānaviśeṣamātragocarābhyām anyat saṃvedanam ekatvaparāmarśi samanubhūyate <span type="ref-block" n="4342 r_AS-VDh#203,17_r"/>yat pratyabhijñānaṃ nāma pramāṇaṃ syān nityatvasya sādhakam ataḥ svarūpāsiddho hetur iti kaścit so 'pi pratī<span type="ref-block" n="4343 r_AS-VDh#203,18_r"/>tyapalāpī pūrvottaravivartasmaraṇadarśanābhyām upajanitasya tadekatvasaṃkalanajñānasya pratyabhijñānatvena saṃvedyamā<span type="ref-block" n="4344 r_AS-VDh#203,19_r"/>nasya supratītatvāt na hi smaraṇam eva pūrvottaravivartayor ekatvaṃ saṃkalayitum alam nāpi darśanam eva tadu<span type="ref-block" n="4345 r_AS-VDh#203,20_r"/>bhayasaṃskārajanitaṃ vikalpajñānaṃ tat saṃkalayatīti cet tad eva pratyabhijñānaṃ siddham na ca tadakasmād eva <span type="ref-block" n="4346 r_AS-VDh#203,21_r"/>bhavatīti nirviṣayaṃ buddhyasaṃcaradoṣāt na hi pratyabhijñānaviṣayasyāvicchinnasya nityatvasyābhāve buddheḥ <span type="ref-block" n="4347 r_AS-VDh#204,01_r"/>saṃcaraṇaṃ nāma niranvayavināśād buddhyantarajananānupapatteḥ yad evāham adrākṣaṃ tad eva spṛśāmīti pūrvottarapari<span type="ref-block" n="4348 r_AS-VDh#204,02_r"/>ṇāmayor ekadravyātmakatvena gamanāsaṃbhavāt tato 'nyasya buddhisaṃcaraṇasyehāprastutatvāt tathāvidhaikatvavā<span type="ref-block" n="4349 r_AS-VDh#204,03_r"/>sanāvaśād buddhisaṃcaraṇaṃ na punaḥ kathaṃcin nityatvād iti cen na kathaṃcin nityatvābhāve saṃvedanayor vāsyavāsakabhā<span type="ref-block" n="4350 r_AS-VDh#204,04_r"/>vāyogāt kāryakāraṇabhāvavirodhāt tato buddhisaṃcaraṇānyathānupapatter nākasmikaṃ pratyabhijñānaṃ vicchedābhāvāc ca <span type="ref-block" n="4351 r_AS-VDh#204,05_r"/>iti kathaṃcin nityaṃ vastu prasādhayati tathā sarvaṃ jīvādi vastu kathaṃcit kṣaṇikaṃ pratyabhijñānāt na <span type="ref-block" n="4352 r_AS-VDh#204,06_r"/>caitat kṣaṇikatvam antareṇa bhavatīty akasmād upajāyate tadviṣayasya kathaṃcit kṣaṇikasya vicchid'abhāvāt na ca <span type="ref-block" n="4353 r_AS-VDh#204,07_r"/>tadavicchidasiddhā kālabhedāt kālabhedasya ca pūrvottaraparyāyapravṛttihetor asiddhau buddhyasaṃcaraṇadoṣāt <span type="ref-block" n="4354 r_AS-VDh#204,08_r"/>na ca tad idam iti smaraṇadarśanabuddhyoḥ saṃcaraṇāpāye pratyabhijñānamudiyāt tasya pūrvāparaparyāyabuddhisaṃcara<span type="ref-block" n="4355 r_AS-VDh#204,09_r"/>ṇanibandhanatvāt nanu ca sarvaṃ nityaṃ sattvāt kṣaṇike svasadasatsamaye 'rthakriyānupapatteḥ sattvavirodhāt <span type="ref-block" n="4356 r_AS-VDh#204,10_r"/>ity anumānāt kṣaṇikatvasya nirākṛter na pratyabhijñānaṃ tatsādhakaṃ pradhānalakṣaṇaviṣayāvicchedasadbhāvāt kāla<span type="ref-block" n="4357 r_AS-VDh#204,11_r"/>bhedāsiddher buddhyasaṃcaraṇadoṣānavakāśād buddher ekatvagamanasya saṃcaraṇasya siddher iti cen na sarvathā kṣaṇikatvasyaiva <span type="ref-block" n="4358 r_AS-VDh#204,12_r"/>bādhanāt kathaṃcit kṣaṇikasya svasatsamaye svāsatsamaye cārthakriyopalabdheḥ suvarṇasya hi prativiśiṣṭasya <span type="ref-block" n="4359 r_AS-VDh#204,13_r"/>suvarṇadravyatayā sata eva kāryākāratayā cāsata eva pūrvaparyāyāviśiṣṭasyottarapariṇāmaviśeṣātmanotpadyamā<span type="ref-block" n="4360 r_AS-VDh#204,14_r"/>nasya pratītiḥ parīkṣaketarajanasākṣikā svasatsamaye kāryakaraṇaṃ savyagoviṣāṇasyetaraviṣāṇakaraṇavannirasya<span type="ref-block" n="4361 r_AS-VDh#204,15_r"/>mānaṃ svāsatsamaye ca mṛtasya śikhinaḥ kekāyitakaraṇavadapākriyamāṇaṃ svayam eva vyavasthāpayati iti kiṃ <span type="ref-block" n="4362 r_AS-VDh#204,16_r"/>naścintayā virodhādidūṣaṇasyāpi tayaivāpasāritatvāt so 'yam ātmādīnāṃ svasatsamaye eva karmādīnāṃ ca <span type="ref-block" n="4363 r_AS-VDh#204,17_r"/>khāsatsamaye eva jñānasaṃyogādikāraṇatvam anumanyamānas tathā saṃpratyayād ekasya svasadasatsamaye evaikakāryakaraṇaṃ <span type="ref-block" n="4364 r_AS-VDh#204,18_r"/>virodhādibhir abhidravatīti kathaṃ saṃpratyayopādhyāyaḥ samyak apratīyamāne 'pi virodham anurudhyamānaḥ <span type="ref-block" n="4365 r_AS-VDh#205,01_r"/>kva punaravirodhaṃ budhyeta dravyaparyāyayor abhedaikāntapratītiṃ svasamayānurāgamātreṇānanubhūyamānām apy aviruddhavi<span type="ref-block" n="4366 r_AS-VDh#205,02_r"/>ṣayāṃ paribhāṣate iti kim anyat kāraṇaṃ mahato 'bhiniveśāt tad evaṃ kathaṃcit kṣaṇikatvasādhane pratyabhijñānaṃ <span type="ref-block" n="4367 r_AS-VDh#205,03_r"/>nānumānaviruddham nāpi pratyakṣaviruddhaṃ sarvasyedānīntanatayā pratyakṣeṇānubhavāt tena tasyātītānāgatatayā<span type="ref-block" n="4368 r_AS-VDh#205,04_r"/>nubhavane 'nādyanantapariṇāmātmakasyānubhavaprasaṅgād yogitvāpatteḥ sāmpratikatayānubhavasyaiva kṣaṇikatvānubhavarūpa<span type="ref-block" n="4369 r_AS-VDh#205,05_r"/>tvāt kṣaṇamātrasyaiva sāmpratikatvopapatteḥ pūrvottarakṣaṇayoḥ sāmpratikatve 'nādyanantakṣaṇasaṃtater api sāmpratikatvā<span type="ref-block" n="4370 r_AS-VDh#205,06_r"/>nuṣaṅgād atītānāgatavyavahāravilopāt na caivaṃ kṣaṇikaikāntasya pratyakṣataḥ prasiddheḥ kathaṃcid akṣaṇikatvavi<span type="ref-block" n="4371 r_AS-VDh#205,07_r"/>rodhaḥ paryāyākāratayārthasyedānīntanatayānubhavavicchede 'pi dravyatayā tadavicchedāt tadvicchede dravyatvavi<span type="ref-block" n="4372 r_AS-VDh#205,08_r"/>rodhāt śaśvadavicchinnedānīntanatvasya dravyatvād anityatvaikāntasyāvyavasthiter nityatvaikāntavat  syān nityam eva sarvaṃ syād anityem eveti siddhaḥ </p><p n="a_210" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4374 r_AS-VDh#205,10_r"/> pūrvottarapramātṛkṣaṇayoḥ kāryakāraṇabhā<span type="ref-block" n="4375 r_AS-VDh#205,11_r"/>valakṣaṇe  na pratyabhijñātum arhati tayor upādānopādeyalakṣaṇaḥ  pṛthaktve ca pūrvāparakṣaṇayoḥ pratyavamarśo na syāt yad eva hi pṛthaktvaṃ <span type="ref-block" n="4377 r_AS-VDh#205,13_r"/> sarvatra tadaviśeṣāt yadi punar ekasaṃtatipatiteṣu pratyavamarśo na <span type="ref-block" n="4378 r_AS-VDh#205,14_r"/>punar nānāsaṃtatipatiteṣu pṛthaktvāviśeṣe 'pi vāsanāviśeṣasadbhāvād iti mataṃ tadā saivaikasaṃtatiḥ kvacid eva <span type="ref-block" n="4379 r_AS-VDh#205,15_r"/>kutaḥ siddhā pratyabhijñānād iti cet tarhi  na hy ekadravyasiddheḥ pratya<span type="ref-block" n="4381 r_AS-VDh#205,17_r"/>bhijñānaṃ pratyabhijñānāc caikadravyasiddhiḥ syādvādibhir iṣyate yena tatpakṣe 'pi parasparāśrayaṇaṃ bhedajñānād bheda<span type="ref-block" n="4382 r_AS-VDh#205,18_r"/>siddhivadabhedajñānāt sthiter anubhavābhyupagamāt  so 'yaṃ pratikṣaṇam utpādavināśau sarvathā sthitir ahitau <span type="ref-block" n="4384 r_AS-VDh#206,01_r"/>sakṛd apy aniścinvann eva sthityanubhavanirṇayaṃ vibhrāntaṃ kalpayatīti kathaṃ na nirātmaka eva  na hy ekasmin darśanaviṣaye kṣaṇe 'vinirbhāge 'pi pratyabhijñānam a<span type="ref-block" n="4386 r_AS-VDh#206,03_r"/>stīti  sarvathā nitye paurvāparyāyogāt pratyabhijñānāsaṃbhavāt  na cāyam asiddhaḥ  darśanasamayasyābhede <span type="ref-block" n="4388 r_AS-VDh#206,05_r"/>tannirṇayānupapatteḥ pratyabhijñānasamayasyābhede pūrvāparaparyāyavyāpy ekadravyapratyavamarśāsaṃbhavāt tato darśa<span type="ref-block" n="4389 r_AS-VDh#206,06_r"/>nakālo 'vagrahehāvāyadhāraṇātmakanirṇayahetur bhinna eva pratyabhijñānakālaś ca punas taddarśanasmaraṇasaṃkalanahetur iti <span type="ref-block" n="4390 r_AS-VDh#206,07_r"/>pratipattavyam  na hi nityatvaikāntapakṣavatkṣaṇikai<span type="ref-block" n="4391 r_AS-VDh#206,08_r"/>kāntapakṣe 'pi jñānasaṃcāro 'sti tasyānekānte eva pratīteḥ kevala sarvathā jātyantare tadapoddhārakalpanānupa<span type="ref-block" n="4393 r_AS-VDh#206,10_r"/>patteḥ sthityādisvabhāvabhedavyavasthānāghaṭanāt sarvathā tadajātyantaravat  na hy ekasya vastunaḥ sakṛdanekasvabhāvopalambhe <span type="ref-block" n="4395 r_AS-VDh#206,12_r"/>nānātvaprasaṅgaḥ saṃvidvedyavedakākārāṇāṃ nānājñānatvaprasaṅgāt teṣām aśakyavivecanatvād ekajñānatve sthiti<span type="ref-block" n="4396 r_AS-VDh#206,13_r"/>janmavināśānām api kvacid ekavastutvam astu tadaviśeṣāt kvacid ekatra rūparasādīnām apy aśakyavivecanā<span type="ref-block" n="4397 r_AS-VDh#206,14_r"/>nām ekavastutvāpattir nāniṣṭakāriṇī teṣāṃ nānāvastutvāniṣṭeḥ na cātmākāśādīnāṃ deśābhede 'py aśakya<span type="ref-block" n="4398 r_AS-VDh#206,15_r"/>vivecanatvaṃ teṣāṃ paraikadravyatādātmyābhāvāt sattaikadravyatādātmye punar ekavastutvam iṣṭam eva syādvādinām <span type="ref-block" n="4399 r_AS-VDh#206,16_r"/> ekaṃ dravyam anantaparyāyam iti vacanāt tato na vaiyadhikaraṇyam etenobhayadoṣaprasaṅgo 'pāsto <span type="ref-block" n="4400 r_AS-VDh#206,17_r"/>vedyādyākārātmabodhavadutpādādyātmavastuno jātyantaratvāt acaurapāradārikavaccaurapāradārikābhyām na <span type="ref-block" n="4401 r_AS-VDh#206,18_r"/>caivaṃ virodhaprasaṅgaḥ tasyānupalambhasādhanād ekatraikadā śītoṣṇasparśavat sthityādiṣu copalambhasadbhāvā<span type="ref-block" n="4402 r_AS-VDh#207,01_r"/>d ekavastunyekadānupalambhāsiddheḥ saṃvidi vedyādyākāravat etena saṃśayaprasaṅgaḥ pratyuktaḥ sthityādyupalambhasya <span type="ref-block" n="4403 r_AS-VDh#207,02_r"/>calanābhāvāt tata eva na saṃkaraprasaṅgaḥ sthityātmanyutpādavināśānupalambhād utpādavināśayoś ca sthityanu<span type="ref-block" n="4404 r_AS-VDh#207,03_r"/>palabdheḥ ekavastuni yugapatsthityādyupalambhāt saṅkara iti cen na parasparam asaṅkarād utpādādīnām tadvati tu <span type="ref-block" n="4405 r_AS-VDh#207,04_r"/>saṅkaro vastulakṣaṇaṇam eva etena vyatikaraprasaṅgo vyudastaḥ sthityādīnāṃ parasparagamanābhāvāt saṃvidi vedyā<span type="ref-block" n="4406 r_AS-VDh#207,05_r"/>dyākāravat tata eva nānavasthā sthityātmani janmavināśāniṣṭer janmātmani sthitivināśānupagamād vināśe <span type="ref-block" n="4407 r_AS-VDh#207,06_r"/>sthitijanmānavakāśāt pratyekaṃ teṣāṃ trayātmakatvānupagamāt na caivam ekāntābhyupagamād anekāntābhāvaḥ <span type="ref-block" n="4408 r_AS-VDh#207,07_r"/>samyagekāntasyānekāntena virodhābhāvāt nayārpaṇād ekāntasya pramāṇārpaṇād anekāntasyaivopadeśāt tathaiva <span type="ref-block" n="4409 r_AS-VDh#207,08_r"/>dṛṣṭeṣṭābhyām aviruddhasya tasya vyavasthiteḥ </p><p n="a_211" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4410 r_AS-VDh#207,09_r"/>kena punar ātmanā'nutpādavināśātmakatvāt sthitimātraṃ kena cātmanā vināśotpādāv eva kathaṃ ca tat <span type="ref-block" n="4411 r_AS-VDh#207,10_r"/>trayātmakam eva vastu siddham iti bhagavatā paryanuyuktā ivācāryāḥ prāhuḥ </p><p n="a_213" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4414 r_AS-VDh#207,13_r"/>pūrvottarapariṇāmayoḥ sādhāraṇaḥ svabhāvaḥ sāmānyātmā dravyātmā tena sarvaṃ vastu notpadyate na vina<span type="ref-block" n="4415 r_AS-VDh#207,14_r"/>śyati na vyaktam anvayadarśanāt lūnapunarjātanakhādiṣv anvayadarśanena vyabhicāra iti cen na vyaktam iti <span type="ref-block" n="4416 r_AS-VDh#207,15_r"/>viśeṣaṇāt pramāṇena bādhyamānasyaikatvānvayasyāvyaktatvāt na cātrānvayaḥ pramāṇaviruddhaḥ satyapratyabhi<span type="ref-block" n="4417 r_AS-VDh#207,16_r"/>jñānasiddhatvāt tato 'nvitātmanā sthitir eva tathā vinaśyaty utpadyate ca sarvaṃ vastu viśeṣānubhavāt <span type="ref-block" n="4418 r_AS-VDh#207,17_r"/>bhrāntaviśeṣadarśanena śukle śaṅkhe pītādyākārajñānalakṣaṇena vyabhicāra iti cen na vyaktam iti viśeṣaṇasyā<span type="ref-block" n="4419 r_AS-VDh#207,18_r"/>nuvṛtteḥ na hi bhrāntaṃ viśeṣadarśanaṃ vyaktaṃ yena tad api pūrvākāravināśājahadvṛttottarākārāvinābhāvi <span type="ref-block" n="4420 r_AS-VDh#207,19_r"/>syāt na ca prakṛte viśeṣadarśanam avyaktaṃ bādhakābhāvāt nityaikāntagrāhi pramāṇaṃ bādhakam iti cen na <span type="ref-block" n="4421 r_AS-VDh#207,20_r"/>tasya nirastatvāt na caivaṃ bhinnapratyayaviṣayatvād utpādavināśamātraṃ sthitimātraṃ ca padārthāntaratayāva<span type="ref-block" n="4422 r_AS-VDh#207,21_r"/>tiṣṭhate tasya vastvekadeśatvān nayapratyayaviṣayatvāt sthityāditrayasya samuditasya vastutvavyavasthiteḥ <span type="ref-block" n="4423 r_AS-VDh#208,01_r"/>tasya pramāṇapratyayagocaratvāt sahaikatrodayādi sad iti pratipādanāt tathaiva utpādavyayadhrauvyayuktaṃ <span type="ref-block" n="4424 r_AS-VDh#208,02_r"/>sat iti sūtrakāravacanāt na cedaṃ yuktirahitaṃ tathā yuktisadbhāvāt  d iti na cātra hetur asiddhaḥ pūrvarūpatyāgāvinābhāvipararūpotpādasyāpekṣitaparavyāpāratvena <span type="ref-block" n="4426 r_AS-VDh#208,04_r"/>kṛtakatvasiddheḥ sadā sthāsnusvabhāvasyānapekṣitaparavyāpāratvenākṛtakatvaniścayāt  nāpi vināśa eva tata eva tadvat na ca sthitir eva viśeṣākāre<span type="ref-block" n="4429 r_AS-VDh#208,07_r"/>ṇotpādavināśavata eva sadādisāmānyena sthityupalambhād dravyaghaṭavat iti hi pṛthagupapattir yojyate sadā<span type="ref-block" n="4430 r_AS-VDh#208,08_r"/>disāmānyena satas tantvāder ghaṭākārātiśayāntaropalambhaprasaṅga iti cen na svabhāvagrahaṇāt sadādisāmānyaṃ <span type="ref-block" n="4431 r_AS-VDh#208,09_r"/>hi yat svabhāvabhūtaṃ ghaṭasyopādānadravyamasādhāraṇaṃ tad bhāvena pariṇamad upalabhyate tenaiva sato 'tiśayāntarā<span type="ref-block" n="4432 r_AS-VDh#208,10_r"/>dhānaṃ ghaṭo yathā prativiśiṣṭaghaṭayogyamṛddravyādisvarūpeṇa na punaḥ sādhāraṇena tantvādigatasāmānyena nāpi <span type="ref-block" n="4433 r_AS-VDh#208,11_r"/>sādhāraṇāsādhāraṇena pārthivatvādisāmānyenāviśiṣṭaghaṭopādānamṛdādisāmānyena vā prāksato 'tiśayāntaro<span type="ref-block" n="4434 r_AS-VDh#208,12_r"/>palabdhir yena tantvāder api ghaṭapariṇatiprasaṅgaḥ nāpi ghaṭavināśottarakālam apy asādhāraṇamṛdādisāmānyasva<span type="ref-block" n="4435 r_AS-VDh#208,13_r"/>bhāvena sattvāviśeṣād ghaṭotpattiḥ prasajyate tatprāgabhāvātmakasya satas tadbhāvenotpattidarśanāt paścād abhāvā<span type="ref-block" n="4436 r_AS-VDh#208,14_r"/>tmakasya sato 'pi tadadarśanāt na caivaṃ prāgasata evotpattiniyamād ghaṭasya kathaṃcit prāgasattvam ayuktaṃ prāga<span type="ref-block" n="4437 r_AS-VDh#208,15_r"/>bhāvasya bhāvasvabhāvasya pūrvaṃ vyavasthāpanāt tasyābhāvasvabhāvatve savyetaragoviṣāṇādīnāṃ sahotpattiniyama<span type="ref-block" n="4438 r_AS-VDh#208,16_r"/>vatām upādānasaṅkaraprasaṅgaḥ prāgabhāvāviśeṣāt tato yathā svopādānāt savyaviṣāṇasyotpattis tathā <span type="ref-block" n="4439 r_AS-VDh#208,17_r"/>dakṣiṇaviṣāṇopādānād api tatra tasyotpatteḥ prāgabhāvasiddheḥ yatra yadā yasya prāgabhāvas tatra tadā tasyo<span type="ref-block" n="4440 r_AS-VDh#208,18_r"/>tpattir iti niyamakalpanāyā api tatra bhāvāt svopādānetaraniyamaś ca kutaḥ syāt prāgabhāvaniyamā<span type="ref-block" n="4441 r_AS-VDh#208,19_r"/>d iti cet samānasamayajanmanāṃ sa eva kutaḥ tadutpattiniyamād iti cet so 'pi kutaḥ svopādānaniya<span type="ref-block" n="4442 r_AS-VDh#208,20_r"/>mād iti cet svopādānetaraniyamaḥ kutaḥ syāt ityādi punar āvartate iti cakrakam savyaviṣāṇasyo<span type="ref-block" n="4443 r_AS-VDh#208,21_r"/>pattir iti pratyayaviśeṣād utpattiniyamo 'pi na śreyān kārakapakṣasya vicārayitum ārabdhatvāt jñāpakapakṣe <span type="ref-block" n="4444 r_AS-VDh#209,01_r"/>tu prāgabhāvaniyamo 'pi tatpratyayaviśeṣād eveti notpattyā prāgabhāvāvagatiḥ prāgabhāvād apy utpattiniyamani<span type="ref-block" n="4445 r_AS-VDh#209,02_r"/>ścayaprasakter itaretarāśrayasya durnivāratvāt tato notpatteḥ prāgabhāvaḥ kāryasyābhāvātmakas tasya bhāvasvabhā<span type="ref-block" n="4446 r_AS-VDh#209,03_r"/>vasyaivābādhitapratītiviṣayatvāt prāgabhāvābhāvasya kāryotpādarūpatvāt tathā hi </p><p n="a_215" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4449 r_AS-VDh#209,06_r"/>upādānasya pūrvākāreṇa kṣayaḥ kāryotpāda eva hetor niyamāt yas tu tato 'nyas tasya na hetor niyamo dṛṣṭo <span type="ref-block" n="4450 r_AS-VDh#209,07_r"/>yathā'nupādānakṣayasyānupādeyotpādasya ca niyamaś ca hetor upādānakṣayasyopādeyotpādasya ca tasmād u<span type="ref-block" n="4451 r_AS-VDh#209,08_r"/>pādānakṣaya evopādeyotpādaḥ na tāvad atrāsiddho hetuḥ kāryakāraṇajanmavināśayor ekahetukatvaniyamasya <span type="ref-block" n="4452 r_AS-VDh#209,09_r"/>supratītatvāt tayor anyatarasyaiva sahetukatvāhetukatvaniyamavacanasya nirastatvāt </p><p n="a_216" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4453 r_AS-VDh#209,10_r"/>nanūpādānaghaṭavināśasya balavatpuruṣapreritamudgarādyabhighātād avayavakriyotpatter avayavavibhāgāt saṃyogavināśā<span type="ref-block" n="4454 r_AS-VDh#209,11_r"/>d eva pratīter upādeyakapālotpādasya tu svārambhakāvayavakarmasaṃyogaviśeṣāder eva saṃpratyayāt tayor ekasmād dhetor ni<span type="ref-block" n="4455 r_AS-VDh#209,12_r"/>yamāsaṃbhavād asiddham eva sādhanam iti cen na asya vināśotpādakāraṇaprakriyoddhoṣaṇasyāprātītikatvād balavatpuru<span type="ref-block" n="4456 r_AS-VDh#209,13_r"/>ṣapreritam udgarādivyāpārād eva ghaṭavināśakapālotpādayor avalokanāt tato ghaṭāvayaveṣu kapāleṣu kriyaivotpadyate <span type="ref-block" n="4457 r_AS-VDh#209,14_r"/>iti cet saivaiko hetus tayor astu kriyāto 'vayavavibhāgasyaivotpattir iti cet sa evaikaṃ kāraṇam anayor astu vibhā<span type="ref-block" n="4458 r_AS-VDh#209,15_r"/>gāt tadavayavasaṃyogavināśa eva dṛśyate iti cet sa eva tayor ekaṃ nimittam astu tadavayavasaṃyogavināśād avaya<span type="ref-block" n="4459 r_AS-VDh#209,16_r"/>vino ghaṭasya vināśa iti cet sa eva kapālānāṃ tadavayavānāṃ prādurbhāvaḥ iti kathaṃ naikahetuniyamaḥ sidhyet <span type="ref-block" n="4460 r_AS-VDh#209,17_r"/>mahāskandhāvayavasaṃyogavināśād api laghuskandhotpattidarśanāt bhedasaṃghātebhya utpadyante iti vacanāt </p><p n="a_217" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4461 r_AS-VDh#209,18_r"/>mithyaivedaṃ darśanaṃ sūtrakāravacanaṃ ca bādhakasadbhāvād iti cetkiṃ tadbādhakam svaparimāṇād aṇu<span type="ref-block" n="4462 r_AS-VDh#209,19_r"/>parimāṇakāraṇārabdhāni kapālāni kāryatvāt paṭavad ity anumānaṃ bādhakam iti cen na etadudāharaṇasya sādhya<span type="ref-block" n="4463 r_AS-VDh#209,20_r"/>vikalatvāt tantavo hi kim apaṭākārapariṇatāḥ paṭasya samavāyinaḥ paṭākārapariṇatā vā na <span type="ref-block" n="4464 r_AS-VDh#209,21_r"/>tāvadādyaḥ pakṣaḥ paṭākārāpariṇateṣu tantuṣv iha paṭa iti pratyayāsaṃbhavāt dvitīyapakṣe tu na paṭapari<span type="ref-block" n="4465 r_AS-VDh#209,22_r"/>māṇād aṇuparimāṇās tantavaḥ paṭasya kāraṇaṃ teṣāṃ paṭasamānaparimāṇatayā pratīteḥ samuditānām evātānavitā<span type="ref-block" n="4466 r_AS-VDh#210,01_r"/>nākārāṇāṃ paṭapariṇāmāśrayatvād anyathātiprasaṅgāt na hi tathā'pariṇataṃ tadbhavati tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ <span type="ref-block" n="4467 r_AS-VDh#210,02_r"/>iti vacanāt na caivaṃ pariṇāmapariṇāminor abhedaḥ syāt pratyayabhedāt kathaṃcid bhedasiddheḥ parasyāpi tadbhede <span type="ref-block" n="4468 r_AS-VDh#210,03_r"/>vivādābhāvāt tantudravyapaṭaparyāyayor anvayavyatirekapratyayaviṣayatvāc ca tantudravyaṃ hi prācyāpaṭākārapari<span type="ref-block" n="4469 r_AS-VDh#210,04_r"/>tyāgena tantutvāparityāgena cāpūrvapaṭākāratayā pariṇamadupalabhyate paṭākāras tu pūrvākārād vyatirikta iti siddhaṃ <span type="ref-block" n="4470 r_AS-VDh#210,05_r"/>sarvathā tyaktarūpasyāpūrvarūpavartina evopādānatvāyogād aparityaktātmapūrvarūpavartivat tathā'pratīter dravyabhāvapra<span type="ref-block" n="4471 r_AS-VDh#210,06_r"/>tyāsattinibandhanatvād upādānopādeyabhāvasya bhāvapratyāsattimātrāt tadbhāve samānākārāṇām akhilārthānāṃ tatprasa<span type="ref-block" n="4472 r_AS-VDh#210,07_r"/>ṅgāt kālapratyāsattes tadbhāve pūrvottarasamanantarakṣaṇavartinām aśeṣārthānāṃ tatprasakteḥ deśapratyāsattes tadbhāve samā<span type="ref-block" n="4473 r_AS-VDh#210,08_r"/>nadeśānām aśeṣatas tadbhāvāpatteḥ saddravyatvādisādhāraṇadravyapratyāsatter api tadbhāvāniyamāt asādhāraṇadravyapra<span type="ref-block" n="4474 r_AS-VDh#210,09_r"/>tyāsattiḥ pūrvākārabhāvaviśeṣapratyāsattir eva ca nibandhanam upādānatvasya svopādeyaṃ pariṇāmaṃ prati niścīyate <span type="ref-block" n="4475 r_AS-VDh#210,10_r"/>tad uktaṃ <span resp="?" rend="underline">tyaktātyaktātmarūpaṃ yat pūrvāpūrveṇa vartate kālatraye 'pi taddravyam upādānam iti smṛtam <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> yat svarūpaṃ tya<span type="ref-block" n="4476 r_AS-VDh#210,11_r"/>jaty eva yan na tyajati sarvathā tannopādānam arthasya kṣaṇikaṃ śāśvataṃ yathā</span> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti tato na tantuviśeṣākāraḥ <span type="ref-block" n="4477 r_AS-VDh#210,12_r"/>paṭasyopādānaṃ yenālpaparimāṇād eva kāraṇān mahāparimāṇasya paṭasyotpatter udāharaṇaṃ sādhyaśūnyaṃ na bhavet hetuś cā<span type="ref-block" n="4478 r_AS-VDh#210,13_r"/>naikāntikaḥ praśithilāvayavamahāparimāṇakārpāsapiṇḍādalpaparimāṇanibiḍāvayavakārpāsapiṇḍotpattidarśanāt <span type="ref-block" n="4479 r_AS-VDh#210,14_r"/>viruddhaś cāyaṃ hetuḥ pudgalādidravyasya mahāparimāṇasya yathāsaṃbhavaṃ sūkṣmarūpeṇa sthūlarūpeṇa vā paryāyeṇa varta<span type="ref-block" n="4480 r_AS-VDh#210,15_r"/>mānasya svakāryārambhakatvadarśanāt kāryatvasya mahāparimāṇakāraṇārabdhatvena vyāptisiddheḥ svaparimāṇād alpa<span type="ref-block" n="4481 r_AS-VDh#210,16_r"/>parimāṇakāraṇārabdhatvaviparītasādhanāt tato nedam anumānaṃ bādhakaṃ kapālotpādasya ghaṭavināśasya caikahe<span type="ref-block" n="4482 r_AS-VDh#210,17_r"/>tutvaniyamapratīter ekasmād eva mṛdādyupādānāt tadbhāvasya siddher ekasmāc ca mudgarādisahakārikalāpāt tatsaṃpratyayāt <span type="ref-block" n="4483 r_AS-VDh#210,18_r"/>iti sidhyaty eva hetor niyamāt kāryotpāda eva pūrvākāravināśaḥ </p><p n="a_218" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4484 r_AS-VDh#210,19_r"/>na caivaṃ sarvathotpādavināśayor abheda eva lakṣaṇāt pṛthaktvasiddheḥ tathā hi  nātrāsiddhaṃ sādhanaṃ kāryotpādasya svarūpalābhalakṣaṇa<span type="ref-block" n="4486 r_AS-VDh#210,21_r"/>tvāt kāraṇavināśasya ca svabhāvapracyutilakṣaṇatvāt tayor bhinnalakṣaṇasaṃbandhitvasiddheḥ nāpy anaikāntikaṃ viruddhaṃ vā <span type="ref-block" n="4487 r_AS-VDh#211,01_r"/>kvacid ekadravye 'pi pariṇāmayoḥ kathaṃcid bhedam antareṇa bhinnalakṣaṇasaṃbandhitvasyāsaṃbhavāt na ca tayor bheda eva <span type="ref-block" n="4488 r_AS-VDh#211,02_r"/>kathaṃcid abhedagrāhakapramāṇasadbhāvāt tathā hi utpādavināśau prakṛtau  nātrāsiddho hetuḥ mṛdādidravyavyatirekeṇa nāśotpādayor abhāvāt <span type="ref-block" n="4490 r_AS-VDh#211,04_r"/>paryāyāpekṣayā nāśotpādau bhinnalakṣaṇasaṃbandhinau na tau jātyādyavasthānāt saddravyapṛthivītvādijātyātma<span type="ref-block" n="4491 r_AS-VDh#211,05_r"/>naikatvasaṃkhyātmanā śaktiviśeṣānvayātmanā ca tadabhedāt tathaiva pratyabhijñānāt tad eva mṛddravyam asādhāraṇaṃ <span type="ref-block" n="4492 r_AS-VDh#211,06_r"/>ghaṭākāratayā naṣṭaṃ kapālākāratayotpannam iti pratīteḥ sakalabādhakarahitatvāt ya evāhaṃ sukhyāsaṃ sa eva <span type="ref-block" n="4493 r_AS-VDh#211,07_r"/>ca duḥkhī sampratītyekapuruṣapratītivat nanv evam utpādavyayadhrauvyāṇām abhedāt kathaṃ trayātmakavastusiddhiḥ <span type="ref-block" n="4494 r_AS-VDh#211,08_r"/>tatsiddhau vā kathaṃ tattādātmyam virodhād iti cen na sarvathā tattādātmyāsiddheḥ kathaṃcil lakṣaṇabhedāt <span type="ref-block" n="4495 r_AS-VDh#211,09_r"/>tathā hi  sarvasya vastuno <span type="ref-block" n="4496 r_AS-VDh#211,10_r"/>nityatvasiddher utpādavināśapratīter askhalatvaviśeṣaṇam asiddham iti cen na kathaṃcit kṣaṇikatvasādhanāt tata eva <span type="ref-block" n="4497 r_AS-VDh#211,11_r"/>dhrauvyapratīter askhalatvaṃ siddhaṃ sarvathā kṣaṇikatvanirākaraṇāt na cotpādādīnāṃ kathaṃcid bhinnalakṣaṇatvaṃ <span type="ref-block" n="4498 r_AS-VDh#211,12_r"/>viruddhaṃ tadātmano vastuno jātyantaratvena kathaṃcid bhinnalakṣaṇatvād anyathā tadavastutvaprasaṅgāt utpādādayo <span type="ref-block" n="4499 r_AS-VDh#211,13_r"/>hi parasparam anapekṣāḥ khapuṣpavan na santy eva tathā hi  sthitiḥ kevalā nāsti vināśotpādarahi<span type="ref-block" n="4501 r_AS-VDh#211,15_r"/>tatvāt tadvat vināśaḥ kevalo nāsti sthityutpattirahitatvāt tadvad eva iti yojanāt sāmarthyād utpādavya<span type="ref-block" n="4502 r_AS-VDh#211,16_r"/>yadhrauvyayuktaṃ sad iti prakāśitaṃ bhavati tadanyatamāpāye sattvānupapatteḥ pratyekam utpādādīnāṃ sattve trayā<span type="ref-block" n="4503 r_AS-VDh#211,17_r"/>tmakatvaprasaṅgād anavasthety api dūrīkṛtam anena teṣāṃ parasparam anapekṣāṇām ekaśaḥ sattvanirākaraṇāt kiṃ ca </p><p n="a_220" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4506 r_AS-VDh#211,20_r"/> sakalalaukikajanasyācāryaḥ sa hi  ghaṭārthinaḥ <span type="ref-block" n="4508 r_AS-VDh#211,22_r"/>śokasya ghaṭanāśanibandhanatvāt maulyarthinaḥ pramodasya maulyutpādanimittatvāt suvarṇārthino mādhyasthyasya <span type="ref-block" n="4509 r_AS-VDh#211,23_r"/>suvarṇasthitihetukatvāt tadviṣādādīnāṃ  pūrvatadvāsanāmātranimittatve 'pi tanniya<span type="ref-block" n="4510 r_AS-VDh#212,01_r"/>māsaṃbhavāt tadvāsanāyāḥ prabodhakapratyayaniyamān niyatatvād viṣādādiniyama iti cet tarhi nāśotpādānvayā eva <span type="ref-block" n="4511 r_AS-VDh#212,02_r"/>vāsanāprabodhakapratyayā iti pāramparyātta eva śokādihetavo bahiraṅgāḥ antaraṅgās tu mohanīyaprakṛti<span type="ref-block" n="4512 r_AS-VDh#212,03_r"/>viśeṣodayā iti teṣāṃ vāsaneti nāmamātraṃ bhidyeta nārthaḥ syādvādibhir bhāvamohaviśeṣāṇāṃ vāsanāsva<span type="ref-block" n="4513 r_AS-VDh#212,04_r"/>bhāvatopagamāt tataḥ siddhaṃ laukikānām utpādāditrayātmakaṃ vastu tatpratīter bhedasiddheḥ kiṃca </p><p n="a_222" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4516 r_AS-VDh#212,07_r"/> paya eva mayādya bhoktavyam iti vratam abhyupagacchato dadhyutpāde 'pi payasaḥ sattve dadhivarjanānupapatteḥ <span type="ref-block" n="4519 r_AS-VDh#212,10_r"/>dadhy eva mayādya bhoktavyam iti vrataṃ svīkurvataḥ payasy api dadhnaḥ sattve payovarjanāyogāt agorasaṃ mayādya <span type="ref-block" n="4520 r_AS-VDh#212,11_r"/>bhoktavyam iti vratamaṅgīkurvato 'nusyūtapratyayaviṣayagorase dadhipayasor abhāve tadubhayavarjanāghaṭanāt pratīyate <span type="ref-block" n="4521 r_AS-VDh#212,12_r"/>ca tattadvratasya tattadvarjanam  na caivam anantātmakatvaṃ vastuno virudhyate pratye<span type="ref-block" n="4522 r_AS-VDh#212,13_r"/>kam utpādādīnām anantebhya utpadyamānavinaśyattiṣṭhadbhyaḥ kālatrayāpekṣebhyo 'rthebhyo bhidyamānānāṃ vivakṣitava<span type="ref-block" n="4523 r_AS-VDh#212,14_r"/>stuni tattvato 'nantabhedopapatteḥ pararūpavyāvṛttīnām api vastusvabhāvatvasādhanāt tadavastusvabhāvatve sakalā<span type="ref-block" n="4524 r_AS-VDh#212,15_r"/>rthasāṅkaryaprasaṅgāt tathā tattvasya trayātmakatvasādhane 'nantātmakatvasādhane ca nityānityobhayātmakatvasādha<span type="ref-block" n="4525 r_AS-VDh#212,16_r"/>nam api prakṛtaṃ na virudhyate sthityātmakatvavyavasthāpanena kathaṃcin nityatvasya vināśotpādātmakatvapratiṣṭhāpanena <span type="ref-block" n="4526 r_AS-VDh#212,17_r"/>cānityatvasya sādhanāt tataḥ sūktaṃ sarvaṃ vastu syān nityam eva syād anityam eveti evaṃ syād ubhayam eva <span type="ref-block" n="4527 r_AS-VDh#212,18_r"/>syād avaktavyam eva syān nityāvaktavyam eva syādanityāvaktavyam eva syād ubhayāvaktavyam evety api yojanīyam <span type="ref-block" n="4528 r_AS-VDh#212,19_r"/>yathāyogam etatsaptabhaṅgīvyavasthāpanaprakriyām api yojayen nayapramāṇāpekṣayā sadādyekatvādisaptabhaṅgīprakriyāvat </p><p n="a_223" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4529 r_AS-VDh#212,20_r"/>nityādyekāntagartaprapatanavivaśān prāṇino 'narthasārthād uddhartuṃ netum uccaiḥ padam amalam alaṃ maṅgalānām alaṅghyam <span type="ref-block" n="4530 r_AS-VDh#212,21_r"/>syādvādanyāyavartma prathayadavitathārthaṃ vacaḥ svāmino 'daḥ prekṣāvattvāt pravṛttaṃ jayatu vighaṭitāśeṣamithyāpravādam <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </p><p rend="center" ana="trailer" n="a_224"> <span type="ref-block" n="4531 r_AS-VDh#212,22_r"/>ity āptamīmāṃsālaṃkṛtau tṛtīyaḥ paricchedaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_225"> <span type="ref-block" n="4532 r_AS-VDh#213,01_r"/>atha caturthaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4533 r_AS-VDh#213,02_r"/>jīyād aṣṭasahasrī devāgamasaṃgatārtham akalaṅkam </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4534 r_AS-VDh#213,03_r"/>gamayantī sannayataḥ prasannagambhīrapadapadavī <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_228" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4537 r_AS-VDh#213,06_r"/>kāryagrahaṇāt karmaṇo 'vayavino 'nityasya guṇasya pradhvaṃsābhāvasya ca grahaṇaṃ kāraṇavacanāt samavāyina<span type="ref-block" n="4538 r_AS-VDh#213,07_r"/>s tadvataḥ pradhvaṃsanimittasya ca guṇaśabdān nityaguṇapratipattiḥ guṇivacanāt tadāśrayasya sāmānyābhidhā<span type="ref-block" n="4539 r_AS-VDh#213,08_r"/>nāt parāparajātipratyayaḥ tadvadvacanād arthapratyaya iti kriyātadvator avayavāvayavinor guṇaguṇinor viśeṣatadvatoḥ <span type="ref-block" n="4540 r_AS-VDh#213,09_r"/>sāmānyatadvator abhāvatadviśeṣyayoś cānyataiva bhinnapratibhāsatvāt sahyavindhyavad ity uktaṃ bhavati na cātrā<span type="ref-block" n="4541 r_AS-VDh#213,10_r"/>siddho hetuḥ sādhyadharmiṇi bhinnapratibhāsatvasya sadbhāvaniścayāt tata eva na sandigdhāsiddho 'jñātā<span type="ref-block" n="4542 r_AS-VDh#213,11_r"/>siddho vā nāpy anyatarāsiddho vādiprativādinor avivādāt bhinnapuruṣapratibhāsaviṣayeṇābhinnenārthena <span type="ref-block" n="4543 r_AS-VDh#213,12_r"/>vyabhicāra iti cen naikapuruṣāpekṣayā bhinnapratibhāsatvasya hetutvāt tathāpi krameṇaikapratipattṛbhinnapratibhā <span type="ref-block" n="4544 r_AS-VDh#213,13_r"/>saviṣayeṇaikena vastunānekānta iti cen na bhinnalakṣaṇatvasya bhinnapratibhāsatvasya hetutvāt bhinnaṃ hi <span type="ref-block" n="4545 r_AS-VDh#213,14_r"/>lakṣaṇaṃ kāryakāraṇayor guṇaguṇinoḥ sāmānyatadvatoś ca pratibhāsate na caikasya vastuno bhinnalakṣaṇatvena <span type="ref-block" n="4546 r_AS-VDh#213,15_r"/>pratibhāso 'sti yena vyabhicāraḥ tata eva na viruddho hetuḥ sākalyenaikadeśena vā vipakṣe vṛttyabhāvāt <span type="ref-block" n="4547 r_AS-VDh#213,16_r"/>nāpi kālātyayāpadiṣṭaḥ pakṣasya pratyakṣāgamabādhā'bhāvāt kāryakāraṇayor guṇaguṇinoḥ sāmānyatadvato<span type="ref-block" n="4548 r_AS-VDh#213,17_r"/>s tādātmyam abhinnadeśatvāt yayor atādātmyaṃ na tayor abhinnadeśatvam yathā sahyavindhyayoḥ abhinnadeśatvaṃ <span type="ref-block" n="4549 r_AS-VDh#213,18_r"/>ca prakṛtayoḥ tasmāt tādātmyam ity anumānena pakṣasya bādheti cen na śāstrīyadeśābhedasyāsiddhatvāt <span type="ref-block" n="4550 r_AS-VDh#213,19_r"/>kāryasya svakāraṇadeśatvāt kāraṇasyāpi svānyakāraṇadeśatvāt etena guṇaguṇinoḥ sāmānyatadvatoś ca <span type="ref-block" n="4551 r_AS-VDh#214,01_r"/>deśabhedasya pratipādanāt laukikadeśābhedasya tu vyomātmādibhir vyabhicārād asyānumānasyāsamīcīnatvāt <span type="ref-block" n="4552 r_AS-VDh#214,02_r"/>prakṛtapakṣabādhakatvāsaṃbhavāt kathaṃcit tādātmyasya pratyakṣataḥ pratīteḥ sarvathā bhedapakṣasya bādheti cen na <span type="ref-block" n="4553 r_AS-VDh#214,03_r"/>tadvirodhāt tata eva bhedo mā bhūd iti cen na bhedasya pūrvasiddhatvāt tādātmyasya pūrvasiddher asiddheḥ <span type="ref-block" n="4554 r_AS-VDh#214,04_r"/>siddhau vā kāryakāraṇādivirodhāt dharmadharmitvādhikaraṇādheyatādivirodhāt kriyāvyapadeśādibhedavirodhāc ca <span type="ref-block" n="4555 r_AS-VDh#214,05_r"/>tayor na tādātmyaṃ bhedatādātmyayor vairyadhikaraṇyāc ca parasparavirodhāc chītoṣṇasparśavat tayor aikādhikaraṇye <span type="ref-block" n="4556 r_AS-VDh#214,06_r"/>saṃkaravyatikarāpattiḥ tadanāpattau pakṣadvayoktadoṣānuṣaṅgaḥ pratyekaṃ taddvirūpatvopagame vā'navasthānād apratipa<span type="ref-block" n="4557 r_AS-VDh#214,07_r"/>ttir abhāvaś ca iti vaiśeṣikasya  </p><p n="a_230" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4560 r_AS-VDh#214,10_r"/>kāryakāraṇayor guṇaguṇinoḥ sāmānyatadvatoś cānyatvam ekāntena yadīṣyate tadaikasya kāryadravyāder anekasmin <span type="ref-block" n="4561 r_AS-VDh#214,11_r"/>kāraṇādau vṛttir eṣitavyā tadaniṣṭau kāryakāraṇabhāvādivirodhākāryakāraṇādivat tadvṛttiś cābhyupaga<span type="ref-block" n="4562 r_AS-VDh#214,12_r"/>myamāna pratyāśrayam ekadeśena sarvātmanā vā syāt  yāvanto hy avayavās tāvanto <span type="ref-block" n="4564 r_AS-VDh#214,14_r"/>'vayavinaḥ syus tasya pratyekaṃ sarvātmanā vṛttatvāt yāvantaś ca saṃyogyādayo guṇinas tāvantaḥ saṃyogādayo 'ne<span type="ref-block" n="4565 r_AS-VDh#214,15_r"/>kasthā guṇāḥ prasajyante yāvantaḥ sāmānyavanto 'rthās tāvanti sāmānyāni bhaveyus tata eva  manyetāvayavyādīnāṃ  tathātrāvayavyādi sarvaṃ <span type="ref-block" n="4567 r_AS-VDh#214,17_r"/> vṛtter doṣo 'nārhate mate durnivāraḥ naikadeśena vartate nāpi sarvātmanā kiṃ tarhi <span type="ref-block" n="4568 r_AS-VDh#214,18_r"/>vartate eveti cāyuktaṃ prakārāntarābhāvāt </p><p n="a_231" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4569 r_AS-VDh#215,01_r"/>nanu ca samavāya eva prakārāntaraṃ vartate samavaitīti saṃpratyayāt tadvyatirekeṇa vṛttyarthā<span type="ref-block" n="4570 r_AS-VDh#215,02_r"/>saṃbhavād iti cen na tatraiva vivādāt etad eva hi vicāryate kim ekadeśena samavaiti pratyāśrayaṃ <span type="ref-block" n="4571 r_AS-VDh#215,03_r"/>sarvātmanā vā'vayavādiṣv avayavyādiḥ gatyantarābhāvād iti tatra ca nigadito doṣaḥ tad evaṃ <span type="ref-block" n="4572 r_AS-VDh#215,04_r"/>kāryaguṇasāmānyānāṃ svāśrayebhyo vivādāpannebhyo naikāntenānyatvaṃ tatra vṛttyupalabdheḥ yasya tu <span type="ref-block" n="4573 r_AS-VDh#215,05_r"/>yato 'nyatvaikāntas tasya tatra na vṛttyupalabdhiḥ yathā himavati vindhyasya vṛttyupalabdhiścāvaya<span type="ref-block" n="4574 r_AS-VDh#215,06_r"/>vyādeḥ svāśrayeṣu tasmān naikāntenānyatvam ity anumānena tannānātvapakṣasya bādhitatvāt kālātyayāpadiṣṭo <span type="ref-block" n="4575 r_AS-VDh#215,07_r"/>bhinnapratibhāsatvād iti hetuḥ nanv idam anumānam asamyak sthālyāṃ dadhnānaikāntikatvāt tato 'nyasyāpi <span type="ref-block" n="4576 r_AS-VDh#215,08_r"/>dadhnas tatra vṛttyupalabdheḥ saṃyogo hi vṛttir arthāntarabhūtayor eva pratīyate nānyatheti na mantavyaṃ saṃyoginoḥ <span type="ref-block" n="4577 r_AS-VDh#215,09_r"/>saṃyogapariṇāmātmanoḥ sarvathānyatvāsiddher anyathā tadabhāvaprasaṅgāt tābhyāṃ bhinnasya saṃyogasyotpattau hi katha<span type="ref-block" n="4578 r_AS-VDh#215,10_r"/>m ekasyānyatra saṃyoga iti vyapadeśo yataḥ sa eva vṛttiḥ syāt tābhyāṃ tasya jananāt tathā vyapadeśa iti <span type="ref-block" n="4579 r_AS-VDh#215,11_r"/>cen na karmaṇā kālādinā ca tajjananāt tathā vyapadeśaprasaṅgāt tayoḥ samavāyikāraṇatvāt tasya tathā vyapa<span type="ref-block" n="4580 r_AS-VDh#215,12_r"/>deśa iti cet kutaḥ samavāyikāraṇatvaṃ tayor eva na punaḥ karmāder iti niyamaḥ iha saṃyoginoḥ saṃyoga <span type="ref-block" n="4581 r_AS-VDh#215,13_r"/>iti pratyayāt tatra tasya samavāyasiddher iti cet sa tarhi samavāyaḥ padārthāntaraṃ katham atraivehedam iti pratyayaṃ <span type="ref-block" n="4582 r_AS-VDh#215,14_r"/>kuryān na punaḥ karmādiṣu bhedāviśeṣepīti na buddhyāmahe tair eva samavāyibhir viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasiddheḥ <span type="ref-block" n="4583 r_AS-VDh#215,15_r"/>samavāyasya tatraivehedam iti pratyayotpattir na tu karmādiṣu tadasiddher iti cet sa eva kutaḥ sarvatra na syāt </p><p n="a_232" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4584 r_AS-VDh#215,16_r"/>tādṛgadṛṣṭaviśeṣaniyamād iti cet kiṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena samavāyena saṃyogena vā tādṛgadṛṣṭaviśeṣā<span type="ref-block" n="4585 r_AS-VDh#215,17_r"/>d eva samavāyaviśiṣṭāḥ samavāyina iti pratyayasyehedam iti vijñānasyātredaṃ saṃyuktam iti buddheś ca jananapra<span type="ref-block" n="4586 r_AS-VDh#215,18_r"/>saṅgāt sarvasya vā pratyayaviśeṣasyādṛṣṭaviśeṣavaśavartitvasiddheḥ kiṃ padārthabhedaprabhedaparikalpanayā iti <span type="ref-block" n="4587 r_AS-VDh#215,19_r"/>vijñānavādapraveśaḥ syāt tasyaivādṛṣṭaviśeṣatvasiddheḥ cetanā karmeti vijñānavādibhir api pratipādanāt <span type="ref-block" n="4588 r_AS-VDh#215,20_r"/>teṣāṃ vāsanāviśeṣa eva hy adṛṣṭam sa ca pūrvavijñānaviśeṣaḥ iti na vijñānamātrād adṛṣṭam anyat syāt <span type="ref-block" n="4589 r_AS-VDh#216,01_r"/>nanu ca nāprabuddhā vāsanā pratyayaviśeṣaṃ prasūte sakṛtsarvapratyayaviśeṣaprasaṅgāt prabuddhā tu tam upajanayantī <span type="ref-block" n="4590 r_AS-VDh#216,02_r"/>prabodhakahetūn apekṣate te ca bahirbhūtā evārthāḥ iti na vijñānamātraṃ tattvam anuṣajyate iti cen na <span type="ref-block" n="4591 r_AS-VDh#216,03_r"/>vijñānaviśeṣād eva vāsanāprabodhasya siddheḥ tadabhāve bahirarthasya sattāmātreṇa tadahetutvād anyathātiprasaṅgāt <span type="ref-block" n="4592 r_AS-VDh#216,04_r"/>na ca nīlādivijñānād eva tadvāsanāprabodhas tatprabodhād eva nīlādijñānam iṣyate yataḥ parasparāśrayaḥ syāt <span type="ref-block" n="4593 r_AS-VDh#216,05_r"/>tadadhipatisamanantarādivijñānānām eva nīlādijñānajanakānāṃ tadvāsanāprabodhakatvāt tadvāsanānām api tatkā<span type="ref-block" n="4594 r_AS-VDh#216,06_r"/>raṇavijñānebhyaḥ prabodhopagamāt ity anādir ayaṃ vāsanāsaritparipatitas tatprabodhapratyayasārthas tadvijñānapravāhaś ca <span type="ref-block" n="4595 r_AS-VDh#216,07_r"/>iti kiṃ bahirarthaiḥ kalpayitvāpy etān vijñānāni pratipattavyāni tair vinā tadvyavahārāprasiddheḥ satsu ca <span type="ref-block" n="4596 r_AS-VDh#216,08_r"/>teṣu bahirarthābhāve 'pi svapnādiṣu tadvyavahārapratīter alaṃ bāhyārthābhiniveśena tato bahirarthaṃ vyavasthāpayitu<span type="ref-block" n="4597 r_AS-VDh#216,09_r"/>manasā nādṛṣṭamātranimitto viśeṣaṇaviśeṣyatvapratyayo 'numantavyaḥ tasya dravyādipratyayavadbahirarthaviśeṣaviṣaya<span type="ref-block" n="4598 r_AS-VDh#216,10_r"/>tvasyāvaśyam āśrayaṇīyatvāt tathā cānavasthānāt kutaḥ saṃyogibhyāṃ saṃyogo 'rthāntarabhūtaḥ samavāyavṛttyā <span type="ref-block" n="4599 r_AS-VDh#216,11_r"/>tayor iti vyapadiśyet sa eva ca sthātyāṃ dadhno vṛttir iti na tenānaikāntiko hetuḥ syāt tata <span type="ref-block" n="4600 r_AS-VDh#216,12_r"/>eva na viruddhaḥ sarvathārthāntarabhūtasya kvacid vṛttyupalabdher abhāvāt tato niravadyam idam anumānaṃ bhedapakṣasya <span type="ref-block" n="4601 r_AS-VDh#216,13_r"/>bādhakam iti tatra pravartamāno hetuḥ kālātyayāpadiṣṭa eva pratyakṣaviruddhatvāc ca pakṣasyāvayavāvayavyā<span type="ref-block" n="4602 r_AS-VDh#216,14_r"/>dīnāṃ kathaṃcit tādātmyasyaiva sākṣātkaraṇāt nanv evam api vṛtter doṣo yathopavarṇitaḥ syādvādināṃ prasajyate <span type="ref-block" n="4603 r_AS-VDh#216,15_r"/>iti ce yathaiva hi jñānasya vedya<span type="ref-block" n="4604 r_AS-VDh#216,16_r"/>vedakākārābhyāṃ tādātmyam aśakyavivecanatvāt kim ekadeśena sarvātmanā veti vikalpayor na vijñānasya sāva<span type="ref-block" n="4605 r_AS-VDh#216,17_r"/>yavatvaṃ bahutvaṃ vā prasajyate 'navasthā vā tathāvayavyāder apy avayavādibhyas tādātmyam aśakyavivecanatvād eva naika<span type="ref-block" n="4606 r_AS-VDh#216,18_r"/>deśena pratyekaṃ sarvātmanā vā yatas tāthāgataḥ sarvathā bhede ivāvayavāvayavyādīnāṃ kathaṃcit tādātmye 'pi <span type="ref-block" n="4607 r_AS-VDh#216,19_r"/>vṛttiṃ dūṣayet </p><p n="a_233" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4608 r_AS-VDh#216,20_r"/>etena vaiśeṣiko 'pi na kathaṃcit tādātmye vṛttivikalpādidūṣaṇam āpādayitum īśaḥ sāmānyaviśeṣavat tatra <span type="ref-block" n="4609 r_AS-VDh#217,01_r"/>tadanavakāśāt na hy aparasamānyaṃ vyāvṛttibuddhihetutvād viśeṣākhyām api labhamānam apahnotuṃ śakyaṃ tasya <span type="ref-block" n="4610 r_AS-VDh#217,02_r"/>sāmānyaikarūpatve 'paraviśeṣābhāvaprasaṅgāt tadaparaviśeṣarūpatve 'parasāmānyābhāvāpatteḥ tadubhayarūpatve sāmā<span type="ref-block" n="4611 r_AS-VDh#217,03_r"/>nyaviśeṣarūpayoḥ kathaṃcit tādātmyasyaivābhyupagamanīyatvāt tadekārthasamavāyasya kathaṃcid ekadravyatādātmyā<span type="ref-block" n="4612 r_AS-VDh#217,04_r"/>d aparasyāsaṃbhavāt sāmānyasyaivānuvṛttavyāvṛttapratyayahetutvena sāmānyaviśeṣobhayākārasyeṣṭatvāc ca na <span type="ref-block" n="4613 r_AS-VDh#217,05_r"/>tayor ākārayor anyatraikārthe samavāyaḥ parasparaṃ vā śakyo vaktuṃ yatas tadvad avayavāvayavyādīnāṃ kathaṃcit tādātmyaṃ <span type="ref-block" n="4614 r_AS-VDh#217,06_r"/>vṛttiḥ prakṛtadūṣaṇopadrutā syāt kiṃ cāvathavādibhyo 'vayavyādīnām atyantabhedo deśakālābhyām api <span type="ref-block" n="4615 r_AS-VDh#217,07_r"/>bhedaḥ syāt </p><p n="a_235" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4618 r_AS-VDh#217,10_r"/>nanv ātmākāśayor atyantabhede 'pi deśakālābhyāṃ bhedābhāvān na tataḥ kāryakāraṇādīnāṃ tadbhedaḥ sidhyati yato <span type="ref-block" n="4619 r_AS-VDh#217,11_r"/>yutasiddhavadvṛttiḥ syād iti cen na tayor api saddravyatvādinā bhedābhāvād atyantabhedāsiddher abhinnadeśakālatvāvi<span type="ref-block" n="4620 r_AS-VDh#217,12_r"/>rodhāt parasyāpi sarvamūrtimaddravyeṣu yugapatsaṃyogavṛtter abhyupagamāt tayor atyantabhedāniṣṭer deśakālābhyām abhedā<span type="ref-block" n="4621 r_AS-VDh#217,13_r"/>virodhe tathaivāvayavāvayavyādes tābhyām abhedos tv aviruddhaḥ sa ca kathaṃcid abhedasādhanaḥ syāt na cā sā <span type="ref-block" n="4622 r_AS-VDh#217,14_r"/>viṣyate apasiddhāntaprasaṅgāt  yathaiva hi <span type="ref-block" n="4624 r_AS-VDh#217,16_r"/>varṇarasagandhasparśānāṃ svāśrayād atyantabhedo neṣṭo dṛṣṭo vā tathā parasparato 'pīti nāpy etaiḥ pakṣaikadeśātmabhir vya<span type="ref-block" n="4625 r_AS-VDh#217,17_r"/>bhicāro nāmātiprasaṅgāt yadi punaḥ kāryakāraṇādīnāṃ samānadeśakālatvam urarīkriyate tathaiva siddhāntā<span type="ref-block" n="4626 r_AS-VDh#217,18_r"/>vadhāraṇād iti mataṃ tadā <span type="ref-block" n="4627 r_AS-VDh#217,19_r"/>mūrtayoḥ samānadeśatvavirodhāt vātātapayoḥ samānadeśatvadarśanād avirodha iti cen na tayoḥ svāvayavade<span type="ref-block" n="4628 r_AS-VDh#217,20_r"/>śayor avayavinor abhyupagamāt tantupaṭayor api svāvayavadeśatvāt samānadeśatvābhāvo na doṣa iti cen na paramā<span type="ref-block" n="4629 r_AS-VDh#218,01_r"/>ṇudvyaṇukayor bhinnadeśatvābhāvāt samānadeśatvam api na bhaved iti doṣodbhāvanāt dvyaṇukasya paramāṇudeśatvāt pa<span type="ref-block" n="4630 r_AS-VDh#218,02_r"/>ramāṇor anaṃśasyāpyāśrayāntarasthatvāt tayor asamānadeśataiveti cen na tathā laukikadeśāpekṣayā samānadeśatvopaga<span type="ref-block" n="4631 r_AS-VDh#218,03_r"/>masya prasaṅgāt sa ca mūrtayor na bhaved iti sūktam eva dūṣaṇam katham evam anekāntavādinām ekākāśapradeśe <span type="ref-block" n="4632 r_AS-VDh#218,04_r"/>'saṃkhyeyādiparamāṇūnām avasthānaṃ na virudhyate iti cet tathāvagāhanaviśeṣād ekatvapariṇāmād iti brūmahe <span type="ref-block" n="4633 r_AS-VDh#218,05_r"/>na hy ekaṃ mūrtimaddravyam ekatra deśe 'vatiṣṭhamānaṃ viruddhaṃ nāma atiprasaṅgāt saṃyogamātreṇa tu sthitānām ekatvapa<span type="ref-block" n="4634 r_AS-VDh#218,06_r"/>riṇāmanirutsukānāṃ naikākāśapradeśe 'vasthānam avagāhanaviśeṣābhāvād anekākāśapradeśavṛttitvasiddheḥ iti <span type="ref-block" n="4635 r_AS-VDh#218,07_r"/>syādvādināṃ na kiṃcid viruddham syān matam </p><p n="a_237" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4638 r_AS-VDh#218,10_r"/>samavāyena  sa tarhi samavāyiṣu samavāyāntareṇa vartate svato vā  samavāyavaiyarthyāt kāryakāraṇādīnāṃ kutaḥ <span type="ref-block" n="4641 r_AS-VDh#218,13_r"/>pratibandhaḥ yadi punar anāśritatvāt pratibandhāntarānapekṣa iṣyate tadāpy a tasmād ayuktaḥ saṃbandho na yuktaḥ samavāyibhiḥ <span type="ref-block" n="4643 r_AS-VDh#218,15_r"/>na hy apratibaddha eva samavāyibhiḥ samavāyaḥ saṃbandho yuktimān kālāder api saṃbandhatvaprasaṅgāt saṃbaddha <span type="ref-block" n="4644 r_AS-VDh#218,16_r"/>eva hi svasaṃbandhibhiḥ saṃyogaḥ saṃbandho dṛṣṭastasya taiḥ kathaṃcit tādātmyasaṃbandhāt samavāyo 'pi viśeṣa<span type="ref-block" n="4645 r_AS-VDh#218,17_r"/>ṇaviśeṣyabhāvasaṃbandhāt samavāyibhiḥ saṃbaddha iti cen na tasyāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāntareṇa svasaṃbandhibhiḥ <span type="ref-block" n="4646 r_AS-VDh#218,18_r"/>saṃbandhe 'navasthāprasaṅgāt anyathā saṃbandhatvavirodhāt tasya saṃbandhibhiḥ kathaṃcit tādātmye kāryakāraṇā<span type="ref-block" n="4647 r_AS-VDh#218,19_r"/>dīnām api tad evāstu kiṃ samavāyena padārthāntarabhūtena sattāsāmānyeneva kalpitena phalābhāvāt <span type="ref-block" n="4648 r_AS-VDh#219,01_r"/>prāgasataḥ sattāsamavāyāt kāryasyotpatteḥ saphalam eva tatparikalpanam iti cen nānutpannasya sattāsamavāyasaṃbha<span type="ref-block" n="4649 r_AS-VDh#219,02_r"/>vāt utpannasyāpi tadvaiyarthyāt svarūpalābhasyaiva svarūpasattātmakatvāt svarūpeṇāsataḥ sattāsaṃbandhe <span type="ref-block" n="4650 r_AS-VDh#219,03_r"/>'tiprasaṅgāt yadi punar utpadyamānam eva kāryaṃ sattāsamavāyīṣyate prāgasataḥ sattāsamavāya utpāda <span type="ref-block" n="4651 r_AS-VDh#219,04_r"/>iti vacanāt kevalasya samavāyasya sattāsāmānyavannityatvād utpāda iti jñānābhidhānāhetutvād iti <span type="ref-block" n="4652 r_AS-VDh#219,05_r"/>mataṃ tadā </p><p n="a_239" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4655 r_AS-VDh#219,08_r"/>yeṣāṃ paramārthataḥ sāmānyasyāśritatvam upacārāt samavāyasya samavāyiṣu tatrāpratibaddhatvād asaṃbaddhatvaṃ <span type="ref-block" n="4656 r_AS-VDh#219,09_r"/>tadupacāranimittaṃ tu samavāyiṣu satsu tasyehedam iti pratyayakāritvam iti mataṃ teṣāṃ  kvacid ekatra nityātma<span type="ref-block" n="4658 r_AS-VDh#219,11_r"/>nyāśraye sarvātmanā vṛttaṃ sāmānyaṃ samavāyaś ca tāvat  danāśritatvaprasaṅgāt' <span type="ref-block" n="4659 r_AS-VDh#219,12_r"/> sarvātmanā pūrvādhārāparityāgād anyathā tadabhāvaprasaṅgāt nāpy ekadeśena sāṃśatvābhāvāt <span type="ref-block" n="4660 r_AS-VDh#219,13_r"/> svapratyayakāritvāt  nityatvāt  syān mataṃ 'sattāsāmānyaṃ tāvad dravyādiṣu pratyekaṃ parisamāptaṃ satpratyayāvi<span type="ref-block" n="4662 r_AS-VDh#219,15_r"/>śeṣāt sarvatrāsti ca satpratyayāvicchedāt samavāyo 'pi sarvatra vidyate samavāyināṃ śaśvadavicchedā<span type="ref-block" n="4663 r_AS-VDh#219,16_r"/>n nityānāṃ janmavināśavatāṃ tu keṣāṃcid utpitsu deśeṣūtpadyamānānām eva sattāsamavāyitvasiddheḥ 'niṣṭhāsaṃbandha<span type="ref-block" n="4664 r_AS-VDh#220,01_r"/>yor ekakālatvāt' iti vacanāt prakṛtadūṣaṇānavakāśaḥ sattāsamavāyayoḥ prāgasattvābhāvāt tatrānyataś cā<span type="ref-block" n="4665 r_AS-VDh#220,02_r"/>gamanasya sarvātmanaikadeśena vānabhyupagamāt paścādbhavanāniṣṭeḥ śāśvatikatvāc ca' iti tad etad api vyāhatataraṃ <span type="ref-block" n="4666 r_AS-VDh#220,03_r"/>sarvagatasya sāmānyasya samavāyasya caikasya svāśrayeṣu pratyekaṃ parisamāpter asaṃbhavāt tadbahutvāpatter āśrayasva<span type="ref-block" n="4667 r_AS-VDh#220,04_r"/>rūpavat na ca sarvatrāvicchedāt tadekatvaṃ tadasiddheḥ prāgabhāvādiṣu sattāsamavāyāsaṃbhavād vicchedopalambhāt <span type="ref-block" n="4668 r_AS-VDh#220,05_r"/>prāgabhāvādīnāṃ sarvadā bhāvaviśeṣaṇatvān na tatra tadviccheda iti cen naivam abhāvasyāpi sarvagatatvaikatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="4669 r_AS-VDh#220,06_r"/>sarvatrāsatpratyayāviśeṣād avicchedāviśeṣāc ca yathaiva hi dravyādiṣu satpratyayo 'viśiṣṭas tathā pararūpato <span type="ref-block" n="4670 r_AS-VDh#220,07_r"/>'satpratyayaś ca yathā cābhāvasya śaśvadbhāvaparatantratvaṃ tathā bhāvasyābhāvaparatantratvam api tadavicchedasādhanaṃ <span type="ref-block" n="4671 r_AS-VDh#220,08_r"/>pararūpeṇāsata eva bhāvasya pratīter anyathā sarvasāṅkaryaprasaṅgād bhāvaviśeṣavyavasthitivirodhāt nanv abhāva<span type="ref-block" n="4672 r_AS-VDh#220,09_r"/>syaikatve kāryasya janmani prāgabhāvābhāve pradhvaṃsetaretarātyantābhāvānām apy abhāvaprasaṅgād anantasarvātmakatvā<span type="ref-block" n="4673 r_AS-VDh#220,10_r"/>tyantābhāvāpattiḥ pradhvaṃsasya cābhāve 'nutpannasya kāryasya prāgabhāvasyāpy abhāvād anāditvaprasaṅgaḥ prāk paścā<span type="ref-block" n="4674 r_AS-VDh#220,11_r"/>ditaretarātyantaviśeṣaṇānupapattiś ca tadabhedāt iti kaścit tasyāpi kathaṃ sattvaikatve samavāyaikatve ca <span type="ref-block" n="4675 r_AS-VDh#220,12_r"/>kasyacit sattāsamavāye sarvasya sa na bhavet tathā sati bhāvasyotpatteḥ prāg api pradhvaṃsasamaye 'py abhāvāntare 'pi <span type="ref-block" n="4676 r_AS-VDh#220,13_r"/>cātyantasattvasiddheḥ kutaḥ prāgabhāvādibhedasya vyavasthā syāt pratyayaviśeṣāt tadvyavasthāyāṃ sattāsamavāyasya <span type="ref-block" n="4677 r_AS-VDh#220,14_r"/>bhedavyavasthās tu tata eva na hi pradhvaṃsāt prākkāryasya sattāsamavāyaḥ prāgabhāvāt paścāditarasmād itaratretyā<span type="ref-block" n="4678 r_AS-VDh#220,15_r"/>dipratyayaviśeṣo 'siddhaḥ parīkṣakāṇāṃ yataḥ sattāsamavāyayor anekatvaṃ na syāt yadi punaḥ prākkālādivi<span type="ref-block" n="4679 r_AS-VDh#220,16_r"/>śeṣaṇāny eva bhidyante samavāyinaś ca na punaḥ sattā samavāyaś ceti mataṃ tadā katham abhāvo 'pi bhidyeta <span type="ref-block" n="4680 r_AS-VDh#220,17_r"/>tadviśeṣaṇānām eva bhedāt viruddhadharmādhyāsāt tadbhede sattāsamavāyabhedo 'pi tata eva tato viśvarūpā <span type="ref-block" n="4681 r_AS-VDh#220,18_r"/>sattāstu asattāvat tathā samavāyo 'pi na caivam ekatvavirodhaḥ sattāyāḥ saṃbhāvanīyo viśeṣato 'nekatve 'pi <span type="ref-block" n="4682 r_AS-VDh#220,19_r"/>sāmānyārpaṇād ekatvāvirodhāt sadviśeṣeṣv eva satsāmānyapratīter asadviśeṣeṣv asatsāmānyapratītivat <span type="ref-block" n="4683 r_AS-VDh#221,01_r"/>samavāyaviśeṣeṣu samavāyasāmānyapratītiś ca na viruddhā saṃyogaviśeṣeṣu tatsāmānyapratītivat iti <span type="ref-block" n="4684 r_AS-VDh#221,02_r"/>sarvaṃ sāmānyaviśeṣātmakaṃ siddham na ca sāmānyasya viśeṣasya caikaśaḥ sāmānyaviśeṣātmakatve 'navasthā<span type="ref-block" n="4685 r_AS-VDh#221,03_r"/>nam anyathā sarvaṃ sāmānyaviśeṣātmakam iti pratijñā hīyate tayor anyonyātmakatvasiddher dravyārthārpaṇayā paraspa<span type="ref-block" n="4686 r_AS-VDh#221,04_r"/>rato bhedāc ca paryāyārthārpaṇayā sāpekṣatvamātrasya tayor iṣṭeḥ sāmānyasya hi svaviśeṣād apoddhṛtasya viśe<span type="ref-block" n="4687 r_AS-VDh#221,05_r"/>ṣāntarātmakatve viśeṣasya ca svasāmānyānnirdhāritasya sāmānyāntarātmakatve 'navasthā syān nānyathā bhinnasya <span type="ref-block" n="4688 r_AS-VDh#221,06_r"/>ca sāmānyasya viśeṣād viśeṣasya ca sāmānyād itaranirapekṣatve pratijñāhāniḥ prasajyate na punar itarathā <span type="ref-block" n="4689 r_AS-VDh#221,07_r"/>iti syādvādināṃ sarvaṃ sustham vaiśeṣikāṇāṃ tu tadubhayaprakārānabhyupagamād uktadoṣānuṣaṅga eva <span type="ref-block" n="4690 r_AS-VDh#221,08_r"/>teṣāṃ hi </p><p n="a_241" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4693 r_AS-VDh#221,11_r"/>samanuṣajyante iti śeṣaḥ tathā hi  kutas tayor anabhisaṃbandha iti cet saṃyogasya samavāyasya cānabhyupagamāt sāmānyaṃ <span type="ref-block" n="4695 r_AS-VDh#221,13_r"/>samavāyīti viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya cāsaṃbhavād anavasthāprasaṅgāc ca tathaikārthasamavāyasya cānavakāśāt <span type="ref-block" n="4696 r_AS-VDh#221,14_r"/>samavāyasya kvacid asamavāyāt saṃbandhāntarāniṣṭeḥ sarvathānabhisaṃbandhas tāvat siddha eva tataḥ parasparato 'na<span type="ref-block" n="4697 r_AS-VDh#221,15_r"/>bhisaṃbandhābhyāṃ sāmānyasamavāyābhyām artho 'pi dravyaguṇakarmalakṣaṇo na saṃbaddhaḥ śakyate vaktuṃ yatas tatra <span type="ref-block" n="4698 r_AS-VDh#221,16_r"/>sattāsamavāyaḥ syāt  parasparamasaṃbaddhāni hy arthasama<span type="ref-block" n="4699 r_AS-VDh#221,17_r"/>vāyasāmānyāni na santy eva na cāsatāṃ kartṛtvam nāpi kaścid ātmā saṃbhavati yasya karmatvam na ca <span type="ref-block" n="4700 r_AS-VDh#221,18_r"/>kartṛkarmatvābhāve tāny ātmānaṃ bibhṛyur iti śakyaṃ vaktuṃ kartari liṅo vidhānāt karmaṇi vibhaktinirdeśāc ca <span type="ref-block" n="4701 r_AS-VDh#221,19_r"/>syān mataṃ 'parasparamasaṃbaddhānām api svarūpasattvaprasiddher nārthasamavāyasāmānyānām asattvam kūrmaromādīnāṃ <span type="ref-block" n="4702 r_AS-VDh#221,20_r"/>svarūpasattvābhāvāc ca viṣamo 'yam upanyāsaḥ' iti tad ayuktaṃ dravyaguṇakarmaṇāṃ svarūpasattvopagame sattāsamavāyasya <span type="ref-block" n="4703 r_AS-VDh#221,21_r"/>vaiyarthyāt sāmānyādivat sāmānyādīnāṃ vā sattāsaṃbandhaprasaṅgād dravyādivat teṣāṃ svarūpasattvānupagame <span type="ref-block" n="4704 r_AS-VDh#221,22_r"/>kūrmaromādibhyo viśeṣābhāvāt sama evopanyāsa iti nirūpaṇāt kathaṃ cārthāntarabhūtāyāṃ sattāyāṃ <span type="ref-block" n="4705 r_AS-VDh#222,01_r"/>samavāyavatsarvathānabhisaṃbaddhāyāṃ dravyaguṇakarmaṇāṃ sattvaṃ na punaḥ kūrmaromādīnām iti cintyam <span type="ref-block" n="4706 r_AS-VDh#222,02_r"/>kathaṃ ca sattāsāmānyaṃ sarvathā samavāyasaṃbaddhaṃ dravyādiṣu samavāyi na punaḥ samavāyas tatra samavāyī samavā<span type="ref-block" n="4707 r_AS-VDh#222,03_r"/>yāntareṇāsaṃbaddha iti buddhyāmahe samavāyasaṃbaddhatvābhāvāviśeṣāt satāpi hi samavāyena sāmānyasyā<span type="ref-block" n="4708 r_AS-VDh#222,04_r"/>saṃbaddhatvaṃ samavāyāntareṇa punar asatā samavāyasyeti tatsadasattvābhyām asaṃbaddhatvasya viśeṣayitum aśakteḥ na <span type="ref-block" n="4709 r_AS-VDh#222,05_r"/>ca kaścit saṃbandhaḥ svasaṃbandhibhyām asaṃbaddha eva tau ghaṭayitum alaṃ saṃyogasyāpi svasaṃyogibhyām asaṃbaddhasyaiva <span type="ref-block" n="4710 r_AS-VDh#222,06_r"/>tayor ghaṭakatvaprasaṅagāt na caivam iṣyate siddhāntavirodhāt tato na kāryakāraṇayor guṇaguṇinoḥ sāmānya<span type="ref-block" n="4711 r_AS-VDh#222,07_r"/>tadvator vānyataikānte tadbhāvo yukto 'kāryakāraṇādivat samavāyād arthāntarabhāvaniyamāc ca tadvatsamavāyo 'pi <span type="ref-block" n="4712 r_AS-VDh#222,08_r"/>na teṣāṃ parasparaṃ ghaṭanakārī sarvathānabhisaṃbaddhatvāt tādṛgarthāntaravat tataś cāsan samavāyo 'narthakriyākā<span type="ref-block" n="4713 r_AS-VDh#222,09_r"/>ritvāt kūrmaromādivat sāmānyaṃ cāsat tata eva tadvat na hi tadarthair asaṃbaddhaṃ svaviṣayajñānotpāda<span type="ref-block" n="4714 r_AS-VDh#222,10_r"/>nalakṣaṇām apy arthakriyāṃ kartuṃ prabhavati yato 'siddho hetuḥ syāt tathā na santi dravyādīni sattāsamavāya <span type="ref-block" n="4715 r_AS-VDh#222,11_r"/>rahitatvāttadvat sāmānyādibhir vyabhicāra iti cen na teṣām api paramārthataḥ sattvānabhyupagamāt na copaca<span type="ref-block" n="4716 r_AS-VDh#222,12_r"/>ritasadbhir vyabhicāracodanopapattimatī paramārthasattvābhāvasādhanasyātiprasaṅgāt iti na kāryakāraṇādī<span type="ref-block" n="4717 r_AS-VDh#222,13_r"/>nām anyataikāntaḥ śreyān pramāṇābhāvād ananyataikāntavat </p><p n="a_242" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4718 r_AS-VDh#222,14_r"/>aparaḥ prāha mā bhūt kāryakāraṇādīnām anyataikāntaḥ paramāṇūnāṃ tu nityatvāt sarvāsvavasthāsvanyatvābhā<span type="ref-block" n="4719 r_AS-VDh#222,15_r"/>vād ananyataikānta iti taṃ prati saṃpratyabhidhīyate </p><p n="a_244" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4722 r_AS-VDh#222,18_r"/>yathaiva hi vibhāge sati paramāṇavo 'saṃhatātmānas tathā saṃghātakāle 'pi syuḥ sarvathānyatvābhāvād anyatve <span type="ref-block" n="4723 r_AS-VDh#222,19_r"/>teṣām anityatvaprasaṅgāt saṃghātakāle kāryasyotpattes tadasamavāyikāraṇasvasaṃyogasvabhāvaṃ saṃhatatvaṃ bhavaty eveti <span type="ref-block" n="4724 r_AS-VDh#222,20_r"/>cen na teṣām atiśayānutpattau saṃyogasyaivāsaṃbhavāt pṛthivyādibhūtacatuṣkasyāvayavilakṣaṇasya bhrāntatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="4725 r_AS-VDh#222,21_r"/>karmaṇo 'tiśayasya prasūteḥ saṃyogaḥ paramāṇūnām iti cen na kathaṃcid anyatvābhāve tadayogāt kṣaṇikatvāt para<span type="ref-block" n="4726 r_AS-VDh#223,01_r"/>māṇūnām adoṣa iti cet tathāpi  vibhaktebhyaḥ paramāṇubhyaḥ saṃhataparamāṇūnāṃ viśeṣasyotpatter dhāraṇākarṣaṇādayaḥ saṃgacchante <span type="ref-block" n="4728 r_AS-VDh#223,03_r"/>evādhomukhasodakakamaṇḍaluvadvaṃśarajjvādivac ceti cet sa tarhi teṣāṃ tannirākaraṇe paramāṇutvavirodhād ekatvapariṇāmātmakaskandhasyotpatteḥ pravibhaktaparamāṇubhyaḥ saṃhatapara<span type="ref-block" n="4730 r_AS-VDh#223,05_r"/>māṇūnām aviśiṣṭatvalakṣaṇānanyatvāsaṃbhavāt saṃhatānāṃ dhāraṇākarṣaṇādisāmarthyaṃ viśeṣo na punar aparamāṇutvaṃ <span type="ref-block" n="4731 r_AS-VDh#223,06_r"/>yenāviśeṣaḥ kāryakāraṇaparamāṇūnāṃ na bhaved iti cen na sarvathā tadaviśeṣe tatsāmarthyasyaivāyogāt pravibhakta<span type="ref-block" n="4732 r_AS-VDh#223,07_r"/>paramāṇūnām api tatprasaṅgāt pravibhaktatvād eva na teṣāṃ tatsāmarthyam iti cet  <span type="ref-block" n="4733 r_AS-VDh#223,08_r"/>kenacid api viśeṣāntareṇa tadvibhaktatvānirākaraṇāt  sarvadā paramāṇutvāviśeṣāt  pratyakṣaṃ hi <span type="ref-block" n="4735 r_AS-VDh#223,10_r"/>bahirvarṇasaṃsthānādyātmakaṃ sthavīyāṃsam ākāramantaś ca harṣādyanekavivartātmakam ātmānaṃ sākṣātkurvadbhrāntaṃ cet kim a<span type="ref-block" n="4736 r_AS-VDh#223,11_r"/>nyad abhrāntaṃ yat pratyakṣalakṣaṇaṃ bibhṛyāt pratyakṣābhāve ca kuto 'numānaṃ na virudhyate na ca pratyakṣādivirodhe <span type="ref-block" n="4737 r_AS-VDh#223,12_r"/>svasaṃvedanamātram api sidhyet sarvadā saṃvitparamāṇumātrasyāsaṃvedanāt na ca kāryasya bhrāntau paramāṇusi<span type="ref-block" n="4738 r_AS-VDh#223,13_r"/>ddhis tattvataḥ syād ity ucyate </p><p n="a_246" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4741 r_AS-VDh#223,16_r"/>pratyakṣataḥ paramāṇūnāṃ prasiddher nāṇubhrāntir iti cen na teṣām apratyakṣatvāt tathā hi  praviralavakulatilakādīnāṃ jātucitpratyakṣato 'pratipattāvanekākārapratibhā<span type="ref-block" n="4745 r_AS-VDh#223,20_r"/>sasya ca bhrāntatve tatsvabhāvābhyupagamānupapattivat kāryaliṅgaṃ hi kāraṇaṃ paramāṇurūpam tat kathaṃ kāryasya bhrāntau <span type="ref-block" n="4746 r_AS-VDh#224,01_r"/>bhrāntaṃ na bhavet paramāṇūnāṃ kāryasya cānabhyupagame  tad dhi guṇajātirūpādisattādisvabhāvam itarac ca kriyāviśeṣasamavāyākhyaṃ paramā<span type="ref-block" n="4748 r_AS-VDh#224,03_r"/>ṇuvṛtti vā syāt kāryadravyavṛtti vā na ca tadubhayāsaṃbhave 'bhyupagantuṃ yuktaṃ gaganakusumasyābhāve 'pi tadvṛtti<span type="ref-block" n="4749 r_AS-VDh#224,04_r"/>saurabhābhyupagamaprasaṅgāt tatas tadabhyupagacchatā kāryadravyam abhrāntam abhyupagantavyam tac ca paramāṇūnāṃ <span type="ref-block" n="4750 r_AS-VDh#224,05_r"/>paramāṇurūpatāparityāgenāvayavirūpatopādāne sati saṃbhāvyate nānyathā tan na teṣām ananyataikāntaḥ <span type="ref-block" n="4751 r_AS-VDh#224,06_r"/>kāryotpattau kathaṃcid anyatvopapatteḥ tataḥ saugatavan na vaiśeṣikāṇāṃ svamatasiddhiḥ </p><p n="a_247" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4752 r_AS-VDh#224,07_r"/>sāṅkhyānāṃ ca kāryakāraṇayoḥ </p><p n="a_249" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4755 r_AS-VDh#224,10_r"/>kāryasya hi mahadādeḥ kāraṇasya ca pradhānasya parasparam ekatvaṃ tādātmyam tasminn abhyupagamyamāne 'nyatara<span type="ref-block" n="4756 r_AS-VDh#224,11_r"/>syābhāvaḥ syāt tataḥ śeṣasyāpy avinābhuvo 'bhāvaḥ iti sarvābhāvaḥ prasajyate yadi punaḥ kāryasya <span type="ref-block" n="4757 r_AS-VDh#224,12_r"/>kāraṇe 'nupraveśāt pṛthagabhāve 'pi kāraṇam ekam āste eva nityatvād iti mataṃ tadā dvitvasaṃkhyāvirodho 'pi sarvathai<span type="ref-block" n="4758 r_AS-VDh#224,13_r"/>katve tadasaṃbhavāt kāryakāraṇabhāvādivat saṃvṛtir eva dvitvasaṃkhyā tatreti cet tarhi mṛṣaiva sā tadvad eva <span type="ref-block" n="4759 r_AS-VDh#224,14_r"/>prasaktā tathā ca kutaḥ pradhānasyādhigatiḥ na tāvat pratyakṣāt tasya tadaviṣayatvāt nāpy anumānāt <span type="ref-block" n="4760 r_AS-VDh#224,15_r"/>abhrāntasya liṅgasyābhāvāt na cāgamāt śabdasyāpi bhrāntatvopagamāt na ca bhrāntāl liṅgāder abhrā<span type="ref-block" n="4761 r_AS-VDh#224,16_r"/>ntasādhyasiddhir atiprasaṅgāt evaṃ puruṣacaitanyayo puruṣe caitanyā<span type="ref-block" n="4762 r_AS-VDh#224,17_r"/>nupraveśe puruṣamātrasya tasya vā caitanyānupraveśe caitanyamātrasya prasakteḥ siddhas tāvat tadanyatarasyābhāvaḥ <span type="ref-block" n="4763 r_AS-VDh#224,18_r"/>pareṣām  yathaiva hi bandhyā<span type="ref-block" n="4764 r_AS-VDh#224,19_r"/>sutarūpasyābhāve na tasya saṃsthānaṃ saṃsthānisvabhāvāvinābhāvitvāt tathā puruṣasyāśrayasyābhāve caitanyasyā<span type="ref-block" n="4765 r_AS-VDh#224,20_r"/>śrayiṇo 'py abhāvas tadabhāve puruṣasyāpy abhāvaḥ tatsvabhāvāvinābhāvāt  puruṣacaitanyayor ekatvam iti  paramārthataḥ saṃkhyāpāye saṃkhyeyāvyavasthānāt sakaladharmaśūnyasya kasyacid vastuno <span type="ref-block" n="4768 r_AS-VDh#224,23_r"/>'saṃbhavāt tan na kāryakāraṇādīnām ananyataikāntaḥ saṃbhavaty anyataikāntavat </p><p n="a_251" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4771 r_AS-VDh#225,03_r"/> anabhilāpyataikāntasyāpy anabhilāpyatve kutaḥ parapratipā<span type="ref-block" n="4773 r_AS-VDh#225,05_r"/>danam tadvacanāc cet katham anabhilāpyataikāntaḥ paramārthato na kaścid vacanāt pratipādyate iti cet svayam avācya<span type="ref-block" n="4774 r_AS-VDh#225,06_r"/>tāpratipattiḥ katham vastuni vācyatānupalabdheś cet sā yadi dṛśyānupalabdhis tadā siddhā kvacid vācyatā <span type="ref-block" n="4775 r_AS-VDh#225,07_r"/>no cen nāsti tadabhāvaniścayo 'tiprasaṅgāt vikalpapratibhāsiny anyāpohe pratipannāyā eva vācyatāyāḥ <span type="ref-block" n="4776 r_AS-VDh#225,08_r"/>svalakṣaṇe pratiṣedhād adoṣa iti cen na vastuvācyatāyāḥ pratiṣedhāyogāt tadanyāpohamātravācyatāyā eva <span type="ref-block" n="4777 r_AS-VDh#225,09_r"/>pratiṣedhāt na cānyāpohavācyataiva vastuvācyatā tatpratiṣedhāvirodhāt nirastaprāyaś cāyam avācyataikānta <span type="ref-block" n="4778 r_AS-VDh#225,10_r"/>ity alaṃ prasaṅgena </p><p n="a_252" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4779 r_AS-VDh#225,11_r"/> sarvaṃ hi vastu vyañjanaparyāyātma<span type="ref-block" n="4780 r_AS-VDh#225,12_r"/>katayā vācyam arthaparyāyātmakatvenāvācyam iti syādvādibhir vyavasthāpyate anyathā pramāṇābhāvāt </p><p n="a_253" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4781 r_AS-VDh#225,13_r"/>tad evam avayavāvayavyādīnām anyatvādyekāntaṃ nirākṛtyādhunā tadanekāntaṃ sāmarthyasiddham api durāśaṅkāpano<span type="ref-block" n="4782 r_AS-VDh#225,14_r"/>dārthaṃ dṛḍhataraṃ niścicīṣavaḥ sūrayaḥ prāhuḥ </p><p n="a_256" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4787 r_AS-VDh#225,19_r"/>guṇisāmānyopādānakāraṇānāṃ dravyaśabdād grahaṇam guṇavyaktikāryadravyāṇāṃ paryāyaśabdāt tad evaṃ <span type="ref-block" n="4788 r_AS-VDh#225,20_r"/>dravyaparyāyāv ekaṃ vastu pratibhāsabhede 'py avyatiriktatvāt  tasmād ekaṃ <span type="ref-block" n="4790 r_AS-VDh#225,22_r"/>vastv iti mantavyam paryāyād avāstavād vyatiriktam eva dravyaṃ vāstavam ekeṣām dravyād avāstavād vyatirikta eva <span type="ref-block" n="4791 r_AS-VDh#225,23_r"/>paryāyo vāstavaḥ pareṣām tato 'siddho hetur iti na mantavyaṃ  tathā hi <span type="ref-block" n="4792 r_AS-VDh#226,01_r"/>na dravyaṃ kevalam arthakriyānimittaṃ kramayaugapadyavirodhāt kevalaparyāyavat paryāyo vā na kevalo 'rthakriyāhe<span type="ref-block" n="4793 r_AS-VDh#226,02_r"/>tus tata eva kevaladravyavat kramayaugapadyavirodhas tatrāsiddha iti cen na dravyasya paryāyasya vā sarvathaikasvabhā<span type="ref-block" n="4794 r_AS-VDh#226,03_r"/>vasya kramayaugapadyādarśanāt anekaparyāyātmana eva dravyasya tadupalambhāt vāstavatve 'pi dravyaparyāyayor a<span type="ref-block" n="4795 r_AS-VDh#226,04_r"/>vyatireko 'siddhaḥ kuṭādidravyād rūpādiparyāyāṇāṃ jñānapratibhāsabhedād ghaṭapaṭādivad iti cen na tasyaikatvā<span type="ref-block" n="4796 r_AS-VDh#226,05_r"/>virodhitvāt  tato nāsiddho hetuḥ nāpi viśeṣaṇaviruddhaḥ pratibhā<span type="ref-block" n="4798 r_AS-VDh#226,07_r"/>sabhedasya viśeṣaṇasyāvyatiriktahetunā virodhāsiddheḥ syān matam 'avyatiriktam aikyam evocyate tato 'yaṃ <span type="ref-block" n="4799 r_AS-VDh#226,08_r"/>sādhyāviśiṣṭo hetur anityaḥ śabdo nirodhadharmakatvād iti yathā tato na gamaka' iti tad asat kathaṃci<span type="ref-block" n="4800 r_AS-VDh#226,09_r"/>d apy aśakyavivecanatvasyāvyatiriktasya hetutvena prayogāt vyatirecanaṃ vyatiriktaṃ vivecanam iti yāvat <span type="ref-block" n="4801 r_AS-VDh#226,10_r"/>na vidyate vyatiriktam anayor ity avyatiriktau tayor bhāvo 'vyatiriktatvam aśakyavivecanatvam iti vyutpāda<span type="ref-block" n="4802 r_AS-VDh#226,11_r"/>nāt tayor aikyam eva vastutvam iti sādhyasyeṣṭatvān na sādhyam eva hetur yato na gamakaḥ syāt na caitadasiddham aśa<span type="ref-block" n="4803 r_AS-VDh#226,12_r"/>kyavivecanatvaṃ vivakṣitadravyaparyāyāṇāṃ dravyāntaraṃ netum aśakyatvasya supratītatvād vedyavedakākārajñānavat <span type="ref-block" n="4804 r_AS-VDh#226,13_r"/>tadākārayor jñānāntaraṃ netum aśakyatvasyaiva tasyābhimatatvāt tayor ayutasiddhatvād evam iti cet kim idam ayutasi<span type="ref-block" n="4805 r_AS-VDh#226,14_r"/>ddhatvaṃ nāma na tāvad deśābhedaḥ pavanātapayos tatprasaṅgāt nāpi kālābhedas tata eva svabhāvābheda iti <span type="ref-block" n="4806 r_AS-VDh#226,15_r"/>cen na sarvathāsau yukto virodhāt kathaṃcic cet tad evāśakyavivecanatvam sa evāviṣvagbhāvaḥ samavāya iti <span type="ref-block" n="4807 r_AS-VDh#226,16_r"/>paramatasiddhiḥ anyathā tasyāghaṭanāt pṛthaganāśrayāśrayitvaṃ pṛthagagatimattvaṃ cāyutasiddhatvam ity api nāśa<span type="ref-block" n="4808 r_AS-VDh#226,17_r"/>kyavivecanatvād anyat pratibhāti tato na sādhyasādhanaśūnyam udāharaṇam api rūpādidravyaṃ vety apy udāharaṇam upa<span type="ref-block" n="4809 r_AS-VDh#226,18_r"/>pannaṃ pratītisiddhatvāt rūpādidravyayoḥ samavāyasyāśakyavivecanatvasyaivāvyatiriktatvasya sādhanasya sadbhā<span type="ref-block" n="4810 r_AS-VDh#226,19_r"/>vād aikyasya caikavastutvasya sādhyasya nirṇīteḥ dharmigrāhakapramāṇena bādhanāt kālātyayāpadiṣṭo hetur ity api na <span type="ref-block" n="4811 r_AS-VDh#226,20_r"/>satyaṃ tena dharmiṇoḥ kathaṃcid bhinnayor eva grahaṇāt sarvathā bhinnayor dravyaparyāyatvāsaṃbhavāt sahyavindhyavat <span type="ref-block" n="4812 r_AS-VDh#226,21_r"/>nanu dravyaparyāyor bhinnayoḥ katham abhedo virodhādiprasaṅgād iti cen na tathopalambhān mecakajñānavat sāmānya<span type="ref-block" n="4813 r_AS-VDh#227,01_r"/>viśeṣavad vā na hi tatra virodhavaiyadhikaraṇyasaṃśayavyatikarasaṃkarānavasthā'pratipattyabhāvāḥ prasajyante teṣāṃ <span type="ref-block" n="4814 r_AS-VDh#227,02_r"/>tathā pratītyāpasāritatvāt na ca prakṛtayos tathā pratītirasatyā sarvadānyathā pratītyabhāvāt  dravyam evaikaṃ <span type="ref-block" n="4816 r_AS-VDh#227,04_r"/>na varṇādayo vicārāsahatvād varṇādy eva vānekaṃ na dravyaṃ nāma tasya vicāryamāṇasya sarvathānupapatter i dūṣaṇasamādhānayoḥ samānatvāt dvayor api  <span type="ref-block" n="4818 r_AS-VDh#227,06_r"/>dravyaikatvasya bhāvasvabhāvasyaikāntikasya pratyakṣādivirodhāt varṇādiparyāyaikāntasvabhāvasya cābādhitapratyabhijñā<span type="ref-block" n="4819 r_AS-VDh#227,07_r"/>nanirākṛtatvāt siddhaṃ dravyaparyāyayoḥ kathaṃcid aikyam </p><p n="a_257" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4820 r_AS-VDh#227,08_r"/>bhedaḥ kathaṃ siddhaḥ ity ucyate  tasmād bhinnalakṣaṇāv ity anumānāt parasparaviviktasvabhāva<span type="ref-block" n="4822 r_AS-VDh#227,10_r"/>pariṇāmau hi dravyaparyāyau dravyasyānādyanantaikasvabhāvavaiśrasikapariṇāmatvāt paryāyasya ca sādyantānekasva<span type="ref-block" n="4823 r_AS-VDh#227,11_r"/>bhāvapariṇāmatvāt tato nāsiddhaḥ pariṇāmaviśeṣād iti hetuḥ etena śaktimacchaktibhāvaḥ siddhaḥ <span type="ref-block" n="4824 r_AS-VDh#227,12_r"/>kathitaḥ parasparaviviktasvabhāvasaṃjñāsaṃkhyāviśeṣau ca dravyaparyāyau dravye dravyam iti paryāye paryāya ity a<span type="ref-block" n="4825 r_AS-VDh#227,13_r"/>nvarthasaṃjñāyāḥ prasiddheḥ ekaṃ dravyam ity ekatvasaṃkhyāyāḥ paryāyā bahava iti bahutvasaṃkhyāyāś cānupacaritāyāḥ <span type="ref-block" n="4826 r_AS-VDh#227,14_r"/>prasādhanāt tataḥ saṃjñāsaṃkhyāviśeṣāc cety api nāsiddhaṃ sādhanam dravyasyaikatvānvayajñānādikāryatvāt <span type="ref-block" n="4827 r_AS-VDh#227,15_r"/>paryāyasyānekatvavyāvṛttipratyayādikāryatvān na tayoḥ parasparaviviktasvabhāvaprayojanatvam asiddham dravyasya <span type="ref-block" n="4828 r_AS-VDh#227,16_r"/>trikālagocaratvāt paryāyasya vartamānakālatvād bhinnakālatvam api na tayor asiddhaṃ bhinnapratibhāsavat tataḥ <span type="ref-block" n="4829 r_AS-VDh#227,17_r"/>prasiddhād dhetor bhinnalakṣaṇasya tayoḥ sidhyaty eva iti svalakṣaṇaviśeṣatas tannānātvaṃ siddham svam asādhāraṇaṃ <span type="ref-block" n="4830 r_AS-VDh#227,18_r"/>lakṣaṇaṃ svalakṣaṇam tasya viśeṣo lakṣyāvinābhāvitvaṃ tata eva tasya lakṣaṇatvopapatteḥ </p><p n="a_258" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4831 r_AS-VDh#227,19_r"/>nanv asāsādhāraṇaṃ rūpaṃ vastuno lakṣaṇam ity ucyamāne sarvaṃ bhinnaṃ prameyatvād ity anupasaṃhāryasyāpi lakṣaṇatvaprasaṅga <span type="ref-block" n="4832 r_AS-VDh#228,01_r"/>iti cen na karmatayā pramitijanakatvasya prameyatvasyānupasaṃhāryāsyāpi lakṣaṇatvāvirodhāt sattvavat sadvastu<span type="ref-block" n="4833 r_AS-VDh#228,02_r"/>lakṣaṇam utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat iti vacanāt nanu ca yan na san na tad vastu yathā śaśaviṣāṇam iti <span type="ref-block" n="4834 r_AS-VDh#228,03_r"/>vipakṣasyāsataḥ siddher nānupasaṃhāryaṃ sattvaṃ sapakṣavipakṣarahitasya pakṣavyāpino 'nupasaṃhāryatvād iti cet tata eva <span type="ref-block" n="4835 r_AS-VDh#228,04_r"/>prameyatvam apy anupasaṃhāryaṃ mā bhūt kharaviṣāṇasyāsato bhinnatvānāśrayasya karmatvena pramityajanakasyāprameyasya <span type="ref-block" n="4836 r_AS-VDh#228,05_r"/>vipakṣasya bhāvāt sarvaśabdena sato 'sataś ca grahaṇān na tasya vipakṣatvam iti cet tarhi sadgrahaṇena bhāvasya bhāvā<span type="ref-block" n="4837 r_AS-VDh#228,06_r"/>ntarasvabhāvaprāgabhāvādeś ca svīkaraṇāt kasyacit tadvipakṣatvaṃ mā bhūt parābhyupagatasyānutpādavyayadhrauvyayu<span type="ref-block" n="4838 r_AS-VDh#228,07_r"/>ktasya vikalpabuddhipratibhāsino vipakṣatve sadasadvargābhāvasya parābhyupagatasyāpramāṇaviṣayasya vipakṣatvam astu <span type="ref-block" n="4839 r_AS-VDh#228,08_r"/>sarvathā viśeṣābhāvāt iti nānupasaṃhāryasya saṃbhavo yataḥ pakṣavyāpina evāsādhāraṇasya vastulakṣaṇatvaṃ na <span type="ref-block" n="4840 r_AS-VDh#228,09_r"/>syāt vidyamānayor avidyamānayor vā sapakṣavipakṣayor asataḥ pakṣavyāpino 'sādhāraṇatvavacanāt etena pakṣāvyā<span type="ref-block" n="4841 r_AS-VDh#228,10_r"/>pakasyāsādhāraṇatvaṃ pratyuktaṃ tasyāsādhāraṇaikadeśatvāl lakṣaṇatvāyogād agner uṣṇatvavat na hi tat sakalāgni<span type="ref-block" n="4842 r_AS-VDh#228,11_r"/>vyaktiṣv asti pradīpaprabhādiṣv anudbhūtoṣṇasparśeṣv abhāvāt na cānudbhūtam api lakṣaṇaṃ yuktam aprasiddhatvāt yadi <span type="ref-block" n="4843 r_AS-VDh#228,12_r"/>punar uṣṇasparśayogyatvaṃ pāvakasya lakṣaṇaṃ syān na kaścid doṣaḥ pakṣavyāpino 'sādhāraṇatvasiddheḥ etenāvidyamāne <span type="ref-block" n="4844 r_AS-VDh#228,13_r"/>vipakṣe 'sato 'saṃbhavatsapakṣasyāsādhāraṇatvam upadarśitaṃ pratyeyam vidyamāne ca sapakṣe 'sato 'saṃbhavadvipakṣasya <span type="ref-block" n="4845 r_AS-VDh#228,14_r"/>pakṣavyāpino 'sādhāraṇasya lakṣaṇatvam aviruddhaṃ śabdasyānityatve śrāvaṇatvavat na hi tad ghaṭādāv anitye sapakṣe <span type="ref-block" n="4846 r_AS-VDh#228,15_r"/>vidyamāne 'py asti nāpy asya vipakṣo nityaikāntaḥ saṃbhavati śabdatvasyāpi sadṛśapariṇāmalakṣaṇasya kathaṃcid ani<span type="ref-block" n="4847 r_AS-VDh#228,16_r"/>tyatvāt śabdābhāv asya ca śabdāntarasvabhāvasyetaretarābhāvapradhvaṃsābhāvarūpasyānityatvāt pakṣād anyatvānupapatteḥ <span type="ref-block" n="4848 r_AS-VDh#228,17_r"/>aśabdātmano 'śrāvaṇatvāt sādhīya eva śrāvaṇatvaṃ śabdasya lakṣaṇaṃ śabdātmakatvābhāve 'nupapadyamānatvāt <span type="ref-block" n="4849 r_AS-VDh#228,18_r"/>ity anyathānupapadyamānarūpaṃ pakṣavyāpi lakṣaṇam anavadyatvāt </p><p n="a_259" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4850 r_AS-VDh#228,19_r"/>tatra dravyasya lakṣaṇaṃ guṇaparyayavattvaṃ guṇaparyayavaddravyam iti vacanāt kramākramabhāvivicitrapa<span type="ref-block" n="4851 r_AS-VDh#229,01_r"/>riṇāmābhāve dravyasya lakṣayitum aśakteḥ dravyasyāpāye guṇaparyayavattvasyānupapatteḥ kāryadravye ghaṭādiviśeṣe <span type="ref-block" n="4852 r_AS-VDh#229,02_r"/>guṇavattvasya bhāvān navapurāṇādiparyāyayogitvasya ca bhāvān nāvyāptir lakṣaṇasya nāpy ativyāptiḥ sparśādivi<span type="ref-block" n="4853 r_AS-VDh#229,03_r"/>śeṣeṣu kramajanmasu paryāyeṣu sparśādisāmānyeṣu sahabhāviṣu guṇeṣu cābhāvāt tathā paryāyasya tadbhāvo <span type="ref-block" n="4854 r_AS-VDh#229,04_r"/>lakṣaṇaṃ tadbhāvaḥ pariṇāma iti vacanāt tena tena prativiśiṣṭena rūpeṇa bhavanaṃ hi pariṇāmaḥ <span type="ref-block" n="4855 r_AS-VDh#229,05_r"/>sahakramabhāviṣv aśeṣaparyāyeṣu tasya bhāvād avyāptyasaṃbhavāt tadabhāve ca dravye tadanupapatteḥ iti pramā<span type="ref-block" n="4856 r_AS-VDh#229,06_r"/>ṇasiddhaṃ bhinnalakṣaṇatvaṃ dravyaparyāyayoḥ kathaṃcin nānātvaṃ sādhayati rūpādyudāharaṇasyāpi sādhyasādhanavaikalyā<span type="ref-block" n="4857 r_AS-VDh#229,07_r"/>bhāvāt kathaṃcin nānātvena vyāptasya bhinnalakṣaṇatvasya parasparaviviktasvabhāvapariṇāmāditvena sādhanāt <span type="ref-block" n="4858 r_AS-VDh#229,08_r"/>rūpāder hi lakṣaṇaṃ rūpādibuddhipratibhāsayogyatvaṃ bhinnaṃ prasiddhaṃ kathaṃcit tannānātvaṃ ceti niravadyam udāharaṇam <span type="ref-block" n="4859 r_AS-VDh#229,09_r"/>nanu ca bhinnalakṣaṇatvaṃ syān nānātvaṃ ca na syād virodhābhāvāt tataḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttiko hetur iti na <span type="ref-block" n="4860 r_AS-VDh#229,10_r"/>śaṅkanīyaṃ  d iti vipakṣe bādhakapramāṇasadbhāvān niścitavya<span type="ref-block" n="4862 r_AS-VDh#229,12_r"/>tirekatvāt sādhanasya dravyaparyāyayoḥ sarvathaikatve viruddhadharmādhyāsasyāskhaladbuddhipratibhāsabhedasya cāyogād bhi<span type="ref-block" n="4863 r_AS-VDh#229,13_r"/>nnalakṣaṇatvasyānupapatteḥ vyāpakasya grāhakasya cābhāve vyāpyasya viṣayasya cāvyavasthiteḥ vyavasthitau vā <span type="ref-block" n="4864 r_AS-VDh#229,14_r"/>bhinnalakṣaṇatvasya na kiṃcid ekaṃ jagati syāt nāpi nānā viruddhadharmādhyāsādyabhāve 'pi nānātvasya siddhau <span type="ref-block" n="4865 r_AS-VDh#229,15_r"/>tasya tatsādhanatvāyogāt na cāsādhanā kasyacit siddhir atiprasaṅgāt na ca nānātvaikatvābhyupagame <span type="ref-block" n="4866 r_AS-VDh#229,16_r"/>prakārāntaram asti yato jagadanānaikaṃ na syāt na hi viruddhadharmādhyāsetarābhyām anyan nānātvaikatvasvarūpam <span type="ref-block" n="4867 r_AS-VDh#229,17_r"/>nāpya skhaladbuddhipratibhāsabhedābhedābhyām anyat tatsādhanaṃ yat prakārāntaraṃ syāt  bhagavān vāstavam eva <span type="ref-block" n="4869 r_AS-VDh#229,19_r"/>iti syān nānātvam eva svalakṣaṇabhedāt syād ekatvam evāśakyavivecanatvāt syād ubhayam eva kramārpita<span type="ref-block" n="4870 r_AS-VDh#230,01_r"/>dvayāt syād avaktavyam eva sahārpitadvayād vaktum aśakyatvāt syān nānātvāvaktavyam eva viruddhadharmādhyāsasahārpi<span type="ref-block" n="4871 r_AS-VDh#230,02_r"/>tadvayāt syād ekatvāvaktavyam eva aśakyavivecanasahārpitadvayāt syād ubhayāvaktavyam eva kramākramārpitadva<span type="ref-block" n="4872 r_AS-VDh#230,03_r"/>yāt iti saptabhaṅgīprakriyā dṛṣṭeṣṭāviruddhāvaboddhavyā pūrvavat </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4873 r_AS-VDh#230,04_r"/>kāryāder bheda eva sphuṭam iha niyataḥ sarvathā kāraṇāde</l><l rend="center"><span type="ref-block" n="4874 r_AS-VDh#230,05_r"/>r ityādyekāntavādoddhatataramatayaḥ śāntatām āśrayanti </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4875 r_AS-VDh#230,06_r"/>prāyo yasyopadeśād avighaṭitanayān mānamūlād alaṅghyāt </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4876 r_AS-VDh#230,07_r"/>svāmī jīyāt sa śaśvatprathitatarayatīśo 'kalaṅkorukīrtiḥ </l><p rend="center" ana="trailer" n="a_261"> <span type="ref-block" n="4877 r_AS-VDh#230,08_r"/>ity āptamīmāṃsālaṃkṛto caturthaḥ paricchedaḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_262"> <span type="ref-block" n="4878 r_AS-VDh#231,01_r"/>atha pañcamaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4879 r_AS-VDh#231,02_r"/>sphuṭam akalaṅkapadaṃ yā prakaṭayati paṭiṣṭacetasāmasamam </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4880 r_AS-VDh#231,03_r"/>darśitasamantabhadraṃ sāṣṭasahasrī sadā jayatu <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_265" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4883 r_AS-VDh#231,06_r"/> na hi pratyakṣabuddhau <span type="ref-block" n="4884 r_AS-VDh#231,07_r"/>dharmo dharmī vā pratibhāsate tatpṛṣṭabhāvivikalpopakalpitatvāt tasya svalakṣaṇasyaiva tatra pratibhāsanāt <span type="ref-block" n="4885 r_AS-VDh#231,08_r"/>śabdāpekṣayā sattvāder dharmatve 'pi jñeyatvāpekṣāyāṃ dharmitvavyavaharaṇāt tadapekṣayā jñeyatvasya dharmatve 'py abhidheya<span type="ref-block" n="4886 r_AS-VDh#231,09_r"/>tvāpekṣāyāṃ dharmitvavyavahārāt tadapekṣayā cābhidheyatvasya dharmatve prameyatvāpekṣāyāṃ dharmitvaprasiddheḥ iti <span type="ref-block" n="4887 r_AS-VDh#231,10_r"/>na kvacid dharmo dharmī vā vyavatiṣṭhate tato na tāttviko 'sau na hi nīlasvalakṣaṇaṃ saṃvitsvalakṣaṇaṃ vā pratyakṣam a<span type="ref-block" n="4888 r_AS-VDh#231,11_r"/>vabhāsamānaṃ kiṃcid apekṣyānyathābhāvam anubhavadupalabdham kevalam apekṣābuddhau viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ sāmānyaviśeṣatvaṃ <span type="ref-block" n="4889 r_AS-VDh#231,12_r"/>guṇaguṇitvaṃ kriyākriyāvattvaṃ kāryakāraṇatvaṃ sādhyasādhanatvaṃ grāhyagrāhakatvaṃ vā prakalpyate dūretaratvādivat </p><p n="a_266" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4890 r_AS-VDh#231,13_r"/>iti yady āpekṣikasiddhiḥ syāt tadā na dvayaṃ vyavatiṣṭhate nīlasvalakṣaṇaṃ tatsaṃvedanaṃ ceti tayor apy āpe<span type="ref-block" n="4891 r_AS-VDh#231,14_r"/>kṣikatvād viśeṣaṇaviśeṣyatvādivat tathā hi yayoḥ sarvathā parasparāpekṣākṛtā siddhis tayor na vyavasthā <span type="ref-block" n="4892 r_AS-VDh#231,15_r"/>yathā parasparāśrayayoḥ sariti plavamānayoḥ tathā ca nīlatadvedanayoḥ sarvathāpekṣākṛtā siddhiḥ iti <span type="ref-block" n="4893 r_AS-VDh#231,16_r"/>taddvayam api na vyavatiṣṭhate na hi nīlaṃ nīlavedanānapekṣaṃ sidhyati tasyāvedyatvaprasaṅgāt saṃvinniṣṭhatvāc ca <span type="ref-block" n="4894 r_AS-VDh#231,17_r"/>vastuvyavasthānasya nāpi nīlānapekṣaṃ nīlavedanaṃ tasya tasmād ātmalābhopagamād anyathā nirviṣayatvāpatteḥ <span type="ref-block" n="4895 r_AS-VDh#232,01_r"/>ity anyatarābhāve śeṣasyāpy abhāvād dvayasyāvyavasthānaṃ syāt etena nīlavāsanāto nīlavedanam ity asminn api <span type="ref-block" n="4896 r_AS-VDh#232,02_r"/>darśane dvayāvyavasthitir uktā  nīlavedanābhāve tadvāsanāviśeṣasyāvyavasthiter anyathātiprasakteḥ tadvāsanāviśe<span type="ref-block" n="4898 r_AS-VDh#232,04_r"/>ṣam antareṇa nīlavedanasyāvyavasthiter anyathā nirnimittatvāpatteḥ syān mataṃ nīlavedanasya svataḥ prakāśanān nāyaṃ <span type="ref-block" n="4899 r_AS-VDh#232,05_r"/>doṣa iti tad asat parasparāpekṣaikāntavirodhāt daṇḍāder viśeṣaṇasya svabuddhau svataḥ siddheḥ sāmānyāder api <span type="ref-block" n="4900 r_AS-VDh#232,06_r"/>svagrāhiṇi jñāne 'nyānapekṣasya pratibhāsanād viśeṣyaviśeṣaṇāder api tathā prasiddher dvayābhāvānavakāśāt  <span type="ref-block" n="4901 r_AS-VDh#232,07_r"/>eva dūretarādidṛṣṭānto 'pi sādhyasādhanadharmavikalaḥ syāt  na ca samānadeśakālasvabhāvayor anyonyāpekṣayāpi dūrāsann abhāvavyavahāraḥ khara<span type="ref-block" n="4903 r_AS-VDh#232,09_r"/>viṣāṇayor iva tatsvabhāvaśūnyayos tadayogāt  <span type="ref-block" n="4904 r_AS-VDh#232,10_r"/>etena svāśrayaśabdādyapekṣayā sattvāder dharmatvena svadharmāpekṣāyāṃ dharmitvaṃ nāvyavasthākāritvenāyuktam iti <span type="ref-block" n="4905 r_AS-VDh#232,11_r"/>prakāśitaṃ tathāvidhasvabhāvaviśeṣābhāve parāpekṣayāpi dharmadharmibhāvānupapatteḥ anantatvāc ca dharmāṇāṃ tadapekṣi<span type="ref-block" n="4906 r_AS-VDh#232,12_r"/>ṇām apy aparyantatvāt anyathābhipretadharmadharmiṇor apyavyavasthāpatteḥ iti nāpekṣaikāntaḥ śreyān </p><p n="a_267" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4907 r_AS-VDh#232,13_r"/>yo 'py āha 'dharmadharmiṇoḥ sarvathā nāpekṣikī siddhiḥ pratiniyatabuddhiviṣayatvān nīlādisvarūpavat  <span type="ref-block" n="4908 r_AS-VDh#232,14_r"/>thānāpekṣikatvābhāve pratiniyatabuddhiviṣayatvānupapatteḥ khapuṣpavat' iti  anvayo hi sāmānyaṃ vyatireko <span type="ref-block" n="4910 r_AS-VDh#232,16_r"/>viśeṣaḥ tau ca parasparāpekṣau vyavatiṣṭhete tayor anāpekṣikasiddhau ca na sāmānyaviśeṣatā pratiniyata<span type="ref-block" n="4911 r_AS-VDh#232,17_r"/>buddhiviṣayayor api pratiniyatapadārthatā syān nīlapītavat na hy abhedo bhedanirapekṣaḥ pratiniyatānvayabuddhivi<span type="ref-block" n="4912 r_AS-VDh#232,18_r"/>ṣayo 'sti nāpi bhedo jātucidabhedanirapekṣaḥ pratiniyatavyatirekabuddhiviṣayaḥ saṃbhāvyate kvacid ekavyakter api <span type="ref-block" n="4913 r_AS-VDh#232,19_r"/>prathamadarśanakāle tadbuddhiviṣayatvaprasaṅgāt tad anena pratiniyatabuddhiviṣayatvasya hetor viruddhatvaṃ pratipāditaṃ <span type="ref-block" n="4914 r_AS-VDh#233,01_r"/>tasya kathaṃcid āpekṣikatvena vyāptatvāt pratyakṣabuddhipratibhāsitvavat tato naitāv ekāntau ghaṭete vastuvya<span type="ref-block" n="4915 r_AS-VDh#233,02_r"/>vasthānābhāvānuṣaṅgāt </p><p n="a_269" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4918 r_AS-VDh#233,05_r"/> syādvādānāśrayaṇāt  sadasattvābhyām anabhidheyatvaikāntavat </p><p n="a_270" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4920 r_AS-VDh#233,07_r"/>iti kathaṃcid āpekṣikatvetarānekāntaṃ pratipakṣapratikṣepasāmarthyāt siddham api dūrārekāpākaraṇārtham ācakṣate </p><p n="a_272" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4923 r_AS-VDh#233,10_r"/>dharmadharmiṇor avinābhāvo 'nyonyāpekṣayaiva sidhyati na tu svarūpaṃ tasya pūrvasiddhatvāt svato hy etatsiddhaṃ <span type="ref-block" n="4924 r_AS-VDh#233,11_r"/>sāmānyaviśeṣavat sāmānyaṃ hi svataḥsiddhasvarūpaṃ bhedāpekṣānvayapratyayād avagamyate viśeṣo 'pi svataḥ <span type="ref-block" n="4925 r_AS-VDh#233,12_r"/>siddhasvarūpaḥ sāmānyāpekṣavyatirekapratyayād avasīyate  guṇaguṇyādirūpayoḥ  na hi kartṛsvarūpaṃ karmāpekṣaṃ karmasvarūpaṃ <span type="ref-block" n="4928 r_AS-VDh#233,15_r"/>vā kartrapekṣam ubhayāsattvaprasaṅgāt nāpi kartṛtvavyavahāraḥ karmatvavyavahāro vā parasparānapekṣaḥ <span type="ref-block" n="4929 r_AS-VDh#233,16_r"/>kartṛtvasya karmaniścayāvaseyatvāt karmatvasyāpi kartṛpratipattisamadhigamyamānatvāt etena <span type="ref-block" n="4930 r_AS-VDh#233,17_r"/>bodhyabodhakayoḥ prameyapramāṇayoḥ svarūpaṃ svataḥsiddhaṃ jñāpyajñāpakavyavahāras tu parasparāpekṣāsiddha ity abhi<span type="ref-block" n="4931 r_AS-VDh#233,18_r"/>hitam tadvatsakaladharmadharmibhūtānām arthānāṃ ' syād āpekṣikī siddhiḥ tathā vyavahārāt <span type="ref-block" n="4932 r_AS-VDh#233,19_r"/>syād anāpekṣikī pūrvaprasiddhasvarūpatvāt syād ubhayī kramārpitadvayāt syād avaktavyā <span type="ref-block" n="4933 r_AS-VDh#233,20_r"/>sahārpitadvayāt syād āpekṣikī cāvaktavyā ca tathā niścayena sahārpitadvayāt <span type="ref-block" n="4934 r_AS-VDh#233,21_r"/>syād anāpekṣikī cāvaktavyā ca pūrvasiddhatvasahārpitadvayāt syād ubhayī cāvaktavyā ca kramā<span type="ref-block" n="4935 r_AS-VDh#233,22_r"/>kramārpito bhayāt ' iti saptabhaṅgīprakriyāṃ yojayen nayaviśeṣavaśād aviruddhāṃ pūrvavat </p><l> <span type="ref-block" n="4936 r_AS-VDh#233,23_r"/>apekṣaikāntādiprabalagaralodrekadalinī pravṛddhānekāntāmṛtarasaniṣekānavaratam </l><l> <span type="ref-block" n="4937 r_AS-VDh#233,24_r"/>pravṛttā vāg eṣā sakalavikalād eśavaśataḥ samantādbhadraṃ vo diśatu munipasyā'malamateḥ </l><p rend="center" ana="trailer" n="a_274"> <span type="ref-block" n="4938 r_AS-VDh#233,25_r"/>ity āptamīmāṃsālaṅkṛtau pañcamaḥ paricchedaḥ </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_275"> <span type="ref-block" n="4939 r_AS-VDh#234,01_r"/>atha ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4940 r_AS-VDh#234,02_r"/>puṣyadakalaṅkavṛttiṃ samantabhadrapraṇītatattvārthām </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="4941 r_AS-VDh#234,03_r"/>nirjitadurṇayavādām aṣṭasahastrīm avaiti saddṛṣṭiḥ </l><p n="a_278" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4944 r_AS-VDh#234,06_r"/>iha hi sakalalaukikaparīkṣakaiḥ  <span type="ref-block" n="4945 r_AS-VDh#234,07_r"/>pravartamānānāṃ vyavasthitasasyādyupeyānām eva tadupāyavyavasthāpanaprayatnopalambhāt 'prayojanam anuddiśya na <span type="ref-block" n="4946 r_AS-VDh#234,08_r"/>mando 'pi pravartate' iti prasiddheḥ mokṣārthināṃ ca prekṣāvatāṃ vyavasthitopeyamokṣasvarūpāṇām eva <span type="ref-block" n="4947 r_AS-VDh#234,09_r"/>vyavasthāpanavyāpāradarśanāt avyavasthitamokṣatattvānāṃ tadupāyavyavasthāpanaparāṅmukhatvāc cārvākādivat <span type="ref-block" n="4948 r_AS-VDh#234,10_r"/>tatra hetuta eva sarvam upeyatattvaṃ siddhaṃ na pratyakṣāt tasmin satyapi vipratipattisambhavāt  arthānarthavivecanasyānumānā<span type="ref-block" n="4950 r_AS-VDh#234,12_r"/>śrayatvāt tadvipratipattes tavdyavasthāpanāyāhetvādivacanāt  patter arthānarthavivecanasya pratyakṣāśrayatvāsaṃbhavāt iti kecit teṣāṃ pratyakṣā<span type="ref-block" n="4952 r_AS-VDh#234,14_r"/>d gatir anumānād ādito 'pi na syāt na ca dharmiṇaḥ sādhanasyodāharaṇasya ca pratyakṣād agatau kasyacid anumānaṃ <span type="ref-block" n="4953 r_AS-VDh#234,15_r"/>pravartate anumānāntarāt tadgatau tasyāpi dharmyādigatipūrvakatvād anumānāntaram apekṣaṇīyam ity anavasthā syāt <span type="ref-block" n="4954 r_AS-VDh#234,16_r"/>tataḥ  dharmyādīnāṃ   <span type="ref-block" n="4955 r_AS-VDh#234,17_r"/>iti pratyakṣād api siddhir abhyastaviṣaye 'bhyupagantavyā anyathā śabdaliṅgādipratipatter ayogāt parārthānumāna<span type="ref-block" n="4956 r_AS-VDh#234,18_r"/>rūpāṇām api śāstropadeśānām apravṛtteḥ </p><p n="a_279" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4957 r_AS-VDh#234,19_r"/>ye tv āhuḥ'āgamād eva sarvaṃ siddhaṃ tam antareṇa pratyakṣe 'pi māṇikyādau yathārthanirṇayānupapatteḥ anumāna<span type="ref-block" n="4958 r_AS-VDh#235,01_r"/>pratipanne 'pi cikitsitādāv āgamāpekṣaṇāt āgamabādhitapakṣasyānumānasyāgamakatvāc ca parabrahmaṇaḥ śāstrād eva <span type="ref-block" n="4959 r_AS-VDh#235,02_r"/>siddheḥ pratyakṣānumānayor avidyāvivartaviṣayatvād āgamaviṣaye sanmātrātmani paramātmany eva pramāṇatvavyavaha<span type="ref-block" n="4960 r_AS-VDh#235,03_r"/>raṇāt abādhitāś caite śāstropadeśāḥ 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' ityādayaḥ pratyakṣānumānayos tadaviṣayatvena <span type="ref-block" n="4961 r_AS-VDh#235,04_r"/>tadbādhakatvāyogāt' iti teṣāṃ viruddhārthamatāny api śāstropadeśebhyaḥ sidhyantu viśeṣābhāvāt samya<span type="ref-block" n="4962 r_AS-VDh#235,05_r"/>gupadeśe 'bhyastattvasiddhir iti cet tarhi yuktir api tattvasiddhinibandhanaṃ tata eva teṣāṃ samyaktvanirṇayāt <span type="ref-block" n="4963 r_AS-VDh#235,06_r"/>aduṣṭakāraṇajanyatvabādhavarjitatvābhyāṃ tadupagamāt  parabrahmaṇa evāpauruṣeyād āgamāt siddhir na punaḥ karmakāṇḍasyeśvarādipravādasya ceti <span type="ref-block" n="4965 r_AS-VDh#235,08_r"/>niyāmakābhāvāt kathaṃ ca śrautrapratyakṣasyāpramāṇatve vaidikaśabdasya pratipattir yatas tadarthaniścayaḥ syāt <span type="ref-block" n="4966 r_AS-VDh#235,09_r"/>pramāṇatve kuto 'numānābhāve saṃvādavisaṃvādābhyāṃ pramāṇetarasāmānyādhigamo yataḥ kiṃcid eva śrautraṃ pratyakṣaṃ <span type="ref-block" n="4967 r_AS-VDh#235,10_r"/>pramāṇaṃ nānyad iti vyavatiṣṭheta tataḥ kutaścid āgamāt tattvasiddhim anurudhyamānena pratyakṣānumānābhyām api <span type="ref-block" n="4968 r_AS-VDh#235,11_r"/>tattvasiddhir anumantavyā anyathā tadasiddheḥ </p><p n="a_280" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4969 r_AS-VDh#235,12_r"/>pratyakṣānumānābhyām eva tattvasiddhir nāgamād ity apare te 'pi na satyavādinaḥ grahoparāgādes tatphalaviśeṣasya <span type="ref-block" n="4970 r_AS-VDh#235,13_r"/>ca jyotiḥśāstrād eva siddheḥ  <span type="ref-block" n="4971 r_AS-VDh#235,14_r"/>sarvavidaḥ pratyakṣād eva tatpratipattir anumānavidāṃ punar anumānād apīti cen na sarvavidām api yogipratyakṣāt pūrva<span type="ref-block" n="4972 r_AS-VDh#235,15_r"/>m upadeśābhāve tadutpattyayogād anumānābhāvavat te hi śrutamayīṃ cintāmayīṃ ca bhāvanāṃ prakarṣaparyantaṃ <span type="ref-block" n="4973 r_AS-VDh#235,16_r"/>prāpayanto 'tīndriyapratyakṣam ātmasāt kurvate nānyathā tathānumānavidām api nātyantaparokṣeṣv artheṣu paropadeśa<span type="ref-block" n="4974 r_AS-VDh#235,17_r"/>m antareṇa sādhyāvinābhāvisādhanadharmapratipattiḥ saṃbhavati sarvajñatvaprasaṅgāt iti cintitam anyatra tato <span type="ref-block" n="4975 r_AS-VDh#235,18_r"/>naitāv apy ekāntau yuktau </p><p n="a_282" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4978 r_AS-VDh#235,21_r"/>yuktītaraikāntadvayābhyupagamo 'pi mā bhūt viruddhayor ekatra sarvathāsaṃbhavāt syādvādanyāyavidviṣāṃ <span type="ref-block" n="4979 r_AS-VDh#235,22_r"/>kathaṃcit tadanabhyupagamāt tadavācyatve 'pi pūrvavat svavacanavirodhaprasaṅgaḥ </p><p n="a_283" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4980 r_AS-VDh#236,01_r"/>samprati yuktītarānekāntam upadarśayanti </p><p n="a_285" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4983 r_AS-VDh#236,04_r"/>kaḥ punar āpto 'nāptaś ca yasmin sati vākyāt sādhitaṃ sādhyamarthatattvam āgamāt sādhitaṃ syāddhetos tu <span type="ref-block" n="4984 r_AS-VDh#236,05_r"/>yat sādhyaṃ tad dhetusādhitam iti vibhāgaḥ sidhyatīti ced ucyate  kaḥ punar avisaṃvādo yenāvisaṃvādakaḥ syāt  <span type="ref-block" n="4986 r_AS-VDh#236,07_r"/>tadarthajñānaṃ punaḥ prasphuṭavyavasāyarūpaṃ sākṣād asākṣād vāvasīyate paramārthatas tasya saṃśayaviparyāsānadhyavasāya<span type="ref-block" n="4987 r_AS-VDh#236,08_r"/>vyavacchedaphalatvāt tatrāvisaṃvādaka evāpta ity avadhāryate anāptas tu kadācid api visaṃvādaka ucyate <span type="ref-block" n="4988 r_AS-VDh#236,09_r"/>yathārthajñānādiguṇasya visaṃvādakatvāyogāt  nātra nidarśanaṃ sādhanadharmavikalaṃ tathāgatasya śrutyarthadharmāpari<span type="ref-block" n="4990 r_AS-VDh#236,11_r"/>jñānāt 'buddhāder dharmādyupadeśo vyāmohād eva kevalāt' iti svayam abhidhānāt na cāsiddho hetujaimine<span type="ref-block" n="4991 r_AS-VDh#236,12_r"/>r brahmāder vā śrutyarthaparijñānasya sarvathāpy asaṃbhavāt tad dhi pratyakṣaṃ vā śrautaṃ vā syāt na tāvat pratyakṣaṃ <span type="ref-block" n="4992 r_AS-VDh#236,13_r"/>tasyāsarvajñatvāt śrutimātrāvalambitatvāc ca  na hi pratiniyatadoṣāvaraṇakṣayamātre saty api dharmādharmādisākṣātkaraṇaṇaṃ yuktaṃ tasya tatpa<span type="ref-block" n="4994 r_AS-VDh#236,15_r"/>rikṣayātiśayahetukatvena vyavasthāpitatvāt nāpi śrautaṃ tadarthaparijñānaṃ śrutyavisaṃvādāt pūrvam asiddheḥ <span type="ref-block" n="4995 r_AS-VDh#236,16_r"/>rikṣayātiśayahetukatvena vyavasthāpitatvāt nāpi śrautaṃ tadarthaparijñānaṃ śrutyavisaṃvādāt pūrvam asiddheḥ <span type="ref-block" n="4996 r_AS-VDh#236,17_r"/> na hy aprasiddhasaṃvādāyāḥ <span type="ref-block" n="4997 r_AS-VDh#236,18_r"/>śruteḥ paramārthaparijñānaṃ jaiminyādeḥ saṃbhavati atiprasaṅgāt nāpi paramārthavittvam antareṇa tattvapratipāda<span type="ref-block" n="4998 r_AS-VDh#236,19_r"/>nalakṣaṇam avisaṃvādanaṃ yato 'nyonyāśrayaṇaṃ na syāt nanu na śruter avisaṃvādāt prāmāṇyam kiṃ tarhi svata <span type="ref-block" n="4999 r_AS-VDh#236,20_r"/>eva tato na doṣa iti cet  n mukhyarūpataḥ  sannikarṣāder avisaṃvādakajñānakāraṇatvena tathopacārasiddhir iti manyemahi <span type="ref-block" n="5002 r_AS-VDh#236,23_r"/>tathāpi  prāmāṇyāsiddheḥ <span type="ref-block" n="5003 r_AS-VDh#237,01_r"/>na hi śrutir avisaṃvādijñānasya kāraṇaṃ yenopacārataḥ pramāṇaṃ syād iti niveditaṃ prāgbhāvanādiśrutivi<span type="ref-block" n="5004 r_AS-VDh#237,02_r"/>ṣayāvisaṃvādakatvanirākṛtiprastāve  pramāṇa<span type="ref-block" n="5005 r_AS-VDh#237,03_r"/>kāraṇakaṃ hi tat  pramāṇakāryakam  piṭakatrayādeḥ pauruṣeyatvasya svayaṃ saugatādibhir abhyupagamād vedavādibhiś ca <span type="ref-block" n="5008 r_AS-VDh#237,06_r"/>śruter apauruṣeyatvopagamād iti cet so 'ya sa hi śrutau kartṛsmaraṇādi<span type="ref-block" n="5010 r_AS-VDh#237,08_r"/>mattvadṛṣṭakartṛkasamānatvādyabhāvam abhyupagamamātrād vyavasthāpayati tadbhāvaṃ cetaratrānabhyupagamāt na ca tathā tattvaṃ <span type="ref-block" n="5011 r_AS-VDh#237,09_r"/>vyavatiṣṭhate  yathaiva hi piṭakatraye buddho vakteti saugatāḥ pratipādyante tathā vede 'pi te aṣṭakān kāṇādāḥ paurāṇikāḥ <span type="ref-block" n="5013 r_AS-VDh#237,11_r"/>kamalodbhavaṃ jaināḥ kālāsuraṃ vaktāram anumanyante  <span type="ref-block" n="5014 r_AS-VDh#237,12_r"/>śrutivādī pramāṇabalāt tadavaktṛkasya sādhayitum aśakteḥ syān mataṃ yad vedādhyayanaṃ sarvaṃ tad adhyayanapūrvakam <span type="ref-block" n="5015 r_AS-VDh#237,13_r"/>vedādhyayanavācyatvād adhunādhyayanaṃ yatheti pramāṇād vede vaktur abhāvo na punar abhyupagamātrāt iti tad ayuktaṃ <span type="ref-block" n="5016 r_AS-VDh#237,14_r"/>piṭakatrayādāv api tata eva vaktrabhāvaprasaṅgāt  yato vidyamānavaktṛke 'pi bhāvād adhyayanavācyatvasyānaikāntikatvaṃ na syāt <span type="ref-block" n="5018 r_AS-VDh#237,16_r"/>vedaviśeṣaṇasyādhyayanavācyatvasyānyatrābhāvān nānaikāntikateti cet tarhi piṭakatrayādiviśeṣaṇasya vedādāv a<span type="ref-block" n="5019 r_AS-VDh#237,17_r"/>saṃbhavād avyabhicāritā kathaṃ na bhavet tathā ca vedavad avedasyāpy apauruṣeyatvaṃ prāmāṇyanibandhanaṃ yājñikānāṃ <span type="ref-block" n="5020 r_AS-VDh#237,18_r"/>pravartakaṃ syān na vā vede 'pi viśeṣābhāvāt durbhaṇanaduḥśravaṇādīnām asmadādyupalabhyānāṃ  parokṣāyā  na hy ātharvaṇānām eva mantrāṇāṃ <span type="ref-block" n="5022 r_AS-VDh#237,20_r"/>śaktir upalabhyate na punaḥ saugatādimantrāṇām iti śakyaṃ vaktuṃ pramāṇabādhanāt vaidikā eva mantrāḥ <span type="ref-block" n="5023 r_AS-VDh#238,01_r"/>paratropayuktāḥ śaktimanta ity apy ayuktaṃ prāvacanikā eva vede 'pi prayuktā ity upapattes tatra bhūyasāmupalambhāt <span type="ref-block" n="5024 r_AS-VDh#238,02_r"/>samudrādyākareṣu ratnavat na hi kiyanty api ratnāni rājakulādāv upalabhyamānāni tatratyāny eva teṣāṃ <span type="ref-block" n="5025 r_AS-VDh#238,03_r"/>ratnākarādibhya evānayanāt tadbhavatvasiddher bhūyasāṃ tatrotpattidarśanāt tadvatpravacanaikadeśavidyānuvādād eva <span type="ref-block" n="5026 r_AS-VDh#238,04_r"/>sakalamantrāṇāṃ samudbhūtivistīrṇāt na punar vedāt tallavamātrād iti yuktam utpaśyāmaḥ vedasyānāditvād apauruṣe<span type="ref-block" n="5027 r_AS-VDh#238,05_r"/>yatvāc ca tanmantrāṇām evāvisaṃvādakatvaṃ saṃbhavatīti cāyuktaṃ tadaprasiddheḥ  <span type="ref-block" n="5029 r_AS-VDh#238,07_r"/>tena tasya vyabhicārāt etena vedaikadeśena svayam apramāṇatayopagatenānāditvasyāpauruṣeyatvasya cānaikānti<span type="ref-block" n="5030 r_AS-VDh#238,08_r"/>katvam uktam kiṃ ca  'doṣāvaraṇayor hāniḥ' ityādinā saṃsādhanāt na punar apauruṣeyasya <span type="ref-block" n="5032 r_AS-VDh#238,10_r"/> d vītarāgasya kasyacid anabhyupagamāt sarvathāpy apauruṣeyasya tadu<span type="ref-block" n="5033 r_AS-VDh#238,11_r"/>pagamena virodhāt  kathaṃcit pauruṣeyasya tadavirodhāt  triviprakṛṣṭasyāpi <span type="ref-block" n="5034 r_AS-VDh#238,12_r"/>nirṇayopāyapratipādanād iti  visaṃvādasya  yathaiva hi cakṣurjñānasya jñātṛguṇaṃ samyagdarśanādikam apekṣyāvisaṃvādakatvaṃ taddoṣaṃ mithyādarśa<span type="ref-block" n="5036 r_AS-VDh#238,14_r"/>nādikam apekṣya visaṃvādakatvaṃ copapadyate tathā vaktur guṇaṃ yathārthajñānādi doṣaṃ ca mithyājñānādikam apekṣya <span type="ref-block" n="5037 r_AS-VDh#238,15_r"/>saṃvādakatvaṃ visaṃvādakatvaṃ ceti niścitaṃ mahāśāstre  <span type="ref-block" n="5038 r_AS-VDh#238,16_r"/>na hi jātyandho rūpaṃ darśayitum īśaḥ parasmai tathānāpto 'pi nārthaṃ jñāpayitum atiprasaṅgāt evam apauruṣeyasya <span type="ref-block" n="5039 r_AS-VDh#238,17_r"/>vacanasya pauruṣeyasya ca guṇavadvaktṛkasya kāraṇadoṣābhāvān nirdoṣatvaṃ samānam atiśayāsaṃbhavāt  kathaṃcit pauruṣeyatvaṃ na tu sarvathāpauruṣeyatvaṃ tasya <span type="ref-block" n="5041 r_AS-VDh#238,19_r"/>yuktiyuktatvābhāvāt tadyuktīnāṃ tadābhāsatvasamarthanāt tatrāpauruṣeyatve 'pi vā vede yad eva yuktiyuktaṃ tad eva <span type="ref-block" n="5042 r_AS-VDh#238,20_r"/>pratipattuṃ pratipādayituṃ vā śakyaṃ vacana dvādaśa māsāḥ saṃvatsara  tasya yuktiyuktatvavirodhāt  tadāptavacanatvāvirodhāt  <span type="ref-block" n="5045 r_AS-VDh#239,01_r"/>tasyaiva jñātum aśakteḥ sarāgasyāpi vītarāgavac ceṣṭopalambhādayam āpta iti pratipattyupāyāsattvāt tasya śāsana<span type="ref-block" n="5046 r_AS-VDh#239,02_r"/>m iti vyavasthāpayitum aśakter ity apare  <span type="ref-block" n="5047 r_AS-VDh#239,03_r"/>yuktiśāstrāvirodhivāktvād vinirdoṣo 'yam iti śakyaṃ nirṇetuṃ doṣavān ayam iti ca dṛṣṭeṣṭavirodhavacanatvāt <span type="ref-block" n="5048 r_AS-VDh#239,04_r"/>tatrāniścitavacanaviśeṣasya kasyacid vītarāgatvetarābhyāṃ saṃdehe 'pi niścitavacanaviśeṣasya śakyam āptatvaṃ <span type="ref-block" n="5049 r_AS-VDh#239,05_r"/>vyavasthāpayitum  'sūkṣmāntaritadūrārthāḥ kasyacit pratyakṣā' ityādinā <span type="ref-block" n="5050 r_AS-VDh#239,06_r"/>sādhitaḥ  sarvajñād āgamas tadarthānuṣṭhānāt sarvajña iti suniścitāsaṃbhavadbādhaka<span type="ref-block" n="5051 r_AS-VDh#239,07_r"/>pramāṇatvāt siddhaḥ pravacanārthasya  na hy andhenākṛṣyamāṇo 'ndhaḥ sveṣṭaṃ <span type="ref-block" n="5052 r_AS-VDh#239,08_r"/>mārgam āskandati nāma na caivaṃ saṃpradāyāvicchede parasparāśrayaṇaṃ kārakapakṣe bījāṅkurādivadanāditvā<span type="ref-block" n="5053 r_AS-VDh#239,09_r"/>t tasyānavatārāt jñāpakapakṣe 'pi parasmāt svataḥsiddhāt pūrvasya jñapter netaretarāśrayaṇaṃ prasiddhenāprasiddhasya <span type="ref-block" n="5054 r_AS-VDh#239,10_r"/>sādhanāt tad evaṃ syāt sarvaṃ hetutaḥ siddhaṃ karaṇāptavacanānapekṣaṇāt syād āgamāt siddham akṣaliṅgānapekṣaṇāt <span type="ref-block" n="5055 r_AS-VDh#239,11_r"/>syād ubhayataḥ siddhaṃ kramārpitadvayāt syād avaktavyaṃ sahārpitadvayāt śeṣabhaṅgatrayaṃ ca pūrvavat iti <span type="ref-block" n="5056 r_AS-VDh#239,12_r"/>saptabhaṅgīprakriyā yojanīyā </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5057 r_AS-VDh#239,13_r"/>naikāntād dhetuvādaḥ prabhavati sakalaṃ tattvam unnetum eka</l><l rend="center"><span type="ref-block" n="5058 r_AS-VDh#239,14_r"/>stadvann āhetuvādaḥ pravadati vihitāśeṣaśaṅkākalāpaḥ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5059 r_AS-VDh#239,15_r"/>ity āryācāryavaryā vidadhati nipuṇaṃ svāminas tattvasiddhyai </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5060 r_AS-VDh#239,16_r"/>syādvādottuṅgasaudhe sthitim amaladhiyāṃ prasphuṭopāyatattve <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p rend="center" ana="trailer" n="a_287"> <span type="ref-block" n="5061 r_AS-VDh#239,17_r"/>ity āptamīmāṃsālaṃkṛtau ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_288"> <span type="ref-block" n="5062 r_AS-VDh#240,01_r"/>atha saptamaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5063 r_AS-VDh#240,02_r"/>nirdiṣṭo yaḥ śāstre hetvāgamanirṇayaḥ prapañcena </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5064 r_AS-VDh#240,03_r"/>gamayaty aṣṭasahastrī saṃkṣepāt tam iha sāmarthyāt </l><p n="a_291" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5067 r_AS-VDh#240,06_r"/>antaraṅgasyaiva svasaṃviditajñānasyārthatā vastutā na bahiraṅgasya jaḍasya pratibhāsānarhasyety ekānto <span type="ref-block" n="5068 r_AS-VDh#240,07_r"/>'ntaraṅgārthataikāntaḥ tasminn abhyupagamyamāne 'khilaṃ buddhivākyaṃ hetuvādāhetuvādanibandhanam upāyatattvaṃ mṛṣaiva <span type="ref-block" n="5069 r_AS-VDh#240,08_r"/>syāt yataś ca mṛṣā syād ata eva pramāṇābhāsam eva pramāṇasya satyatvena vyāptatvāt mṛṣātvena pramāṇā<span type="ref-block" n="5070 r_AS-VDh#240,09_r"/>bhāsasya vyāpteḥ tac ca pramāṇābhāsaṃ pramāṇādṛte kathaṃ saṃbhavet tadasaṃbhave tadvyavahāram avāstavam evāyaṃ svapna<span type="ref-block" n="5071 r_AS-VDh#240,10_r"/>vyavahāram iva saṃvṛttyāpi kathaṃ pratipadyate  <span type="ref-block" n="5073 r_AS-VDh#240,12_r"/>hi pramāṇābhāve tajjanmatādrūpyatadadhyavasāyān pratyekaṃ vedyavedakalakṣaṇaṃ cakṣūṣā samānārthasamanantara<span type="ref-block" n="5074 r_AS-VDh#240,13_r"/>vedanena śuktikāyāṃ rajatādhyavasāyena ca vyabhicārayitum īśaḥ saha vā samānārthasamanantara<span type="ref-block" n="5075 r_AS-VDh#240,14_r"/>jñānena kāmalādyupahatacakṣuṣaḥ śukle śaṅkhe pītākārajñānasamantarajñānena vā sautrāntikān prati vyabhicāri <span type="ref-block" n="5076 r_AS-VDh#240,15_r"/>pratidarśayet kathaṃ vā kāryanimittakāraṇatvaṃ tallakṣaṇaṃ yaugān praty anaikāntikaṃ vyavasthāpayet kathaṃ ca <span type="ref-block" n="5077 r_AS-VDh#240,16_r"/>kāryakāraṇabhāvākhyaṃ prabhavaṃ kāṃścana prati yogyatāṃ vā tallakṣaṇatayā vyabhicārayet kathaṃ ca saṃvittir eva <span type="ref-block" n="5078 r_AS-VDh#241,01_r"/>khaṇḍaśaḥ pratibhāsamānā vedyavedakādivyavahārāya prakalpate ity abhiniveśaṃ vā vidadhīta yato na pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="5079 r_AS-VDh#241,02_r"/>mṛgayate kiñcāsya vijñānavādinaḥ saṃvidāṃ  svapnavat svasaṃvedanāt svataḥ sidhyatīti cen na kṣaṇikatvenānanyavedyatvena nānā<span type="ref-block" n="5081 r_AS-VDh#241,04_r"/>saṃtānatvena ca nityatvena sarvavedyatvenaikatveneva parabrahmaṇaḥ svasaṃvedanābhāvāt  tasya pramāṇāntarānapekṣasyaiva vyavasāyātmanaḥ <span type="ref-block" n="5083 r_AS-VDh#241,06_r"/>saṃvedanasyopalambhatvavyavasthiteḥ vyavasāyābhāve tu buddhīnām abhyāsād api tathānupalambhāt  kṣaṇikatvādyātmanāny athaiva tāsāṃ pratibhāsanābhyāsasiddheḥ  kṣaṇikatvādi sidhyati  na hi sattvāder liṅgasya kṣaṇikatvādinā <span type="ref-block" n="5086 r_AS-VDh#241,09_r"/>vyāptyā saṃbandhapratipattiḥ pratyakṣato yujyate tasya sannihitaviṣayabalotpatter avicārakatvāc ca nāpy anu<span type="ref-block" n="5087 r_AS-VDh#241,10_r"/>mānād anavasthānād iti prāg eva prarūpaṇāt  kṣaṇikatvādivyavasthāpanam astu sautrāntikādīnām aviśeṣāt tathā <span type="ref-block" n="5089 r_AS-VDh#241,12_r"/>hi  tadā  saṃvidāṃ kṣaṇikatvādisādhanaṃ laiṅgikajñānena <span type="ref-block" n="5090 r_AS-VDh#241,13_r"/> vedyasya vijñānavādinā tajjanmāder anaikāntikatva<span type="ref-block" n="5091 r_AS-VDh#241,14_r"/>doṣavacanāt saṃvitkṣaṇikatvādāv anumānavedanasya  bahirarthe  sarvathā <span type="ref-block" n="5092 r_AS-VDh#241,15_r"/>viśeṣābhāvāt  nanu kiṃcit saṃvidadvaitaṃ kathaṃcit saṃvidātmanā kutaścit svataḥ satyapratibhāsanamā<span type="ref-block" n="5094 r_AS-VDh#241,17_r"/>driyata eva svarūpasya svato gatir iti vacanād iti cen na svarūpe 'pi vedyavedakalakṣaṇābhāve tadaghaṭanāt puru<span type="ref-block" n="5095 r_AS-VDh#241,18_r"/>ṣādvaitavat  bhrāntatvaprakṛtānumānajñānayor grāhyagrāhakākārayor abhrāntatve tābhyām eva <span type="ref-block" n="5097 r_AS-VDh#242,01_r"/>hetor vyabhicārāt tadbhrāntatve tataḥ sarvasya bhrāntatvaprasiddheḥ sarvabhrāntau sādhyasādhanavijñapter asaṃbhavāt ta<span type="ref-block" n="5098 r_AS-VDh#242,02_r"/>dvyāptivijñaptivat saṃbhave sarvavibhramāsiddheḥ </p><p n="a_293" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5101 r_AS-VDh#242,05_r"/>pratijñādoṣas tāvat svavacanavirodhaḥ sādhyasādhanavijñānasya vijñaptimātram abhilapataḥ prasajyate tathā hi <span type="ref-block" n="5102 r_AS-VDh#242,06_r"/> svoktadharmadharmibhedavacanasya hetudṛṣṭāntabhedavacanasya cādvaitavaca<span type="ref-block" n="5104 r_AS-VDh#242,08_r"/>nena virodhāt saṃvidadvaitavacanasya ca tadbhedavacanena vyāghātāt tadvacanajñānayoś ca bhede tadekatvasā<span type="ref-block" n="5105 r_AS-VDh#242,09_r"/>dhanābhilāpavirodhāt tadabhilāpe vā tadbhedavirodhāt iti svavacanayor virodhād bibhyat  sadā maunavratiko 'ham ity abhilāpavat svavacanavirodhasyaiva svīkaraṇāt <span type="ref-block" n="5107 r_AS-VDh#242,11_r"/>tathā vijñānavādino 'prasiddhaviśeṣyatvam aprasiddhaviśeṣaṇatvaṃ ca pratijñādoṣaḥ syāt nīlataddhiyor viśeṣya<span type="ref-block" n="5108 r_AS-VDh#242,12_r"/>yos tadabhedasya ca viśeṣaṇasya svayam aniṣṭeḥ parābhyupagamena prasaṅgasādhanasyopanyāsādadoṣa iti cen na <span type="ref-block" n="5109 r_AS-VDh#242,13_r"/>tasya parāsiddhes tadabhyupagamāprasiddheś ca prasaṅgasādhanāsaṃbhavāt sādhanasādhyadharmayor vyāpyavyāpakabhāvasiddhau <span type="ref-block" n="5110 r_AS-VDh#242,14_r"/>hi satyāṃ parasya vyāpyābhyupagamo vyāpakābhyupagamanānantarīyako yatra pradarśyate tatprasaṅgasādhanam na <span type="ref-block" n="5111 r_AS-VDh#242,15_r"/>caitadvijñaptimātravādinaḥ saṃbhavati virodhāt nanu 'syādvādino 'pi taddoṣodbhāvanam ayuktaṃ vijñaptimātravā<span type="ref-block" n="5112 r_AS-VDh#242,16_r"/>dinaṃ prati tasya tadasiddheḥ vijñaptimātravyatirekeṇa doṣasyāpy abhāvād guṇavat svābhyupagamamātrād eva <span type="ref-block" n="5113 r_AS-VDh#242,17_r"/>tatsaṃbhavaḥ parasya vijñaptimātrasādhanāt pūrvaṃ yathāpratīti vastuno vyavasthānād iti samādhāne tata eva <span type="ref-block" n="5114 r_AS-VDh#242,18_r"/>saugatasyāpi tad eva samādhānam astu vicārāt pūrvaṃ sarvasyāvicāritaramaṇīyena rūpeṇa yathāpratīti sādhyasā<span type="ref-block" n="5115 r_AS-VDh#242,19_r"/>dhanavyavahārapravṛtter anyathā vicārāpravṛtteḥ siddhe tu vijñaptimātre na kaścit sādhyasādhanavyavahāraṃ pratanoti <span type="ref-block" n="5116 r_AS-VDh#242,20_r"/>saugato nāpi pareṣāṃ taddoṣodbhāvane 'vakāśo 'sti' iti kecit to 'pi na vicāracaturacetasaḥ kiṃcin nirṇī<span type="ref-block" n="5117 r_AS-VDh#243,01_r"/>tam āśrityānyatrānirṇītarūpe tadavinābhāvini vicārasya pravṛtteḥ sarvavipratipattau tu kvacid vicāraṇānavatara<span type="ref-block" n="5118 r_AS-VDh#243,02_r"/>ṇāt iti vicārāt pūrvam api vicārāntareṇa nirṇīte eva sādhyasādhanavyavahāras tadguṇadoṣasvabhāvaśca niścī<span type="ref-block" n="5119 r_AS-VDh#243,03_r"/>yate na caivam anavasthā saṃsārasyānāditvāt kvacit kasyacit kadācid ākāṅkṣānivṛtter vicārāntarānapekṣaṇāt <span type="ref-block" n="5120 r_AS-VDh#243,04_r"/>tato yuktam eva syādvādinaḥ pratijñādoṣodbhāvanaṃ hetudoṣodbhāvanaṃ ca tathā hi ayaṃ  n nīlataddhiyoḥ  siddhe hi <span type="ref-block" n="5122 r_AS-VDh#243,06_r"/>dhūmapāvakayoḥ kāryakāraṇabhāve saṃbandhe kāraṇābhāvāt kāryasyābhāvaḥ sidhyati sati ca śiṃśapātvavṛkṣatva<span type="ref-block" n="5123 r_AS-VDh#243,07_r"/>yor vyāpyavyāpakabhāve vyāpakābhāvād vyāpyābhāvo nānyathā na caivaṃ bhedapṛthagupalambhayoḥ saṃbandhaḥ kvaci<span type="ref-block" n="5124 r_AS-VDh#243,08_r"/>t siddho virodhād vijñaptimātravādino yataḥ pṛthagupalambhābhāvo bhedābhāvaṃ sādhayet iti na niścito hetuḥ <span type="ref-block" n="5125 r_AS-VDh#243,09_r"/> r aviśeṣāt  tadanyavyāvṛtter arthāsvabhāvatvād ekatvena bhāvasvabhāvena saha tadayogāt <span type="ref-block" n="5127 r_AS-VDh#243,11_r"/> grāhyagrāhakabhāvasiddhilakṣaṇaṃ tadvadbahirarthasiddhiprasañjanaṃ cāviśeṣāt  sādhyaṃ hi nīlataddhiyor ekatvam tadekopalambho 'pi tad eva jñāna<span type="ref-block" n="5130 r_AS-VDh#243,14_r"/>syaikasyopalambhād iti hetvarthavyākhyānāt sahaśabdasyaikaparyāyatvāt sahodaro bhrātetyādivat  dravyaparyāyau hi jainānām ekamatijñānagrāhyau na ca sarva<span type="ref-block" n="5132 r_AS-VDh#243,16_r"/>thaikatvaṃ pratipadyete sautrāntikasya ca saṃcitā rūpādiparamāṇavaś cakṣurādijñānenaikena grāhyāḥ <span resp="?" rend="underline">'saṃcitā<span type="ref-block" n="5133 r_AS-VDh#243,17_r"/>lambanāḥ pañca vijñānakāyāḥ'</span> iti vacanāt na caikyaṃ pratipadyante tathā yogācārasyāpi sakala<span type="ref-block" n="5134 r_AS-VDh#243,18_r"/>vijñānaparamāṇavaḥ sugatajñānenaikena grāhyāḥ na caikatvabhājaḥ iti tair anaikāntikaṃ sādhanam anuṣajyate <span type="ref-block" n="5135 r_AS-VDh#243,19_r"/>nīlataddhiyor aikyam ananyavedyatvāt svasaṃvedanavad ity atrāpi  nīlajñānād anyasya <span type="ref-block" n="5136 r_AS-VDh#243,20_r"/>nīlasya vedyatvāt </p><p n="a_294" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5137 r_AS-VDh#244,01_r"/>etenaikalolībhāvenopalambhaḥ sahopalambhaś citrajñānākāravadaśakyavivecanatvaṃ sādhanam asiddham uktaṃ nīlata<span type="ref-block" n="5138 r_AS-VDh#244,02_r"/>dvedanayor aśakyavivecanatvāsiddher antarbahirdeśatayā vivekena pratīteḥ yadi punar ekadopalambhaḥ sahopalambha <span type="ref-block" n="5139 r_AS-VDh#244,03_r"/>iti vyākhyāyate tadā  <span type="ref-block" n="5140 r_AS-VDh#244,04_r"/>tāsāṃ  saṃviditānām evotpatteḥ dvicandradarśanavad iti  saṃbhave tadbhrāntitvavirodhāt <span type="ref-block" n="5142 r_AS-VDh#244,06_r"/> sādhanāt sādhyarūpaṃ bhrāntād api saṃbhavati abhāve 'bhāvayoḥ <span type="ref-block" n="5143 r_AS-VDh#244,07_r"/>saṃbhavāvirodhāt tato na sādhyasādhanavikalo dṛṣṭānta iti na śakyapratiṣṭhaṃ  tadanyāpohamātrād dhetor anyāpohamātrasyaiva siddher arthasvabhāvānavabodhāt kiṃ ca sakṛdupala<span type="ref-block" n="5146 r_AS-VDh#244,10_r"/>mbhaniyame hetvarthe sati  niyamasyāsiddheḥ kiñca  kiṃ viprati<span type="ref-block" n="5148 r_AS-VDh#244,12_r"/>ṣidhyeta  iti sandigdhavyatireko hetur na vijñaptimātratāṃ sādhayet  <span type="ref-block" n="5149 r_AS-VDh#244,13_r"/>vijñānavādī  <span type="ref-block" n="5151 r_AS-VDh#244,15_r"/>na hy asya vacanaṃ kiṃcit sādhayati dūṣayati vā yatas tadvacanaṃ sādhanāṅgaṃ doṣodbhāvanaṃ vā syāt nāpi <span type="ref-block" n="5152 r_AS-VDh#244,16_r"/>kiṃcit saṃvedanam asya samyag asti yena mithyādṛṣṭir na bhavet saṃvidadvaitam astīti cen na tasya svataḥ parato <span type="ref-block" n="5153 r_AS-VDh#244,17_r"/>vā brahmavadapratipatter yathāsaṃvedanaṃ mithyātvasiddheḥ tad evaṃ nāntaraṅgārthataikānte buddhir vākyaṃ vā samyagupāyatattvaṃ <span type="ref-block" n="5154 r_AS-VDh#244,18_r"/>saṃbhavatīti sthitam </p><p n="a_296" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5157 r_AS-VDh#245,03_r"/> vivādāpannaṃ vijñānaṃ sā<span type="ref-block" n="5159 r_AS-VDh#245,05_r"/>kṣātparamparayā vā bahirarthapratibaddhaṃ viṣayākāranirbhāsāt yathāgnipratyakṣetaravedanam tathā svapnadarśanam api <span type="ref-block" n="5160 r_AS-VDh#245,06_r"/>viṣayākāranirbhāsam tattathā  bahiraṅgārthataikāntaḥ sarvavedanānāṃ bahirviṣayatvābhiniveśāt <span type="ref-block" n="5161 r_AS-VDh#245,07_r"/> <span type="ref-block" n="5162 r_AS-VDh#245,08_r"/>na caivaṃ tṛṇāgre kariṇāṃ śatam ityādivacanānāṃ svapnādibuddhīnāṃ na svārthe saṃbandhābhāvāt tathā <span type="ref-block" n="5163 r_AS-VDh#245,09_r"/>saṃvādāsiddheḥ syān mataṃ 'dvividho 'rtho laukiko 'laukikaś ca yatra lokasya paritoṣaḥ sa laukikaḥ <span type="ref-block" n="5164 r_AS-VDh#245,10_r"/>satyatvābhimatajñānaviṣayaḥ yatra na lokasya paritoṣaḥ śāstravidāṃ tu saṃtoṣaḥ solaukiko 'rthaḥ svapnādibuddhi<span type="ref-block" n="5165 r_AS-VDh#245,11_r"/>viṣayaḥ sarvathāpy avidyamānasya pratibhāsavacanāsaṃbhavāt kharaviṣāṇānutpannapradhvastaviṣayaśabdajñānānām api <span type="ref-block" n="5166 r_AS-VDh#245,12_r"/>lokāgocarālaukikārthaviṣayatvāt' iti tad etadalaukikam eva jāgratpratyayā nirālambanā eva pratyayatvāt <span type="ref-block" n="5167 r_AS-VDh#245,13_r"/>svapnapratyayavad iti parārthānumānapratyayasyāsvārthapratibaddhatve tenaiva cetastvasya viṣayākāranirbhāsasya ca <span type="ref-block" n="5168 r_AS-VDh#245,14_r"/>hetor vyabhicārāt svārthapratibaddhatve ca sarvavedanānāṃ sālambanatvavirodhāt asyālaukikārthālambanatvān na <span type="ref-block" n="5169 r_AS-VDh#245,15_r"/>laukikārthālambanatve sādhye hetor vyabhicāro virodho veti cen na laukikālaukikārthālambanaśūnyatvānumānena <span type="ref-block" n="5170 r_AS-VDh#245,16_r"/>hetor vyabhicāravirodhayos tadavasthatvāt na caivaṃvidhārthānāṃ parasparaviruddhānāṃ sakṛtsaṃbhava iti na bahiraṅgā<span type="ref-block" n="5171 r_AS-VDh#245,17_r"/>rthataikāntaḥ śreyān'antaraṅgārthataikāntavat </p><p n="a_298" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5174 r_AS-VDh#246,03_r"/> syādvādanyāyavidviṣām eva  syādvādāśrayaṇe tu na kaścid doṣa ity āhuḥ </p><p n="a_300" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5178 r_AS-VDh#246,07_r"/> saugatānām apy atrāvivādāt sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti vacanāt tannirvi<span type="ref-block" n="5180 r_AS-VDh#246,09_r"/>kalpakam ity ayuktaṃ svārthavyavasāyātmatvam antareṇa pratyakṣatvānupapatteḥ samarthanāt  tac cāyuktaṃ liṅgābhāvāt  svayam apra<span type="ref-block" n="5182 r_AS-VDh#246,11_r"/>tyakṣaṃ jñānaṃ hy arthaparicchedād anumīyate ity arthajñānaṃ karmarūpam arthasya prākaṭyaṃ talliṅgam iṣyate sa hi bahi<span type="ref-block" n="5183 r_AS-VDh#246,12_r"/>rdeśasaṃbaddhaḥ pratyakṣam anubhūyate jñāte tv anumānād avagacchati buddhim iti vacanāt taccārthaprākaṭyam arthadharmo <span type="ref-block" n="5184 r_AS-VDh#246,13_r"/>jñānadharmo vā prathamapakṣe 'rthaparicchedakajñānād aviśeṣeṇetarasyāsiddher na talliṅgam tadaviśeṣas tu tasyāsva<span type="ref-block" n="5185 r_AS-VDh#246,14_r"/>saṃviditatvād anumānāpekṣatvaprasaṅgāt na hi jñāne paricchedake 'pratyakṣe tatkṛto 'rthaparicchedaḥ pratyakṣaḥ <span type="ref-block" n="5186 r_AS-VDh#246,15_r"/>syāt saṃtānāntarajñānakṛtārthaparicchedavat bahirarthasya pratyakṣatvāt taddharmasya pratyakṣatvam iti cen na artha<span type="ref-block" n="5187 r_AS-VDh#246,16_r"/>syāpi svataḥ pratyakṣatvāsiddheḥ svajñāne pratibhāsamānasya pratyakṣatve saṃtānāntarajñāne 'pi sākṣātpratibhāsamāne <span type="ref-block" n="5188 r_AS-VDh#246,17_r"/>pratyakṣatvaprasaṅgaḥ tasyānumeyatvāviśeṣāt bahirarthaprākaṭyasya pramātuḥ svasaṃviditattvāt talliṅgam eva jñāne <span type="ref-block" n="5189 r_AS-VDh#246,18_r"/>prasiddham iti cet katham arthadharmaḥ svasaṃvidito nāma arthavat so 'yaṃ jñānam asvasaṃviditaṃ prākaṭyam arthasvarūpaṃ <span type="ref-block" n="5190 r_AS-VDh#247,01_r"/>svasaṃviditam ity ācakṣāṇo viparītaprajñaḥ paricchidyamānatvasya jñānajasyārthadharmasyārthajñānasya kutas tato <span type="ref-block" n="5191 r_AS-VDh#247,02_r"/>viśeṣo yena talliṅgaṃ sidhyet puṃsaḥ svasaṃviditatvena tato  svasaṃviditārthaparicchedād eva svārthaparicchittisiddher apratyakṣajñānasyākiṃcit karatvāt puṃso <span type="ref-block" n="5193 r_AS-VDh#247,04_r"/>vā svasaṃviditārthatvenārthaparicchedasiddheḥ kim anena tasya karaṇatvān nākiṃcitkaratvam ātmanaḥ kartṛtvād arthasya <span type="ref-block" n="5194 r_AS-VDh#247,05_r"/>ca karmatvāt karaṇatvavirodhāt karaṇam antareṇa kriyāyāḥ saṃbhavābhāvād iti cet tarhi puṃsaḥ svasaṃvittau kiṃ <span type="ref-block" n="5195 r_AS-VDh#247,06_r"/>karaṇam svātmaiveti cet sa evārthaparicchittāv api karaṇam astu kartur ananyasyāpi kathaṃcid avibhaktakartṛkasya <span type="ref-block" n="5196 r_AS-VDh#247,07_r"/>karaṇasya siddher vibhaktakartṛkavat etenārthaparicchedasyārthadharmasya svasaṃvittau svātmanaḥ karaṇatve karaṇāntara<span type="ref-block" n="5197 r_AS-VDh#247,08_r"/>m akiṃcitkaram uktam tataḥ puruṣārthaparicchedayor anyatareṇa svātmanaiva karaṇenārthaparisamāpteḥ kiṃ dvitīyena <span type="ref-block" n="5198 r_AS-VDh#247,09_r"/>karaṇena parokṣajñānena  apratyakṣe jñāne sādhye <span type="ref-block" n="5199 r_AS-VDh#247,10_r"/>tasyārthasvarūpasya tadabhāve 'pi bhāvād anyathārthābhāvaprasaṅgāt na ca jñānasyābhāve 'rthasyābhāvaḥ paricchi<span type="ref-block" n="5200 r_AS-VDh#247,11_r"/>dyamānatvadharmeṇa dharmiṇo viśiṣṭasyārthasyābhāva eveti cen na tasya jñānāsiddhau pratipattivirodhāt viśeṣa<span type="ref-block" n="5201 r_AS-VDh#247,12_r"/>ṇāpratītau tadviśiṣṭatvasya kvacid apratīter asiddhatvena hetutvāyogasyābhidhānāt etenārtham ahaṃ jānāmīti <span type="ref-block" n="5202 r_AS-VDh#247,13_r"/>pratīter ātmano 'rthajñānaṃ svasaṃviditam arthaprākaṭyaṃ jñānadharmo 'pratyakṣāyāṃ liṅgabuddhau liṅgam ity etad apāstaṃ tasya <span type="ref-block" n="5203 r_AS-VDh#247,14_r"/>buddher apratyakṣatve tathā pratīter ayogāt ity aviśiṣṭa eva jñānānapekṣasvabhāvo 'rthas taddhetuḥ syāt sa ca <span type="ref-block" n="5204 r_AS-VDh#247,15_r"/>vyabhicāry eva  tasyāpy atīndriyatvenāpratyakṣajñānād aviśeṣeṇāsiddheḥ <span type="ref-block" n="5205 r_AS-VDh#247,16_r"/>viśeṣeṇa vā tayor anyatareṇa bhāvendriyādinā svasaṃviditenārthaparisamāpteḥ kiṃ dvitīyenāpratyakṣajñānena <span type="ref-block" n="5206 r_AS-VDh#247,17_r"/>tasyaiva jñānatvāt vyabhicārī cendriyādihetur jñānābhāve 'pi bhāvāt kāraṇasyendriyasya manaso <span type="ref-block" n="5207 r_AS-VDh#247,18_r"/>vāvaśyaṃ kāryavattvānupapatteḥ  jñānasyā<span type="ref-block" n="5208 r_AS-VDh#248,01_r"/>pratyakṣatvam anumānaviruddhaṃ ca tathā hi  </p><p n="a_301" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5210 r_AS-VDh#248,03_r"/> sthirasyātmanaḥ sukhaduḥkhādibuddhyātmakasya pratyakṣam anubhūyamānasya harṣaviṣādāder anubhavāt <span type="ref-block" n="5212 r_AS-VDh#248,05_r"/>bhrānto 'yam anubhava iti cen na bādhakābhāvāt  parokṣajñānavādā<span type="ref-block" n="5213 r_AS-VDh#248,06_r"/>nuṣaṅgaḥ saugatasya  syādvādānupraveśaḥ na kevalaṃ nirvikalpake 'rthadarśane <span type="ref-block" n="5214 r_AS-VDh#248,07_r"/>parokṣajñānād aviśeṣaḥ kiṃ tarhi tadvyavasthāhetau  sarvathā <span type="ref-block" n="5215 r_AS-VDh#248,08_r"/>vikalpasya bhrāntatve bahir iva svarūpe 'pi bhrānter apratyakṣatvāviśeṣād abhrāntaṃ pratyakṣam iti vacanāt kathaṃcid bhrānta<span type="ref-block" n="5216 r_AS-VDh#248,09_r"/>tve 'nekāntasiddher anivāraṇāt  nabhasi keśādijñānaṃ hi bahirvisaṃvādakatvāt pramāṇābhāsaṃ svarūpe saṃvādakatvāt pramāṇam <span type="ref-block" n="5219 r_AS-VDh#248,12_r"/>nacaivaṃ virodhaḥ prasajyate jīvasyaikasyāvaraṇavigamaviśeṣāt satyetarābhāsasaṃvedanapariṇāmasiddheḥ kālikā<span type="ref-block" n="5220 r_AS-VDh#248,13_r"/>divigamaviśeṣāt kanakādijātyetarapariṇāmavat </p><p n="a_302" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5221 r_AS-VDh#248,14_r"/>na ca jīvo nāsty eveti śakyaṃ vaktuṃ tadgrāhakapramāṇasya bhāvāt tathā hi </p><p n="a_304" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5224 r_AS-VDh#248,17_r"/> kā punar iyaṃ lokarūḍhiḥ  na hi śarīre 'yaṃ vyavahāro rūḍhas tasyācetanatvād bhogādhiṣṭhānatvena rūḍheḥ <span type="ref-block" n="5227 r_AS-VDh#248,20_r"/>nāpīndriyeṣu teṣām upabhogasādhanatvena prasiddheḥ na śabdādiviṣaye tasya bhogyatvena vyavahārāt kiṃ <span type="ref-block" n="5228 r_AS-VDh#248,21_r"/>tarhi bhoktary evātmani jīva iti rūḍhiḥ śarīrādikāryasya caitanyasya bhoktṛtvam ayuktaṃ bhogakriyāvat </p><p n="a_305" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5229 r_AS-VDh#249,01_r"/>nanu sukhaduḥkhādyanubhavanaṃ bhogakriyā sā hy atrānvayini garbhādimaraṇaparyante caitanye sarvacetanāviśeṣa<span type="ref-block" n="5230 r_AS-VDh#249,02_r"/>vyāpini bhoktṛtvaṃ śarīrādivilakṣaṇatvāt tasyeti cet tadevātmadravyam astu janmanaḥ pūrvaṃ maraṇād ūrdhvam api tasya <span type="ref-block" n="5231 r_AS-VDh#249,03_r"/>sadbhāvopapatter anyathā pṛthivyādisamudayaśarīrendriyaviṣayebhyo vailakṣaṇyāsaṃbhavāt na tatkāryaṃ tato 'tyantavi<span type="ref-block" n="5232 r_AS-VDh#249,04_r"/>lakṣaṇam asti rūpādisamanvayāt caitanyasyāpi sattvādisamanvayān nātyantavilakṣaṇatvam iti cen na tattvabhede 'pi <span type="ref-block" n="5233 r_AS-VDh#249,05_r"/>tasya bhāvāt pṛthivyāditattvabhedānām ekavikāritvasamanvayābhāvād bheda eva keṣāṃcit prāgabhāvādibheda<span type="ref-block" n="5234 r_AS-VDh#249,06_r"/>vad iti cet kim idānīṃ caitanyabhūtayor ekavikārisamanvayo 'sti yena tattvāntaratvena bhedo na syāt <span type="ref-block" n="5235 r_AS-VDh#249,07_r"/>tasmād ekavikārisamanvayāsattvaṃ vailakṣaṇyam tad eva ca tattvāntaratvam ity anādyanantatāṃ caitanyasya sādhayati <span type="ref-block" n="5236 r_AS-VDh#249,08_r"/>tādṛśacaitanyaviśiṣṭe kāye jīvavyavahāraś caitanyakāyayor abhedopacārād eva kṣaṇike cittasaṃtāne jīvavyavahāra <span type="ref-block" n="5237 r_AS-VDh#249,09_r"/>ity asāraṃ tasya nirākṛtatvāt tataḥ kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇenopayogasvabhāvena jīvena jīvaśabdaḥ sabāhyārtha <span type="ref-block" n="5238 r_AS-VDh#249,10_r"/>iti sādhyanirdeśe siddhasādhanābhāvaḥ </p><p n="a_306" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5239 r_AS-VDh#249,11_r"/>saṃjñātvād iti hetur viruddhaḥ sabāhyārthatvaviruddhābhipretamātrasūcakatvena tasya vyāptatvād iti cen na saṃjñāyā <span type="ref-block" n="5240 r_AS-VDh#249,12_r"/>vaktr'abhiprāyamātrasūcakatvasya pramāṇabādhitatvāt tathā hi  tadābhāsavat na ca tadayogaḥ saṃjñāyāḥ tayārthaṃ paricchidya pravartamānasyārthakriyā<span type="ref-block" n="5242 r_AS-VDh#249,14_r"/>niyamasya darśanāt karaṇapratipattivat  tataḥ saṃjñātvaṃ jīvaśabda<span type="ref-block" n="5243 r_AS-VDh#249,15_r"/>sya sabāhyārthatvaṃ sādhayati hetuśabdavat sarveṇa hi hetuvādinā hetuśabdaḥ sabāhyārtho 'bhyupagamyate  vaktrabhiprāyamātrasūcakatvād abāhyārthatvāviśeṣāt tadviśeṣam icchatā <span type="ref-block" n="5245 r_AS-VDh#249,17_r"/> katham āśvāsaḥ  s tatrāpy anāśvāse  na cedam asiddhaṃ  suvivecitaṃ <span type="ref-block" n="5248 r_AS-VDh#249,20_r"/>kāryaṃ kāraṇaṃ ca vyabhicaratīti  suvivecitaḥ śabdo 'rthaṃ na vyabhicaratīti prasiddhe <span type="ref-block" n="5249 r_AS-VDh#250,01_r"/>tadviśeṣaparīkṣās tu  vaktu t pratyakṣe 'numāne ca  </p><p n="a_307" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5252 r_AS-VDh#250,04_r"/>nanu cābhāvopādānatvāt tadanyatamāyāṃ saṃjñāyāṃ pradveṣeṇa parīkṣaka eva na punar īśvarāya te tasya parīkṣā'<span type="ref-block" n="5253 r_AS-VDh#250,05_r"/>kṣamatvād iti cen na tasyāḥ sarvathā bhāvopādānatvābhāvo 'bhāvopādānatvāsiddheḥ sarvatra  etenaitad api pratyuktaṃ yad uktaṃ saugatena 'anādivāsanodbhūtavika<span type="ref-block" n="5255 r_AS-VDh#250,07_r"/>lpapariniṣṭhitaḥ śabdārthas trividho dharmo bhāvābhāvobhayāśritaḥ' iti tattvato bhāvāśrayatvābhāve vāsanodbhū<span type="ref-block" n="5256 r_AS-VDh#250,08_r"/>tabhāvāśrayatvānupapatteḥ sarvatrānubhavapūrvakatvād vāsanāyāḥ paramparayā vastupratibandhāt pūrvapūrvavāsanāta evotta<span type="ref-block" n="5257 r_AS-VDh#250,09_r"/>rottaravāsanāyāḥ samudbhavād anāditvād avastvāśrayatvam eveti cen na śabdavāsanāyā apy anāditve parārthānumāna<span type="ref-block" n="5258 r_AS-VDh#250,10_r"/>śabdavāsanāyāḥ sādhanasvalakṣaṇadarśananimittakatvavirodhāt trirūpahetuvacanasya paramparayā dhūmādivadvastvā<span type="ref-block" n="5259 r_AS-VDh#250,11_r"/>śrayatve hetuśabdavajjīvaśabdasya bhāvāśrayatvaṃ yuktam  tad anena hetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvaṃ pratikṣiptaṃ pakṣasya pratyakṣādibhir abādhitatvāt tatra nirati<span type="ref-block" n="5262 r_AS-VDh#250,14_r"/>śayasyāsvasaṃviditasya sarvaśarīreṣv abhinnasyaikasya pratikṣaṇaṃ bhinnasya cātmanaḥ pratibhāsābhāvāt tasya pratyākhyā<span type="ref-block" n="5263 r_AS-VDh#250,15_r"/>nārhatvasādhanān na tena jīvaśabdaḥ sabāhyārthaḥ nanu ca māyādibhrāntisaṃjñābhir abāhyārthābhir anaikāntikaṃ saṃjñā<span type="ref-block" n="5264 r_AS-VDh#250,16_r"/>tvam iti cen na tāsām api māyādyaiḥ svairarthaiḥ sabāhyārthatvāt pramāṇavacanavat  bhrāntisamākhyānām abāhyārthatve tato <span type="ref-block" n="5266 r_AS-VDh#250,18_r"/>bhrāntipratipatter ayogāt pramāṇatvapratipattiprasaṅgān na viśiṣṭapratipattihetutvam asiddham pramāṇaśabdasya svā<span type="ref-block" n="5267 r_AS-VDh#250,19_r"/>rthaviśeṣarahitve bhrāntipratipattyanuṣaṅgāc ca na tadasiddhaṃ yato nidarśanaṃ sādhanadharmavikalaṃ syāt etena <span type="ref-block" n="5268 r_AS-VDh#251,01_r"/>kharaviṣāṇādiśabdānām api svārtharahitatvam apāstaṃ viśiṣṭapratipattihetutvāviśeṣād anyathā bhāvaśabdatvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="5269 r_AS-VDh#251,02_r"/>tato na tair api vyabhicāraḥ kiñca </p><p n="a_309" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5272 r_AS-VDh#251,05_r"/>ye 'py āhuḥ 'arthābhidhānapratyayās tulyamāna itijīvārthasya jīva iti saṃjñā jīva iti śabdasya ca <span type="ref-block" n="5273 r_AS-VDh#251,06_r"/>jīva iti buddheś ceti tatrārthapadārthaka eva jīvaśabdaḥ sabāhyārthaḥ siddho na buddhiśabdapadārthakaḥ tato <span type="ref-block" n="5274 r_AS-VDh#251,07_r"/>'nena hetor vyabhicāraḥ saṃjñātvasya sāmānyena hetuvacanāt' iti te 'pi na samyaguktayaḥ sarvatra buddhiśabdā<span type="ref-block" n="5275 r_AS-VDh#251,08_r"/>rthasaṃjñānāṃ tisṛṇām api svavyatiriktabuddhyādipadārthavācakatvāt yasmād dhi śabdād uccāritād avyabhicāreṇa <span type="ref-block" n="5276 r_AS-VDh#251,09_r"/>yatra bodhaḥ prajāyate sa eva tasyārthaḥ syāt anyathā śabdavyavahāravilopāt yathā ca jīvaśabdād artha<span type="ref-block" n="5277 r_AS-VDh#251,10_r"/>padārthakāj jīvo na hantavya ity atra jīvārthasya pratibimbako bodhaḥ prādurbhavati tathā buddhipadārthakāj jīva iti <span type="ref-block" n="5278 r_AS-VDh#251,11_r"/>buddhyata ityāder buddhyarthasya pratibimbako jīva ityāheti śabdapadārthakāc chabdasya pratibimbakaḥ syāt tata<span type="ref-block" n="5279 r_AS-VDh#251,12_r"/>strayo 'rthās tisṛṇāṃ saṃjñānām avagamyante tatpratibimbakabodhānāṃ trayāṇām eva bhāvāt tad anenācāryo  tisṛṇāṃ  sāmānyato jīvaśabdasya dharmitvāt svavyatiriktārthasya ca <span type="ref-block" n="5282 r_AS-VDh#251,15_r"/>sabāhyārthatvasya sādhyatvād vyabhicāraviṣayasyāsattvād avyabhicārī hetuḥ </p><p n="a_310" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5283 r_AS-VDh#251,16_r"/>nanu ca vijñānavādinaṃ prati saṃjñātvād ity asiddho hetuḥ saṃjñāyā vijñānavyatirekeṇāsattvāt dṛṣṭāntaś ca <span type="ref-block" n="5284 r_AS-VDh#251,17_r"/>sādhanavikalo hetuśabdasya tadābhāsavedanād anyasyāvidyamānatvāt saṃjñābhāsajñānasya hetutve śabdābhā<span type="ref-block" n="5285 r_AS-VDh#251,18_r"/>sasvapnajñānena vyabhicārī hetuḥ iti kaścit taṃ pratyabhidhīyate </p><p n="a_312" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5288 r_AS-VDh#252,01_r"/>vaktur abhidheyabodhābhāve kuto vākyaṃ pravarteta tasyābhidheyabodhanibandhanatvāt vākyābhāve ca śrotur abhi<span type="ref-block" n="5289 r_AS-VDh#252,02_r"/>dheyajñānāsaṃbhavas tasya tannimittakatvāt pramātuḥ pramityabhāve ca śabdārthayoḥ prameyayor avyavasthānādiṣṭatattvā<span type="ref-block" n="5290 r_AS-VDh#252,03_r"/>nupapatter vakrāditrayasya bodhāditrayaṃ pṛthagbhūtam upeyam tathā sati na hetor asiddhatādidoṣo dṛṣṭāntasya vā <span type="ref-block" n="5291 r_AS-VDh#252,04_r"/>sādhyādivaikalyaṃ prasajyate syān mataṃ ' vaktrādyābhāsāyā buddher eva <span type="ref-block" n="5292 r_AS-VDh#252,05_r"/>vaktrāditvavyavahārāt vākyasyāpi bodhavyatirekeṇāsattvāt pramāyā bodhātmakatvāt  hetudṛṣṭāntalakṣaṇasya'  na <span type="ref-block" n="5295 r_AS-VDh#252,08_r"/>hi rūpāder abhidheyasya grāhakasya vaktuḥ śrotuś ca vibhramakalpanāyāṃ vyatiriktavijñānasaṃtānakalāpaḥ svāṃśamātrā<span type="ref-block" n="5296 r_AS-VDh#252,09_r"/>valambī sidhyati parasparam asaṃcārāt yenābhidhānābhidheyajñānabhedaḥ syāt tasyāpi vibhramakalpanāyāṃ na <span type="ref-block" n="5297 r_AS-VDh#252,10_r"/>pramāṇasiddhir abhrāntasya jñānasya pramāṇatvavyavasthiteḥ pramāṇasyāpi vibhramakalpanāyāṃ katham antarjñeyam eva tattva<span type="ref-block" n="5298 r_AS-VDh#252,11_r"/>m ity abhyupagamo na virudhyate pramāṇam antareṇa tadabhyupagame sarvasya sveṣṭābhyupagamaprasaṅgāt pramāṇabhrāntau <span type="ref-block" n="5299 r_AS-VDh#252,12_r"/>bāhyārthayos tādṛśānyādṛśayoḥ prameyayor antarjñeyabahirjñeyayor iṣṭāniṣṭayor vivecanasyāpi bhrāntatvaprasaṅgāt  grāhakapramāṇabhrānteḥ iti  <span type="ref-block" n="5301 r_AS-VDh#252,14_r"/>syād antarjñeyaikānte yatas tadabhyupagamo na viruddho bhavet yadi punaḥ pramāṇam abhrāntam iṣyate tadā <span type="ref-block" n="5302 r_AS-VDh#252,15_r"/>bāhyārthobhyupagantavyaḥ tadabhāve pramāṇatadābhāsavyavasthityayogāt tathā hi </p><p n="a_314" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5305 r_AS-VDh#252,18_r"/>buddheḥ svapratipattyarthatvāc chabdasya parapratipādanārthatvāt  tasyāḥ parāpratyakṣatvāt  satyānṛtavyavasthā buddhiśabdayor yujyate svaparapakṣasā<span type="ref-block" n="5308 r_AS-VDh#252,21_r"/>dhanadūṣaṇātmanos tathā pratīteḥ  ity ekalakṣaṇo <span type="ref-block" n="5309 r_AS-VDh#253,01_r"/>hetuḥ pravartate na cātraikalakṣaṇam asiddhaṃ saty eva bahirarthe paramārthato hetor upapattes tathopapannatvasya pradhānalakṣaṇasya <span type="ref-block" n="5310 r_AS-VDh#253,02_r"/>sadbhāvāt  <span type="ref-block" n="5311 r_AS-VDh#253,03_r"/>svasantānakṣaṇakṣayavedyādyākāraśūnyatvaṃ sādhayet bahirarthasya vāstavasya grāhyalakṣaṇasyābhāve hi sādhanadūṣaṇa<span type="ref-block" n="5312 r_AS-VDh#253,04_r"/>prayogasya hetoḥ saṃbhave svapnajāgradavasthābhāvine tataprayogayor viśeṣāsiddhiḥ tataḥ kiṃcij jñaptimātraṃ kena <span type="ref-block" n="5313 r_AS-VDh#253,05_r"/>sahopalambhaniyamādinānumānena svārthena sādhitaṃ syāt parārthena vā vacanātmanā paraṃ prati kiṃ vā svasaṃvi<span type="ref-block" n="5314 r_AS-VDh#253,06_r"/>dadvaitaṃ svataḥ pratyakṣata eva sādhitaṃ syāt tatsādhanasya svapnavannirviṣayatvāt kiṃ vā bahirarthajātaṃ kena <span type="ref-block" n="5315 r_AS-VDh#253,07_r"/>jaḍasya pratibhāsāyogāt ityādinā svārthena parārthena vā dūṣaṇena dūṣitaṃ syāt iti saṃtānāntaram api na <span type="ref-block" n="5316 r_AS-VDh#253,08_r"/>kenacit sādhanena sādhitaṃ syāt tadanabhyupagame na kenacid dūṣaṇena dūṣitaṃ syāt tathā svasaṃtānakṣaṇakṣayā<span type="ref-block" n="5317 r_AS-VDh#253,09_r"/>dikaṃ ca na kenacit sādhitaṃ syāt tadanabhyupagame 'pi na kenacid dūṣitam iti na kvacid vyavatiṣṭhate <span type="ref-block" n="5318 r_AS-VDh#253,10_r"/> tata eva sarvavibhramavyava<span type="ref-block" n="5319 r_AS-VDh#253,11_r"/>sthiteḥ iti vyāhatam etat tattvajñānāt sarvasya bhrāntatvasādhanam  <span type="ref-block" n="5320 r_AS-VDh#253,12_r"/>sarvavibhramasya  bhrāntād eva jñānāt tasyāpy asiddheḥ  tattvajñānaṃ śaraṇam atattvajñānād abhisaṃhitasyāpi paramāṇvādyasattvasya nirākaraṇāpatteḥ  sarvasya sveṣṭasya svayam aniṣṭasya ca tattvajñānād eva sādhanadūṣaṇopapatteḥ <span type="ref-block" n="5323 r_AS-VDh#253,15_r"/>etena sādhanadūṣaṇaprayogād iti sādhanam asiddham itīcchan pratikṣiptas tadasiddhatvasya svayam iṣṭasya tatsiddhatvasya <span type="ref-block" n="5324 r_AS-VDh#253,16_r"/>cāniṣṭasya sādhanadūṣaṇaprayogād eva vyavasthāpanād anyathā tadavyavasthiter yat kiṃcanavāditvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="5326 r_AS-VDh#253,18_r"/>t skandhākāreṇā adṛśyā <span type="ref-block" n="5327 r_AS-VDh#253,19_r"/>eva hi jñānaparamāṇavaḥ saṃvinmātrādṛśyād avasthāpyante nānyatheti yuktam udāharaṇaṃ bahiḥ paramāṇūnāṃ vyavasthā<span type="ref-block" n="5328 r_AS-VDh#253,20_r"/>pane  jaḍarūpāṇāṃ  <span type="ref-block" n="5329 r_AS-VDh#254,01_r"/> tasyopālambhābhāsatvasiddheḥ samānaṃ hi dūṣaṇaṃ bahiḥparamāṇuṣu saṃvitparamāṇuṣu ca <span type="ref-block" n="5330 r_AS-VDh#254,02_r"/>deśataḥ saṃbandhe ṣaḍaṃśatvaṃ digbhāgabhedāt sarvātmanā pracayasyaikaparamāṇumātratvam pracayasya paramāṇubhyo <span type="ref-block" n="5331 r_AS-VDh#254,03_r"/>bhede pratyekaṃ parisamāptyaikadeśena vā vṛttau pracayabahutvaṃ sāṃśatvāpādanam anavasthā ca na ca paramāṇubhiḥ <span type="ref-block" n="5332 r_AS-VDh#254,04_r"/>saṃsṛṣṭair vyavahitair vā pracayasyopakāre saṃsargāsaṃbhavo vyavadhānena vyavadhīyamānābhyāṃ vyavadhāyakasya sajātī<span type="ref-block" n="5333 r_AS-VDh#254,05_r"/>yasya vijātīyasya vā vyavadhāne prakṛtaparyanuyogo 'navasthāprasañjanaṃ ceti svapakṣaghātiḥ syāt sūkṣmasthūlātmani <span type="ref-block" n="5334 r_AS-VDh#254,06_r"/>bahirjātyantare tasyānavakāśāc ca harṣaviṣādādyanekākārātmavat tatrāpi virodho dūṣaṇam iti cet sarvathā <span type="ref-block" n="5335 r_AS-VDh#254,07_r"/>kathaṃcid vā na tāvad ādyaḥ pakṣaḥ sarvathā kvacidvirodhāsiddheḥ śītoṣṇasparśayor api sattvādyātmanā'virodhāt <span type="ref-block" n="5336 r_AS-VDh#254,08_r"/>sveṣṭe 'pi tattve  dvitīyaḥ pakṣaḥ saṃbhavati  viplavajñānagrāhyagrāhakākāratvena vyabhicāra iti cen na saṃtānāntarasādhanasyāpi <span type="ref-block" n="5339 r_AS-VDh#254,11_r"/>vyabhicāraprasaṅgāt  yenāvyabhicārī hetuḥ syāt <span type="ref-block" n="5340 r_AS-VDh#254,12_r"/> yathaivaṃ hi jāgraddaśāyāṃ bahirarthavāsanāyā dṛḍhatama<span type="ref-block" n="5341 r_AS-VDh#254,13_r"/>tvāt tadākārasya jñānasya satyatvābhimānaḥ svapnādidaśāyāṃ tu tadvāsanāyā dṛḍhatvābhāvāt tadvedanasyāsatyatvā<span type="ref-block" n="5342 r_AS-VDh#254,14_r"/>bhimāno lokasya na paramārthato bahirarthaḥ sidhyatīti vāsanābhedo 'bhyupagamyate tathānupaplavadaśāyāṃ santānānta<span type="ref-block" n="5343 r_AS-VDh#254,15_r"/>rajñānasya vāsanāyā dṛḍhatamatvāt satyatābhimāno 'nyatra tadadārḍhyād asatyatāvyavahāra iti vāsānābhedo gamyatāṃ na tu <span type="ref-block" n="5344 r_AS-VDh#254,16_r"/>saṃtānāntaram tadanabhyupagame svasaṃtānakṣaṇakṣayādisiddhiḥ katham abhyupagamyate tataḥ sudūram api gatvā kiṃcid ve<span type="ref-block" n="5345 r_AS-VDh#254,17_r"/>danaṃ sveṣṭatattvāvalambanam eṣitavyam tad eva vedyavedakākāraṃ bahirarthavedanasya svarūpavyatiriktālambanatvaṃ sādhayati </p><p n="a_315" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5346 r_AS-VDh#254,18_r"/>tato bahirarthasya siddheḥ siddhaṃ vaktrāditrayaṃ tasya ca bodhāditrayam iti na jīvaśabdasya sabāhyārtha<span type="ref-block" n="5347 r_AS-VDh#254,19_r"/>tvasādhane saṃjñātvasya sādhanasyāsiddhatām aikāntikatā vā dṛṣṭāntasya vā sādhanadharmādivaidhuryaṃ yato na jīva<span type="ref-block" n="5348 r_AS-VDh#255,01_r"/>siddhiḥ syāt tatsiddhau ca tasyārthaṃ paricchidya pravartamānasya saṃvādavisaṃvādasiddhiḥ sidhyaty eva syāt sarva<span type="ref-block" n="5349 r_AS-VDh#255,02_r"/>m abhrāntam eva jñānaṃ bhāvaprameye saṃvādāpekṣaṇāt syād bhrāntaṃ bahirarthe visaṃvādāpekṣaṇāt syād ubhayaṃ kramā<span type="ref-block" n="5350 r_AS-VDh#255,03_r"/>rpitataddvayāt syād avaktavyaṃ sahārpitataddvayāt syād abhrāntāvaktavyaṃ saṃvādasahārpitataddvayāt syā<span type="ref-block" n="5351 r_AS-VDh#255,04_r"/>d bhrāntāvaktavyaṃ visaṃvādasahārpitataddvayāt syād ubhayāvaktavyam eva kramākramārpitataddvayāt iti <span type="ref-block" n="5352 r_AS-VDh#255,05_r"/>pūrvavat saptabhaṅgīprakriyā yojayitavyā tathaivātideśasāmarthyāt tadvicārasya siddheḥ pramāṇanayādeśād api <span type="ref-block" n="5353 r_AS-VDh#255,06_r"/>pratipattavyā </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5354 r_AS-VDh#255,07_r"/>jñānaikāntādipakṣe gaganaphalam iva jñāpakopāyatattvaṃ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5355 r_AS-VDh#255,08_r"/>saṃbhāvyaṃ naiva mānāt katham api nipuṇaṃ bhāvayadbhir mahadbhiḥ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5356 r_AS-VDh#255,09_r"/>syādvāde tatprasiddhaṃ vividhanayabalāt tattvataḥ śuddhabuddhe</l><l rend="center"><span type="ref-block" n="5357 r_AS-VDh#255,10_r"/>r ity ājñātaṃ prapañcād vicaratu suciraṃ svāminaḥ sadvacaḥsu <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p rend="center" ana="trailer" n="a_317"> <span type="ref-block" n="5358 r_AS-VDh#255,11_r"/>ity āptamīmāṃsālaṅkṛtau saptamaḥ paricchedaḥ </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_318"> <span type="ref-block" n="5359 r_AS-VDh#256,01_r"/>athāṣṭamaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5360 r_AS-VDh#256,02_r"/>jñāpakam upāyatattvaṃ samantabhadrākalaṅkanirṇītam </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5361 r_AS-VDh#256,03_r"/>sakalaikāntāsaṃbhavam aṣṭasahasrī nivedayati <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_321" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5364 r_AS-VDh#256,06_r"/>kārakalakṣaṇam upāyatattvam idānīṃ parīkṣyate tad dhi kecid daivam eva dṛṣṭādṛṣṭakāryasya sādhanam ity ācakṣate <span type="ref-block" n="5365 r_AS-VDh#256,07_r"/>pauruṣam evety apare kiṃcid daivād eva kiṃcit pauruṣād evety anye tadubhayasādhanatvenāvaktavyam eveti cetare tatra <span type="ref-block" n="5366 r_AS-VDh#256,08_r"/>daivād eva yadi sarvasyārthasya siddhir ucyate tadā daivam api kathaṃ puruṣavyāpārāt kuśalākuśalasamācaraṇala<span type="ref-block" n="5367 r_AS-VDh#256,09_r"/>kṣaṇād upapadyeta pratijñāhāneḥ daivāntarād eva daivaṃ na pauruṣād ity abhyupagame 'nirmokṣo mokṣābhāvaḥ pūrvapūrvadai<span type="ref-block" n="5368 r_AS-VDh#256,10_r"/>vād uttarottaradaivapravṛtter anuparamāt tataḥ pauruṣaṃ niṣphalaṃ bhavet pauruṣād daivasya parikṣayān mokṣaprasiddher na <span type="ref-block" n="5369 r_AS-VDh#256,11_r"/>tanniṣphalam iti cet saiva pratijñāhāniḥ mokṣakāraṇapauruṣasyāpi daivakṛtatvāt paraṃparayā mokṣasyāpi <span type="ref-block" n="5370 r_AS-VDh#256,12_r"/>daivakṛtatvopapatter na pratijñāhānir iti cet tarhi pauruṣād eva tādṛśaṃ daivam iti na daivaikāntaḥ etena dharmā<span type="ref-block" n="5371 r_AS-VDh#256,13_r"/>d evābhyudayaniḥśreyasasiddhir ity ekāntaḥ pratikṣipto maheśvarasisṛkṣānarthakyaprasaṅgāc ca </p><p n="a_322" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5372 r_AS-VDh#256,14_r"/>kutas tarhi samīhitārthasiddhir ityucyate  svayam aprayatamānasya sarvam iṣṭāniṣṭam adṛṣṭamātrād eva prayatamānasya tu prayatnākhyāt <span type="ref-block" n="5375 r_AS-VDh#256,17_r"/>pauruṣyād dṛṣṭād iti vadann api na prekṣāvān kṛṣyādiṣu samaṃ prayatamānānāṃ kasyacid evārthaprāptyanarthoparamadarśa<span type="ref-block" n="5376 r_AS-VDh#257,01_r"/>nād aparasyānarthaprāptyartho 'param apratīteḥ dharmādharmayor api tannimittatvasiddheḥ svayam aprayatamānānām arthaprāptyanartho <span type="ref-block" n="5377 r_AS-VDh#257,02_r"/>'paramayor anarthaprāptyartho 'paramayoś ca sadbhāve 'pi prayatnābhāve 'nupabhogyatvaprasaṅgāt pauruṣasyāpi tadanubhavakāraṇatvani<span type="ref-block" n="5378 r_AS-VDh#257,03_r"/>ścayāt sarvatra dṛṣṭādṛṣṭayor nimittatvasiddhis tayor anyatarasyāpy apāye tasyānupapadyamānatvāt mokṣasyāpi paramapu<span type="ref-block" n="5379 r_AS-VDh#257,04_r"/>ṇyātiśayacāritraviśeṣātmakapauruṣābhyām eva saṃbhavāt tato na pākṣiko 'pi daivaikāntaḥ śreyān </p><p n="a_324" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5382 r_AS-VDh#257,07_r"/>pauruṣād evārthasya siddhir iti vadato 'pi kathaṃ pauruṣaṃ daivataḥ syāt pratijñāhāniprasaṅgāt  ' iti prasiddheḥ tat sarvaṃ buddhivyavasāyādikaṃ pauruṣaṃ  cet tarhy amo<span type="ref-block" n="5385 r_AS-VDh#257,10_r"/>gham eva sarvaprāṇiṣu pauruṣaṃ bhavet tathaiveti cet  syān matam etat <span type="ref-block" n="5386 r_AS-VDh#257,11_r"/>pauruṣaṃ dvividhaṃ samyagjñānapūrvakaṃ mithyājñānapūrvakaṃ ca tatra mithyājñānapūrvakasya pauruṣasya vyabhicāradarśa<span type="ref-block" n="5387 r_AS-VDh#257,12_r"/>ne 'pi samyagavabodhanibandhanasya na vyabhicāraḥ tataḥ saphalam eva pauruṣam iti tad asat dṛṣṭakāraṇasāmagrīsa<span type="ref-block" n="5388 r_AS-VDh#257,13_r"/>myagavabodhanibandhanasyāpi pauruṣasya vyabhicāradarśanāt kasyacid upeyāprāpter adṛṣṭakāraṇakalāpasamyagavabodhasya tu <span type="ref-block" n="5389 r_AS-VDh#257,14_r"/>sākṣādasakalavidām asaṃbhavāt tannibandhanapauruṣābhāvāt pramāṇāntarāt tadavabodhasya saṃbhave 'pi kim asāvadṛśyaḥ <span type="ref-block" n="5390 r_AS-VDh#257,15_r"/>kāraṇakalāpaḥ kāraṇaśaktiviśeṣaḥ puṇyapāpaviśeṣo vā prathamapakṣe tatsamyagavagamanimittakasyāpi <span type="ref-block" n="5391 r_AS-VDh#257,16_r"/>pauruṣasya vyabhicāradarśanān nāmoghatvasiddhiḥ dvitīyapakṣe tu daivasahāyād eva pauruṣāt phalasiddhiḥ daivasada<span type="ref-block" n="5392 r_AS-VDh#257,17_r"/>vagamanibandhanād eva pauruṣād upeyaprāptivyavasthiteḥ tadaparijñānapūrvakād api kadācit phalopalabdheś ca na samyaga<span type="ref-block" n="5393 r_AS-VDh#257,18_r"/>vabodhanibandhanaḥ pauruṣaikāntaḥ ity asau parityājya eva daivaikāntavat </p><p n="a_326" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5396 r_AS-VDh#257,21_r"/> <span type="ref-block" n="5397 r_AS-VDh#257,22_r"/>śreyasī taddviṣāṃ pramāṇaviruddhābhidhāyitvāt kīdṛśī syādvādanītir atrety āhuḥ </p><p n="a_328" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5400 r_AS-VDh#258,03_r"/> buddhipūrvāpekṣāpāyāt tatra puruṣakārasyāpradhāna<span type="ref-block" n="5401 r_AS-VDh#258,04_r"/>tvāt daivasya prādhānyāt  buddhipūrvavyapekṣānapāyāt tatra daivasya guṇabhāvāt <span type="ref-block" n="5402 r_AS-VDh#258,05_r"/>pauruṣasya pradhānabhāvāt na punar anyatarasyābhāvāt  tathāpekṣānapāye parasparaṃ <span type="ref-block" n="5403 r_AS-VDh#258,06_r"/>sahāyatvenaiva daivapauruṣābhyām arthasiddhiḥ iti syāt sarvaṃ daivakṛtam abuddhipūrvāpekṣātaḥ syāt pauruṣakṛtaṃ buddhi<span type="ref-block" n="5404 r_AS-VDh#258,07_r"/>pūrvāpekṣātaḥ syād ubhayakṛtaṃ kramārpitataddvayāt syād avaktavyaṃ sahārpitataddvayāt syād daivakṛtāvaktavyam a<span type="ref-block" n="5405 r_AS-VDh#258,08_r"/>buddhipūrvāpekṣayā sahārpitataddvayāt syāt pauruṣakṛtāvaktavyaṃ buddhipūrvāpekṣayā sahārpitataddvayāt syāt tadubhayāva<span type="ref-block" n="5406 r_AS-VDh#258,09_r"/>ktavyam eva krametarārpitataddvayāt iti saptabhaṅgīprakriyā pūrvavat </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5407 r_AS-VDh#258,10_r"/>daivaikāntādipāṃśuprasaranirasanodbhūtasāmarthyavṛttiḥ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5408 r_AS-VDh#258,11_r"/>sanmārgavyāpinīyaṃ pavanatatir ivājñānakhedaṃ harantī </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5409 r_AS-VDh#258,12_r"/>bandhaṃ pradhvaṃsamaddhā sakalam api balād ānayantī nitāntaṃ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5410 r_AS-VDh#258,13_r"/>nītiḥ syādvādinīddhā dṛgavagamabhṛtāṃ nirvṛtiṃ vaḥ pradeyāt <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p rend="center" ana="trailer" n="a_330"> <span type="ref-block" n="5411 r_AS-VDh#258,14_r"/>ity āptamīmāṃsālaṅkṛtāv aṣṭamaḥ paricchedaḥ </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_331"> <span type="ref-block" n="5412 r_AS-VDh#259,01_r"/>atha navamaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5413 r_AS-VDh#259,02_r"/>samyagavabodhapūrvaṃ pauruṣam apasāritākhilānartham </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5414 r_AS-VDh#259,03_r"/>daivopetam abhīṣṭaṃ sarvaṃ saṃpādayaty āśu <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_334" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5417 r_AS-VDh#259,06_r"/>dvividhaṃ hi daivaṃ puṇyaṃ pāpaṃ ca prāṇinābhiṣṭāniṣṭasādhanam uktaṃ 'sadvedyaśubhāyur nāmagotrāṇi puṇyam <span type="ref-block" n="5418 r_AS-VDh#259,07_r"/>itarat pāpam iti vacanāt tadāsravanimittavipratipattivipattyartham idam uktam tatra parasaṃtāne duḥkhahetuḥ <span type="ref-block" n="5419 r_AS-VDh#259,08_r"/>puruṣaḥ pāpam ātmany āsravayati sukhahetuḥ puṇyam iti kaṇṭakādayo vā  parasmin sukhaduḥkhayor utpādanāt cetanā <span type="ref-block" n="5421 r_AS-VDh#259,10_r"/>eva bandhārhā iti cet tarhi  kathaṃ na badhyeran  d bandhasya teṣām abhisandher abhāvān na <span type="ref-block" n="5422 r_AS-VDh#259,11_r"/>bandha iti cet tarhi na paratra sukhaduḥkhotpādanaṃ puṇyapāpabandhahetur ity ekāntaḥ saṃbhavati </p><p n="a_336" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5425 r_AS-VDh#259,14_r"/>svasmin duḥkhotpādanāt puṇyaṃ sukhotpādanāt tu pāpam iti yadīṣyate tadā vītarāgo vidvāṃś ca munis tābhyāṃ <span type="ref-block" n="5426 r_AS-VDh#259,15_r"/>puṇyapāpābhyām ātmānaṃ yuñjyān nimittasadbhāvāt vītarāgasya kāyakleśādirūpaduḥkhotpatter viduṣas tattvajñānasaṃto<span type="ref-block" n="5427 r_AS-VDh#259,16_r"/>ṣalakṣaṇasukhotpattes tannimittatvāt </p><p n="a_337" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5428 r_AS-VDh#259,17_r"/>syān mataṃ'svasmin duḥkhasya sukhasya cotpattāv api vītarāgasya tattvajñānavatas tadabhisaṃdher abhāvān na puṇya<span type="ref-block" n="5429 r_AS-VDh#259,18_r"/>pāpābhyāṃ yogas tasya tadabhisaṃdhinibandhanatvāt' iti tarhy anekāntasiddhir evāyātā  nahi puṇyapāpobhayabandhābhāvāsaṃbhave muktir nāma saṃsṛter abhāvaprasaṅgāt tato naitā<span type="ref-block" n="5432 r_AS-VDh#259,21_r"/>v ekāntau saṃbhāvyete dṛṣṭeṣṭaviruddhatvāt sadādyekāntavat </p><p n="a_339" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5435 r_AS-VDh#260,03_r"/> nahi svasminn anyasmin vā sukhāt duḥkhāc ca puṇyam eva pāpam eva vā tadubhayam eva ceti vadatām avyā<span type="ref-block" n="5437 r_AS-VDh#260,05_r"/>hatiḥ saṃbhavati nāpi tathā'vācyataikānte 'vācyam ity abhidhānam aviruddhaṃ yataḥ syādvādo na yuktaḥ syāt </p><p n="a_340" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5438 r_AS-VDh#260,06_r"/>kathaṃ syādvāde puṇyapāpāsravaḥ syād ity āhuḥ </p><p n="a_342" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5441 r_AS-VDh#260,09_r"/> viśuddhikāraṇasya viśuddhikāryasya viśuddhisvabhāvasya vā viśuddhyaṅgasya saṃkleśakāraṇasya saṃkleśakā<span type="ref-block" n="5443 r_AS-VDh#260,11_r"/>ryasya saṃkleśasvabhāvasya vā saṃkleśāṅgasya ca sukhasya duḥkhasya vā tadubhayasya vā svaparobhayasthasya puṇyāsrava<span type="ref-block" n="5444 r_AS-VDh#260,12_r"/>hetutvaṃ pāpāsravahetutvaṃ ca yathākramaṃ pratipattavyam na cānyathā yathoditaprakāreṇātiprasaṅgasyeṣṭaviparīte 'pi <span type="ref-block" n="5445 r_AS-VDh#260,13_r"/>puṇyapāpabandhaprasaṅgasya durnivāratvāt kaḥ punaḥ saṃkleśaḥ kā vā viśuddhir iti ced ucyate  tatrārtadhyānaṃ caturvidhaṃ 'ārta<span type="ref-block" n="5447 r_AS-VDh#260,15_r"/>m amanojñasya saṃprayoge tadviprayogāya smṛtisamanvāro viparītaṃ manojñasya vedanāyāś ca nidānaṃ ce'ti sūtra<span type="ref-block" n="5448 r_AS-VDh#260,16_r"/>catuṣṭayena tathā pratipādanāt raudradhyānaṃ caturvidhaṃ hiṃsādinimittabhedāt 'hiṃsānṛtasteyaviṣayasaṃrakṣaṇebhyo <span type="ref-block" n="5449 r_AS-VDh#260,17_r"/>raudram' ity atra sūtre prakāśanāt 'mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogā bandhahetavaḥ' ta eva saṃkleśapariṇāmā <span type="ref-block" n="5450 r_AS-VDh#260,18_r"/>iti na virudhyete teṣām ārtaraudradhyānapariṇāmakāraṇatvena saṃkleśāṅgatvavacanāt tatkāryahiṃsādikriyāvat <span type="ref-block" n="5451 r_AS-VDh#260,19_r"/>'kāyavāṅ manaḥ karma yogaḥ' sa āsravaḥ śubhaḥ puṇyasyāśubhaḥ pāyasye'ty api na viruddhaṃ kāyādiyogasyāpi tatkā<span type="ref-block" n="5452 r_AS-VDh#260,20_r"/>raṇakāryatvena saṃkleśatvavyavasthiteḥ etena tadabhāve viśuddhiḥ samyagdarśanādihetuḥ dharmyaśukladhyānasvabhāvā <span type="ref-block" n="5453 r_AS-VDh#260,21_r"/>tatkāryaviśuddhipariṇāmātmikā ca vyākhyātā tasyām evātmany avasthānasaṃbhavāt tad evaṃ vivādādhyāsitāḥ <span type="ref-block" n="5454 r_AS-VDh#260,22_r"/>kāyādikriyāḥ svaparasukhaduḥkhahetavaḥ saṃkleśakāraṇakāryasvabhāvāḥ prāṇināmaśubhaphalapudgalasaṃbandhahetavaḥ saṃkle<span type="ref-block" n="5455 r_AS-VDh#261,01_r"/>śāṅgatvād viṣabhakṣaṇādikāyādikriyāvat tathā vivādāpannāḥ kāyādikriyāḥ svaparasukhaduḥkhahetavo viśuddhi<span type="ref-block" n="5456 r_AS-VDh#261,02_r"/>kāraṇakāryasvarūpāḥ prāṇināṃ śubhaphalapudgalasaṃbandhahetavo viśuddhyaṅgatvāt pathyāhārādikāyādikriyāvat <span type="ref-block" n="5457 r_AS-VDh#261,03_r"/>ye śubhāśubhaphalapudgalās te puṇyaṃ pāpaṃ ca karmānekavidham iti saṃkṣepāt sakalaśubhāśubhakarmāsravabandhakāraṇaṃ <span type="ref-block" n="5458 r_AS-VDh#261,04_r"/>sūcitaṃ bhavati vistaratas tasyāsravabandhādhyāye sunirūpitatvāt tataḥ syāt svaparasthaṃ sukhaduḥkhaṃ puṇyāsrava<span type="ref-block" n="5459 r_AS-VDh#261,05_r"/>hetur viśuddhyaṅgatvāt syāt pāpāsravahetuḥ saṃkleśāṅgatvāt syād ubhayaṃ kramārpitataddvayāt syād avaktavyaṃ <span type="ref-block" n="5460 r_AS-VDh#261,06_r"/>sahārpitataddvayāt syāt puṇyahetur avaktavyaṃ ca syāt pāpahetur avaktavyaṃ ca syād ubhayaṃ cāvaktavyaṃ ca svahetu<span type="ref-block" n="5461 r_AS-VDh#261,07_r"/>viṣayāt iti saptabhaṅgīprakriyā pūrvavadyojanīyā </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5462 r_AS-VDh#261,08_r"/>na kiṃcit pāpāya prabhavati na vā puṇyatataye </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5463 r_AS-VDh#261,09_r"/>pravṛddheddhāṃ śuddhiṃ samadhivasato dhvaṃsavidhurām </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5464 r_AS-VDh#261,10_r"/>bhavet puṇyāyaivākhilam api viśuddhyaṅgam aparaṃ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5465 r_AS-VDh#261,11_r"/>mataṃ pāpāyaivety uditam avatād vo munipateḥ <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p rend="center" ana="trailer" n="a_344"> <span type="ref-block" n="5466 r_AS-VDh#261,12_r"/>ity āptamīmāṃsālaṅkṛtau navamaḥ paricchedaḥ </p><p rend="center-bold" ana="head" n="a_345"> <span type="ref-block" n="5467 r_AS-VDh#262,01_r"/>atha daśamaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5468 r_AS-VDh#262,02_r"/>śrīmadakalaṅkavivṛtāṃ samantabhadroktim atra saṃkṣepāt </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="5469 r_AS-VDh#262,03_r"/>paramāgamārthaviṣayām aṣṭasahasrī prakāśayati </l><p n="a_348" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5472 r_AS-VDh#262,06_r"/>prasajyapratiṣedhe jñānasyābhāvo 'jñānaṃ paryudāse tato 'nyanmithyājñānam ajñānam tatra yadi jñānābhāvād <span type="ref-block" n="5473 r_AS-VDh#262,07_r"/>dhruvo 'vaśyaṃbhāvībandhaḥ syāt tadā kevalī na kaścit syāt sakalaviparyayarahitaṃ tattvajñānam asahāyaṃ kevalam evaṃ <span type="ref-block" n="5474 r_AS-VDh#262,08_r"/>tattvābhyāsān nāsmin me nāham ity apariśeṣam aviparyayād viśuddhaṃ kevalam utpadyate jñānam' iti vacanāt <span type="ref-block" n="5475 r_AS-VDh#262,09_r"/>tadyogāt kevalīty ucyate sa kathaṃ na syād iti cet tadutpatteḥ pūrvam aśeṣajñānābhāvāt karaṇajavijñānasyā<span type="ref-block" n="5476 r_AS-VDh#262,10_r"/>tīndriyārthāviṣayatvād anumānasya cātyantaṃ parokṣārthāgocaratvād āgamasyāpi sāmānyato 'viśeṣārthaviṣayatvād a<span type="ref-block" n="5477 r_AS-VDh#262,11_r"/>yoginām aśeṣaviśeṣaviṣayajñānavirodhāt na cākṣaliṅgaśabdajñānaparicchedya evārthas tato 'paro nāstī<span type="ref-block" n="5478 r_AS-VDh#262,12_r"/>ti śakyaṃ vaktuṃ jñeyasyānantyāt prakṛtivivartaviśeṣāṇāṃ puruṣāṇāṃ cānantatopagamāt </p><p n="a_349" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5479 r_AS-VDh#262,13_r"/>syān mataṃ 'prakṛtipuruṣavivekajñānād evāgamabalabhāvinaḥ stokād api tattvābhyāsasvātmabhāvāt kevalajñā<span type="ref-block" n="5480 r_AS-VDh#262,14_r"/>nabhṛd bhavet sa eva ca tasya vimokṣaḥ punaḥ saṃsārābhāvād anāgatabandhanirodhāt' iti tad apy ayuktaṃ stoka<span type="ref-block" n="5481 r_AS-VDh#262,15_r"/>jñānāpekṣayā bahor ajñānādbandhasya prasaṅgād eṣyadbandharodhāsaṃbhavād vimokṣānupapatteḥ atha tattvajñānena stokenāpi <span type="ref-block" n="5482 r_AS-VDh#262,16_r"/>bahorajñānasya pratihataśaktikatvān na tannibandhano bandhaḥ saṃbhavatīti mataṃ tad apy asat pratijñāt avirodhāt <span type="ref-block" n="5483 r_AS-VDh#262,17_r"/>yat khalu pratijñātam ajñānād dhruvo bandha iti tad virudhyate athākhilajñānābhāvād ajñānād avaśyaṃbhāvī bandho na <span type="ref-block" n="5484 r_AS-VDh#262,18_r"/>jñānastokamiśraṇād iti mataṃ tad apy asamyak sarvadā bandhābhāvaprasaṅgāt sarvasya prāṇinaḥ kiṃcijjñānasaṃbhavā<span type="ref-block" n="5485 r_AS-VDh#262,19_r"/>n muktau bandhaprasakteś ca tatra sakalajñānābhāvasya bandhahetoḥ saṃbhavāt asaṃprajñātayogāvasthāyāṃ ca tadā draṣṭuḥ <span type="ref-block" n="5486 r_AS-VDh#263,01_r"/>svarūpe 'vasthānam iti vacanāt svarūpaṃ ca puṃsaś caitanyamātraṃ sakalajñānarahitam iti mokṣahetur eva bandhahetuḥ <span type="ref-block" n="5487 r_AS-VDh#263,02_r"/>syāt yadi punas tattvajñānasya prāgabhāvād bandho na pradhvaṃsābhāvād iti mataṃ tadā samāvirbhūtatattvajñānasya <span type="ref-block" n="5488 r_AS-VDh#263,03_r"/>kasyacit kutaścid viparyayajñānakāraṇād antaraṅgād bahiraṅgād vā viparyayajñānotpattau tattvajñānapradhvaṃsād bandhaḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="5489 r_AS-VDh#263,04_r"/>yujyeta syān mataṃ sakalatattvajñānotpattau niḥśeṣamithyājñānanivṛtter asaṃprajñātayogotpattau tu tattvajñānasyā<span type="ref-block" n="5490 r_AS-VDh#263,05_r"/>pi nāśād aśeṣajñānābhāvākhyād ajñānānmokṣa eva tato 'nyasmāt samyagjñānaprāgabhāvapradhvaṃsarūpād bandha eveti <span type="ref-block" n="5491 r_AS-VDh#263,06_r"/>tad apy asādhīyaḥ kevalyabhāvaprasaṅgasyābhidhānāt stokatattvajñānāpratibaddhāt tathāvidhādajñānād bandha ity api viruddhaṃ <span type="ref-block" n="5492 r_AS-VDh#263,07_r"/>pravartakadharmahetoḥ stokatattvajñānāt pratihatāśeṣājñānaśaktikāt puṇyabandhābhāvānuṣaṅgāt tato jñānābhāvala<span type="ref-block" n="5493 r_AS-VDh#263,08_r"/>kṣaṇād ajñānān nāvaśyaṃbhāvī bandha iti pakṣaḥ kṣemaṃkaraḥ stokatattvajñānān mokṣa iti pakṣavat </p><p n="a_350" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5494 r_AS-VDh#263,09_r"/>atha mithyājñānalakṣaṇād ajñānād dhruvo bandhaḥ syāt 'dharmeṇa gamanam ūrdhvaṃ gamanam adhastād bhavaty adharmeṇa <span type="ref-block" n="5495 r_AS-VDh#263,10_r"/>jñānena cāpavargo viparyayād iṣyate bandha' iti vacanāt viparyayo mithyājñānaṃ sahajam āhāryaṃ cānekavidha<span type="ref-block" n="5496 r_AS-VDh#263,11_r"/>m ity abhimataṃ tad apy asatyaṃ kevalyabhāvaprasakteḥ samayāntaraśravaṇajanitānekavidhāhāryaviparyayasya sāṃkhyāgama<span type="ref-block" n="5497 r_AS-VDh#263,12_r"/>bhāvanābalodbhūtatattvajñānād vināśe 'pi sahajasya viparyayasyānivṛtteḥ kevalajñānāt prāg bandhasyāvaśyaṃbhāvāt ta<span type="ref-block" n="5498 r_AS-VDh#263,13_r"/>nnibandhanamithyājñānāntarodbhūteḥ kevalodbhūtivirodhāt na cāgamabalāt sakalatattvajñānāvirbhūtir upapadyate jñeyasya <span type="ref-block" n="5499 r_AS-VDh#263,14_r"/>viśeṣato 'nantatvādāgamāviṣayatvād anumānādyaviṣayatvavat yataḥ kṛtsnamithyājñānanivṛtteḥ kevalāvirbhāvaḥ <span type="ref-block" n="5500 r_AS-VDh#263,15_r"/>saṃbhāvyate stokatattvajñānān mokṣa ity apy anena nirākṛtaṃ bahuto mithyājñānād bandhasya prasakteḥ stokatattva<span type="ref-block" n="5501 r_AS-VDh#263,16_r"/>jñānupratihatād bahuto mithyājñānān na bandha iti cet katham evaṃ mithyājñānād dhruvo bandhaḥ syāt kathaṃ <span type="ref-block" n="5502 r_AS-VDh#263,17_r"/>vā stokatattvajñānāt pravartakadharmanibandhanāt puṇyabandhaḥ iti duravabodham etenāntyamithyājñānān na bandha <span type="ref-block" n="5503 r_AS-VDh#263,18_r"/>ity etad apy apāstaṃ pratijñātavirodhāviśeṣāt rāgādidoṣasahitān mithyājñānād bandho nirdoṣān na bandha ity api <span type="ref-block" n="5504 r_AS-VDh#263,19_r"/>pratijñātanirodhi kāpilānāṃ vairāgyasahitātattvajñānān mokṣavacanavat </p><p n="a_351" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5505 r_AS-VDh#263,20_r"/>etenaitad api pratyākhyātaṃ yad uktaṃ pareṇa 'duḥkhajanmapravṛttidoṣa<span resp="?" rend="underline">mithyājñānānām uttarottarāpāye tadanantarā<span type="ref-block" n="5506 r_AS-VDh#263,21_r"/>bhāvān niḥśreyasa</span>' iti mithyājñānād avaśyaṃ doṣodbhūtau doṣāc ca pravṛtter dharmādharmasaṃjñikāyāḥ prādur bhāve tato 'pi <span type="ref-block" n="5507 r_AS-VDh#263,22_r"/>janmanaḥ prasūtau tato 'pi duḥkhasyaikaviṃśatiprakārasya prasave kevalinaḥ sākṣād aśeṣatattvajñānavato 'sattvaprasaṅgāt <span type="ref-block" n="5508 r_AS-VDh#264,01_r"/>asmadādipratyakṣānumānopamānāgamaiḥ pramāṇaiḥ sakalattvajñānāsaṃbhavān niḥśeṣamithyājñānanivṛttyayogāt sakalajñe<span type="ref-block" n="5509 r_AS-VDh#264,02_r"/>yaviśeṣāṇām ānantyāt so 'yaṃ pramāṇārtho 'parisaṃkhyeyaḥ pramāṇabhṛdbhedasyāparisaṃkhyeyatvād iti svayam abhidhānāt <span type="ref-block" n="5510 r_AS-VDh#264,03_r"/>na ca mithyājñānasya kārtsnyenānivṛttau sakaladoṣanivṛttiḥ tadanivṛttau ca na pravṛttinivṛttiḥ <span type="ref-block" n="5511 r_AS-VDh#264,04_r"/>tadanapāye ca na janmano 'pāyaḥ tato nāśeṣaduḥkhāpāyaś ca iti gatā niḥśreyasakathā yadi punarātmādya<span type="ref-block" n="5512 r_AS-VDh#264,05_r"/>pavargaparyantaprameyatattvajñānād aparaniḥśreyasaprāptir iṣyate na punaḥ pramāṇādiṣoḍaśapadārthaviśeṣatattvajñānād yena <span type="ref-block" n="5513 r_AS-VDh#264,06_r"/>jñānastokād eva vimokṣasiddheḥ kevalī na syād iti mataṃ tadā bahor mithyājñānād bandhaḥ kiṃ na bhavet tattvajñānena <span type="ref-block" n="5514 r_AS-VDh#264,07_r"/>tasya pratihatatvād iti cet katham evaṃ mithyājñānād dhruvo bandhaḥ syād ity uktam doṣasahitān mithyājñānād bandha <span type="ref-block" n="5515 r_AS-VDh#264,08_r"/>iti cānena nirākṛtaṃ yogijñānāt prāgdoṣānivṛttes tatkāraṇamithyājñānasaṃtateḥ saṃbhavāt etena vaiśeṣikama<span type="ref-block" n="5516 r_AS-VDh#264,09_r"/>tam apāstam 'icchād veṣābhyāṃ bandha' iti kevalyabhāvāviśeṣāt </p><p n="a_352" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5517 r_AS-VDh#264,10_r"/>'avidyātṛṣṇābhyāṃ bandhovaśyaṃbhāvī duḥkhe viparyāsamatistṛṣṇā vā bandhakāraṇam janmino yasya te <span type="ref-block" n="5518 r_AS-VDh#264,11_r"/>na sto na sa janmādhigacchati ' iti tāthāgatamatam api na samyak yogijñānābhāvaprasaṅgāt ayoginaḥ <span type="ref-block" n="5519 r_AS-VDh#264,12_r"/>pratyakṣānumānābhyām akhilatattvajñānarūpāyā vidyāyā evāyogāt tadviśeṣajñeyasyānantyāt svayam 'anantā loka<span type="ref-block" n="5520 r_AS-VDh#264,13_r"/>dhātava' iti vacanāt na cāvidyānucchede tṛṣṇā nivartate yataḥ sugataḥ syāt atha jñānastokād vimokṣa <span type="ref-block" n="5521 r_AS-VDh#264,14_r"/>iṣyate heyopādeyatattvasya sābhyupāyasya vedakaḥ sugata iti vacanāt tarhi bahuto mithyājñānād bandhaḥ <span type="ref-block" n="5522 r_AS-VDh#264,15_r"/>sidhyatu tannibandhanatṛṣṇāyā api saṃbhavāt katham anyathā mithyāvabodhatṛṣṇābhyām avaśyaṃbhāvī bandha iti <span type="ref-block" n="5523 r_AS-VDh#264,16_r"/>pratijñā na virudhyate </p><p n="a_353" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5524 r_AS-VDh#264,17_r"/>etenaitad api pratyākhyātaṃ yad uktaṃ vṛddhabauddhaiḥ 'avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānaṃ jñānapra<span type="ref-block" n="5525 r_AS-VDh#264,18_r"/>tyayaṃ nāmarūpaṃ nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ sparśapratyayā vedanā vedanāpratyayā tṛṣṇā <span type="ref-block" n="5526 r_AS-VDh#264,19_r"/>tṛṣṇāpratyayam upādānam upādānapratyayo bhavo bhavapratyayā jātir jātipratyayaṃ jarāmaraṇam' iti dvādaśāṅgaṃ pratītya <span type="ref-block" n="5527 r_AS-VDh#264,20_r"/>samutpādasya saṃbhavāt kṣaṇikanirātmakāśuciduḥkheṣu tadviparītajñānalakṣaṇāvidyodaye kvacid api jñeye tatpra<span type="ref-block" n="5528 r_AS-VDh#264,21_r"/>tyayasaṃskārāṇāṃ puṇyāpuṇyānejyaprakārāṇāṃ śubhāśubhānubhayaviṣayāṇām avaśyaṃbhāvāt tadbhāve ca vastuprativi<span type="ref-block" n="5529 r_AS-VDh#264,22_r"/>jñaptilakṣaṇavijñānasya vikalpātmanaḥ saṃbhavāt tatsaṃbhave ca vijñānasamudbhūtarūpavedanāsaṃjñāsaṃskārajñāna<span type="ref-block" n="5530 r_AS-VDh#264,23_r"/>lakṣaṇanām apṛthivyādibhūtacatuṣṭayātmakarūpasamudāyalakṣaṇasya nāmarūpasya siddheḥ tatsiddhau ca cakṣurādiṣaḍāya<span type="ref-block" n="5531 r_AS-VDh#265,01_r"/>tanasyātmakṛtyakriyāpravṛttihetoḥ prasūteḥ tatprasūtau ca taddhetūnāṃ ṣaṇṇāṃ sparśakāyānāṃ rūpaṃ cakṣuṣā paśyāmī<span type="ref-block" n="5532 r_AS-VDh#265,02_r"/>tyādiviṣayendriyavijñānasamūhalakṣaṇānāṃ prādurbhāvāt tatprādurbhāve sparśānubhavalakṣaṇāyā vedanāyāḥ sadbhāvāt <span type="ref-block" n="5533 r_AS-VDh#265,03_r"/>tatsadbhāve ca viṣayādhyavasānalakṣaṇatṛṣṇāyāḥ samutpādāt tatsamutpāde tṛṣṇāvaipulyalakṣaṇasyopādānasyodayāt <span type="ref-block" n="5534 r_AS-VDh#265,04_r"/>tadudaye ca punarbhavajanakakarmalakṣaṇabhavasya bhāvāt tadbhāve cāpūrvaskandhaprādurbhāvalakṣaṇāyā jāter utpādāt <span type="ref-block" n="5535 r_AS-VDh#265,05_r"/>tadutpattau ca skandhaparipākapradhvaṃsalakṣaṇajarāmaraṇasadbhāvāt kevalinaḥ kasyacit sugatasyāsaṃbhavaprasaṅgāt anyathā <span type="ref-block" n="5536 r_AS-VDh#265,06_r"/>pratijñātavirodhāt tataḥ sūktaṃ  kevalinaḥ prāk sarvajñāsaṃbhavāt  na hy alpaduḥkhanivṛtteḥ sukhaprāptau bahutaraduḥkhanivṛttau <span type="ref-block" n="5539 r_AS-VDh#265,09_r"/>sutarāṃ sukhaprāptir asiddhā yena jñānahāner alpāyāḥ parabrahmaprāptau sakalājñānāt tatprāptiḥ sutarāṃ na syāt <span type="ref-block" n="5540 r_AS-VDh#265,10_r"/>tato nāyam ekāntaḥ śreyānām āsate jñānastokān mokṣa iti ajñānād dhruvo bandha ity ekāntavat </p><p n="a_355" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5543 r_AS-VDh#265,13_r"/> tathā'vācyataikānte svavacanavirodhaḥpūrvavat </p><p n="a_356" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5545 r_AS-VDh#265,15_r"/>kutas tarhi puṇyapāpabandhaḥ prāṇināṃ yenābuddhipūrvāpekṣāyām iṣṭāniṣṭaṃ svadaivataḥ syāt kuto vā mokṣo muner yataḥ <span type="ref-block" n="5546 r_AS-VDh#265,16_r"/>pauruṣādiṣṭasiddhir buddhipūrvā syāt cārvākamatam eva vā 'bandhamokṣābhāva eva paralokābhāvād' iti na bhavet <span type="ref-block" n="5547 r_AS-VDh#265,17_r"/>ity ārekāṃ nirācikīrṣavaḥ prāhuḥ </p><p n="a_358" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5550 r_AS-VDh#265,20_r"/> sthityanubhāgākhyaḥ svaphaladānasamarthaḥ krodhā<span type="ref-block" n="5551 r_AS-VDh#265,21_r"/>dikaṣāyaikārthasamavāyino mithyājñānasya ca ajñānasya ca mohanīyakarmaprakṛtiṃ lakṣayataḥ puṃso bandhanibandha<span type="ref-block" n="5552 r_AS-VDh#265,22_r"/>natvopapatteḥ 'sakaṣāyatvāj jīvaḥ karmaṇo yogyān pudgalān ādatte sa bandha' iti vacanāt  <span type="ref-block" n="5553 r_AS-VDh#266,01_r"/> kṣīṇopaśāntakaṣāyasyāpy ajñānād bandhaprasakteḥ prakṛtipradeśabandhas tasyāpy astīti cen na <span type="ref-block" n="5554 r_AS-VDh#266,02_r"/>tasyābhimatetar aphaladānāsamarthatvāt sayogakevaliny api saṃbhavād avivādāpannatvāt na cātrāgamamātraṃ yukter api <span type="ref-block" n="5555 r_AS-VDh#266,03_r"/>sadbhāvāt tathā hi vivādāpannaḥ prāṇinām iṣṭāniṣṭaphaladānasamarthapudgalaviśeṣasaṃbandhaḥ kaṣāyaikārthasamave<span type="ref-block" n="5556 r_AS-VDh#266,04_r"/>tājñānanibandhanas tathātvāt pathyetarāhārādisaṃbandhavat </p><p n="a_359" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5557 r_AS-VDh#266,05_r"/>nātra pratijñārthaikadeśatvād asiddho hetur dharmiṇānekāntāt tasya pratijñārthadharmidharmasamūhaikadeśatve 'pi prasi<span type="ref-block" n="5558 r_AS-VDh#266,06_r"/>ddhatvavacanāt anityaḥ śabdaḥ śabdatvād ity atrāpi hetor asiddhatvavirodhāt na cātra viśeṣaṃ dharmiṇaṃ kṛtvā <span type="ref-block" n="5559 r_AS-VDh#266,07_r"/>sāmānyaṃ hetuṃ bruvataḥ kaścid doṣaḥ prayatnānantarīyakaḥ śabdo vinaśvaraḥ prayatnānantarīyakatvād ghaṭavad iti <span type="ref-block" n="5560 r_AS-VDh#266,08_r"/>yathā nanu śabdasya dharmitve pakṣāvyāpako hetuḥ syāt samudraghoṣādeḥ prayatnānantarīyakatvābhāvāt tato 'tra <span type="ref-block" n="5561 r_AS-VDh#266,09_r"/>prayatnānantarīyakaḥ śabdo viśiṣṭo dharmīti cet tarhi prāṇināṃ pudgalaviśeṣasaṃbandhasya dharmitve tathātvasya ca <span type="ref-block" n="5562 r_AS-VDh#266,10_r"/>hetutve dṛṣṭāntāsiddhiprasakteḥ prakṛtipradeśabandhābhyām anaikāntikatvaprasaṅgāc ca vivādāpannatvaviśeṣaṇam iṣṭāniṣṭapha<span type="ref-block" n="5563 r_AS-VDh#266,11_r"/>ladānasamarthatvaviśeṣaṇaṃ ca yuktam iṣṭāniṣṭaphaladānasamarthapudgalaviśeṣasaṃbandhatvasya hetoḥ kaṣāyaikārthasamavetā<span type="ref-block" n="5564 r_AS-VDh#266,12_r"/>jñānanibandhanatvena vyāptasya pathyetarāhārādiṣu pudgalaviśeṣasaṃbandhe suprasiddhatvād udāharaṇasya sādhyasādhanadharma<span type="ref-block" n="5565 r_AS-VDh#266,13_r"/>vaikalyābhāvāt hetoś cānanvayatvāsaṃbhavāt vivādāpanno dhūmo 'gnijanmā dhūmatvān mahānasadhūmavad ityādivat </p><p n="a_360" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5566 r_AS-VDh#266,14_r"/>na ceṣṭāniṣṭaphaladānamasarthaḥ karmabandhaḥ pudgalaviśeṣasaṃbandho na bhavati pudgalasaṃbandhena vipacyamānatvā<span type="ref-block" n="5567 r_AS-VDh#266,15_r"/>d vrīhyādivat jīvavipākiṣu karmasu tadabhāvāt pakṣāvyāpako hetur iti cen na teṣām api sakarmajīvasaṃbandhena <span type="ref-block" n="5568 r_AS-VDh#267,01_r"/>vipacyamānatvāt pudgalasaṃbandhena vipacyamānatvasya prasiddheḥ pudgalakṣetrabhavavipākikarmavat pakṣavyāpakatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="5569 r_AS-VDh#267,02_r"/>pūrvānubhūtaviṣayasmaraṇena sukhaduḥkhadāyiṣu karmasu tadabhāvāt pakṣāvyāpakatvam asya hetor ity apy anena nirākṛtaṃ <span type="ref-block" n="5570 r_AS-VDh#267,03_r"/>paramparayā pudgalasaṃbandhenaiva teṣāṃ vipacyamānatvāc ca na kiṃcit karma sākṣāt paramparayā vātmanaḥ pudgalasaṃbandha<span type="ref-block" n="5571 r_AS-VDh#267,04_r"/>m antareṇa vipacyamānam asti yena paudgalikaṃ na syāt tato na karmabandhasya pudgalaviśeṣasaṃbandhitvam asiddham <span type="ref-block" n="5572 r_AS-VDh#267,05_r"/>nāpīṣṭāniṣṭaphaladānasamarthatvaṃ dṛṣṭakāraṇavyabhicāre śubhetaraphalānubhavanasya svasaṃviditisyādṛṣṭahetutvasiddheḥ <span type="ref-block" n="5573 r_AS-VDh#267,06_r"/>rūpādijñānasya cakṣurādyadṛśyahetuvat nanv evam ajñānahetukatve bandhasya mithyādarśanādihetutvaṃ kathaṃ sūtrakāro<span type="ref-block" n="5574 r_AS-VDh#267,07_r"/>ditaṃ na virudhyate iti cet mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogānāṃ kaṣāyaikārthasamavāyyajñānāvinābhā<span type="ref-block" n="5575 r_AS-VDh#267,08_r"/>vinām eveṣṭāniṣṭaphaladāmanasamarthakarmabandhahetutvasamarthanāt mithyādarśanādīnām api saṃgrahāt saṃkṣepata iti <span type="ref-block" n="5576 r_AS-VDh#267,09_r"/>budhyāmahe tato mohina evājñānād viśiṣṭaḥ karmabandho na vītamohād iti sūktam  prakṛṣṭaśrutajñānādeḥ kṣāyopaśa<span type="ref-block" n="5578 r_AS-VDh#267,11_r"/>mikāt kevalāpekṣayā stokād api chadmasthavītarāgacaram akṣaṇabhāvinaḥ sākṣād ārhantyalakṣaṇamokṣasya siddheḥ <span type="ref-block" n="5579 r_AS-VDh#267,12_r"/>tadviparītāt tu mohavataḥ stokajñānāt sūkṣmasāmparāyāntānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ karmasaṃbandha eva iti <span type="ref-block" n="5580 r_AS-VDh#267,13_r"/>cintitam anyatra </p><p n="a_361" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5581 r_AS-VDh#267,14_r"/>nanv astu mohaprakṛtibhiḥ kāmādidoṣātmikābhiḥ sahacaritād ajñānāt puṇyapāpakarmaṇoḥ śubhāśubhaphalānu<span type="ref-block" n="5582 r_AS-VDh#267,15_r"/>bhavananimittayoḥ prāṇināṃ bandhaḥ sa tu kāmādiprabhavo maheśvaranimitta evety āśaṅkām apākartum idam āhuḥ </p><p n="a_364" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5585 r_AS-VDh#268,02_r"/>kāmādiprabhavo bhāvasaṃsāro 'yaṃ  yasya yasya <span type="ref-block" n="5586 r_AS-VDh#268,03_r"/>kāryavaicitryaṃ tat tan naikasvabhāvakāraṇakṛtaṃ yathānekaśālyaṅkurādivicitrakāryaṃ śālibījādikaṃ sukhaduḥkhādi<span type="ref-block" n="5587 r_AS-VDh#268,04_r"/>kāryavaicitryaṃ ca saṃsārasya tasmān nāyam ekasvabhāveśvarakṛtaḥ na tāvad ayaṃ hetur aniścitavyatirekatvād agamakaḥ <span type="ref-block" n="5588 r_AS-VDh#268,05_r"/>sādhyābhāve 'nupapannatvagrāhakapramāṇasadbhāvāt  prasiddhas tāvad ekasvarūpāc chālibījād anekāṅkurakāryāyogaḥ sa eva dṛṣṭāntaḥ syāt tata<span type="ref-block" n="5590 r_AS-VDh#268,07_r"/>sādhv idaṃ vipakṣe bādhakaṃ pramāṇam ekasvabhāvakāraṇakṛtatvapratiṣedhasya sādhyasyābhāve niyamenaikasvabhāvakāraṇakṛta<span type="ref-block" n="5591 r_AS-VDh#268,08_r"/>tve 'nekakāryatvasya sādhanasya vyāvṛttiniścayajananāt vicitrakāryaṃ ca syād ekasvarūpakāraṇakṛtaṃ ca syād iti <span type="ref-block" n="5592 r_AS-VDh#268,09_r"/>saṃbhāvanāśaṅkāvyavacchedāt kālādinā vyabhicārī hetur iti cen na tasyaikasvabhāvatvaikāntāsiddheḥ  <span type="ref-block" n="5594 r_AS-VDh#268,11_r"/>sattvasyārthakriyayā vyāptir asiddheti na mantavyaṃ tadrahitasya khapuṣpāder asattvaniścayāt nanv asato 'py asad iti<span type="ref-block" n="5595 r_AS-VDh#268,12_r"/>pratyayalakṣaṇārthakriyākāritvān na tayā sattvasya vyāptir iti na śaṅkitavyaṃ vyāpakasya tadatanniṣṭhatayā vyāpyā<span type="ref-block" n="5596 r_AS-VDh#268,13_r"/>bhāve 'pi bhāvāvirodhāt tadvyāpter akhaṇḍanāt kramayaugapadyābhyām arthakriyāvyāptir asiddheti cen na prakārāntare<span type="ref-block" n="5597 r_AS-VDh#268,14_r"/>ṇārthakriyāyāḥ saṃbhavābhāvāt ekasyaikām evārthakriyāṃ saṃpādayato na kramo nāpi yaugapadyaṃ tasyānekakārya<span type="ref-block" n="5598 r_AS-VDh#268,15_r"/>viṣayatvād iti cen na tādṛśasya vastuno 'saṃbhavāt sarvasya bāhyām arthakriyāṃ kurvato 'ntaraṅgasvajñānalakṣaṇārtha<span type="ref-block" n="5599 r_AS-VDh#268,16_r"/>kriyākāraṇasyāvaśyaṃbhāvitvād anyathā yogino 'sarvajñatvaprasaṅgāt padārthasyānekakṣaṇasthāyinaḥ krameṇākrameṇa <span type="ref-block" n="5600 r_AS-VDh#268,17_r"/>vānekakāryakāritvasiddher ekakṣaṇasthāyinonabhyupagamāt tathā pratītyabhāvāc ca kramayaugapadyayoḥ pariṇāmitvena <span type="ref-block" n="5601 r_AS-VDh#268,18_r"/>vyāptir asiddheti cen na apariṇāminaḥ kṣaṇikasyeva nityasyāpi kramayaugapadyavirodhāt tataḥ kasyacit pari<span type="ref-block" n="5602 r_AS-VDh#268,19_r"/>ṇāmitvābhāve kramayaugapadyābhāvād arthakriyāpāyāt sattvānupapatter vastusaṃbhāvanābhāva eveti niścitam  prakṛtapramāṇa<span type="ref-block" n="5604 r_AS-VDh#268,21_r"/>bādhanāt </p><p n="a_365" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5605 r_AS-VDh#268,22_r"/> tasyā api nityaikasvabhāvāyāḥ kāryavaicitryānupapapatter vastutvasaṃbhāvanānupapatteś cā<span type="ref-block" n="5606 r_AS-VDh#269,01_r"/>viśeṣāt  na hi nityād ekasvabhāvād īśvarāt kaści<span type="ref-block" n="5607 r_AS-VDh#269,02_r"/>d upakāraḥ sisṛkṣāyās tathāvidhāyāḥ saṃbhavaty anarthāntarabhūto nityatvavirodhāt nāpy arthāntarabhūtaḥ saṃbandhā<span type="ref-block" n="5608 r_AS-VDh#269,03_r"/>saṃbhavād anupakārāt upakārāntare 'navasthāprasaṅgāt  īśvarasya sisṛkṣeti tatra <span type="ref-block" n="5609 r_AS-VDh#269,04_r"/>samavāyāt tathā vyapadeśa iti cen na sarvathaikasvabhāvasya samavāyitvanimittakāraṇatvādinānāsvabhāvavirodhāt <span type="ref-block" n="5610 r_AS-VDh#269,05_r"/>maheśvara padārthāntarabhūtasyābhisandhes tena saṃbandhābhāvasya tatkṛtopa<span type="ref-block" n="5611 r_AS-VDh#269,06_r"/>kārānapekṣasya vyapadeśāsaṃbhavasya cāviśeṣāt sakalakāryāṇām utpattivināśayoḥ sthitau ca maheśvarābhisaṃdher ekatve <span type="ref-block" n="5612 r_AS-VDh#269,07_r"/> tad anekatve 'py akramatve 'syaiva doṣasyopanipātāt kramavattve <span type="ref-block" n="5613 r_AS-VDh#269,08_r"/>keṣāṃcit kāryāṇāṃ sakṛdutpattyādidarśanavirodhāt katham anityobhisaṃdhir īśasya syāt sann apy asau yadīśvarasisṛkṣā<span type="ref-block" n="5614 r_AS-VDh#269,09_r"/>n apekṣajanmā tadā tanvādayo 'pi tathā bhaveyur iti na kāryatvādihetavaḥ prayojakāḥ syuḥ sisṛkṣāntarāpekṣajanmā <span type="ref-block" n="5615 r_AS-VDh#269,10_r"/>cedanavasthā buddhipūrvakatvād icchāyā na doṣa iti cet sā tarhi buddhirīśvarasya yadi nityaikasvabhāvā tadā <span type="ref-block" n="5616 r_AS-VDh#269,11_r"/>katham anekasisṛkṣājananahetuḥ kramato yujyeta yugapad vā pūrvapūrvasisṛkṣāvaśād uttarottarasisṛkṣotpattir nityaikasva<span type="ref-block" n="5617 r_AS-VDh#269,12_r"/>bhāvabodhasyāpi maheśvarasya na viruddhā tatsamānasamayānekatanvādikāryotpattiś ca pūrvasisṛkṣāta uttarasisṛkṣā<span type="ref-block" n="5618 r_AS-VDh#269,13_r"/>yās tatsamānakālatanvādikāryāṇāṃ ca bhāvād anāditvāt kāryakāraṇapravāhasyeti cen na ekasvabhāvasyeśvara<span type="ref-block" n="5619 r_AS-VDh#269,14_r"/>bodhasyaikasya pūrvapūrvasisṛkṣāpekṣāvirodhāt tadapekṣāyāṃ svabhāvabhedād anityatāpatteḥ atha sisṛkṣātanvādi<span type="ref-block" n="5620 r_AS-VDh#269,15_r"/>kāryotpattau neśvarabodhaḥ sisṛkṣāntaram apekṣate tatkāryāṇām eva tadapekṣatvād iti mataṃ tad apy asat nityeśvarabodhasya <span type="ref-block" n="5621 r_AS-VDh#269,16_r"/>tadanimittatvaprasaṅgāt tadabhāve 'bhāvāt tasya tannimittatve sakalātmanāṃ tannimittatā syād vyatirekābhā<span type="ref-block" n="5622 r_AS-VDh#269,17_r"/>vāviśeṣāt athāsarvagatasyeśvarabodhasya nityatvāt kālavyatirekābhāve 'pi na deśavyatirekāsiddhiḥ <span type="ref-block" n="5623 r_AS-VDh#269,18_r"/>sakalātmanāṃ tu nityasarvagatatvāt kāladeśavyatirekāsiddhir iti mataṃ tarhi dikkālākāśānāṃ tata eva <span type="ref-block" n="5624 r_AS-VDh#269,19_r"/>sarvotpattimannimittakāraṇatā mā bhūt </p><p n="a_366" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5625 r_AS-VDh#269,20_r"/>etenaiveśvarasya tannimittakāraṇatvaṃ pratikṣiptaṃ nityeśvarūbodhasyāpi tannimittatve sakṛt sarvatrotpitsukāryā<span type="ref-block" n="5626 r_AS-VDh#269,21_r"/>ṇām utpattir na syāt tasya sarvatrābhāvāt śarīrapradeśavartino 'pi sarvatra bahirnimittakāraṇatve deśavyatirekasyā<span type="ref-block" n="5627 r_AS-VDh#270,01_r"/>py abhāvāt kathamanvayamātreṇa tatkāraṇatvaṃ yuktam nityeśvarajñānasya sarvagatatve 'py ayam eva doṣaḥ tasyāni<span type="ref-block" n="5628 r_AS-VDh#270,02_r"/>tyāsarvagatatvāt kāladeśavyatirekasiddhes tanvādau nimittakāraṇatvasiddhir iti cen na īśvarasya kadācit kvaci<span type="ref-block" n="5629 r_AS-VDh#270,03_r"/>d bodhavaidhurye sakalaveditvavirodhāt yadi punar aparāparasarvārthajñānasyāvicchedāt sadāśeṣaveditvam aviruddhaṃ <span type="ref-block" n="5630 r_AS-VDh#270,04_r"/>tadā kuto vyatirekas tasya sidhyet kathaṃ cānityasya bodhasyeśvarabodhāntarānapekṣasyotpattir na punaḥ sisṛ<span type="ref-block" n="5631 r_AS-VDh#270,05_r"/>kṣātanvādikāryāṇām iti viśeṣahetor vinā pratipadyemahi tasya bodhāntarāpekṣāyām anavasthānāṃ tadavastham <span type="ref-block" n="5632 r_AS-VDh#270,06_r"/>syān mataṃ pūrvapūrvabodhisisṛkṣāvaśād uttarottarabodhasisṛkṣātanvādikāryāṇām utpatter anāditvāt kāryakāraṇabhāvasya <span type="ref-block" n="5633 r_AS-VDh#270,07_r"/>bījāṅkurādivad ayam adoṣa iti naitatsāram īśvarakalpanānarthakyaprasaṅgāt tadbhāve bhāvād bodhādikāryāṇāṃ <span type="ref-block" n="5634 r_AS-VDh#270,08_r"/>tatkāraṇatvasiddher nānarthakyam iti cen na vyatirekāsiddheḥ anvayamātreṇa kāraṇatve tadakāraṇatvābhimatānām api <span type="ref-block" n="5635 r_AS-VDh#270,09_r"/>tatprasaṅgāt na caikasvabhāvād bodhāt kāmādikāryavaicitryaṃ kramato 'pi yujyate maheśvarasisṛkṣābhyām iti <span type="ref-block" n="5636 r_AS-VDh#270,10_r"/>kim anayā cintayā  sati karmavaicitryai kāmādiprabhavavaicitryasya <span type="ref-block" n="5638 r_AS-VDh#270,12_r"/>bhāvād asatyabhāvāt 'kāmādiprabhavaś citraḥ karmabandhānurūpataḥ' ity asyaiva darśanasya pramāṇasiddhatvāt <span type="ref-block" n="5639 r_AS-VDh#270,13_r"/>aniścitānvayavyatirekayor īśvarecchayoḥ kāraṇatvaparikalpanāyām atiprasaṅgāt  dharmādharmābhyām e<span type="ref-block" n="5641 r_AS-VDh#270,15_r"/>vātmanaḥ śarīrendriyabuddhīcchādikāryajananasya siddheḥ buddhimatkāraṇapūrvakatvam antareṇāpi viramyapravṛttisanni<span type="ref-block" n="5642 r_AS-VDh#270,16_r"/>veśaviśeṣakāryatvācetanopādānatvārthakriyākāritvādīnāṃ sādhanānām upapattes tataḥ pṛthivyāder buddhimatkāraṇapūrva<span type="ref-block" n="5643 r_AS-VDh#270,17_r"/>katvāsiddheḥ </p><p n="a_367" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5644 r_AS-VDh#270,18_r"/>nanu evam api prakṛtasā<span type="ref-block" n="5646 r_AS-VDh#270,20_r"/>dhanavyatirekāniścayāt tathā hi tanukaraṇabhuvanādikaṃ vivādāpannaṃ buddhimatkāraṇapūrvakaṃ viramya pravṛtteḥ <span type="ref-block" n="5647 r_AS-VDh#270,21_r"/>sanniveśaviśiṣṭatvād acetanopādānatvād arthakriyākāritvāt kāryatvād vā ghaṭavad iti sādhanam ucyate tasyātmāntara<span type="ref-block" n="5648 r_AS-VDh#270,22_r"/>m īśvarasakhyaṃ buddhimatkāraṇam antareṇācetanasyātmano 'nīśasya dharmādharmayoś cācetanayor vicitropabhogayogyatanukara<span type="ref-block" n="5649 r_AS-VDh#270,23_r"/>ṇabhuvanādinirmāpaṇakauśalāsaṃbhavāt tannimittakāraṇam ātmāntaraṃ buddhimatkāraṇam eṣitavyam ity anena vyatirekaḥ <span type="ref-block" n="5650 r_AS-VDh#270,24_r"/>samarthyate kulālam antareṇa mṛtpiṇḍadaṇḍādeḥ svayam acetanasya ghaṭādiniṣpādanakauśalāsaṃbhavavad iti vaidharmya<span type="ref-block" n="5651 r_AS-VDh#270,25_r"/>dṛṣṭāntapradarśanam saty eva kulāle mṛtpiṇḍāder ghaṭādisaṃpādanasāmarthyadarśanād iti cānvayasamarthanam abhidhīyate <span type="ref-block" n="5652 r_AS-VDh#271,01_r"/>na caitad abhidhātuṃ śakyam anyathānupapatter abhāvāt buddhimatā kāraṇena vinā viramya pravṛttyāder asaṃbhavād anyathā<span type="ref-block" n="5653 r_AS-VDh#271,02_r"/>nupapattir asty eveti cen na  kālādivat  yathaiva hi kulālādiḥ <span type="ref-block" n="5655 r_AS-VDh#271,04_r"/>satanukaraṇaḥ kumbhādeḥ prayojako dṛṣṭāntas tanukaraṇabhuvanādīnām aśarīrendriyeśvaraprayojakatvakalpanayā vyati<span type="ref-block" n="5656 r_AS-VDh#271,05_r"/>kramyate tathā karmaṇām acetanānām api tannimittatvakalpanayā buddhimān api dṛṣṭānto vyatikramyatāṃ viśeṣābhāvāt </p><p n="a_368" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5657 r_AS-VDh#271,06_r"/>syān mataṃ'saśarīrasyāpi buddhīcchāprayatnavata eva kulālādeḥ kārakaprayoktṛtvaṃ dṛṣṭaṃ kuṭādikāryaṃ kartum a<span type="ref-block" n="5658 r_AS-VDh#271,07_r"/>buddhyamānasya tadadarśanād tadbuddhimato 'pīcchāpāye tadanupalabdhes tadicchāvato 'pi prayatnābhāve tadanupalambhāt <span type="ref-block" n="5659 r_AS-VDh#271,08_r"/>tadvadvitanukaraṇasyāpi buddhimataḥ sṛṣṭum icchataḥ prayatnavataḥ śaśvadīśvarasya samastakārakaprayoktṛtvopapatter na <span type="ref-block" n="5660 r_AS-VDh#271,09_r"/>dṛṣṭāntavyatikramaḥ saśarīratvetarayoḥ kārakaprayuktiṃ pratyanaṅgatvāt na hi sarvathā dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ <span type="ref-block" n="5661 r_AS-VDh#271,10_r"/>sāmyam asti tadviśeṣavirodhād' iti tad ayuktaṃ vitanukaraṇasya buddhīcchāprayatnānupapatter muktātmavat śarīrād bahiḥ <span type="ref-block" n="5662 r_AS-VDh#271,11_r"/>saṃsāryātmavat kālādivad veti śarīrendriyādyutpatteḥ pūrvam ātmanā vyabhicāra iti cen na tasyāpi buddhīcchā<span type="ref-block" n="5663 r_AS-VDh#271,12_r"/>prayatnarahitatvopagamād anyathā svamatavirodhāt pareṣāṃ tu tasya saśarīrasyaiva buddhyādimattvābhyupagamān na tenā<span type="ref-block" n="5664 r_AS-VDh#271,13_r"/>nekāntaḥ nanu ceśvarasya dharmitve tadapratipattāvāśrayāsiddho hetur iti cen na prasaṅgasādhane 'vaśyam āśrayasyāna<span type="ref-block" n="5665 r_AS-VDh#271,14_r"/>nveṣaṇīyatvāt tatpratipattisadbhāvāc ca nanu yataḥ pramāṇādīśvarasyāsmadvilakṣaṇasya dharmiṇaḥ pratipattis tenaiva <span type="ref-block" n="5666 r_AS-VDh#271,15_r"/>hetur bādhyate iti cen na ātmāntarasya sāmānyeneśvarābhidhānasya dharmitvāt sakalakārakaprayoktṛtvena buddhyādi<span type="ref-block" n="5667 r_AS-VDh#271,16_r"/>mattvena ca tasya vivādāpannatvāt </p><p n="a_369" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5668 r_AS-VDh#271,17_r"/>atha 'tanvādikārakāṇi vivādāpannāni cetanādhiṣṭhitāni viramyapravṛttyādibhyo vāsyādivad ity anumā<span type="ref-block" n="5669 r_AS-VDh#271,18_r"/>nāt samastakārakaprayoktṛtvaṃ buddhyādisaṃpannatvaṃ cesyaśvara sādhyate tato 'śarīrendriyatvam anādyanantata<span type="ref-block" n="5670 r_AS-VDh#271,19_r"/>nvādikāryasaṃtānanimittakāraṇasyānādyanantatvasiddher anādyanantasya śarīratvavirodhāt aśarīratvam api tasyānā<span type="ref-block" n="5671 r_AS-VDh#272,01_r"/>dyanantam astu buddhīcchāprayatnavat ' iti mataṃ tadayuktaṃ pramāṇabādhanāt tathā hi neśvare 'śarīratvam anādyana<span type="ref-block" n="5672 r_AS-VDh#272,02_r"/>ntamaśarīratvāt paraprasiddhyā kāyakaraṇotpatteḥ pūrvam asmadādyaśarīratvavat neśvarabuddhyādayo nityā buddhyādi<span type="ref-block" n="5673 r_AS-VDh#272,03_r"/>tvād asmadādibuddhyādivad iti etenāgamāt 'apāṇipāda' ityāder īśvarasyāśarīratvasādhanaṃ pratyākhyātaṃ tasya <span type="ref-block" n="5674 r_AS-VDh#272,04_r"/>yuktibādhitatvāt tata eva saśarīro maheśvaro 'stv iti cen na taccharīrasyāpi buddhimatkāraṇāpūrvakatve tenaiva <span type="ref-block" n="5675 r_AS-VDh#272,05_r"/>kāryatvādihetūnāṃ vyabhicārāt tasya buddhimatkāraṇapūrvakatve vā'parāparaśarīrakalpanāyām anavasthāprasaṅgāt <span type="ref-block" n="5676 r_AS-VDh#272,06_r"/>pūrvapūrvasvaśarīreṇottarottarasvaśarīrotpattau bhavasya nimittakāraṇatve sarvasaṃsāriṇāṃ tathā prasiddher īśvarakalpanāvai<span type="ref-block" n="5677 r_AS-VDh#272,07_r"/>yarthyāt svopabhogyabhavanādyutpattāv api teṣām eva nimittakāraṇatvopapatteḥ iti na kāryatvācetanopādānatva<span type="ref-block" n="5678 r_AS-VDh#272,08_r"/>sanniveśaviśiṣṭatvahetavo gamakāḥ syuḥ  anyatheśvaradikkālākāśāś cetanādhiṣṭhitāḥ syuḥ sarvakāryeṣu kramajanmasu sthittvā <span type="ref-block" n="5680 r_AS-VDh#272,10_r"/>pravartanād arthakriyākāritvād vāsyādivad iti nyāyāt tathā ceśvaro 'pīśvarāntareṇādhiṣṭhita ity anavasthā syāt <span type="ref-block" n="5681 r_AS-VDh#272,11_r"/>anyathā syāt tenaivāsya hetor vyabhicāraḥ </p><p n="a_370" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5682 r_AS-VDh#272,12_r"/> <span type="ref-block" n="5683 r_AS-VDh#272,13_r"/>yathaiva hi buddhim ānīśvaro nādhiṣṭhātrantaraṃ cetanam apekṣate tathā prahīṇān kubjādiśarīrakaraṇādīn api mā sma <span type="ref-block" n="5684 r_AS-VDh#272,14_r"/>karot sātiśayaṃ tadvidaḥ prahīṇasvakāryākaraṇadarśanāt prahīṇatanukaraṇādayaḥ prāṇināṃ  karmaṇām api  tāny api prahīṇatanukaraṇādi<span type="ref-block" n="5686 r_AS-VDh#272,16_r"/>kāraṇāni mā bhūvann iti  karmaṇaḥ sthāṇoś cārthakriyākāritvasthittvāpravartanayoś cetanādhi<span type="ref-block" n="5688 r_AS-VDh#272,18_r"/>ṣṭhānābhāve 'pi bhāvāt  m iti sthitam <span type="ref-block" n="5689 r_AS-VDh#272,19_r"/> tathaiva  yathaiva hi katham acetanaḥ <span type="ref-block" n="5690 r_AS-VDh#273,01_r"/>karmabandhaḥ kāmādivaicitryaṃ kuryāt kāmādir vā cetanasvabhāvaḥ katham acetanaṃ karmavaicitryam iti tatsvabhāvasyopā<span type="ref-block" n="5691 r_AS-VDh#273,02_r"/>lambhaḥ pravartyate tathā katham acetanam unmattakādibhojanam unmādādivaicitryaṃ vidadhīta prāṇīnām unmādādir vā <span type="ref-block" n="5692 r_AS-VDh#273,03_r"/>cetanaḥ katham acetanaṃ mṛdādi rūpavaicitryam ity api tatsvarūpopālambhaḥ kim iti prasajyamāno nivartyate tathā <span type="ref-block" n="5693 r_AS-VDh#273,04_r"/>dṛṣṭatvād iti cet tata eva prakṛtasvabhāvopālambho 'pi nivartyatāṃ tathānumitatvāt </p><p n="a_371" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5694 r_AS-VDh#273,05_r"/>na caivam īśvarasyāpy anumitatvād upālambhaprasaṅganivṛttiḥ syād iti śaṅkanīyaṃ tadanumānasyānekadoṣaduṣṭatvāt <span type="ref-block" n="5695 r_AS-VDh#273,06_r"/>tathā hi tanukaraṇabhuvanādeḥ kāryatvādisādhanaṃ kim ekabuddhimatkāraṇatvaṃ sādhayed anekabuddhimatkāraṇatvaṃ vā <span type="ref-block" n="5696 r_AS-VDh#273,07_r"/>prathamapakṣe prāsādādinānekasūtradhārayajamānādihetunā tadanaikāntikam dvitīyapakṣe siddhasādhanaṃ nānāprā<span type="ref-block" n="5697 r_AS-VDh#273,08_r"/>ṇinimittatvāt tadupabhogyatanvādīnāṃ teṣāṃ tadadṛṣṭakṛtatvāt etena buddhimatkāraṇasāmānyasādhane siddhasā<span type="ref-block" n="5698 r_AS-VDh#273,09_r"/>dhanam uktaṃ tadabhimataviśeṣasyādhikaraṇasiddhāntanyāyenāpy asiddheḥ sāmānyaviśeṣasya sādhyatvād adoṣa iti <span type="ref-block" n="5699 r_AS-VDh#273,10_r"/>cen na dṛṣṭādṛṣṭaviśeṣāśrayasāmānyavikalpadvayānativṛtteḥ dṛṣṭaviśeṣāśrayasya sāmānyasya sādhyatve sveṣṭavighā<span type="ref-block" n="5700 r_AS-VDh#273,11_r"/>tāt adṛṣṭaviśeṣāśrayasya sāmānyasya sādhyatve sādhyaśūnyatvaprasaṅgān nidarśanasya dṛṣṭetaraviśeṣāśrayasāmā<span type="ref-block" n="5701 r_AS-VDh#273,12_r"/>nyasādhane 'pi svābhimataviśeṣasiddhiḥ kutaḥ syāt adhikaraṇasiddhāntanyāyād iti cet ko 'yam adhikaraṇasi<span type="ref-block" n="5702 r_AS-VDh#273,13_r"/>ddhānto nāma yat siddhāv anyaprakaraṇasiddhiḥ so 'dhikaraṇasiddhāntaḥ tato dṛṣṭādṛṣṭaviśeṣāśrayasāmānyamātrasya <span type="ref-block" n="5703 r_AS-VDh#273,14_r"/>buddhimannimittasya jagatsu prasiddhau prakaraṇāj jagannirmāṇasamarthaḥ samastakārakāṇāṃ prayoktā sarvavidaluptaśakti<span type="ref-block" n="5704 r_AS-VDh#273,15_r"/>r vibhur aśarīratvād iviśeṣāśraya eva sidhyatīti cet syād evaṃ yadi sakalajagannirmāṇasamarthenaikena samastakāra<span type="ref-block" n="5705 r_AS-VDh#273,16_r"/>kāṇāṃ prayoktṛtvasarvajñatvādiviśeṣopetenāvinābhāvi dṛṣṭetaraviśeṣādhikaraṇabuddhimatkāraṇasāmānyaṃ kutaścit <span type="ref-block" n="5706 r_AS-VDh#273,17_r"/>sidhyet na ca sidhyati anekabuddhimatkāraṇenaiva svopabhogyatanvādinimittakāraṇaviśeṣaṇe tasya vyāptatva<span type="ref-block" n="5707 r_AS-VDh#273,18_r"/>siddheḥ samarthanāt tathā sarvajñavītarāgakartṛkatve sādhye ghaṭādinānaikāntikaṃ sādhanaṃ sādhyavikalaṃ ca <span type="ref-block" n="5708 r_AS-VDh#273,19_r"/>nidarśanam sarāgāsarvajñakartṛkatve sādhye 'pasiddhāntaḥ sarvathā kāryatvaṃ na sādhanaṃ tanvādāv asiddhaṃ tasya <span type="ref-block" n="5709 r_AS-VDh#273,20_r"/>kathaṃcit kāraṇatvāt kathaṃcit kāryatvaṃ tu viruddhaṃ sarvathā buddhimannimittatvāt sādhyād viparītasya kathaṃcid buddhi<span type="ref-block" n="5710 r_AS-VDh#273,21_r"/>mannimittatvasya sādhanāt tathā pakṣo 'py anumānabādhitaḥ syāt 'akṛtrimaṃ jagat dṛṣṭakartṛkavilakṣaṇatvāt <span type="ref-block" n="5711 r_AS-VDh#273,22_r"/>svādivat' ity anumānasya tadbādhakasyānyatra samarthitatvāt iti sūktaṃ neśvarakṛtaḥ saṃsāra iti </p><p n="a_372" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5712 r_AS-VDh#274,01_r"/>nanu yadi karmabandhānurūpataḥ saṃsāraḥ syā na hi jīvāḥ śaśvadaśu<span type="ref-block" n="5714 r_AS-VDh#274,03_r"/>ddhita eva vyavasthitāḥ syādvādināṃ yājñikānām iva kāmādisvabhāvatvanirākaraṇāt tatsvabhāvatve kadā<span type="ref-block" n="5715 r_AS-VDh#274,04_r"/>cidaudāsīnyopalambhavirodhāt nāpi śuddhita evāvasthitāḥ kāpilānām iva prakṛtisaṃsarge 'pi tatra kāmā<span type="ref-block" n="5716 r_AS-VDh#274,05_r"/>dyupalambhavirodhāt prakṛtāv eva kāmādyupalambhe puruṣakalpanāvaiyarthyāt tadupabhogasyāpi tatraiva saṃbhavāt <span type="ref-block" n="5717 r_AS-VDh#274,06_r"/>na hy anyaḥ kāmayate 'nyaḥ kāmam anubhavatīti vaktuṃ yuktam nāpi sarve saṃbhavadviśuddhaya eva jīvāḥ pramāṇataḥ <span type="ref-block" n="5718 r_AS-VDh#274,07_r"/>pratyetuṃ śakyāḥ saṃsāriśūnyatvaprasaṅgāt kiṃ tarhi śuddhyaśuddhibhyāṃ vyavatiṣṭhante 'jīvās te śuddhyaśuddhitaḥ' <span type="ref-block" n="5719 r_AS-VDh#274,08_r"/>iti vacanāt tataḥ śuddhibhājām ātmanāṃ pratimuktir aśuddhibhājāṃ saṃsāraḥ keṣāṃcit pratimuktiḥ svakālalabdhau <span type="ref-block" n="5720 r_AS-VDh#274,09_r"/>syād iti pratipattavyam ke punaḥ śuddhyaśuddhī jīvānām ity āhuḥ </p><p n="a_374" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5723 r_AS-VDh#274,12_r"/>śuddhis tāvaj jīvānāṃ bhavyatvaṃ keṣāṃcit samyagdarśanādiyogān niścīyate aśuddhir abhavyatvaṃ tadvaiparītyāt <span type="ref-block" n="5724 r_AS-VDh#274,13_r"/>sarvadā pravartanād avagamyate chadmasthaiḥ pratyakṣata ścātīndriyārthadarśibhiḥ iti  śuddhyaśuddhī <span type="ref-block" n="5725 r_AS-VDh#274,14_r"/>jīvānāṃ  śaktyaśaktī iti yāvat te saṃbhāvyete <span type="ref-block" n="5726 r_AS-VDh#274,15_r"/>suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvāt tatra śuddher vyaktiḥ sādis tadabhivyañjakasamyagdarśanādīnāṃ sāditvāt <span type="ref-block" n="5727 r_AS-VDh#274,16_r"/>etenānādiḥ sādiśivasya śuddhir iti pratyuktaṃ pramāṇābhāvād dṛṣṭātikramādiṣṭavirodhāc ca aśuddheḥ punar abhavya<span type="ref-block" n="5728 r_AS-VDh#274,17_r"/>tvalakṣaṇāyā vyaktir anādis tadabhivyañjakamithyādarśanādisaṃtater anāditvāt paryāyāpekṣayāpi śakter anāditva<span type="ref-block" n="5729 r_AS-VDh#274,18_r"/>m iti cen na dravyāpekṣayaivānāditvasiddheḥ iti  tataḥ śaktir vyakti<span type="ref-block" n="5730 r_AS-VDh#274,19_r"/>ś ca syāt sādiḥ syād anādir ity anekāntasiddhiḥ yadi vā jīvānā svani<span type="ref-block" n="5731 r_AS-VDh#274,20_r"/>mittavaśāt samyagdarśanādipariṇāmātmako 'bhisaṃdhiḥ śuddhi mithyādarśanādipariṇāmātmako 'śuddhir doṣāvaraṇa<span type="ref-block" n="5732 r_AS-VDh#275,01_r"/>hānītaralakṣaṇatvāt teṣāṃ śuddhyaśuddhi bhavyābhavyābhyāṃ <span type="ref-block" n="5733 r_AS-VDh#275,02_r"/>bhavyeṣv eva  samyagdarśanādyutpatteḥ pūrvam aśuddhyabhivyakter mithyādarśanādisaṃtati<span type="ref-block" n="5734 r_AS-VDh#275,03_r"/>rūpāyāḥ kathaṃcid anāditvāt samyagdarśanādyutpattirūpāyāḥ punaḥ śaktyabhivyakteḥ sāditvāt  tathāsvabhāvād iti brūmaḥ  <span type="ref-block" n="5736 r_AS-VDh#275,05_r"/>teṣām atarkagocaratvāt nanu pratyakṣeṇa pratīte 'rthe svabhāvair uttaraṃ vācyaṃ sati paryanuyoge na punar apratyakṣe <span type="ref-block" n="5737 r_AS-VDh#275,06_r"/>atiprasaṅgād iti cen na anumānādibhir api pratīte vastuni bhāvasvabhāvair uttarasyāvirodhāt pratyakṣavad anumā<span type="ref-block" n="5738 r_AS-VDh#275,07_r"/>nāder api pramāṇatvaniścayāt tataḥ paramāgamāt siddhaprāmāṇyāt prakṛtajīvasvabhāvāḥ pratītim anusaranto na <span type="ref-block" n="5739 r_AS-VDh#275,08_r"/>tarkagocarā yataḥ paryanuyujyante tarkagocarāṇāg apy āgamagocaratvena paryanuyogaprasaṅgāt tadvatpratyakṣaviṣayāṇā<span type="ref-block" n="5740 r_AS-VDh#275,09_r"/>m api iti na pratyakṣāgamayoḥ svātantryam upapadyeta tarkavat tadanupapattau ca nānumānasyodayaḥ syāt dharmi<span type="ref-block" n="5741 r_AS-VDh#275,10_r"/>pratyakṣādeḥ pratijñāyamānāgamārthasya ca pramāṇāntarāpekṣatvād ity anavasthānāt tataḥ sūktaṃ karmabandhānurūpatve 'pi <span type="ref-block" n="5742 r_AS-VDh#275,11_r"/>kāmādiprabhavasya bhāvasaṃsārasya dravyādisaṃsārahetoḥ pratimuktītarasiddhir jīvānāṃ śuddhyaśuddhivaicitryād iti </p><p n="a_375" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5743 r_AS-VDh#275,12_r"/>nanu copeyatattvasya sarvajñatvāder upāyatattvasya jñāpakakārakavikalpasya hetuvādadaivādeḥ pramāṇanayair eva kārtsyai<span type="ref-block" n="5744 r_AS-VDh#275,13_r"/>kadeśato 'dhigamaḥ kartavyo nānyathā tadadhigamopāyāntarāṇām atraivāntarbhāvāt 'pramāṇanayair adhigama' iti <span type="ref-block" n="5745 r_AS-VDh#275,14_r"/>vacanāt tatra pramāṇam eva tāvad vaktavyaṃ tatsvarūpādivipratipattisadbhāvāt tannirākaraṇam antareṇa tadadhyavasā<span type="ref-block" n="5746 r_AS-VDh#275,15_r"/>yānupapatteḥ iti bhagavatā pṛṣṭā ivācāryāḥ prāhuḥ </p><p n="a_377" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5749 r_AS-VDh#275,18_r"/>pramāṇalakṣaṇasaṃkhyāviṣayavipratipattir anena vyavacchidyate tattvajñānaṃ pramāṇam iti vacanād ajñānasya <span type="ref-block" n="5750 r_AS-VDh#275,19_r"/>nirākāradarśanasya sannikarṣādeś cāpramāṇatvam uktaṃ tasya svārthākārapramitiṃ prati sādhakatamatvānupapatteḥ jñāna<span type="ref-block" n="5751 r_AS-VDh#276,01_r"/>syaiva svārthākāravyavasāyātmanas tatra sādhakatamatvāt nahi svārthākāravyavasāyaśūnyaṃ nirviśeṣavastumātragrahaṇaṃ <span type="ref-block" n="5752 r_AS-VDh#276,02_r"/>darśanam indriyādisannikarṣamātraṃ śrotrādivṛttimātraṃ vā yathoktaparicchittiṃ prati sādhakatamaṃ tadbhāvābhāvayo<span type="ref-block" n="5753 r_AS-VDh#276,03_r"/>s tasyās tadvattāpāyāt yad bhāve hi pramiter bhāvavattā yad abhāve cābhāvavattā tat tatra sādhakatamaṃ yuktaṃ bhāvābhā<span type="ref-block" n="5754 r_AS-VDh#276,04_r"/>vayor dvayos tadvatā sādhakatamatvam iti vacanāt na caitaddarśanādiṣu saṃbhavati tadbhāve 'pi svārthapramiteḥ kvacid abhā<span type="ref-block" n="5755 r_AS-VDh#276,05_r"/>vāt saṃśayāder anyathānupapadyamānatvāt tadabhāve 'pi ca viśeṣaṇajñānād viśeṣyapramiteḥ sadbhāvopagamāt <span type="ref-block" n="5756 r_AS-VDh#276,06_r"/>nanu jñānasyāpy evaṃ sādhakatamatvaṃ mā bhūt saṃśayādijñāne saty api yathārthapramiter abhāvāt tadabhāve 'pi ca <span type="ref-block" n="5757 r_AS-VDh#276,07_r"/>bhāvād iti cen na tattvagrahaṇāt tattvajñānaṃ pramāṇam iti hi nigadyamāne mithyājñānaṃ saṃśayādi matyādyābhāsaṃ <span type="ref-block" n="5758 r_AS-VDh#276,08_r"/>vyavacchidyate tato 'sya sādhakatamatvaṃ yathoktam upapadyate eva nanv evam api tattvajñānāntarasya prameyasya <span type="ref-block" n="5759 r_AS-VDh#276,09_r"/>pramātuś cātmanaḥ svārthapramitiṃ prati sādhakatamatvāt pramāṇatvaṃ kuto na bhaved iti cen na tasya karmatvena kartṛ<span type="ref-block" n="5760 r_AS-VDh#276,10_r"/>tvena ca sādhakatamatvāsiddhes tatsiddhau karaṇatvaprasaṅgāt karaṇasya tattvajñānātmanaḥ pramāṇatve ko virodhaḥ <span type="ref-block" n="5761 r_AS-VDh#276,11_r"/>tad evaṃ sakalapramāṇavyaktivyāpi sākalyenāpramāṇavyaktibhyo vyāvṛttaṃ pratītisiddhaṃ tattvajñānaṃ pramāṇalakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="5762 r_AS-VDh#276,12_r"/>tasya suniścitāsaṃbhavadbādhakatvāt saṃbhavadbādhakasya saṃśayitāsaṃbhavadbādhakasya kadācit kvacit kasyacin niścitā<span type="ref-block" n="5763 r_AS-VDh#276,13_r"/>saṃbhavadbādhakasya ca pramāṇatvāyogāt pravṛttisāmarthyasyārthavatkriyāprāpter aduṣṭakāraṇajanyatvasya lokasaṃmatatvasya <span type="ref-block" n="5764 r_AS-VDh#276,14_r"/>ca pramāṇalakṣaṇasya <span resp="?" rend="underline">tattvārthaślokavārtike</span> prapañcato 'pāstatvāt </p><p n="a_378" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5765 r_AS-VDh#276,15_r"/>nanu ca tattvajñānasya sarvathā pramāṇatvasiddher anekāntavirodha iti na mantavyaṃ  nirūpaṇāt  <span type="ref-block" n="5769 r_AS-VDh#276,19_r"/>katham eva kvacit pramāṇavyapadeśa eva kvacid apramāṇavyapadeśa eveti niyatā lokavyavasthitir iti ucyate <span type="ref-block" n="5770 r_AS-VDh#276,20_r"/> yathā ca pratyakṣasya saṃvādaprakarṣāt pramāṇavyapadeśa<span type="ref-block" n="5771 r_AS-VDh#276,21_r"/>vyavasthā pratyakṣābhāsasya ca visaṃvādaprakarṣād apramāṇatvavyapadeśavyavasthitiḥ gandhādiguṇaprakarṣāt kastūrikāder ga<span type="ref-block" n="5772 r_AS-VDh#276,22_r"/>ndhadravyādivyapadeśavyavasthā tadvyavahāribhir abhidhīyate  <span type="ref-block" n="5773 r_AS-VDh#277,01_r"/> cāprāmāṇyam ity anekāntasiddhiḥ  tāthāgatamate  svasaṃvedanasya saṃvinmātre pramāṇatve 'pi tadadvayakṣaṇikaparamāṇurūpe viparyayaprati<span type="ref-block" n="5776 r_AS-VDh#277,04_r"/>bhāsād apramāṇatvakalpanāyāṃ katham ekāntahānir na syāt yat pramāṇaṃ tat pramāṇam eveti rūpādidarśanasya ca <span type="ref-block" n="5777 r_AS-VDh#277,05_r"/>rūpādimātre pramāṇatve 'pi sthūlasthirasādhāraṇākārapratibhāsasya bhrāntatvād apramāṇatāyāṃ katham ekāntasiddhiḥ <span type="ref-block" n="5778 r_AS-VDh#277,06_r"/><span resp="?" rend="underline">tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa evākhilo guṇa</span> iti<span resp="?" rend="underline">bhrānter niścīyate neti <span type="ref-block" n="5779 r_AS-VDh#277,07_r"/>sādhanaṃ saṃpravartate</span> iti vacanāt tadvyavasāyavaikalpaṃ siddham eva  vā dānahiṃsā<span type="ref-block" n="5780 r_AS-VDh#277,08_r"/>dicitte  s tattrirūpaliṅgabalabhāvinām api  'maṇipradīpaprabhayor maṇibuddhyābhidhāvataḥ <span resp="?" rend="underline">mithyājñānāviśeṣe 'pi viśe<span type="ref-block" n="5782 r_AS-VDh#277,10_r"/>ṣo 'rthakriyāṃ prati <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </span> yathā tathā'yathārthatve 'py anumānāvabhāsayoḥ arthakriyānurodhena pramāṇatvaṃ vyavasthitam <span type="ref-block" n="5783 r_AS-VDh#277,11_r"/> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> ' iti  kathaṃ pramāṇe evety avadhāraṇaṃ ghaṭate  tatrāpratipannavyabhicārasya yad eva mayā dṛṣṭaṃ <span type="ref-block" n="5786 r_AS-VDh#277,14_r"/>tad eva mayā prāptam ity ekatvādhyavasāyād visaṃvādanābhāvān maṇiprabhāyāṃ maṇidarśanasya pratyakṣatve timirā<span type="ref-block" n="5787 r_AS-VDh#277,15_r"/>śubhramaṇinauyānasaṃkṣobhādyāhitavibhramasyāpi dhāvaddavāditarudarśanasya pratyakṣatvaprasaṅgād abhrāntam iti viśe<span type="ref-block" n="5788 r_AS-VDh#277,16_r"/>ṣaṇam adhyakṣasya na syāt dhāvatāṃ darśanād avasthitānām agānāṃ prāpter visaṃvādāt bhrāntatvasiddhes tasyā<span type="ref-block" n="5789 r_AS-VDh#277,17_r"/>pratyakṣatve kuñcikāvivare maṇiprabhāyāṃ maṇer darśanād apavarakābhyantare 'pariprāpteḥ katham iva tasyābhrāntatā <span type="ref-block" n="5790 r_AS-VDh#277,18_r"/>yujyeta iti na pratyakṣaṃ tat syāt  tad etena 'pratipannavyabhicārasya ya itthaṃ pratibhāsaḥ syāt sa na saṃsthā<span type="ref-block" n="5792 r_AS-VDh#278,01_r"/>navarjitaḥ evam anyatra dṛṣṭatvād anumānaṃ tathā satī'ti <span resp="?" rend="underline">prajñākaramatam a</span>py apāstaṃ svayam asiddhena dṛṣṭāntena sādhya<span type="ref-block" n="5793 r_AS-VDh#278,02_r"/>siddher akaraṇāt kadācit saṃvādāt pratyakṣatvenaiva maṇiprabhāyāṃ maṇidarśanasya dṛṣṭāntatvam ayuktaṃ  pratyakṣatvaprasakteḥ </p><p n="a_379" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5795 r_AS-VDh#278,04_r"/>sarvadā saṃvādāt tasya pratyakṣatvam udāharaṇatvaṃ cety apy asāraṃ tadasiddheḥ  saṃbhavati virodhāt nanv anumānasya saṃbhavaty evāvastuviṣayatvena mithyājñānasyāpi sarvadā saṃvādanaṃ <span type="ref-block" n="5797 r_AS-VDh#278,06_r"/>liṅgajñānavat pāramparyeṇa vastuni pratibandhāt tad uktaṃ'<span resp="?" rend="underline">liṅgaliṅgidhiyor evaṃ pāramparyeṇa vastuni pratiba<span type="ref-block" n="5798 r_AS-VDh#278,07_r"/>ndhāt tadābhāsaṃ śūnyayor apy avañcanam</span> ' iti kaścit so 'py anālocitābhidhāyī sarvadā saṃvādinaḥ pratyakṣavanmi<span type="ref-block" n="5799 r_AS-VDh#278,08_r"/>thyājñānatvavirodhāt  na hi tadālambanaṃ bhrāntaṃ prāpye 'pi <span type="ref-block" n="5800 r_AS-VDh#278,09_r"/>vastuni bhrāntatvaprasaṅgāt prāpye tasyāvisaṃvādakatve svālambane 'py avisaṃvādakatvam iti kathaṃ na sarvathai<span type="ref-block" n="5801 r_AS-VDh#278,10_r"/>vāvisaṃvādakatvam anumānasya sāmānyaviśeṣātmakavastuviṣayatvaprasiddheḥ pratyakṣavat anyathā pramāṇatvāyo<span type="ref-block" n="5802 r_AS-VDh#278,11_r"/>gāt  na hy anumānasya <span type="ref-block" n="5803 r_AS-VDh#278,12_r"/>vastuviṣayatvād viśadapratibhāsanam āpādayituṃ śakyaṃ vidūrasthapādapādidarśanenāviśadapratibhāsena vyabhicārāt <span type="ref-block" n="5804 r_AS-VDh#278,13_r"/>pṛthagjanapratyakṣasyāpi yogipratyakṣavadasaṃbhavāt sakalasamāropatvaprasaṅgāt svalakṣaṇaviṣayatvāviśeṣāt tada<span type="ref-block" n="5805 r_AS-VDh#278,14_r"/>viśeṣe 'pi yogītarapratyakṣayoḥ kāraṇasāmagrīviśeṣād viśeṣaparikalpanāyāṃ tata eve pratyakṣānumānayor api prati<span type="ref-block" n="5806 r_AS-VDh#278,15_r"/>bhāsaviśeṣo 'stu sarvathā bādhakābhāvāt </p><p n="a_380" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5807 r_AS-VDh#278,16_r"/> nāmety avadhāraṇam anumantavyaṃ phalajñānasyāpi svāvyavahitaphalāpekṣayā pramāṇa<span type="ref-block" n="5808 r_AS-VDh#278,17_r"/>tvopayogāt  saugatānāṃ tasya pratyakṣānumānābhyāṃ pramāṇāntaratvāt <span type="ref-block" n="5810 r_AS-VDh#278,19_r"/>nahīndriyavyavasāyo 'pramāṇam avisaṃvādakatvāt  pramāṇatvaṃ  kṣaṇikatvā<span type="ref-block" n="5813 r_AS-VDh#278,22_r"/>numānasya hy aniścitādhyavasāya evānadhigatasvalakṣaṇādhyavasāyaḥ sa ca dhvanidarśanānantarabhāvino vyavasā<span type="ref-block" n="5814 r_AS-VDh#279,01_r"/>yasyāstīti yuktaṃ pramāṇatvam  <span type="ref-block" n="5815 r_AS-VDh#279,02_r"/>tadvaśātt tattvavyavasthānān nirṇīter eva mukhyapramāṇatvopapatteḥ  </p><p n="a_381" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5818 r_AS-VDh#279,05_r"/>nanu niścitārthamātrasmṛter apy evaṃ pramāṇatvāpatter atiprasaṅga iti cen na pramitiviśeṣābhāvetarapakṣānatikra<span type="ref-block" n="5819 r_AS-VDh#279,06_r"/>māt prathamapakṣe  dvitīyapakṣe punar iṣṭaṃ prāmāṇyam anusmṛteḥ pramitiviśeṣasadbhāvāt  dṛṣṭasyāpy aniścitasya niścayāt pratyakṣato niścite <span type="ref-block" n="5822 r_AS-VDh#279,09_r"/>dhūmaketau jvālādiviśeṣād dhūmaketulaiṅgikasmṛtau tu viśeṣaparicchitter abhāvād aprāmāṇyanidarśanāt paricchi<span type="ref-block" n="5823 r_AS-VDh#279,10_r"/>ttiviśeṣasadbhāve 'pi sākalyena smṛter aprāmāṇyakalpanāyām anumānotthānāyogaḥ saṃbandhasmṛter apramāṇatvāt <span type="ref-block" n="5824 r_AS-VDh#279,11_r"/>tasyā api laiṅgikatvena prāmāṇye parāparasaṃbandhasmṛtīnām anumānatvakalpanād anavasthānāt saṃbandhasmṛtim antareṇā<span type="ref-block" n="5825 r_AS-VDh#279,12_r"/>numānānudayāt sudūram api gatvā saṃbandhasmṛter ananumānatve pramāṇatve ca siddhaṃ smṛter upayogaviśeṣāt <span type="ref-block" n="5826 r_AS-VDh#279,13_r"/>pramāṇatvam avisaṃvādād anumānavat tac ca yathā pratyakṣam anumānam iti pramāṇe evety avadhāraṇaṃ pratyācaṣṭe tathā <span type="ref-block" n="5827 r_AS-VDh#279,14_r"/>trīṇy eva pramāṇāni catvāry eva pañcaiva ṣaḍ evety avadhāraṇam api smṛter āgamopamānārthapattyabhāveṣv anantarbhāvāt <span type="ref-block" n="5828 r_AS-VDh#279,15_r"/>tadantarbhāve 'numānāntarbhāvavadanavasthānānuṣaṅgād āgamādyudayavirodhāt śabdādismṛtim antareṇa tadanupapatteḥ <span type="ref-block" n="5829 r_AS-VDh#279,16_r"/>yadi punarāgamādyutthāpakasāmagrītvāc chabdādismṛter āgamādipramāṇatvam apy urarīkriyate tadā śabdādipratyakṣasyāpi <span type="ref-block" n="5830 r_AS-VDh#279,17_r"/>tatsāmagrītvād āgamāditvaprasaṅgaḥ tathā ca smṛtivan na pratyakṣaṃ pramāṇāntaraṃ syāt pramāṇāntaratve vā smṛter api <span type="ref-block" n="5831 r_AS-VDh#279,18_r"/>pramāṇāntaratvaṃ darśanānantarādhyavasāya numānavat </p><p n="a_382" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5832 r_AS-VDh#279,19_r"/>evaṃ  pratyakṣādivat  avisaṃvādasyāpi svārthavyavasāyātmakatvāt  <span type="ref-block" n="5834 r_AS-VDh#279,21_r"/>na cedaṃ pratyabhijñānam avyavasāyātmakaṃ tad evedaṃ tat sadṛśam evedam ity ekatvasādṛśyaviṣayasya dvividhapratyabhijñāna<span type="ref-block" n="5835 r_AS-VDh#280,01_r"/>syābādhitasyārekādivyavacchedenāvagamāt bādhyamānasyāpramāṇatvopapattes tadābhāsatvāt na ca sarvaṃ pratyabhi<span type="ref-block" n="5836 r_AS-VDh#280,02_r"/>jñānaṃ bādhyamānam eva pratyakṣasya tadviṣaye pravṛttyasaṃbhavād abādhakatvād anumānasyāpi tadviṣayaviparītasarvathākṣa<span type="ref-block" n="5837 r_AS-VDh#280,03_r"/>ṇikavisadṛśavastuvyavasthāpakasya nirastatvāt tadbādhakatvāyogāt tataḥ pratyabhijñānaṃ tattvajñānatvāt pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="5838 r_AS-VDh#280,04_r"/>pratyakṣavat </p><p n="a_383" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5839 r_AS-VDh#280,05_r"/>evaṃ  indriyajamānasasva<span type="ref-block" n="5841 r_AS-VDh#280,07_r"/>saṃvedanapratyakṣasya yogipratyakṣasya  tad asmākam ūhākhyaṃ pramāṇam avisaṃvādakatvāt samāropavyava<span type="ref-block" n="5843 r_AS-VDh#280,09_r"/>cchedakatvād anumānavat na cohaḥ saṃbandhajñānajanmā yato 'navasthānaṃ syād aparāparohānusaraṇāt tasya pratyakṣānupala<span type="ref-block" n="5844 r_AS-VDh#280,10_r"/>mbhajanmatvāt pratyakṣavat svayogyataiva svaviṣaye pravṛtteḥ saṃbandhajñānam apramāṇam eva pratyakṣānupalambhapṛṣṭabhāvivi<span type="ref-block" n="5845 r_AS-VDh#280,11_r"/>kalpatvād gṛhītagrahaṇāt saṃbandhapratipattau pratyakṣānupalambhayor eva bhūyaḥ pravartamānayoḥ pramāṇatvād ity eke te 'py asa<span type="ref-block" n="5846 r_AS-VDh#280,12_r"/>mīkṣitavācaḥ kathaṃcid apūrvārthaviṣayatvād ūhākhyavikalpasya pramāṇatvopapatteḥ pratyakṣānupalambhayoḥ sannihitaviṣaya<span type="ref-block" n="5847 r_AS-VDh#280,13_r"/>balotpatter avicārakatvāc ca vyāptau pravṛttyasaṃbhavāt yadi punar apramāṇam eva vyāptijñānaṃ saṃbandhaṃ vā vyavasthāpayet tadā <span type="ref-block" n="5848 r_AS-VDh#280,14_r"/>pratyakṣam anumānaṃ cāpramāṇam eva svaviṣayaṃ vyavasthāpayet kiṃ tatpramāṇatvasādhanāyāsena liṅgaliṅgisaṃbandhapratipa<span type="ref-block" n="5849 r_AS-VDh#280,15_r"/>ttir arthāpatter ity anye teṣām api saṃbandhajñānapūrvakatve 'rthāpatter arthāpattyantarānusaraṇād anavasthā tadapūrvakatve svayam ani<span type="ref-block" n="5850 r_AS-VDh#280,16_r"/>ścitānanyathābhavanasyārthāpattyudayatvaprasaṅgaḥ parasparāśrayaṇaṃ ca saty anumānajñāno tadanyathānupapattyā saṃbandhajñānaṃ <span type="ref-block" n="5851 r_AS-VDh#280,17_r"/>sati ca saṃbandhajñāne 'numānajñānam iti naikasyāpy udayaḥ syāt na cānyat saṃbandhārthāpattyutthāpakam asty anumāna<span type="ref-block" n="5852 r_AS-VDh#280,18_r"/>jñānād yena parasparāśrayaṇaṃ na syāt etenopamānādeḥ saṃbandhapratipattiḥ pratyuktā tasmā </p><p n="a_384" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5855 r_AS-VDh#281,01_r"/> m abhyupagantavyam  tad uktaṃ pratyakṣaṃ viśadaṃ jñānaṃ tridhāśritam aviplavam parokṣaṃ pratyabhijñādi pramāṇe iti <span type="ref-block" n="5857 r_AS-VDh#281,03_r"/>saṃgrahaḥ tataḥ sūktam idam avadhāraṇaṃ pramāṇam eva tattvajñānam iti pratyakṣaparokṣatattvajñānavyaktīnāṃ sākalyena <span type="ref-block" n="5858 r_AS-VDh#281,04_r"/>pramāṇatvopapatteḥ </p><p n="a_385" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5859 r_AS-VDh#281,05_r"/> karaṇakramavyavadhā<span type="ref-block" n="5860 r_AS-VDh#281,06_r"/>nātivartitvāt yugapatsarvabhāsanam tattvajñānatvāt pramāṇam  sūtrakāraiḥ kevalajñānadarśanayoḥ kramavṛttitvāt cakṣurādijñānadarśanavadyugapatsarvabhāsanam ayukta<span type="ref-block" n="5862 r_AS-VDh#281,08_r"/>m iti cen na tayor yaugapadyāt tadāvaraṇakṣayasya yugapadbhāvāt 'mohakṣayāj jñānadarśanāvaraṇāntarāya<span type="ref-block" n="5863 r_AS-VDh#281,09_r"/>kṣayāc ca kevalam' iti atra prathamaṃ mohakṣayas tato jñānāvaraṇāditrayakṣayaḥ sakṛd iti vyākhyānāt <span type="ref-block" n="5864 r_AS-VDh#281,10_r"/> darśanakāle jñānābhāvā<span type="ref-block" n="5865 r_AS-VDh#281,11_r"/>t tatkāle ca darśanābhāvāt satataṃ ca bhagavataḥ kevalinaḥ sarvajñatvaṃ sarvadarśitvaṃ ca 'sādhyaparyavasite kevala<span type="ref-block" n="5866 r_AS-VDh#281,12_r"/>jñānadarśane' iti vacanāt  cen nirloṭhitam etat sarvajñasiddhiprastāve na punar ihocyate <span type="ref-block" n="5867 r_AS-VDh#281,13_r"/>kevalajñānadarśanayor yugapadbhāvaḥ kutaḥ siddha iti cet  sāmānyapratibhāso hi darśanaṃ viśeṣapratibhāso jñānam <span type="ref-block" n="5869 r_AS-VDh#281,15_r"/>tatpratibandhakaṃ jñānāvaraṇaṃ darśanāvaraṇaṃ ca yad udayād asmadādeḥ kevalajñānadarśanānāvirbhāvaḥ tayoś ca yugapa<span type="ref-block" n="5870 r_AS-VDh#281,16_r"/>dātmaviśuddhiprakarṣaviśeṣāt parikṣayasiddheḥ katham ivāyugapatpratibhāsanaṃ sāmānyaviśeṣayoḥ syāt prakṣīṇā<span type="ref-block" n="5871 r_AS-VDh#281,17_r"/>śeṣamohāntarāyasya pratibandhāntaraṃ ca katham iva saṃbhāvyeta yena yugapattaddvitayaṃ na syāt astu nāma kevalaṃ <span type="ref-block" n="5872 r_AS-VDh#281,18_r"/>tattvajñānaṃ yugapatsarvabhāsanaṃ matiśrutāvadhimanaḥparyayajñānaṃ tu katham ity ucyate  tena kramabhāvi ca yan matyāditattvajñānaṃ tad api pramāṇam iti vyākhyātaṃ bhavati 'matiśrutāva<span type="ref-block" n="5874 r_AS-VDh#281,20_r"/>dhimanaḥparyayakevalāni jñānaṃ tatpramāṇe' iti sūtrakāravacanāt nanu ca matyādijñānacatuṣṭayam api yugapad i<span type="ref-block" n="5875 r_AS-VDh#281,21_r"/>ṣyate 'tadādīni bhājyāni yugapad ekasmin nā caturbhyaḥ' iti sūtrasadbhāvād iti na śaṅkanīyaṃ matyādijñānā<span type="ref-block" n="5876 r_AS-VDh#281,22_r"/>nām anupayuktānām eva yaugapadyavacanāt 'saha dvau na sta' upayogād' ity ārṣavacanāt chadmasthajñānadarśanopayo<span type="ref-block" n="5877 r_AS-VDh#281,23_r"/>gāpekṣayā tadvacanam iti cen naivaṃ viśeṣānabhidhānāt sāmānyacodanāś ca viśeṣeṣv avatiṣṭhante iti nyāyāt <span type="ref-block" n="5878 r_AS-VDh#282,01_r"/>tadviśeṣagatir iti cen na anyathāpi viśeṣagatisaṃbhavāttan naiveti pramāṇābhāvāt 'kvacid ātmani matyā<span type="ref-block" n="5879 r_AS-VDh#282,02_r"/>dijñānāni sopayogāni yugapat saṃbhavanti sakṛtsannihitasvaviṣayatvāt dīrghaśaṣkulībhakṣaṇādau cakṣurādijñānapa<span type="ref-block" n="5880 r_AS-VDh#282,03_r"/>ñcakavad ity anumānādiṣṭaviśeṣagatir astu na cedam udāharaṇaṃ sādhyavikalaṃ cakṣurādijñānānāṃ kramavṛttau paraspara<span type="ref-block" n="5881 r_AS-VDh#282,04_r"/>vyavadhānād vicchedopalakṣaṇaprasaṅgāt prasiddhakramabhāvirūpādijñānava' iti na mantavyaṃ  tāthāgatasya syāt teṣāṃ yaugapadye 'pi saṃtānabhedābhāve 'kṣamano 'dhyakṣayo<span type="ref-block" n="5884 r_AS-VDh#282,07_r"/>r api yaugapadyam astu viśeṣābhāvāt  na ca cakṣurādi<span type="ref-block" n="5886 r_AS-VDh#282,09_r"/>jñānapañcakāt sahabhāvinaḥ kramabhuvāṃ tadanantarajanmanāṃ mānasapratyakṣāṇāṃ vyavadhānena pratibhāsabhedapratipattir asti <span type="ref-block" n="5887 r_AS-VDh#282,10_r"/>teṣāṃ laghuvṛtteḥ kramabhāvitve 'pi na vyavadhānena pratibhāsavikalpānāṃ pratipattir iti cet tata eva cakṣurādijñānā<span type="ref-block" n="5888 r_AS-VDh#282,11_r"/>nām api vicchedopalakṣaṇaṃ mā bhūt kramabhāve 'pi viśeṣābhāvāt  jainānām api kramabhāvaś cakṣurādivedanānām upapanna eva tadvanmatyādijñānānām api sopayo<span type="ref-block" n="5890 r_AS-VDh#282,13_r"/>gānāṃ kramabhāvo nirupayogānāṃ tu yaugapadyam aviruddhaṃ  tataḥ sopayogaṃ <span type="ref-block" n="5891 r_AS-VDh#282,14_r"/> kramabhāvi  tasya nayopalakṣitatvāt  kuta etad iti ced vikalasakalaviṣayatvāt tayoḥ tattvajñānaṃ vā syādvādanaya<span type="ref-block" n="5893 r_AS-VDh#282,16_r"/>saṃskṛtaṃ pratipattavyaṃ kramākramabhāvitve katham 'tattvajñānaṃ syād akramaṃ sakalaviṣayatvāt syāt kramabhāvi <span type="ref-block" n="5894 r_AS-VDh#282,17_r"/>vikalaviṣayatvāt syād ubhayaṃ tadubhayaviṣayatvāt syād avaktavyaṃ yugapad vaktum aśakteḥ ' ityādi saptabha<span type="ref-block" n="5895 r_AS-VDh#282,18_r"/>ṅgyāḥ pramāṇanayavaśād upapatteḥ athavā pratiparyāyaṃ syādvādanayasaṃskṛtaṃ pratipattavyaṃ syāt pramāṇaṃ svārthapramitiṃ <span type="ref-block" n="5896 r_AS-VDh#282,19_r"/>prati sādhakatamatvāt syād apramāṇaṃ pramāṇāntareṇa prameyatvāt svato vā athavā syāt sat svarūpādicatuṣṭa<span type="ref-block" n="5897 r_AS-VDh#282,20_r"/>yāt syād asat pararūpādicatuṣṭayāt ityādi yojanīyam </p><p n="a_386" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5898 r_AS-VDh#282,21_r"/>atha pramāṇaphalavipratipattinivṛttyanivṛttyartham āhuḥ </p><p n="a_389" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5901 r_AS-VDh#283,02_r"/>kārikāpāṭhāpekṣayā yugapatsarvabhāsanaṃ kevalam ādyaṃ tasya vyavahitaṃ phalam upekṣā kuta iti <span type="ref-block" n="5902 r_AS-VDh#283,03_r"/>ced ucyate  heyasya saṃsāratatkāraṇasya hānādupādevasya <span type="ref-block" n="5903 r_AS-VDh#283,04_r"/>mokṣatatkāraṇasyopāttatvāt siddhaprayojanatvaṃ nāsiddhaṃ bhagavatām  teṣāṃ mohaviśeṣātmikāyāḥ karuṇāyāḥ saṃbhavā<span type="ref-block" n="5905 r_AS-VDh#283,06_r"/>bhāvāt  nanv asmadādiva yuktam tathā hi yo yaḥ svātmani duḥkhaṃ nivartayati sa sa svātmani karuṇāvān <span type="ref-block" n="5907 r_AS-VDh#283,08_r"/>yathāsmadādiḥ tathā ca yogī svātmani saṃsāraduḥkhaṃ nivartayatīti yuktiḥ na cātra hetur viruddho 'naikāntiko <span type="ref-block" n="5908 r_AS-VDh#283,09_r"/>vā vipakṣe sarvathāpy abhāvāt bādhakapramāṇasāmarthyāt svasādhyavinābhāvasiddheḥ tathā hi yaḥ svātmany a<span type="ref-block" n="5909 r_AS-VDh#283,10_r"/>karuṇāvān na sa svaduḥkhaṃ nivartayati yathā dveṣāder viṣabhakṣaka iti sādhyavyāvṛttau sādhanavyāvṛttiniścayāt <span type="ref-block" n="5910 r_AS-VDh#283,11_r"/>bhayalobhādinātmaduḥkhanivartakair vyabhicārī hetur iti cen na teṣām api karuṇotpatteḥ na hy ātmany akaruṇāvataḥ <span type="ref-block" n="5911 r_AS-VDh#283,12_r"/>parato bhayaṃ lobho māno vā saṃbhavati tasyātmakaruṇāprayuktatvāt iti paramparayā karuṇāvā nevātmaduḥ<span type="ref-block" n="5912 r_AS-VDh#283,13_r"/>khamanaśanādinimittaṃ nivartayati bhayādihetukā vā kasyacid ātmani karuṇotpadyate sotpannā satī <span type="ref-block" n="5913 r_AS-VDh#283,14_r"/>svaduḥkhaṃ nivartayati iti sākṣāt karuṇayātmaduḥkhanivartane pravartate tato na vyabhicāraḥ etenādṛṣṭa<span type="ref-block" n="5914 r_AS-VDh#283,15_r"/>viśeṣavaśād ātmani duḥkhānivartanaparair vyabhicāracodanā nirastā tataḥ karuṇotpatter eva tannivartanāt tan nā<span type="ref-block" n="5915 r_AS-VDh#283,16_r"/>karuṇasyātmaduḥkhanivartanaṃ dṛṣṭam  svabhāvato 'pi svaparaduḥkhanivartananibandhana<span type="ref-block" n="5916 r_AS-VDh#283,17_r"/>tvopapatteḥ pradīpavat  <span type="ref-block" n="5917 r_AS-VDh#283,18_r"/>kiṃ tarhi tathā svabhāvāt  tato niḥśeṣāntarāya kṣayād abhayadānaṃ svarūpam evātmanaḥ prakṣīṇāvaraṇasya paramā <span type="ref-block" n="5919 r_AS-VDh#283,20_r"/>dayā saiva ca mohābhāvād rāgadveṣayor apraṇidhānād upekṣā tīrthakaratvanāmodayāt tu hitopadeśapravartanāt para<span type="ref-block" n="5920 r_AS-VDh#283,21_r"/>duḥkhanirākaraṇasiddhiḥ iti na buddhavatkaruṇayāsya pravṛttir bhagavato yenopekṣā kevalasya phalaṃ na syāt </p><p n="a_390" rend="justify"><span type="ref-block" n="5921 r_AS-VDh#283,22_r"/>avyavahitaṃ tu phalam ādyasyājñānanivṛttir eva svaviṣaye matyādivat tathā hi  <span type="ref-block" n="5923 r_AS-VDh#284,01_r"/> tad anena pramāṇād bhinnam eva phalam iti vyudastam tathā  phalam upekṣā vā matyādeḥ etenābhinnam eva pramāṇāt phalam iti nirastam  nanu ca 'yathā devadattaḥ <span type="ref-block" n="5926 r_AS-VDh#284,04_r"/>kāṣṭhaṃ paraśunā chinattīti karaṇasya kriyāyāś ca nānātvaṃ siddhaṃ chideḥ kāṣṭhasthatvāt paraśor devadattasthatvāt <span type="ref-block" n="5927 r_AS-VDh#284,05_r"/>tathā pradīpas tamo nāśayaty uddyotenety atrāpi karaṇasyoddyotasya kriyāyāś ca tamovināśātmikāyā nānātva<span type="ref-block" n="5928 r_AS-VDh#284,06_r"/>m eva pratīyate tadvatkaraṇasya pramāṇasya kriyāyāś ca phalajñānarūpāyā nānātvenaiva bhavitavyaṃ tadanānātve dṛṣṭā<span type="ref-block" n="5929 r_AS-VDh#284,07_r"/>ntābhāvāt' iti kecit te 'pi na pratītyanusāriṇaḥ pradīpaḥ svātmanātmānaṃ prakāśayatīti pratīteḥ pradīpā<span type="ref-block" n="5930 r_AS-VDh#284,08_r"/>tmanaḥ kartur ananyasya kathaṃcit karaṇasya prakāśanakriyāyāś ca pradīpātmikāyāḥ kathaṃcid abhedasiddheḥ tadvatpramā<span type="ref-block" n="5931 r_AS-VDh#284,09_r"/>ṇaphalayoḥ kathaṃcid avyavahitatvasiddhir udāharaṇasadbhāvāt sarvathā tādātmye tu pramāṇaphalayor na vyavasthā <span type="ref-block" n="5932 r_AS-VDh#284,10_r"/>tadbhāvavirodhāt na hi sārūpyam asya pramāṇam adhigatiḥ phalam iti sarvathā tādātmye sidhyati darśana<span type="ref-block" n="5933 r_AS-VDh#284,11_r"/>syāsārūpyavyāvṛttiḥ sārūpyam anadhigativyāvṛttir adhigatir iti vyāvṛttibhedādekasyāpi pramāṇaphalavyavastheti <span type="ref-block" n="5934 r_AS-VDh#284,12_r"/>cen na svabhāvabhedām antareṇānyavyāvṛttibhedānupapatteḥ  <span type="ref-block" n="5935 r_AS-VDh#284,13_r"/>vyāmohavicchedābhāve  m iti nirūpitaprāyam </p><p n="a_391" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5937 r_AS-VDh#284,15_r"/>nanu ca syādvādanayasaṃskṛtaṃ tattvajñānam ity uktaṃ tadvat phalam apīti sa eva tāvat syāc chabdo 'bhidhī<span type="ref-block" n="5938 r_AS-VDh#284,16_r"/>yatām ity āhuḥ </p><p n="a_393" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5941 r_AS-VDh#284,19_r"/>kiṃ punar vākyaṃ nāmety ucyatāṃ tatra vipratipatteḥ tad uktam ākhyātaśabdaḥ saṃghāto <span type="ref-block" n="5942 r_AS-VDh#284,20_r"/> jātiḥ saṃghātavartinī eko 'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhṛtī <span type="ref-block" n="5943 r_AS-VDh#284,21_r"/> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> padam ādyaṃ padaṃ cāntyaṃ padaṃ sāpekṣam ity api vākyaṃ prati matir bhinnā <span type="ref-block" n="5944 r_AS-VDh#285,01_r"/>bahudhā nyāyavedinām <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> iti atrocyate  <span type="ref-block" n="5945 r_AS-VDh#285,02_r"/> na punar ākhyātaśabdaḥ tasya padāntaranirapekṣasya padatvād anyathākhyātapadābhāvaprasaṅgāt padāntarasā<span type="ref-block" n="5946 r_AS-VDh#285,03_r"/>pekṣasyāpi kvacin nirapekṣatvābhāve vākyatvavirodhāt prakṛtārthāparisamāpteḥ nirākāṃkṣasya tu vākyalakṣaṇayo<span type="ref-block" n="5947 r_AS-VDh#285,04_r"/>gād upapannaṃ vākyatvam saṃghāto vākyam ity atrāpi parasparāpekṣāṇāṃ padānām anapekṣāṇāṃ vā prathamapakṣe <span type="ref-block" n="5948 r_AS-VDh#285,05_r"/>nirākāṅkṣatve 'smatpakṣasiddhiḥ sākāṅkṣatve vākyatvavirodhaḥ dvitīyavikalpe 'tiprasaṅgaḥ jātiḥ <span type="ref-block" n="5949 r_AS-VDh#285,06_r"/>saṃghātavartinī vākyam ity apy anena vicāritaṃ nirākāṅkṣaparasparāpekṣapadasaṃghātavartinyāḥ sadṛśapariṇāmalakṣa<span type="ref-block" n="5950 r_AS-VDh#285,07_r"/>ṇāyā jāter vākyatvaghaṭanād anyathā tadvirodhāt eko 'navayavaḥ śabdo vākyam ity apy ayuktaṃ tasyāpramāṇa<span type="ref-block" n="5951 r_AS-VDh#285,08_r"/>katvāt śrotrabuddhau tadapratibhāsanāt tatpratibaddhaliṅgābhāvāt arthapratipattir liṅgam iti cen na anyathāpi <span type="ref-block" n="5952 r_AS-VDh#285,09_r"/>tadbhāvāt vākyasphoṭasya kriyāsphoṭavat tattvārthālaṅkāre nirastatvāt kramo vākyam ity api na vicāra<span type="ref-block" n="5953 r_AS-VDh#285,10_r"/>kṣamaṃ varṇamātrakramasya vākyatvaprasaṅgāt padarūpatām āpannānāṃ varṇaviśeṣāṇāṃ kramo vākyam iti cet sa <span type="ref-block" n="5954 r_AS-VDh#285,11_r"/>yadi parasparāpekṣāṇāṃ nirākāṅkṣas tadā samudāya eva kramabhuvāṃ kālapratyāsatter eva samudāyatvāt sahabhuvām eva <span type="ref-block" n="5955 r_AS-VDh#285,12_r"/>deśapratyāsatteḥ samudāyatvavyavasthiteḥ atha sākāṅkṣas tadā na vākyam ardhavākyavat parasparanirapekṣāṇāṃ tu <span type="ref-block" n="5956 r_AS-VDh#285,13_r"/>kramasya vākyatve 'tiprasaṅga eva buddhir vākyam ity atrāpi bhāvavākyaṃ dravyavākyaṃ vā prathamakalpanā<span type="ref-block" n="5957 r_AS-VDh#285,14_r"/>yām iṣṭam eva dvitīyakalpanāyāṃ pratītivirodhaḥ anusaṃhṛtir vākyam ity api nāniṣṭaṃ bhāvavākyasya <span type="ref-block" n="5958 r_AS-VDh#285,15_r"/>yathoktapadānusaṃhṛtirūpasya cetasi parisphuratobhīṣṭatvāt ādyaṃ padam antyaṃ vānyad vā padā<span type="ref-block" n="5959 r_AS-VDh#285,16_r"/>ntarāpekṣaṃ vākyam ity api nākalaṅkoktavākyād bhidyate tathā parasparāpekṣapadasamudāyasya nirākāṅkṣasya vākya<span type="ref-block" n="5960 r_AS-VDh#285,17_r"/>tvasiddheḥ tadabhāve padasiddher apy abhāvaprasaṅgāt nanu yadi nirākāṅkṣaḥ parasparāpekṣapadasamudāyo vākyaṃ  sādhanavākyaṃ <span type="ref-block" n="5962 r_AS-VDh#285,19_r"/> sākāṅkṣasya vākyatvāniṣṭer iti na śaṅkanīyaṃ kasyacit pratipattusta<span type="ref-block" n="5963 r_AS-VDh#285,20_r"/>danākāṅkṣatvopapatteḥ nirākāṅkṣatvaṃ hi nāma  na punaḥ śabdasya <span type="ref-block" n="5964 r_AS-VDh#285,21_r"/>dharmas tasyācetanatvāt  pakṣadha<span type="ref-block" n="5965 r_AS-VDh#285,22_r"/>rmopasaṃhāraparyantasādhanavākyād arthapratipattāv api nigamanavacanāpekṣāyāṃ nigamanāntapañcāvayavavākyād apy arthaprati<span type="ref-block" n="5966 r_AS-VDh#285,23_r"/>pattau sādhanāvayavāntaravacanāpekṣāprasaṅgāt iti na kvacin nirākāṅkṣatvasiddhiḥ tathā ca vākyābhāvān na <span type="ref-block" n="5967 r_AS-VDh#286,01_r"/>vākyārthapratipattiḥ kasyacit syāt tato yasya pratipattur yāvatsu parasparāpekṣapadeṣu samuditeṣu nirākāṅkṣatvaṃ <span type="ref-block" n="5968 r_AS-VDh#286,02_r"/>tasya tāvatsu vākyatvasiddhir iti sarvaṃ sustham  prakaraṇādigamyapadāntarasāpekṣaśrūyamāṇapadasamudāyasya nirākāṅkṣasya  vākyatvasiddheḥ tad evaṃ lakṣaṇeṣu vākyeṣu syād iti śabdonekāntadyotī pratipattavyo na <span type="ref-block" n="5971 r_AS-VDh#286,05_r"/>punār vidhivicārapraśnādidyotī tathāvivakṣāpāyāt kaḥ punar anekānta iti ced ime brūmahe  sa ca dṛṣṭeṣṭāviruddha ity uktaṃ prāk tatra  dyotakāś ca bhavanti nipātā iti vacanāt syācchabdasyānekāntadyotakatve 'pi na kaścid do<span type="ref-block" n="5975 r_AS-VDh#286,09_r"/>ṣaḥ sāmānyopakrame viśeṣābhidhānam iti nyāyāj jīvādipadopādānasyāpy avirodhāt syācchabdamātrayogād ane<span type="ref-block" n="5976 r_AS-VDh#286,10_r"/>kāntasāmānyapratipatter eva saṃbhavāt sūcakatvapakṣe tu gamyam artharūpaṃ prati viśeṣaṇaṃ syācchabdas tasya viśeṣaka<span type="ref-block" n="5977 r_AS-VDh#286,11_r"/>tvāt  kiṃcid vākyaṃ yena tadabhidheyaviśeṣarūpasūcakaḥ <span type="ref-block" n="5978 r_AS-VDh#286,12_r"/>syād iti na prayujyate  tatas tava bhagavataḥ kevali<span type="ref-block" n="5979 r_AS-VDh#286,13_r"/>nām api syān nipāto 'bhimata evārthayogitvād anyathānekāntārthapratipatter ayogāt </p><p n="a_394" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5980 r_AS-VDh#286,14_r"/>nanu ca kathaṃcid ityādiśabdād api bhavaty evānekāntārthapratipattiḥ satyaṃ bhavati tasya syādvacanaparyāya<span type="ref-block" n="5981 r_AS-VDh#286,15_r"/>tvāt tathā hi </p><p n="a_396" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5984 r_AS-VDh#287,03_r"/>kimo vṛttaḥ kiṃvṛttaḥ sa cāsau cidvidhiś ceti  </p><p n="a_397" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5986 r_AS-VDh#287,05_r"/>ke punaḥ saptabhaṅgāḥ ke vā nayāḥ  pūrvam eva  śāstrāntare proktā iti saṃba<span type="ref-block" n="5988 r_AS-VDh#287,07_r"/>ndhaḥ dravyārthikapravibhāgād dhi naigamasaṃgrahavyavahārāḥ paryāyārthikapravibhāgādṛjusūtrādayaḥ tatra ṛjusūtraparya<span type="ref-block" n="5989 r_AS-VDh#287,08_r"/>ntāś catvārorthanayāḥ teṣām arthapradhānatvāt śeṣās trayaḥ śabdanayāḥ śabdapradhānatvāt tatra mūlanayasya dravyā<span type="ref-block" n="5990 r_AS-VDh#287,09_r"/>rthikasya śuddhyā saṃgrahaḥ sakalopādhirahitatvena śuddhasya sanmātrasya viṣayīkaraṇāt samyag ekatvena sarvasya <span type="ref-block" n="5991 r_AS-VDh#287,10_r"/>saṃgrahaṇāt tasyaivāśuddhyā vyavahāraḥ saṃgrahagṛhītānām arthānāṃ vidhipūrvakatvavyavahāraṇāt dravyatvādiviśe<span type="ref-block" n="5992 r_AS-VDh#287,11_r"/>ṣaṇatayā svato 'śuddhasya svīkaraṇāt yat sat tad dravyaṃ guṇo vetyādivat evaṃ naigamo 'py aśuddhyā pravartate sopā<span type="ref-block" n="5993 r_AS-VDh#287,12_r"/>dhivastuviṣayatvāt sa hi tredhā pravartate dravyayoḥ paryāyayor dravyaparyāyor vā guṇapradhānabhāvena vivakṣāyāṃ <span type="ref-block" n="5994 r_AS-VDh#287,13_r"/>naigamatvāt naikaṃ gamo naigama iti nirvacanāt tatra dravyanaigamo dvedhāśuddhadravyanaigamo 'śuddhadravyanaigamaś ce<span type="ref-block" n="5995 r_AS-VDh#287,14_r"/>ti paryāyanaigamas tredhāarthaparyāyayor vyañjanaparyāyayor arthavyañjanaparyāyayoś ca naigama iti arthaparyāyanaigama<span type="ref-block" n="5996 r_AS-VDh#287,15_r"/>s tredhā jñānārthaparyāyayor jñeyārthaparyāyayor jñānajñeyārthaparyāyayoś ceti vyañjanaparyāyanaigamaḥ ṣoḍhāśabdavyañjanapa<span type="ref-block" n="5997 r_AS-VDh#287,16_r"/>ryāyayoḥ samabhirūḍhavyañjanaparyāyayor evaṃbhūtavyañjanaparyāyayoḥ śabdasamabhirūḍhavyañjanaparyāyayoḥ śabdaivaṃ<span type="ref-block" n="5998 r_AS-VDh#287,17_r"/>bhūtavyañjanaparyāyayoḥ samabhirūḍhaivaṃbhūtavyañjanaparyāyayoś ceti arthavyañjanaparyāyanaigamas tredhā ṛjusūtraśabdayoḥ <span type="ref-block" n="5999 r_AS-VDh#287,18_r"/>ṛjusūtrasamabhirūḍhayoḥ ṛjusūtraivaṃbhūtayoś ceti dravyaparyāyanaigamo 'ṣṭadhāśuddhadravyarjusūtrayoḥ śuddhadravyaśabda<span type="ref-block" n="6000 r_AS-VDh#287,19_r"/>yoḥ śuddhadravyasamabhirūḍhayoḥ śuddhadravyaivaṃbhūtayoś ca evamaśuddhadravyarjusūtrayor aśuddhadravyaśabdayor aśuddhadravyasama<span type="ref-block" n="6001 r_AS-VDh#287,20_r"/>bhirūḍhayor aśuddhadravyaivaṃbhūtayoś ceti lokasamayāvirodhenodāhāryam </p><p n="a_398" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6002 r_AS-VDh#287,21_r"/>tathā paryāyārthikasya mūlanayasyāśuddhyā tāvad ṛjusūtraḥ tasya kālakārakaliṅgabhedenāpy abhedāt śuddhyā <span type="ref-block" n="6003 r_AS-VDh#288,01_r"/>śabdas tasya kālādibhedena bhedāt śuddhitarayā samabhirūḍhas tasya paryāyabhedenāpi bhedāt śuddhitam ayaivaṃ<span type="ref-block" n="6004 r_AS-VDh#288,02_r"/>bhūtas tasya kriyābhedenāpi bhedāt iti mūlanayadbayaśuddhyaśuddhibhyāṃ bahuvikalpā nayā nayacakrataḥ pratipa<span type="ref-block" n="6005 r_AS-VDh#288,03_r"/>ttavyāḥ pūrvapūrvā mahāviṣayā uttarottarā alpaviṣayāḥ śabdavikalpaparimāṇāś ca tad evaṃ vyākhyātaḥ saptabha<span type="ref-block" n="6006 r_AS-VDh#288,04_r"/>ṅganayāpekṣaḥ syādvādo heyodeyaviśeṣakaḥ prasiddhas tam antareṇa heyasyopādeyasya ca viśeṣeṇa vyavasthānupapatteḥ <span type="ref-block" n="6007 r_AS-VDh#288,05_r"/>sarvatattvaprakāśakaś ca kevalajñānavat etad eva darśayati </p><p n="a_400" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6010 r_AS-VDh#288,08_r"/>sākṣādasākṣāt pratibhāsijñānābhyām anyasyāpratīter avastutvaprasiddheḥ ity arthaḥ  na caivam anyonyāśrayaḥ pūrvasarvajñadyo<span type="ref-block" n="6012 r_AS-VDh#288,10_r"/>titād āgamād uttarasarvajñasya kevalotpatteḥ tato 'py uttarakālam āgamadyotanāt sarvajñāgamasantānasyānāditvāt <span type="ref-block" n="6013 r_AS-VDh#288,11_r"/>kevalajñāna śiṣyopādhyāyādivat tato 'navadyo <span type="ref-block" n="6014 r_AS-VDh#288,12_r"/>nirdeśaḥ syādvādakevalajñāne sarvatattvaprakāśane iti  iti śrutasyāsarvaparyāyaviṣayatvavyavasthānam iṣyate tac caivaṃ <span type="ref-block" n="6016 r_AS-VDh#288,14_r"/>virudhyate iti sūtravirodhaṃ manyate tad ayuktaṃ paryāyāpekṣayā tadanabhidhānāt evaṃ hi bhagavatām abhiprāyo 'tra <span type="ref-block" n="6017 r_AS-VDh#288,15_r"/> 'jīvājīvāstravabandhasaṃvaranirjarāmokṣās tattvam i'ti vacanāt  syādvādakevalajñānayoḥ sarvatattvaprakāśanatvam' iti na virodhaḥ yathaiva hy āgamaḥ parasmai <span type="ref-block" n="6019 r_AS-VDh#288,17_r"/>jīvāditattvam aśeṣaṃ pratipādayati tathā kevaly apīti na viśeṣaḥ sākṣād asākṣāc ca tattvaparicchittinibandhana<span type="ref-block" n="6020 r_AS-VDh#288,18_r"/>tvāt tadbhedasya  na hi vacanāt tān prakāśayati samutpannakevalo 'pi bhagavān teṣāṃ vacanāgocara<span type="ref-block" n="6022 r_AS-VDh#288,20_r"/>tvāt tad evaṃ syādvādanayasaṃskṛtaṃ tattvajñānaṃ pramāṇanayasaṃskṛtam iti vyākhyāne syādvādaḥ pramāṇaṃ saptabhaṅgī<span type="ref-block" n="6023 r_AS-VDh#288,21_r"/> navidhir naigamādayo bahuvikalpā nayā iti saṃkṣepataḥ pratipāditaṃ vistarato 'nyatra tatprarūpaṇāt </p><p n="a_401" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6024 r_AS-VDh#289,01_r"/>saṃpratyahetuvādāgamaḥ syādvādo hetuvādo nayas tābhyāṃ saṃskṛtam alaṃkṛtaṃ tattvajñānaṃ pramāṇaṃ yuktiśāstrāvi<span type="ref-block" n="6025 r_AS-VDh#289,02_r"/>ruddhaṃ suniścitāsaṃbhavadbādhakam iti vyākhyānāntaram abhiprāyanto bhagavanto hi hetulakṣaṇam eva prakāśayanti <span type="ref-block" n="6026 r_AS-VDh#289,03_r"/>syādvādasya prakāśitatvāt </p><p n="a_403" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6029 r_AS-VDh#289,06_r"/>nīyate sādhyate gamyārtho 'neneti nayohetuḥ sa ca hetuḥ sadharmaṇaiva dṛṣṭāntadharmiṇā sādharmyāt sādhyasya <span type="ref-block" n="6030 r_AS-VDh#289,07_r"/>sādhyadharmādhikaraṇasya dharmiṇaḥ paramāgamapravibhaktasyārthaviśeṣasya śakyasyābhipretasyāprasiddhasya vivādagocara<span type="ref-block" n="6031 r_AS-VDh#289,08_r"/>tvena vyañjako na punar vipakṣeṇa sādharmyāt tena vaidharmyād evāvirodhena hetoḥ sādhyaprakāśanatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="6032 r_AS-VDh#289,09_r"/>atra  nanv atra <span type="ref-block" n="6035 r_AS-VDh#289,12_r"/>saṃkṣepāt tathābhidhāne 'pi trailakṣaṇyaṃ śakyam upadarśayituṃ pañcāvayavavat satyam etat kevalaṃ  na punas tādātmyatadu<span type="ref-block" n="6039 r_AS-VDh#289,16_r"/>tpattī pratibandhaḥ saṃyogādivat tadabhāve 'pi hetoḥ sādhyābhāvāsaṃbhavaniyamanirṇayalakṣaṇasya bhāve gamakatva<span type="ref-block" n="6040 r_AS-VDh#289,17_r"/>siddheḥ śītācale vidyutpātaḥ kedāre kalakalāyitatvād ityādivat saty api ca tadutpattyādipratibandhe 'nya<span type="ref-block" n="6041 r_AS-VDh#289,18_r"/>thānupapannatvābhāve gamakatvāsaṃbhavāt sa śyāmas tatputratvād itara tatputravad ityādivat asty atra dhūmo 'gner mahāna<span type="ref-block" n="6042 r_AS-VDh#289,19_r"/>savad ityādivac ca sakalavipakṣavyāvṛttiniścayābhāvād asyāgamakatve 'nyathānupapannatvaniścayābhāvād evāgamakatva<span type="ref-block" n="6043 r_AS-VDh#289,20_r"/>m uktaṃ syāt iti tasyaiva lakṣaṇatvam astu sakalasamyagdhetubhedeṣu kāryasvabhāvānupalambheṣv iva pūrvavatśeṣava<span type="ref-block" n="6044 r_AS-VDh#289,21_r"/>tsāmānyato dṛṣṭeṣu vītāvītatadubhayeṣu saṃyogisamavāyaikārthasamavāyivirodhiṣu bhūtādiṣu pravartamānasya <span type="ref-block" n="6045 r_AS-VDh#289,22_r"/>pakṣavyāpinaḥ sarvasmāc ca vipakṣād asiddhād ihetvābhāsaprapañcād vyāvartamānasyānyathānupapannatvasya hetulakṣaṇatvo<span type="ref-block" n="6046 r_AS-VDh#289,23_r"/>papatteḥ tathāvidhasyāpi tadalakṣaṇatve hi na kiṃcit kasyacil lakṣaṇaṃ syād iti lakṣyalakṣaṇabhāva evocchidyeta <span type="ref-block" n="6047 r_AS-VDh#289,24_r"/>sati cānyathānupapannatve pratipādyāśayavaśāt prayogaparipāṭī pañcāvayavādir api na nivāryate iti tattvārthā<span type="ref-block" n="6048 r_AS-VDh#290,01_r"/>laṅkāre vidyānandamahodaye ca prapañcataḥ prarūpitam  tad eva hi syādvādapravibhakto 'rthaḥ prādhānyātsarvāṅgavyāpitvāt  iti nayasāmānyalakṣaṇam apy anena darśitam iti <span type="ref-block" n="6051 r_AS-VDh#290,04_r"/>vyākhyāyate  kiṃ punar vastu syād ity āhuḥ </p><p n="a_405" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6056 r_AS-VDh#290,09_r"/> vastu 'guṇaparyayavaddravyam' iti vacanāt <span type="ref-block" n="6058 r_AS-VDh#290,11_r"/>kaḥ punas teṣāṃ samuccayo nāmeti cet kathaṃcid avibhrāṅbhāvasaṃbandha ity ācakṣate tato 'nyasya samuccayasya <span type="ref-block" n="6059 r_AS-VDh#290,12_r"/>saṃyogāder asaṃbhavāt dravyaparyāyaviśeṣāṇām na caivam ekam eva dravyaṃ nayopanayaikāntaparyāyāṇāṃ tattādātmyā<span type="ref-block" n="6060 r_AS-VDh#290,13_r"/>d ity ārekitavyaṃ tatas teṣāṃ kathaṃcid bhedādanekatvam iti vacanāt tarhy anekam evāstu tādātmyavirodhād anekastha<span type="ref-block" n="6061 r_AS-VDh#290,14_r"/>syety api na śaṅkitavyaṃ kathaṃcit tādātmyasyāśakyavivecanatvalakṣaṇasyāvirodhāt tathāpratīteḥ kevalaṃ  tadanekadhā tataḥ sūktaṃ trikālavartinayopanayaviṣayaparyāyaviśeṣasamūho dravyam e<span type="ref-block" n="6063 r_AS-VDh#290,16_r"/>kānekātmakaṃ jātyantaraṃ vāstv iti atra parārekām upadarśya pariharantaḥ sūrayaḥ prāhuḥ </p><p n="a_407" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6066 r_AS-VDh#290,19_r"/> nirapekṣāṇām eva nayānāṃ <span type="ref-block" n="6067 r_AS-VDh#290,20_r"/>mithyātvāt tadviṣayasamūhasya mithyātvopagamāt sāpekṣāṇāṃ tu sunayatvāt tadviṣayāṇām arthakriyākāritvāt tatsa<span type="ref-block" n="6068 r_AS-VDh#290,21_r"/>mūhasya vastutvopapatteḥ  <span type="ref-block" n="6070 r_AS-VDh#291,01_r"/> vyatiriktapratipattiprakārāṇām asaṃbhāvāt </p><p n="a_408" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6072 r_AS-VDh#291,03_r"/>nanv evam anekāntātmārthaḥ kathaṃ vākyena niyamyate yataḥ pratiniyate viṣaye pravṛttir lokasya syād ity ārekā<span type="ref-block" n="6073 r_AS-VDh#291,04_r"/>yām idam abhidadhate </p><p n="a_410" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6076 r_AS-VDh#291,07_r"/> yad vivādādhyāsitaṃ <span type="ref-block" n="6077 r_AS-VDh#291,08_r"/>vastu tat sarvaṃ dharmi pratyeyam aprasiddhaṃ sādhyam iti vacanāt tasyānekāntātmakatvena vivādādhyāsitatvāt <span type="ref-block" n="6078 r_AS-VDh#291,09_r"/>sādhyatvopapatteḥ arthakriyākāritvād iti hetur asiddhatvādidoṣānāśrayatvāt pradhānaikalakṣaṇayogāc ca svavi<span type="ref-block" n="6079 r_AS-VDh#291,10_r"/>ṣayākārasaṃvittivad ity udāharaṇaṃ tathā vādiprativādisiddhatvāt saugatasya citrākāraikasaṃvedanopagamāt <span type="ref-block" n="6080 r_AS-VDh#291,11_r"/>yaugānām īśvarajñānasya svārthasaṃvedino mecakajñānatvopagamāt kāpilānām api svarūpabuddhyadhyavasitārthasaṃve<span type="ref-block" n="6081 r_AS-VDh#291,12_r"/>dinaḥ svasaṃvedanasyeṣṭeḥ śrotriyāṇām api phalajñānasya svasaṃvedino 'rthaparicchittirūpasya prasiddheḥ cārvākasyāpi <span type="ref-block" n="6082 r_AS-VDh#291,13_r"/>pratyakṣasya vedanasya svārthaparicchedino 'bhyupagamanīyatvāt samyag idaṃ sādhanavākyam tathā d iti atrāpi vivādāpannaṃ vastuta<span type="ref-block" n="6084 r_AS-VDh#291,15_r"/>ttvaṃ dharmi parādhyāropitaikāntatvena pratiṣedhyaṃ kvacit sata ivāropitasyāpi pratiṣedhyatvasiddher anyathā kasya<span type="ref-block" n="6085 r_AS-VDh#291,16_r"/>cit paramatapratiṣedhāyogāt sata eva saṃjñinaḥ pratiṣedho nāsataḥ ity asyāpy avirodhāt samyag ekānte prasi<span type="ref-block" n="6086 r_AS-VDh#291,17_r"/>ddhasya rūpasya sāpekṣasya nirapekṣatvenāropitasya kvacit pratiṣedhāt 'sarvathā tadarthakriyābhāvāt' iti hetu<span type="ref-block" n="6087 r_AS-VDh#291,18_r"/>r vyāpakānupalabdhirūpatvāt gaganakusumādivad ity udāharaṇaṃ sādhyasādhanāvaikalyād gaganakusumāder atyantābhāva<span type="ref-block" n="6088 r_AS-VDh#291,19_r"/>sya parair ekāntavasturūpatvasarvathārthakriyākāritvayor aniṣṭeḥ itīdam api śreyaḥ sādhanavākyam viśeṣeṇa puna<span type="ref-block" n="6089 r_AS-VDh#291,20_r"/> etena viśeṣato 'nekāntātmakaḥ pariṇā<span type="ref-block" n="6090 r_AS-VDh#291,21_r"/>myātmārthakriyākāritvāt pradhānavad ityādy upadarśitam  tathānyathā ca tasyāvaśyaṃbhāvasamarthanāt  viśeṣyam eva  dheḥ <span type="ref-block" n="6092 r_AS-VDh#292,01_r"/>pratiṣedharahitasya pratiṣedhasya ca vidhirahitasya viśeṣaṇatvanirākaraṇāt tadubhayarahitasya ca viśeṣyatvaviro<span type="ref-block" n="6093 r_AS-VDh#292,02_r"/>dhāt khapuṣpavat  tato na teṣāṃ paunaruktyaṃ yena saptabhaṅgīvidhir anavadyo na syāt </p><p n="a_411" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6095 r_AS-VDh#292,04_r"/>vidhinaiva vastutattvaṃ vākyaṃ niyamayati sarvathety ekānte dūṣaṇam upadarśayanti </p><p n="a_413" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6098 r_AS-VDh#292,07_r"/> samāyātaṃ svaśirastāḍaṃ pūtkurva<span type="ref-block" n="6099 r_AS-VDh#292,08_r"/>to 'pi tadatadrūpatayaiva pratīteḥ tad uktaṃ 'viruddham api saṃsiddhaṃ tadatadrūpavedanam yadīdaṃ svayam arthebhyo <span type="ref-block" n="6100 r_AS-VDh#292,09_r"/><span resp="?" rend="underline">rocate tatra ke vayam</span> <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> ' iti tac ca  vidhye<span type="ref-block" n="6101 r_AS-VDh#292,10_r"/>kānte pratiṣedhaikāntābhāvasyeṣṭasyānabhidhānāt tadabhidhāne vā vidhyekāntapratipādanavirodhāt na ca <span type="ref-block" n="6102 r_AS-VDh#292,11_r"/>mṛṣāvākyais tattvārthadeśanā yuktimatī iti  </p><p n="a_414" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6104 r_AS-VDh#292,13_r"/>pratiṣedhamukhenaivārthaṃ vākyaṃ niyamayatīty ekānto 'pi na śreyān iti pratipādayanti </p><p n="a_416" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6107 r_AS-VDh#292,16_r"/> na punas tadapratipāda<span type="ref-block" n="6108 r_AS-VDh#292,17_r"/>yantī svārthasāmānyapratipādanatadanyanirākaraṇayor a sāmānya<span type="ref-block" n="6110 r_AS-VDh#292,19_r"/>parihāreṇa  <span type="ref-block" n="6111 r_AS-VDh#292,20_r"/>vidhyekāntavad anyāpohaikāntasya prāg eva vyāsena nirastatvāt bhūyo 'py anyāpohavādinam āśaṅkya nirākurvate </p><p n="a_418" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6114 r_AS-VDh#292,23_r"/> satsāmānyavān  viśeṣam a <span type="ref-block" n="6115 r_AS-VDh#293,01_r"/>kim anyavyāvṛttir uta tathā vikalpaḥ  'nyāpoha iṣyate iti cet  'nyāpoho 'stu  tato nānyā<span type="ref-block" n="6118 r_AS-VDh#293,04_r"/>pohaḥ śabdārthaḥ siddhyati yena tatra pravartamānāstītyādisāmānyavāg mṛṣaiva na syāt tataḥ syātkāraḥ <span type="ref-block" n="6119 r_AS-VDh#293,05_r"/>satyalāñchano mantavyaḥ svābhipretārthaviśeṣaprāpteḥ sarvo hi pravartamānaḥ kutaścid vacanāt kvacit svarūpādinā <span type="ref-block" n="6120 r_AS-VDh#293,06_r"/>santam abhipretam arthaṃ prāpnoti na pararūpādinānabhipretaṃ pravṛttivaiyarthyāt svarūpeṇeva pararūpeṇāpi sattve <span type="ref-block" n="6121 r_AS-VDh#293,07_r"/>sarvasyābhipretatvaprasaṅgāt parātmaneva svātmanāpy asattve sarvasyābhipretatvābhāvāt svayam abhipretasyāpy anabhipreta<span type="ref-block" n="6122 r_AS-VDh#293,08_r"/>tvaprasakteś ca  bhagavān samanta<span type="ref-block" n="6123 r_AS-VDh#293,09_r"/>bhadrasvāmī </p><p n="a_420" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6126 r_AS-VDh#293,12_r"/> sarvatraitāvanmātralakṣaṇatvāt vidheyatvasya nahi parivṛḍha <span type="ref-block" n="6127 r_AS-VDh#293,13_r"/>bhayāder anabhipretasyāpi vidhāne vidheyatvaṃ yuktaṃ vītarāgasyāpi tatkṛtabandhaprasaṅgāj janāpavādānuṣaṅgāc ca <span type="ref-block" n="6128 r_AS-VDh#293,14_r"/>nāpy abhipretasyāpy avidhāne 'vidheyatvaṃ tadyogyatāmātrasiddher anyathā vidhānānarthakyāt tata evābhiprāyaśūnyā<span type="ref-block" n="6129 r_AS-VDh#293,15_r"/>nāṃ kiṃcid apy akurvatāṃ na kiṃcid vidheyaṃ nāpi heyam abhipretyahānābhāvād upekṣāmātrasiddheḥ tadviparītānāṃ tu <span type="ref-block" n="6130 r_AS-VDh#293,16_r"/>kiṃcid vidheyaṃ tac ca  pratiṣedhyair īpsitārthāṅgatvāt tasya tadvirodhe svayam īpsitārtha<span type="ref-block" n="6131 r_AS-VDh#293,17_r"/>hetutvāsaṃbhavāt  na hi svārthajñānayo<span type="ref-block" n="6132 r_AS-VDh#293,18_r"/>r anyonyāvinābhāvo 'siddhaḥ svajñānam antareṇārthajñānānupapatteḥ kuṭavat svajñāne evārthajñānaghaṭanāt sarvajñajñā<span type="ref-block" n="6133 r_AS-VDh#293,19_r"/>navat nahīśvarasyāpi svajñānābhāvaḥ sarvajñatvavirodhāt svasaṃviditajñānābhyupagamasyāvaśyaṃbhāvāt nāpi <span type="ref-block" n="6134 r_AS-VDh#293,20_r"/>viṣayākārajñānam antareṇa svajñānaṃ svākārasyārthasya paricchedyatvavirodhāt svajñānābhāvaprasaṅgāt tadanavadya<span type="ref-block" n="6135 r_AS-VDh#293,21_r"/>m udāharaṇaṃ prakṛtaṃ sādhayati yathaiva ca vidheyaṃ pratiṣedhyāvirodhi siddham īpsitārthāṅgaṃ tathaivādeyaheyatvaṃ <span type="ref-block" n="6136 r_AS-VDh#293,22_r"/>vastuno nānyathā vidheyaikānte kasyacid dheyatvavirodhāt pratiṣedhyaikānte kasyacid ādeyatvavirodhāt na hi <span type="ref-block" n="6137 r_AS-VDh#293,23_r"/>sarvathā vidheyam eva sarvathā pratiṣedhyaṃ syādvādino 'bhipretaṃ yenobhayātmakatve evādeyaheyatvaṃ na syāt kathaṃci<span type="ref-block" n="6138 r_AS-VDh#293,24_r"/>d vidhipratiṣedhayos tādātmyopagamāt  yathaiva hi vidheyo 'stitvādiviśeṣaḥ svātmanā vidheyo na pratiṣedhyātmaneti syād vidheyaḥ siddhaḥ <span type="ref-block" n="6140 r_AS-VDh#293,26_r"/>pratiṣedhyātmaviśeṣaś ca vidheyātmanā pratiṣedhyo na pratiṣedhyātmanā iti syāt pratiṣedhyaḥ syād apratiṣedhyo 'nyathā <span type="ref-block" n="6141 r_AS-VDh#294,01_r"/>vyāghātāt tathaiva jīvādyarthaḥ syād vidheyaḥ syāt pratiṣedhyaḥ iti saptabhaṅgīsamāśrayāt syādvādasya prakriya<span type="ref-block" n="6142 r_AS-VDh#294,02_r"/>māṇasya samyak sthitiḥ sarvatra yuktiśāstrāvirodhāt bhāvaikāntādiṣv eva tadvirodhasamarthanāt tato <span type="ref-block" n="6143 r_AS-VDh#294,03_r"/>bhagavann anavadyam adhyavasitam asmābhiḥ sa tvam evāsi nirdoṣo yuktiśāstrāvirodhivāktvād iti tad evaṃ prārabdha<span type="ref-block" n="6144 r_AS-VDh#294,04_r"/>nirvahaṇam ātmanas tatphalaṃ ca sūrayaḥ prakāśayanti </p><p n="a_422" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6147 r_AS-VDh#294,07_r"/> devāgamākhye  śāstre <span type="ref-block" n="6148 r_AS-VDh#294,08_r"/> hitam icchatāṃ  <span type="ref-block" n="6149 r_AS-VDh#294,09_r"/>mukhyato niḥśreyasasyaiva hitatvāt tatkāraṇatvena ratnatrayasya ca hitatvaghaṭanāt tadicchatām eva na punas ta<span type="ref-block" n="6150 r_AS-VDh#294,10_r"/>danicchatām a tathā <span type="ref-block" n="6151 r_AS-VDh#294,11_r"/>mokṣakāraṇānuṣṭhānāt mokṣaprāptyupapatteḥ samyagmithyopadeśārthaviśeṣapratipattaye yuktātmamīmāṃsā bhagavatām ā<span type="ref-block" n="6152 r_AS-VDh#294,12_r"/>cāryāṇāṃ parahitasaṃpādanapravaṇahṛdayatvāt darśanāviśuddhipravacanavātsalyamārgaprabhāvanāparatvāc ca tataḥ para<span type="ref-block" n="6153 r_AS-VDh#294,13_r"/>mārhantyalakṣmīparisamāpteḥ svārthasaṃpattisiddhiḥ samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārga iti samyagupadeśaḥ <span type="ref-block" n="6154 r_AS-VDh#294,14_r"/>tadanyatamāpāye mokṣasyānupapatteḥ samarthanāt 'jñānena cāpavargaḥ' ityādimithyopadeśas tasya dṛṣṭeṣṭaviruddha<span type="ref-block" n="6155 r_AS-VDh#294,15_r"/>tvasādhanāt tayor arthaviśeṣaḥ satyetaraviṣayabhedaḥ samyagdarśanādimithyādarśanādiprayojanabhedo vā tadbhāvanā<span type="ref-block" n="6156 r_AS-VDh#294,16_r"/>viśeṣo vā mokṣabandhaprasiddhibhedo vā tasya pratipattir upādeyatvena heyatvena ca śraddhānam adhyavasāyaḥ samā<span type="ref-block" n="6157 r_AS-VDh#294,17_r"/>caraṇaṃ cocyate tasyai samyagmithyopadeśārthaviśeṣapratipattaye śāstrārambhe 'bhiṣṭutasyāptasya mokṣamārgapraṇetṛtayā <span type="ref-block" n="6158 r_AS-VDh#294,18_r"/>karmabhūbhṛdbhettṛtayā viśvatattvānāṃ jñātṛtayā ca bhagavadarhatsarvajñasyaivānyayogavyavacchedena vyavasthāpanaparā <span type="ref-block" n="6159 r_AS-VDh#294,19_r"/>parīkṣeyaṃ vihitā iti svābhipretārthanivedanam ācāryāṇām āryair vicārya pratipattavyam </p><p n="a_423" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6160 r_AS-VDh#294,20_r"/>atra śāstraparisamāptau kecid idaṃ maṅgalavacanam anumanyante </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6161 r_AS-VDh#294,21_r"/>jayati jagati kleśāveśaprapañcahimāṃśumān </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6162 r_AS-VDh#294,22_r"/>vihataviṣamaikāntadhvāntapramāṇanayāṃśumān </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6163 r_AS-VDh#294,23_r"/>yatipatirajo yasyādhṛṣyān matāmbunidher lavān </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6164 r_AS-VDh#294,24_r"/>svamatamatayas tīrthyā nānā pare samupāsate <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_425" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6165 r_AS-VDh#294,25_r"/>śrīmadakalaṅkadevāḥ punar idaṃ vadanti </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6166 r_AS-VDh#294,26_r"/>śrīvardhamānam akalaṅkam anindyavandya</l><l rend="center-bold"><span type="ref-block" n="6167 r_AS-VDh#294,27_r"/>pādāravindayugalaṃ praṇipatya mūrdhnā </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6168 r_AS-VDh#294,28_r"/>bhavyaikalokanayanaṃ paripālayantaṃ </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6169 r_AS-VDh#294,29_r"/>syādvādavartma pariṇaumi samantabhadram <ref type="no-in-dandas" rend="a"> </ref> </l><p n="a_427" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6170 r_AS-VDh#295,01_r"/>iti parāparagurupravāhaguṇagaṇasaṃstavasya maṅgalasya prasiddher vayaṃ tu svabhaktivaśād evaṃ nivedayāmaḥ </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="6171 r_AS-VDh#295,02_r"/>yenāśeṣakunītivṛttisaritaḥ prekṣāvatāṃ śoṣitāḥ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="6172 r_AS-VDh#295,03_r"/>yad vāco 'py akalaṅkanītirucirās tattvārthasārthadyutaḥ </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="6173 r_AS-VDh#295,04_r"/>sa śrīsvāmisamantabhadrayatibhṛd bhūyād vibhur bhānumān </l><l rend="center"> <span type="ref-block" n="6174 r_AS-VDh#295,05_r"/>vidyānandaghanaprado 'naghadhiyāṃ syādvādamārgāgraṇīḥ </l><p rend="center" ana="trailer" n="a_429"> <span type="ref-block" n="6175 r_AS-VDh#295,06_r"/>ityāptamīmāṃsālaṃkṛtau daśamaḥ paricchedaḥ </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6176 r_AS-VDh#295,07_r"/>śrīmadakalaṅkaśaśadharakulavidyānandasaṃbhavā bhūyāt </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6177 r_AS-VDh#295,08_r"/>gurumīmāṃsālaṃkṛtir aṣṭasahasrī satām ṛddhyai </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6178 r_AS-VDh#295,09_r"/>vīrasenākhyamokṣage cāruguṇānarghyaratnasindhugirisatatam </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6179 r_AS-VDh#295,10_r"/>sāratarāt madhyānage māramadāmbhodapavanagirigahvarāyitu </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6180 r_AS-VDh#295,11_r"/>kaṣṭasahasrīsiddhā sāṣṭasahasrīyam atra me puṣyāt </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="6181 r_AS-VDh#295,12_r"/>śaśvadabhīṣṭasahasrīṃ <span resp="?" rend="underline">kumāraseno</span>ktivardhamānārthā </l><p rend="center-bold" ana="trailer-final" n="a_431"> <span type="ref-block" n="6182 r_AS-VDh#295,13_r"/>iti granthaḥ samāptaḥ </p></body></text></TEI>
