<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title ana="actual">Vidyānandin's Patraparīkṣā</title><title type="subtitle" subtype="digital-edition" ana="potential">Digital edition based on Gajādharalāl Jaina's 1913 printed edition</title><title type="subtitle" subtype="bare-text">Bare text of Trikha's 2025 edition</title></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 21, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Print edition: Vidyānandasvāmi-viracitā ... Āptaparīkṣā Patraparīkṣā ca Gajādharalālajainaśāstriṇā sampādite. (Sanātanajainagranthamālā 1). Kāśī 1913.</bibl><bibl type="base-resource">Plain text: <span target="PaP-HT-t.html">dcv/Patraparīkṣā/PaP-HT-t</span></bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p rend="measured"><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Patraparīkṣā</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">PaP</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">PaP-HT‑b</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Trikha (HT) in 2025. </seg><seg type="derivat" subtype="bare-text">The resource renders the bare text (b) only. </seg><seg type="thanks">H. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for <span type="organisation">South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna,</span> and for the <span type="organisation">Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences.</span> Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is especially grateful to the late Helmut Krasser for financing the capture of the printed edition. </seg></p></projectDesc></encodingDesc></teiHeader><text type="plain-text"><body><span type="ref-block" n="1 r_PaP-HT#1_r"/><l rend="blocked">śrīvarddhamānam ānutya syādvādanyāyanāyakaṃ </l><l rend="blocked">prabuddhāśeṣatattvārthaṃ patravākyaṃ vicāryate </l><p corresp="PaP/GL/1547739253" n="a_2 b_2" rend="measured"><span type="ref-block" n="2 r_PaP-HT#2_r"/><s type="Q"><w type="Q">kasmāt</w> punaḥ śrīvarddhamānam arhaṃtaṃ bhagavaṃ taṃ syādvādanyāyanāyakaṃ prakarṣeṇa sākṣādbuddhāśeṣadravyaparyāyātmajīvādipadārtham evānutya patravākyam ācāryaparaṃparayā vicarat vicāryate </s> nanv akṣapādādyekāṃtavādinām anyatamam ity atrocyate </p><span type="ref-block" n="3 r_PaP-HT#3_r"/><l rend="blocked">naikāṃtavādināṃ patravākyaṃ saṃbhavadarthakaṃ </l><l rend="blocked">tattattvādhigamopāyaprakāśarahitatvataḥ </l><l rend="blocked">yat tu saṃbhavadarthātmā na tat tādṛkṣam īkṣitaṃ </l><l rend="blocked">yathā syādvādabhṛdvākyaṃ tadṛkvedaṃ na tat tathā </l><p n="a_4 b_4" rend="measured"><span type="ref-block" n="4 r_PaP-HT#4_r"/><seg type="PR"><w>nanv</w></seg> <q>akṣapādādīnāṃ patravākyaṃ tāvan <w ana="na"/></q><seg type="ES">nety</seg> <seg type="PO"><w ana="iti"/><seg type="ES"/> ayuktaṃ </seg> <phr>tasya prasiddhāvayavatvena prasiddhatvāt devadattādivākyavat</phr><corr> </corr><s>nāpi tad<corr> </corr>asaṃbhavadarthakaṃ sveṣṭasyārthasya sādhakatvāt </s> na cāsādhugūḍhapadaprāyam api patram āsajyate <phr>sādhugūḍhapadaprāyasyaiva nirākulasya tasya tair āveditatvāt </phr><seg type="PR">tad ucyate </seg> </p><span type="ref-block" n="5 r_PaP-HT#5_r"/><l rend="blocked">prasiddhāvayavaṃ vākyaṃ sveṣṭasyārthasya sādhakaṃ </l><l rend="blocked">sādhugūḍhapadaprāyaṃ patram āhur anākulaṃ </l><p n="a_6 b_6" rend="measured"><span type="ref-block" n="6 r_PaP-HT#6_r"/><s type="Q"><w type="Q">kathaṃ</w> punaḥ prasiddhāvayavatvādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ vākyaṃ patraṃ nāma <phr>tasya śrutipathasamadhigamyapadasamudāyaviśeṣarūpatvāt patrasya tadviparītākāratvāt</phr><corr> </corr></s> <s>na ca yad yato 'nyat tat tena vyapadiśyate 'tiprasaṃgāt<corr> </corr></s> <s>nīlādayo <corr>'</corr>pi hi kaṃbalādibhyo 'nye <corr> </corr>na te nīlādivyapadeśahetavaḥ <phr>teṣāṃ tad<corr>v</corr>yapadeśahetutayā pratīyamānatvāt kirīṭādīnāṃ puruṣe tadvyapadeśahetutvavat tadyogāt tatra matvarthīyavidhānāt </phr></s> nīlādayaḥ saṃti yeṣāṃ te nīlādayaḥ kaṃbalādaya <seg type="PO">iti</seg> guṇavacanebhyo matvarthīyasyābhāvaprasiddher <seg type="PO">iti cet</seg> upacaritopacārād <seg type="PO">iti kramaḥ </seg> śrotrapathaprasthāyino hi śabdātmakasya padasamudāyaviśeṣarūpasya lipyām upacāraḥ tatra tasya janair āropyamāṇatvāt lipyupacaritavākyasyāpi patre samupacaryamāṇatvāt tatra likhitasya patrasthatvāt tadupacaritopacārāt patravyapadeśasiddheḥ<corr> </corr> na ca yad yato 'nyat tat tenopacārād upacāropacārāt vā vyapadeṣṭum aśakyaṃ śakrād anyatra vyavahartṛjane śakrābhiprāye sphuṭam upacāradarśanāt tato 'nyatrāpi kāṣṭādāv upacāropacārāt śakravyapadeśasiddheḥ<corr> </corr> tad uktaṃ </p><span type="ref-block" n="7 r_PaP-HT#7_r"/><l rend="blocked">mukhyaṃ śabdātmakaṃ vākyaṃ lipyām āropyate janaiḥ </l><l rend="blocked"> patrasthatvāt tu tat patram upacāropacārataḥ </l><p n="a_8 b_8" rend="measured"><span type="ref-block" n="8 r_PaP-HT#8_r"/>athavā prakṛtavākyasya mukhyata eva patravyapadeśa iti nigadāmaḥ<corr> </corr> padāni trāyaṃte gopyaṃte rakṣyaṃte parebhyaḥ prativādibhyaḥ svayaṃ vijigīṣuṇā yasmin vākye tat patram iti patraśabdasya nirvacanasiddheḥ tathā loke vyavaharttari śāstre ca guruparvakramāyāte pratīteḥ<corr> </corr> na ca padāni viniścitapadasvarūpatadabhidheyatattvebhyaḥ parebhyas trātum aśakyāny eva kutaścid varṇaviparyāsanādeḥ prakṛtipratyayādigopanād vā tattrāṇasaṃbhavāt padagūḍhādikāvyavat<corr> </corr>tad uktaṃ </p><span type="ref-block" n="9 r_PaP-HT#9_r"/><l rend="blocked">trāyaṃte vā padāny asmin parebhyo vijigīṣuṇā </l><l rend="blocked"> kutaścid iti patraṃ syāl loke śāstre ca rūḍhitaḥ </l><p n="a_10 b_10" rend="measured"><span type="ref-block" n="10 r_PaP-HT#10_r"/>na caivamasādhupadāspadamapi vākyaṃ patramāsajyatesuspaṣṭapadameva vā sādhugūḍhapadaprāyamitivacanāttaduktaṃ </p><span type="ref-block" n="11 r_PaP-HT#11_r"/><l rend="blocked">nacāsādhupadaṃ vākyaṃ praspaṣṭapadameva vā </l><l rend="blocked">sādhugūḍhapadaprāyamiti tasya viśeṣaṇāt </l><p n="a_12 b_12" rend="measured"><span type="ref-block" n="12 r_PaP-HT#12_r"/>padapādādigūḍhakāvyamevaṃ patraṃ prāpnoti iti cennaprasiddhāvayavatvena viśiṣṭasya patratvavacanāt na hipadagūḍhādikāvyaṃ pramāṇasiddhapratijñādyavayavaviśeṣaṇatayākiṃcitprasiddhaṃ tasya tathā prasiddhaupatravyapadeśasiddheravādhitatvāttaduktaṃ </p><span type="ref-block" n="13 r_PaP-HT#13_r"/><l rend="blocked">padagūḍhādikāvyaṃ ca naivaṃ patraṃ prasajyate </l><l rend="blocked">prasiddhāvayavatvena viśiṣṭasyābhidhānataḥ </l><p n="a_14 b_14" rend="measured"><span type="ref-block" n="14 r_PaP-HT#14_r"/>svayamiṣṭasyārthasyāsādhakamapi tādṛgvākyaṃpatramevamāsaktamiti cenna sveṣṭārthasādhanasyaivehapatravicāre patratvavacanāt tadapyabhihitaṃ </p><span type="ref-block" n="15 r_PaP-HT#15_r"/><l rend="blocked">sveṣṭhārthāsādhanasyāpi naivaṃ patratvamāpatet </l><l rend="blocked">sveṣṭārthasādhanasyaiva patratvavacanādiha </l><p n="a_16 b_16" rend="measured"><span type="ref-block" n="16 r_PaP-HT#16_r"/>tato nākṣapādādīnāmekāṃtavādināṃpatravākyamasaṃbhavadarthakaṃ iti kecittadasatyathoktalakṣaṇasya patravākyasya teṣāṃvicāryamāṇasyāvyavasthiteḥ tathāhi nākṣapādasyatāvadyathoktalakṣaṇaṃ patravākyaṃ saṃbhavati prasiddhāvayavatvasya virahātsugatādīnāmiva tadavayavāhipratijñādayaḥ paṃcākṣapādenābhidhīyaṃtepratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanānyavayavā itisūtrapraṇayanāt tatrāgamaḥ pratijñā viśvataścakṣuritiviśvato mukho viśvato bāhuriti viśvataḥ pātsaṃbāhubhyāṃ dhamati saṃpatattrairdyāvābhūmī janayandevaeka iti yathā āgamārtho vā pratijñā vivādādhyāsitamupalabdhimatkāraṇakamiti yathāheturanumānaṃ tena pratijñātārthasyānumīyamānatvāt kāryatvāditi yathā udāharaṇaṃ pratyakṣaṃ vādiprativādinoryatrabuddhisāmyaṃ tadudāharaṇamiti vacanāt vastrādivaditi yathā upanayamupamānaṃ dṛṣṭāṃtaḥ dharmisādhyadharmiṇoḥ sādṛśyāt prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānamiti vacanāt yatkāryaṃ tadupalabdhimatkāraṇakaṃ dṛṣṭaṃ yathā vastrāditathā ca vivādādhyāsitamiti yathāsarveṣāmekaviṣayatvapradarśanaphalaṃ nigamanaṃtasmādupalabdhimatkāraṇakamiti yathāāgamānumānapratyakṣopamānavat phalasamudāyarūpatvātpaṃcānāmavayavānāmiti vyākhyānāt na caitepaṃcāvayavāḥ pramāṇato vicāryamāṇā vipaściccetasi suniścitāścakāsati patravākyābhāse'pi saṃbhavāt teṣāṃpakṣadharmatvasapakṣesatvavipakṣāsatvamātrāṇāmivatrayāṇāmavayavānāṃ sugatasaṃmatānāṃ vītādīnāmivakapilavikalpitānāṃ tadabhāve'pi patravākyasya svārthasādhanasyadarśanāt sādhyāvinābhāvaniyamaniścayalakṣaṇādeva hetoḥsādhyaprasiddheḥ taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="17 r_PaP-HT#17_r"/><l rend="blocked">na caivaṃ lakṣaṇaṃ patramakṣapādasya yujyate </l><l rend="blocked">prasiddhāvayavatvasya virahātsugatādivat </l><l rend="blocked">patrasyāvayavāḥ paṃca pratijñādaya ityasat </l><l rend="blocked">patrābhāse'pi sadbhāvātteṣāṃ trairūpamātravat </l><l rend="blocked">tadabhāve'pi patrasya svārthasādhanatekṣaṇāt </l><l rend="blocked"> hetoḥsādhyāvinābhāvaniyamātmakato yathā </l><l rend="blocked">satsatsaditisaṃkṣepātsādhyasādhanadarśanaṃ </l><l rend="blocked"> vyāptyāḥsāmarthyataḥ sarvanāmābhāve'pi niścitaṃ </l><p n="a_18 b_18" rend="measured"><span type="ref-block" n="18 r_PaP-HT#18_r"/>nanu ca yatkṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭa ityādausati sarvanāmaprayoge vyāptyā sādhyasādhanavacanamupalabdhaṃ na punarasati yataḥ satsadityatrasarvanāmaprayogābhāve'pi saṃkṣepatastatsiddhyetdharmiṇaścāvacanamihāyuktaṃ agniratradhūmādityādiṣudharmivacanadarśanāditi kaścit so'pyanālocitavacanapathaḥsāmarthyādgamyamānasya sarvanāmno prayogevirodhavaidhuryāt paṃcāvayavavādinaḥsādharmyāvayavavyākhyānādarthatogamyamānānāṃ vaidharmyāvayavānāmiva kvacidavaśyaṃ tatprayoge paṃcāvayavavacanenyūnatānuṣaṃgāt avayavavādināṃ bauddhānāṃ tryaṃśasya hetorbhāṣaṇāt sāmarthyato gamyamānānāṃ pratijñādīnāmivatatprayoge svayamasādhanāṃgavacanasya nigrahādhikaraṇasya tairabhidhānāt tata eva dharmiṇo'pyavacanamitisaṃkṣiptapatravākyena viruddhyate tasyaparīkṣādakṣairakṣūṇatayopalakṣitatvāttaduktaṃ </p><span type="ref-block" n="19 r_PaP-HT#19_r"/><l rend="blocked">vaidharmyāvayavā yadvatpaṃcāvayavavādinaḥ </l><l rend="blocked">sādharmyāvayavākhyānādgamyaṃte'rthādabhāṣitāḥ </l><l rend="blocked">pratijñāyāśca keṣāṃciddhetostryaṃśasya bhāṣaṇāt </l><l rend="blocked">sāmarthyādgamyamānatvānna prayojyā yathaiva tu </l><l rend="blocked">tathā sāmarthyagamyatvātsarvanāmnopyabhāṣaṇaṃ </l><l rend="blocked">kvacidiṣṭaṃ parīkṣāyāṃ dakṣairddharmiṇa eva ca </l><p n="a_20 b_20" rend="measured"><span type="ref-block" n="20 r_PaP-HT#20_r"/>nanvevaṃ kvacidapi pratijñādiprayoge na syādvādināṃyuktarūpobhavet tasya sāmarthyādgamyamānatvātsarvanāmavaditi na manīṣibhirmanasi nidheyaṃ teṣāṃpratipādyānurodhena prayogopagamāt yathaiva hikasyacitpratibodhyasyānurodhena sādhanavākyesaṃdhābhidhīyate dṛṣṭāṃtādikamapi na caivaṃsādhanasyaikalakṣaṇatvaṃ svayaṃ parīkṣitamapakṣipyate tato'nyāṃśānāṃ satāmapitallakṣaṇatvāpāyātsādhanābhāsepitatsaṃbhavādasādhāraṇatāvirahāt tathaiva hikumāranaṃdibhaṭṭārakairapi svavādanyāyenigaditatvāttadāha </p><span type="ref-block" n="21 r_PaP-HT#21_r"/><l rend="blocked">pratipādyānurodhena prayogeṣu punaryathā </l><l rend="blocked"> pratijñāprocyate tajjñaistathodāharaṇādikaṃ </l><l rend="blocked">na caivaṃ sādhanasyaikalakṣaṇatvaṃ virudhyate </l><l rend="blocked">hetulakṣaṇatāpāyādanyāṃśasya tathoditaṃ </l><l rend="blocked">anyathānupapattyekalakṣaṇaṃ liṃgamaṃgyate </l><l rend="blocked">prayogaparipāṭī tu pratipādyānurodhataḥ </l><p n="a_22 b_22" rend="measured"><span type="ref-block" n="22 r_PaP-HT#22_r"/>nanu cātisaṃkṣiptapatravākye hetureva prayoktavyaḥtāvanmātrātsādhyamavaboddhuṃ samarthān narānprati sādhyābhidhānasya nirarthakatvāt prapaṃcatāratamyāt sādhyaṃniścetumīśān prati dvau cāvayavau prayoktavyau pakṣohetuśceti trayaścāvayavāḥ kāṃścana pratipakṣoheturdṛṣṭāṃtaśceti catvāro vā taevāvayavāḥsopanayāḥ parānugrahapravaṇaiḥ sadbhiḥ prayoktavyāḥ paṃca vā pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanabhedāt anyathā tatpratipatterayogādityanye prāhuḥ tadāha </p><span type="ref-block" n="23 r_PaP-HT#23_r"/><l rend="blocked">hetureva prayoktavyastāvanmātrātpravedituṃ </l><l rend="blocked">samarthānpratibodhyān nṝn sādhyaṃ saṃkṣepato nanu </l><l rend="blocked">dvau ca trayaśca catvāraḥ paṃca cāvayavāḥ pare </l><l rend="blocked">prayoktavyāḥ prapaṃcena sadbhirityapare viduḥ </l><p n="a_24 b_24" rend="measured"><span type="ref-block" n="24 r_PaP-HT#24_r"/>te'pyevaṃ pṛṣṭavyāḥ hetustāvatkevalaḥ prayujyamānaḥkathaṃ prayujyata iti yadi prathamāṃtaḥ satsadityeva tadāsya kutaḥ sādhyatvavyavacchedaḥsādhyalakṣaṇavaikalyāt satsattvasya prasiddhatvātsādhyasyāprasiddhalakṣaṇatvāt kiṃ punaḥ satsadityucyateyatastatsakalajanaprasiddhaṃ sādhyavyavacchedenasādhanatvenaiva buddhyāmahe na punaḥ sādhyanirdeśatvena śaṃkāmahe satsaditi cet ime brūmahe sadanaṃsaditi pramā yato'trābhipretā sarvairgatyarthatvātgatyarthasya ca jñānārthatvātsarve gatyarthā jñānārthe varttaṃte itivacanātsatī vidyamānā sā yasmin tatsatsadvidyamānapramaṃprameyamiti yāvanna kasyacitpramāṇavādinaḥprameyamaprasiddhaṃ saṃvitamātrapramāṇavādinaḥtadaprasiddhamiti na maṃtavyaṃ tasyāpi saṃvitsvarūpeprameyatvaprasiddheḥ svarūpasya svato gatiritisvayamabhidhānātsaṃvṛtyā tadabhidhāne paramārthataḥ svarūpādigativirodhātsaṃvidadvaitasiddherayogāt yadipunarutpādādisvabhāvatvaṃ satvaṃ tadā tatsatsatsādhyamitiyuktaṃ vidyamānotpādādisvabhāvatvasya satsattvasyakeṣāṃcidaprasiddhatvāt sādhyalakṣaṇasaṃpratipatterityevaṃye bruvaṃte teṣāṃ satsadityukte satsatvasya prasiddhatayāsādhyavyavacchedasiddhāvapi sādhanasya dharmiṇo vyavacchedaḥsiddhyet tasyāpi prasiddhatvena saṃmatatvātprasiddhodharmīti vacanāt yadi punarviduṣāṃsādhyasiddhyarthaṃ dharmiṇo prayojyatvāttasya sādhyāvinābhāvābhāvādeva vyavacchedasiddhiriti mataṃtadā hetuḥ kevalaḥ kathaṃ teṣāṃ prayojyaḥ syāt sveṣṭasiddhyarthaṃ sādhyasyānabhidhāne tenatasyāvinābhāvāprasiddheḥ prastāvādgamyamānenasādhyenānuktenāpi hetoravinābhāvastāvadvidbhiravadhāryate iti cet nacaitatparīkṣākṣamaṃprastāvasyeṣṭāniṣṭayorarthayoraviśeṣātkatarasminnarthehetuḥ prayuktoyamiti jñātumaśakteḥ kimanityaḥ śabdo nityovetyubhayāṃśāvalaṃvini śaṃsaye sati hetuprayogasyeṣṭatvāt saṃdigdhe'rthe hetuvacanāditi kaiścitsvayamabhidhānāt athayadaikamukhaeva prastāvastryātmakaṃ jagat kathametaditikasyacitpraśne tadā hetustatraivāyamiti jñātuṃ śakyatvātprastāvādgamyamānena sādhyena hetoravinābhāvaḥ siddhyatyevetyapi na saṃgataṃ pṛṣṭaviparītārthehetorvacanasadbhāvadarśanāt atryātmakamidaṃ sarvamitisvayamabhīpsatāṃ tatraiva hetuprayogopapatteḥ yadipunastatra prayuktasya hetorviruddhatvaniścayāt tathā catryātmakasyaiva siddheratryātmakatvasya sādhyatvāyogātna tena hetoravinābhāvasiddhiriti mataṃ tadā tryātmakatvasyāpikutaḥ sādhyatvaṃ prasiddhasya sādhyatvavirodhātsādhanavat kasyaciddhetoratryātmakatve sādhyeviruddhatāmavabuddhyamānasya sāmarthyāt tryātmakatvesādhye samyagdhetutvanirṇayaghaṭanāttattryātmakaprasiddhatvopapatteḥ yo hyanagnau sādhyedhūmavattvasya hetorviruddhatāmavabudhyate sa tasyāgnausādhye samyagdhetutvamapi budhyata eva na caivaṃbudhyamānasya pratipādyatā ghaṭate pratipādakavat tatona taṃ prati hetuḥ kevalaḥ prayoktavyaḥ syāt atha yatpṛṣṭaṃpratipādyena tatra heturyadācāryeṇa prayujyate tadātasya tenāvinābhāvāvagatirbhavatyeveti mataṃ tadapi nasamīcīnaṃ sādhyanirddeśasyaiva samāgateḥpratipādyakṛtapraśnaviśeṣasyānyathā tatrānupapatteḥutpādādyātmakaṃ sarvaṃ kuta etaditi praśne prameyatvāditi hetorvacane'pi saṃbaṃdhātsādhyanirddeśaprasiddheḥekanirddeṣṭuriva bhinnanirddeṣṭurapi tasya tenasaṃbaṃdhāviśeṣāt yathaiva hyekasya vaktuḥsādhyanirdeśānaṃtaraṃ sādhanasya nirdeśe tasyatenāvinābhāvasaṃbaṃdhasādhyasiddheḥ sādhyavyāptasādhanopadarśanaṃ sphuṭamavasīyate tathā pratipādyenasādhyapraśnavacane kṛte pratipādakena sādhanāmidhāne'pi bhinnavaktṛnirdiṣṭayorapisādhyasādhanayoravinābhāvāvirodhātkathamanyathaikavākyasya nānāvaktṛbhirudīryamāṇasya saṃbadhatā siddhyet tataḥ sarveṣāṃ vādināṃ avigānenasiddhaṃ saṃkṣepataḥ sādhyasādhananirdeśamātraṃ na punaḥ kevalaṃ hetuvacanaṃ viduṣāmapi tadayogāt kiṃvat sarveṣāṃ vādināṃavigānena saṃkṣepataḥ sādhyasādhanadarśanaṃ prasiddhamiticeducyate śrīmadakalaṃkadevasya pratyakṣaṃ viśadaṃ jñānaṃpramāṇamityādivat dharmakīrteḥ pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamabhrāṃtamityādivat yogasyasadakāraṇavannityamityādivat sāṃkhyasya caitanyaṃpuruṣasya svarūpamityādivat satsatsaditipatravākyamanākulameva saṃbhāvayāmaḥsvasādhyārthāvinābhāvisādhanasyābhidhānāt yathaiva hiviśadajñānātmakatvamaṃtareṇa pratyakṣamanupapannaṃjñānātmakatvena ca vinā pramāṇatvaṃ keṣāṃcitpareṣāṃkalpanāpoḍhābhrāṃtābhyāṃ vinā pratyakṣatvaṃ anyeṣāṃnityatvādṛte sadakāraṇavatvamitareṣāṃ puruṣasvarūpābhāvecaitanyaṃ tathotpādāditrayātmakatvalakṣaṇasatvamaṃtareṇa satsatvākhyāprameyatāpi nopapadyata eva pramāṇabalataḥ prasiddhāyāstasyāḥanyatra kvacitsadbhirniścayāt ātmādidravyamutpādavyayanirmuktaṃ prameyaṃ siddhaṃparyāyaśca dhrauvyanirmuktaḥ prameyo'stīti cāyuktaṃdravyaparyāyayorbhedābhedaikāṃte'navasthānāt tathācaitatsakalamabhyadhāyi </p><span type="ref-block" n="25 r_PaP-HT#25_r"/><l rend="blocked">te'pi prayuṃjate hetuṃ satsatvaṃ yadi kevalaṃ </l><l rend="blocked"> satsadityeva sādhyatvavyavacchedo'sya tatkṛtaḥ </l><l rend="blocked">sādhyalakṣaṇavaikalyātsatyatvasya prasiddhitaḥ </l><l rend="blocked"> sadanaṃsatpramā hyatra satī sā yatra tanmataṃ </l><l rend="blocked">satsatprameyametacca prasiddhaṃ mānavādinaḥ </l><l rend="blocked"> saṃvinmātre'pi mānasya svarūpesti prameyatā </l><l rend="blocked">utpādādisvabhāvatvaṃ sattvaṃ sādhyaṃ tu yujyate </l><l rend="blocked"> tasyāprasiddhitaḥ sādhyalakṣaṇaṃ pratipattitaḥ </l><l rend="blocked">evamācakṣate ye'pi teṣāṃ syāddharmiṇaḥ kutaḥ </l><l rend="blocked"> sādhanasyavyavacchedaḥ prasiddhatvena saṃmatāt </l><l rend="blocked">viduṣāmaprayojyatvāddharmiṇaḥ sādhyasiddhaye </l><l rend="blocked"> tasyasādhyāvinābhāvābhāvādeveti tanmataṃ </l><l rend="blocked">hetuḥ kathaṃ prayojyaḥ syātkevalaḥ sveṣṭasiddhaye </l><l rend="blocked"> sādhyasyāvacane tenāvinābhāvāprasiddhitaḥ </l><l rend="blocked">prastāvādgamyamānena hetoḥ sādhyena buddhyate </l><l rend="blocked"> vidvadbhiravinābhāvo'nuktenāpīti cenna vai </l><l rend="blocked">prastāvasyārthayoriṣṭāniṣṭayoraviśeṣataḥ </l><l rend="blocked"> kvārthe hetuḥprayukto'yamiti jñātumaśaktitaḥ </l><l rend="blocked">yadyekamukhaeva syāt prastāvastryātmakaṃ jagat </l><l rend="blocked"> kathametaditi praśne tadā hetuḥ sa tatra cet </l><l rend="blocked">na pṛṣṭaviparītārthe hetorvacanasaṃbhavāt </l><l rend="blocked"> atryātmakamidaṃ viśvāmiti svayamabhīpsatāṃ </l><l rend="blocked">tatra hetorviruddhatvaniścayātsādhyatā na cet </l><l rend="blocked"> tathātryātmakaṃ siddhestasya syātsādhyatā kutaḥ </l><l rend="blocked">yo hyagnau viruddhatvaṃ dhūmavattvasya budhyate </l><l rend="blocked"> so'gnausādhye kathaṃ tasya na vidyātsatyahetutāṃ </l><l rend="blocked">na caivaṃ budhyamānasya ghaṭate pratipādyatā </l><l rend="blocked"> pratipādakavadyena hetustaṃ prati kevalaḥ </l><l rend="blocked">yatpṛṣṭaṃ pratipādyena tatra hetuḥ prayujyate </l><l rend="blocked"> yadācāryeṇa tenāsyāvinābhāvagatistathā </l><l rend="blocked">bhavatyeveti cetsādhye nirddeśopyevamāgataḥ </l><l rend="blocked"> pratipādakṛtaḥ praśnaviśeṣaḥ kvānyathāsya sa </l><l rend="blocked">utpādādyātmakaṃ viśvaṃ kuta etaddhi niścitaṃ </l><l rend="blocked"> iti praśneprameyatvāditi hetorvacasyapi </l><l rend="blocked">prasiddhaḥ sādhyanirdeśaḥ saṃbaṃdhādupavarṇitaḥ </l><l rend="blocked"> etenaivaikanirdeṣṭuriva bhinnādapi sphuṭaṃ </l><l rend="blocked">tataḥ saṃkṣepataḥsiddhaḥ sarveṣāmavigānataḥ </l><l rend="blocked"> sādhyasādhananirdeśamātrakaṃ na tu hetuvāk </l><l rend="blocked">pratyakṣaṃ viśadaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ jñānamityapi </l><l rend="blocked"> akalaṃkavacoyadvatsādhyasādhanasūcakaṃ </l><l rend="blocked">pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamabhrāṃtamiti kīrtivāk </l><l rend="blocked"> sadakāraṇavannityamiti yogavaco'pi ca </l><l rend="blocked">caitanyaṃ puruṣasya syātsvarūpamiti sāṃkhyavāk </l><l rend="blocked"> evamādiparairiṣṭaṃ sveṣṭasiddhinibaṃdhanaṃ </l><l rend="blocked">satsatsaditi tadvatsyātpatravākyamanākulaṃ </l><l rend="blocked">svasādhyarthāvinābhāvisādhanasyābhidhānataḥ </l><l rend="blocked">utpādāditrayātmatvamaṃtareṇa prameyatā </l><l rend="blocked"> na hikvacitprasiddhāsti pramāṇavalataḥ satāṃ </l><l rend="blocked">notpādavyayanirmuktamātmādidravyamasti naḥ </l><l rend="blocked"> prameyaṃnāpi paryāyo dhrauvyamukto'sti kaścana </l><l rend="blocked">dravyaparyāyayorbhedābhedaikāṃte'navasthiteḥ </l><l rend="blocked"> śrīmatsamaṃtabhadrāryaiyuktividbhistathoktitaḥ </l><l rend="blocked">dravyaparyāyayoraikyaṃ tayoravyatirekataḥ </l><l rend="blocked"> pariṇāmaviśeṣācca śāktimacchaktibhāvataḥ </l><l rend="blocked">saṃjñāsaṃkhyāviśeṣācca svalakṣaṇaviśeṣataḥ </l><l rend="blocked"> prayojanādibhedācca tannānātvaṃ na sarvathā </l><p n="a_26 b_26" rend="measured"><span type="ref-block" n="26 r_PaP-HT#26_r"/>tatra dravyaṃ tāvadanvayitadevedamityavādhitapratyabhijñāsamadhigamyaṃ paryāyovyāvṛtākārasvabhāvaḥ sa bhedapratyayasamadhigamyaḥkathaṃcittayoraikyamavyatirekāt yayostu naikyaṃ natayoravyatirekaḥ yathā himavadviṃdhyayoravyatirekaścadravyaparyāyayostasmāttayoraikyamiti kevalavyatirekī hetuḥnanu caikyamavyatireka eva sa eva hetuḥ kathamupapannaḥsyātsādhyasamatvāditi na maṃtavyaṃ kathaṃcittādātmyasyaikyasyasādhyatvāt parasparamaśakyavivecanatvasyāvyatirekasyasādhanatvāt tasyā sādhyasamatvābhāvāt parasparaṃvyatirecanaṃvyatirekaḥ tadabhāvastvavyatirekaḥ sacaśakyavivecanameveti kathaṃ sādhyasamatvaṃ nacaivamasiddhohetuḥ kasyacijjīvādidravyasya svaparyāyebhyo jñānādibhyaḥ paradravyaparyāyāṃtarāṇi svaparyāyāṇāṃca jñānādīnāṃdravyāṃtaraṃ netumaśakyatvasyaparasparamaśakyavivecanatvasya dravyaparyāyayoḥsuprasiddhatvāt anyathā jñānādiparyāyāṇāṃ jīvaparyāyatvāyogātjīvādidravyatvasya ca taddravyatvavirodhāt nanu satyapidravye tatparyāyāṇāmutpādāt utpannānāṃ ca vināśātkathamaśakyavivecanatvaṃ siddhamiti tu na śaṃkanīyaṃparyāyāṇāmutpādavināśābhāve paryāyatvāyogātteṣāmutpādavyayalakṣaṇatvāt dravyasyadhrauvyalakṣaṇatvavat </p><span type="ref-block" n="27 r_PaP-HT#27_r"/><l rend="blocked">samudeti vilayamṛcchati bhāvo niyamena paryayanayasyanodeti no vinaśyati bhāvanayāliṃgito nityaṃ </l><p n="a_28 b_28" rend="measured"><span type="ref-block" n="28 r_PaP-HT#28_r"/>iti vacanāt na ca kālābhedo'śakyavivecanatvaṃekakālavartināṃ nānārthānāmatiprasaṃgāt tataḥ kālābhedesatyapi dravyaparyāyornāśakyavivecanatvaṃ yathoktalakṣaṇaṃviruddhyate deśābhedo'śakyavivecanamityapi vārtaṃvātātapādīnāmapi tatprasaṃgāt śāstrīyodeśābhedo'śakyavivecanatvamiti cettarhi dravyaparyāyayostatkathamasiddhaṃ nanu paryāyāṇāṃ rūpādīnāṃghaṭādidravyadeśatvāt ghaṭādidravyasya tusvāraṃbhakāvayavadeśatvāt tatpadārthāntaratvasiddhiriti cenna pramāṇābhāvātguṇaguṇinau kriyākriyāvaṃtau jātitadvaṃtau viśeṣatadvaṃtau avayavāvāyavinau ca parasparataḥ padārthāṃtarabhūtaubhinnapratibhāsatvāt yau yau bhinnapratibhāsau tau tauparasparataḥ padārthāṃtarabhūtau yathā ghaṭapaṭaubhinnapratibhāsau tau ityanumānasadbhāvānna pramāṇābhāva iticenna asyānumānasya viruddhatvāt iṣṭaviruddhasyakathaṃcidārthāṃtarasya sādhanātkathaṃcidbhinnapratibhāsatvasya kathaṃcidārthāṃtareṇavyāptatvāt sarvathā bhinnapratibhāsatvasya hetutvepunarasiddho hetuḥ dṛṣṭāṃtaśca sādhyasādhanavikalaḥ pratīyateghaṭapaṭayoḥ sarvathārthāṃtaratvasya sādhyasyasarvathābhinnapratibhāsatvasya casādhanadharmasyāprātītikatvāt saddravyādyātmanā tayo rabhinnatvādabhinnapratibhāsamānatvācca nanu casaddravyādyātmano'pi ghaṭapaṭābhyāṃ bhinnatvāt kathaṃ tenatayorabhedaḥ syāt abhinnapratibhāsatvaṃ vā satvaṃ hiparasāmānyaṃ satsvabhāvaḥ dravyatvaṃ cāparasāmānyaṃdravyasvabhāvaḥ tathā pārthivasvabhāvopi iti kathamasautatonārthāṃtarabhūta syāditi kaścit so'pi na yuktavādīsatvādarthītaratve tayorasatvaprasaṃgātdravyādisvabhāvāccātyaṃtabhede tayoradravyādiprasakteḥ sattāsaṃbadhāt tayoḥ satvaṃ dravyatvasaṃbaṃdhātdravyatvopapatteḥpārthivatvādisaṃbaṃdhātpārthivatvādivyavasthānānnadoṣaiti cet kathamasataḥ svayamadravyasyāpārthivādeśca tadatyaṃtabhinnasatvādisaṃbaṃdhādapi sadādirūpatā yuktāsvaraviṣāṇāderapi tatprasaṃgāt prāgasadādeḥsattādisaṃbaṃdhāt sadādirūpatve pradhvaṃsābhāvasyasvakāraṇavyāpārātprāgabhūtasya tadanaṃtaraṃ bhavataḥsattādiprasaṃgaḥ tasya tadāpi sattādisaṃbaṃdhāsaṃbhavāt natatprasaṃga iticettadidaṃ jāḍyavijṛṃbhitaṃ ākṣepasyaivaparihāratayā vyavahārāt prāgasataḥ sattāsaṃbaṃdhātsatve'pipradhvaṃsābhāvasya sattāsaṃbaṃdhaḥ kasmānna bhavati tataḥsatvaṃ cetyākṣepaḥ tasya sattāsaṃbaṃdhāsaṃbhavāt iti sa evaparihāraḥ kathamajaḍairabhidhīyate sādhyameva ca sādhanaṃkutastasya sattāsaṃbaṃdhābhāvaḥ sattāsaṃbaṃdhābhāvāditi kutaḥsattāsaṃbaṃdhalakṣaṇasatvābhāvaḥ sattāsaṃbaṃdhābhāvāditivā yadiḥ punaḥ prāgasatvādaviśeṣe'pi ghaṭapaṭayorevasattāsaṃbaṃdhaḥ tannimittaṃ ca sattvaṃ tathā pratīteḥ na punaḥ pradhvaṃsābhāvasya tadabhāvāditimataṃ tadā kathaṃcitsattāditādatmyāt sattādivyavahāro ghaṭapaṭayoriti naikāṃtena satvādi tato bhinnaṃ yenasaddravyātmanā ghaṭapaṭayorabhedaḥkathaṃcidabhinnapratibhāsatvaṃ vā na syātsādhyasādhanavaikalyaṃ vā dṛṣṭāṃtasya tato nadravyaparyāyorbhedaikāṃtasādhanaṃ niravadyamasti yatastayoḥpadārthaṃtaratvasiddhauśāstrīyadeśabhedalakṣaṇaśakyavivecanatvopapatteḥaśakyavivecanatvamavyatireko heturasiddhaḥ śakyeta nacāyamanaikāṃtiko viruddho vā sarvadā vipakṣevṛttyabhāvāt iti siddhatyevāto hetoḥkathaṃciddravyaparyāyayoraikyaṃ tathā dravyaparyāyayorekyaṃ pariṇāmaviśeṣāt yayostu naikyaṃ natayoḥ pariṇāmaviśeṣaḥ yathā sahyaviṃdhyayoḥ pariṇāmaviśeṣaśca dravyaparyāyayoḥtasmādaikyamityapi vyatirekīhetuḥ nanu ca koyaṃpariṇāmaviśeṣonāma yadi pūrvavināśāduttarotpādastadā vādyasiddhaḥniranvayavināśātyaṃtāpūrvotpādayoḥ syādvādināmaniṣṭatvāt athapūrvasya tirobhāvāduttarasyāvirbhāvastadāpi vādyasiddhaḥsarvathāsatastirobhāvāvirbhāvamātrānabhyupagamāt etenasvāśrayādbhinnasvabhāvaḥ samavāyāttatra vartamānaḥpariṇāmaviśeṣa iti vādyasiddhaḥ pratipāditaḥ teṣāṃtathāpyanabhyupagamāt athapūrvāparasvabhāvatyāgopādānānvitasthitilakṣaṇastadāprativādyasiddhaḥ saugatasāṃkhyayaugānāṃ tathābhūtapariṇāmaviśeṣāsiddheḥ iti kaścitsopi na yuktavādīpūrvāparasvabhāvatyāgopādānānvitasthitilakṣaṇasya pariṇāmaviśeṣasya pramāṇataḥ siddhatvāt tathā hi sarvaṃ vastuyathoktapariṇāmaviśeṣabhāk satvāt sarvathāpyapariṇāmini saugatādīṣṭapariṇāmena pariṇāmini ca satvavirodhāttadvirodhaśca arthakriyāvyāghātāt tadvyāghātaśca kramayaugapadyāsambhavāt tadasaṃbhavaścaniranvayavinaśvaraniraṃśaikāṃte deśakālakṛtakramasyanānākāryakaraṇaśaktinānātvanibaṃdhanayaugapadyasya cavirodhāt sarvathā sadātmakakūṭasthavatparasparato'tyaṃtabhinnadharmadharmimātravacca nahyatra deśakṛtaḥ kramaḥ pipīlikādivat nāpi kālakṛto vābījāṃkurādivat saṃbhavatyekasyānekadeśakālavartinora nabhyupagamāt yo yatraiva sa tatraiva yo yadaiva tadaivasaḥ na deśakālayorvyāptirbhāvānāmiha vidyate itivacanāt nanu ca kṣaṇikaikasvalakṣaṇāpekṣayā deśakālavyāptyabhāvātbhāvānāṃ mābhūt deśakālakṛtaḥ kramaḥ sakṛdekasyānekasvabhāvāpekṣayā yaugapadyavat saṃtānāpekṣayā tusyāt tasyānekasahakārikālāpāpekṣayā anekakāryakaraṇayaugapadyavat iti cenna saṃtānasamudāyayorevakramayaugapadyābhyāmarthakriyākāritvāt vastutvasiddhiprasaṃgātsvalakṣaṇasyāvastutāpatteḥ syādākūtaṃyadanvayavyatirekānuvidhānātkramaśaḥkāryotpattistatsvalakṣaṇaṃ kramaśaḥ kāryakāri yathākasyacijjāgradvijñānaṃ kramaśaḥsvapnajñānaprabodhajñānādikāraṇaṃ kiṃcittuyugapatkāryakāri yadanvayavyatirekābhyāṃ yaugapadyenakāryotpattiḥ yathā pradīpasvalakṣaṇaṃtailaśoṣaṇāṃdhakārāpanayaṃkāraṇaṃ nacaivamekasyānekasvabhāvāpattistasyatādṛśaikasvabhāvatvāt iti tadasat kūṭasthasyāpyevaṃkramākramakāryakāritvopapatteḥ śakyaṃ hi vaktuṃ śāśvatikobhāvaḥ svānvayavyatirekābhyāṃ krameṇākrameṇa vānekaṃ kāryaṃprādurbhāvayan tathā tannimittaṃ nacānekasvabhāvatvaṃtasya tathāvidhaikasvabhāvatvāt nityasya kathaṃvyatireka iti cet kṣaṇikasya kathaṃ sakalakālakalāvyāpteriti cet nityasyāpisakaladeśāvyāptervyatireko'stu nanunityādbhinnakāryasyotpattau deśavyatirekasyāpi na saṃbhavaḥ tadanutpattau tutaddeśasyaiva kāryasya sarvadotpatteḥ pratītivirodha iti cettarhi kṣaṇikādbhinnakālasya kāryotpādevyatirekābhāvastadabhāvaeva tadbhāvāt tadabhinnakālasyotpāde kāryatvavirodhaḥ samasamayavartitvātsvātmavat kṣaṇikalakṣaṇe svakālesati bhavataḥ kālāṃtare'pi kāryasyānvayavat tadā tasminnasatyabhavato vyatirekaḥ siddhyatīti cet tarhi nitye'pisvadeśe sati deśāṃtare'pi bhavataḥ kāryasyānvayavat tatrāpyasati tasyābhavato vyatirekaḥ siddhyet nacaivamanabhimatadeśasyāpi kāryasya janma prasajyatenityavādinaḥ kṣaṇikavādino'pi tadanabhimatakālasyajanmaprasaṃgāt tataḥ svayogyabhinnakālasyotpattau nityādapisvayogyabhinnadeśasyotpatteralaṃ prabaṃdhena sarvathākṣaṇiketaravādinoḥ parasparamanatiśayāt kṣaṇikaikāṃtasyatasyānyatra prapaṃcato nirākaraṇācca napūrvāparasvabhāvavināśotpādamātreṇa pariṇāmena pariṇāmisarvaṃ vastu nāpyāvinābhāvamātreṇa nityaikāntetadanupapatteḥ kūṭasthasyāvirbhāvatirobhāvotpattautadavasthāvirodhāt anityatānuṣaṃgāt tadavasthayostadupapattau tatastayorbhedakalpānatikramātbhede nityasyāvastheti vyapadeśasiddhiḥ saṃbaṃdhābhāvāt avasthāvasthāvadbhāvaeva saṃbaṃdhaiticet na tasyabhedaikāṃte sahyaviṃdhyavadaghaṭanāt etena dravyasyabhinnena guṇādinā pariṇāmena pariṇāmitvaṃ pratyākhyātaṃguṇādidravyayoḥ samavāyasyāpi bhedaikāṃtetadvadanupapatteraviśeṣāt deśābhedāttayoḥ saṃbaṃdha iticenna vātātapayorātmākāśayorvā tatprasaṃgātkālabhedādubhayābhedācca sa tayorityasyāpyanenāpāstaṃ tayoraviśvagbhāvādupapannaḥ saṃbaṃdhaḥ iti cet sa yadideśakālābheda eva tadā saeva doṣaḥ tatonyaścetsvabhāvābhedaḥ pratibhāsābhedo vyapadeśābhedo vā natāvatsvabhāvābhedaḥ saṃbhavati dravyasya guṇādeścabhinnasvabhāvatvopagamāt pratibhāsavyapadeśābhedo'pi nayuktaḥ tasyāsiddhatvāt kathaṃcidekadravyatādātmyamaviśvagbhāva iti cet syādvādamatasiddhiḥsaivāstu gatyaṃtarābhāvāt iti yathoktapariṇāmenaiva pariṇāmitvaṃ sattvasya vyāpakaṃ siddhaṃ tatastasyaiva sādhanamitisiddhaḥ pariṇāmaviśeṣo hetuḥ dravyaparyāyayoḥ kathaṃcidaikyaṃ sādhayati yathaiva hi dravyasya dravyarūpatayā sthitiḥ pūrvāparaparyāyarūpatayā tu nāśotpādau pariṇāmaviśeṣastathā paryāyasyāpi svarūpeṇātmalābho vināśaśca dravyarūpatayā tusthitiriti tallakṣaṇaḥ pariṇāmaviśeṣo'styeva tathādravyaparyāyayoḥ kathaṃcidaikyaṃ śaktimacchaktibhāvāt yayostunaikyaṃ na tayoḥ śaktimacchaktibhāvaḥ yathā sahyavindhyayoḥśaktimacchaktibhāvaśca dravyaparyāyayoriti vyatirekīheturanyathānupapattilakṣaṇaḥ sādhyaṃ sādhayati śaktimaddhi dravyaṃ śaktayaḥ paryāyāḥ pratītāeva tadbhāvaḥśaktimacchaktibhāvaḥ siddhonyathānupapattyātmako hetuḥ nacānyathānupapattirasiddhā kathaṃcidaikyamaṃtareṇadravyaparyāyayorbhedaikāṃte tadabhedaikāṃte caśaktimacchaktibhāvasyāsaṃbhavāt aśakyavivecanalakṣaṇapariṇāmaviśeṣavat tathādravyaparyāyayoḥ kathaṃcinnānātvaṃ saṃjñāsaṃkhyālakṣaṇaprayojanapratibhāsabhedātkuṭapaṭavatśakrapuraṃdarādisaṃjñābhedena kalatraṃ dārāityādisaṃkhyābhedena jñānādisvalakṣaṇabhedenatāpodyotādiprayojanabhedena spaṣṭāspaṣṭādipratibhāsabhedenaca vyabhicārī heturiticenna tasyāpi kathaṃcidbhedamaṃtareṇānupapadyamānatvātsarvasyaikānekasvabhāvatābiniścayātsaṃjñeyasaṃkhyeyasvalakṣyaprayojyapratibhāsya svabhāvabhedārpaṇāyāmevasaṃjñādibhedavyavahārasiddheranyathātiprasaṃgāttato'navadyaṃ dravyaparyāyayoḥ kathaṃcidbhedasādhanaṃ kathaṃcidaikyasādhanavat nacaivaṃvirodhavaiyadhikaraṇyādidūṣaṇaṃ pramāṇasiddhayoḥkathaṃcidbhedābhedayostadagocaratvāt kvacitsarvathābhedābhedayoreva virodhādiviṣayatayāvasāyāt nanu cadravyaparyāyayoryamātmānamāśritya bhedo yaṃcāśrityābhedastau yadi tato bhinnau tadā bhedaeva na hibhinnādabhinnamabhinnaṃnāmanānābhājanasthakṣīrādabhinnakṣīrāṃtaravat athābhinnau tathāpi na bhedaḥ taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="29 r_PaP-HT#29_r"/><l rend="blocked">yāvātmānau samāśritya bhedābhedaudvayostayoḥ </l><l rend="blocked"> tāvabhinnau tataḥ syātāṃ yadi bhedastadā na kim </l><l rend="blocked">kiṃ bhinnau yadi tau bhedaḥ sarvathākena vāryate </l><l rend="blocked"> bhinnādabhinnayorbhedā bhinnārthādabhedavat </l><p n="a_30 b_30" rend="measured"><span type="ref-block" n="30 r_PaP-HT#30_r"/>iti sa evamapyupālaṃbho vastuni na bhavatyevasvamithyāvikalpayoreva tatsaṃbhavāt vastuno dravyaparyāyātmanorjātyaṃtarasya tadaṃśayordravyaparyāyayoḥkathaṃcidbhedābhedātmanoḥ pratītisiddhatvāt naca tathāpratītiḥ mithyā bādhakasya tadviparītagrāhiṇaḥ pramāṇasyakasyacidapyasaṃbhavāt tatrānavasthāderanavatārāt tathā hidravyaparyāyayoryamātmānaṃ dravyasvabhāvamāśrityābhedaḥsyādvādināṃ saṃmataḥ sa evābhedo na punaranyotrāyaṃparyāyamātmānamāśritya tayorbhedo vyavahriyate saevaparyāyātmā bhedaḥ tatonāpara ityāhuranekāṃtavādinaḥ tatonaivābhedaikāṃtaḥ prasajyate bhedaikāṃto vā tathābhyadhāyiityevamapyupālaṃbho na saṃbhavati vastuni tathāpratītisiddhatvādvādhakasyāpyasaṃbhavāt </p><span type="ref-block" n="31 r_PaP-HT#31_r"/><l rend="blocked">dravyaparyāyoścātra bhedaḥsyādvādināṃ mataḥ </l><l rend="blocked"> dravyātmānaṃ yamāśritya sa evābhedaityapi </l><l rend="blocked">paryāyātmānamāśritya paṃcabhedaḥprakīrtyate </l><l rend="blocked"> sa eva bheda ityāhustattadekāṃtatā kutaḥ </l><p n="a_32 b_32" rend="measured"><span type="ref-block" n="32 r_PaP-HT#32_r"/>iti tata eva ca pratītisiddhatvādbādhakābhāvādapiśītoṣṇasparśavat dravyaparyāyorvirodho dhvastaḥ syāt tadvadvaiyadhikaraṇyaṃ ca dhvastaṃ syāt tata evānavasthādhvastā syāt dravyarūpeṇābhedasyaiva paryāyarūpeṇa bhedasyaivobhayasvabhāve vastuni vyavasthitatvātsunayārpitaikāṃtāvadhāraṇasyāpi anekāṃtāpratighātatvāt nanu ca pramāṇārpaṇādanekāṃtaevanayāryaṇāccaikāṃtaevetyapyekāṃtaeva prasakta iti cennatasyāpyaparanayapramāṇaviṣayatāyāmekāṃtātmakatvātavyavasthitānekāṃtopagamāt ākāṃkṣākṣayādevavyavasthānasiddheranavasthādoṣābhāvāt saṃkaraścadhvastaḥ syāt tayoryugapatprāptyabhāvāt vyatirekaścaparasparaviṣayagamanābhāvāt pratiniyatasvarūpatvātsaṃśītirapi dhvastā tathānayornayapramāṇābhyāṃ suniścitatvāttathaivāpratipattirabhāvaśca dhvastaḥ syāt yaugābhimatasāmānyaviśeṣavat citrādvaitavādinaścitravedanavat sāṃkhyasya satvarajastamomayaikapradhānavatcitrapaṭavaccāpareṣāṃ naikasyānekatvaṃ virodhaṃ bhajatenāpi vaiyadhikaraṇyādidoṣamiti pratipattavyaṃ taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="33 r_PaP-HT#33_r"/><l rend="blocked">tata eva virodho'travibhinnāśrayatāpi vā </l><l rend="blocked"> anavasthādyapi dhvastaṃsyātsāmānyavirodhavat </l><l rend="blocked">citravedanavaccāpisatvādyātmapradhānavat </l><l rend="blocked"> citravastravadekasyānekatvaṃ navirodhabhāk iti </l><p n="a_34 b_34" rend="measured"><span type="ref-block" n="34 r_PaP-HT#34_r"/>evaṃ ca na satsattvalakṣaṇaṃ prameyatvaṃ nityaikāṃtādiṣukvacidapi sarvathaikāṃte saṃbhavati pramāṇeneva nayairapi jātyaṃtarasyānekāṃtātmano vastunaḥ pravedanāt nityatvādyekāṃtapravedanetatpratipakṣā'nityatvādidharmāṇāmanirākaraṇāttatra teṣāmapi guṇībhūtānāṃ sadbhāvāt etāvataiva vipakṣevyāvṛttiniścayena hetoḥ prakṛtasyānyathānupapannatāpradhānalakṣaṇabhūtā siddhā tato yuktaṃsādhyasādhanavacanaṃ saṃkṣepataḥ patravākye kevalasyahetorati saṃkṣepato prayogāprayogāt sarvathāvicārāsahatvāt sādhyanirdeśasahitasyaiva hetoḥprayogārhatvasamarthanāt taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="35 r_PaP-HT#35_r"/><l rend="blocked">tathā ca na prameyatvaṃdhrauvyaikāṃtādiṣu kvacit </l><l rend="blocked"> nayairapi guṇībhūtānekāṃtasyapravedanāt </l><l rend="blocked">siddhā caitāvatāhetoranyathānupapannatā </l><l rend="blocked"> pradhānalakṣaṇaṃ yuktāsādhyasādhanabāk tataḥ iti </l><p n="a_36 b_36" rend="measured"><span type="ref-block" n="36 r_PaP-HT#36_r"/>viśeṣāśrayaṇātkasya kasyāvayavasya vacanaṃ patreprayogayogyamiti udāhriyate </p><span type="ref-block" n="37 r_PaP-HT#37_r"/><l rend="blocked">sādhyadharmaviśiṣṭasya dharmiṇaḥsādhanasya ca </l><l rend="blocked"> vacaḥ prayujyate patre viśeṣāśrayato yathā </l><l rend="blocked">svāṃtabhāsitabhūtyādyatryaṃtātmatadubhāṃtabhāk </l><l rend="blocked"> parāṃtadyotitoddīptamitītaḥ svātmakatvataḥ iti </l><p n="a_38 b_38" rend="measured"><span type="ref-block" n="38 r_PaP-HT#38_r"/>aṃta eva hyāṃtaḥ svārthike'ṇi bhavati vānaprasthādivatprādipāṭhāyekṣayā sorāṃtaḥ svāṃtaḥ ut tena bhāsitādyotitā bhūtirudbhūtirityarthaḥ sā ādyā yeṣāṃ tesvāṃtabhāsitabhūtyādyāsteca te aṃtāśca te udrūtivināśadhrauvyadharmā ityarthaḥ ta evātmānaḥ tān tanotiiti svāṃtabhāsitabhūtyādyatryaṃtātmataditi sādhyadharmaḥubhāṃtā vāk yasya tadubhāṃtabhāk viśvamiti dharmo tasyasādhyadharmaviśiṣṭasya nirdeśaḥ utpādāditrisvabhāvavyāpisarvamiti yāvat parāṃto yasyeti parāṃtaḥ praḥsaeva dyotitaṃdyotanamupasarga ityarthaḥ tenoddīptā sā cāsau mitiścatāmitaḥ svātmā yasya tatparāṃtādyetitoddīptamitīḥ tatsvātmakaṃpramitiḥ prāptasvarūpamiti yāvat tasya bhāvastattvaṃprameyatvaṃ tasmāttataḥ prameyatvāt ityarthaḥ pramāṇaviṣayasyaprameyatvāditi etasya sādhanasya cānyathānupapannatvaniyamaniścayalakṣaṇasyoktanyāyenasamarpitasya vacanaṃ yatreti viśeṣāśrayeṇa prayujyate dṛṣṭāṃtopadarśanābhāve'pihetorgamakatvasamarthanāt tathā trayaścatvāraḥ paṃca ṣaḍādayovā patravākye'vayavāḥsyuḥ niyamasyāvyavasthānādityetadabhidhīyate </p><span type="ref-block" n="39 r_PaP-HT#39_r"/><l rend="blocked">citrādyadaṃtarāṇīyamārekāṃtātmakatvataḥ </l><l rend="blocked">yaditthaṃ na taditthaṃ na yathā kiṃciditi trayaḥ </l><l rend="blocked">tathācedamiti proktāścatvāro'vayavāmatāḥ </l><l rend="blocked"> tasmāttatheti nirdeśe paṃca patrasya kasyacit </l><l rend="blocked">ṣaḍādayo'pi caivaṃsyurniyamasyāvyavasthiteḥ </l><l rend="blocked"> sādharmyetaradṛṣṭāṃtābhidhāne cayathā kvacit </l><p n="a_40 b_40" rend="measured"><span type="ref-block" n="40 r_PaP-HT#40_r"/>citramekānekarūpaṃ tadatatīticitrātekānekarūpavyāpyanekātātmakamityarthaḥ sarvaviśvayadityādisarvanāmapāṭhāpekṣayā yadaṃto viśvaśabdaḥ yadaṃtosyetiyadaṃta itivṛtteḥ yadaṃtena rāṇīyaṃ śabdanīyaṃ viśvamityarthaḥ tadanenānekāṃtātmakaṃ viśvamiti pakṣanirdeśaḥ kṛtaḥ ārekāsaṃśayaḥ sāṃtosyetyārekāṃtaḥ prameyaḥ pramāṇaprameyasaṃśayetyādipāṭhāpekṣayā sa ātmā svabhāvo yasyatadārekāṃtātmakaṃ tasya bhāvastattvaṃ tasmāditisādhanadharmanirdeśaḥ yaditthaṃ na bhavati yaccitrānnabhavati taditthaṃ na bhavati ārekāṃtātmakaṃ na bhavati yathākiṃcinna kiṃcit yathācākiṃcit sarvathaikāṃtātmakaṃtattvaṃ parābhyupagatamiti trayo'vayavāḥ patre prayujyaṃtetathā cedaṃ prameyātmakaṃ cedaṃ viśvamitipakṣadharmopasaṃhāravacane catvarovayavāḥ prayoge'mīdṛṣṭāḥ tasmāttathānekāṃtavyāpīti nirdeśe paṃcāvayavāḥ patravākyasya kasyacit ṣaḍādayopi caivaṃpratipādyāḥ pratipādyāśayavaśāt syuḥ teṣāmiyattayācāvadhāraṇasyābhāvāt tanna sādharmyadṛṣṭāṃtasyavaidharmyadṛṣṭāṃtasya ca gamyamānasyāpi vacaneṣaḍavayavāḥ syuḥ yathānityaḥ śabdaḥ kṛtakatvātyatkṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭaḥ yatpunarnityaṃtadakṛtakaṃ dṛṣṭaṃ yathākāśaṃ kṛtakaśca śabdaḥtasmādanitya iti atraiva sādharmyopanaye vaidharmyopanaye cakṛtakaḥ śabdaḥ akṛtakastu na bhavatīti prayujyamānesaptāvayavāḥ syuḥ tasmādanityo nityastu na bhavati itinigamanavacane'ṣṭau anityaḥ śabdo na tu nityaḥ itipratijñādvayavacane navāvayavāḥ syuḥkṛtakatvādakṛtakatvābhāvāditi hetuprayoge daśāpi śrūyaṃte gamyamānāvayavaprayoge punaruktadoṣābhāvāt pratijñādyavayavaprayogavat pakṣadharmopasaṃhāravadvādurāśaṃkāvyavacchedasya phalasya sadbhāvāviśeṣāt sarvatra niṣphalatvāyogāt tathāvidhapratipādyāśayaviśeṣasaṃbhavācca yataścaivaṃ tasmātsādhyāvinābhūtasya sādhanasyopadarśanaṃ pramāṇasiddhaṃtadabhāve sādhyaprasiddheḥ paṃcāvayavādyupadarśanaṃ tu pareṣāṃ na pramāṇasiddhaṃbodhyānurodhamātrādetadupadarśanāt evaṃ ca naikāṃtavādināṃprasiddhāvayavaṃ vākyaṃ saṃbhavati yat patrākhyāṃ labhetataduktaṃ </p><span type="ref-block" n="41 r_PaP-HT#41_r"/><l rend="blocked">tataḥsādhyāvinābhūtasādhanasyopadarśanaṃ </l><l rend="blocked">pramāṇāsiddhametasyābhāve sādhyāprasiddhitaḥ </l><l rend="blocked">bodhyānurodhamātrāttuśeṣāvayavadarśanāt </l><l rend="blocked"> pareṣāṃ na pramāṇena prasiddhāvayavaṃvaca iti </l><p n="a_42 b_42" rend="measured"><span type="ref-block" n="42 r_PaP-HT#42_r"/>kiṃca yanmate varṇā api na vyavatiṣṭhaṃte padānyapi catasya vākyaṃ kutaḥ pramāṇāt siddhyet yat patralakṣaṇenayathoktena samanvitaṃ syāt nanu yaugānāṃ varṇādayovyavatiṣṭhaṃta eva ākāśaguṇatvena śabdānāmabhyupagamāt tadbādhakābhāvāditi na saṃbhāvyaṃ tathābādhakasadbhāvāt kiṃ tāvadbādhaka iti ceducyate nākāśaguṇaḥ śabdaḥ bāhyeṃdriyajñānajñānaviṣayatvātya evaṃ saevaṃ yathā sparśa tathā ca śabdastasmānnākāśaguṇaḥ śabdaḥ iti nānyathānupapattiśūnyaṃ sādhanaṃ gaganaguṇatve śabdasya tadanupapatteḥ paramaṃmahatvādivat ghaṭākāśasaṃyogādinā vyabhicārīdaṃ sādhanamiti cennabāhyeṃdriyajñānaviṣayatvāsiddheḥ atīṃdriyayorivātīṃdviyeṃdriyakayorapi saṃyogasya vibhāgādeśca vātadaghaṭanāt anyathātiprasaṃgāt taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="43 r_PaP-HT#43_r"/><l rend="blocked">varṇā na vyavatiṣṭhaṃte padānyapi cayanmate </l><l rend="blocked"> tasya vākyaṃ kutaḥ siddhyet yatpatraṃ lakṣaṇānvitaṃ </l><l rend="blocked">na śabdaḥ khaguṇobāhyakaraṇajñānagatvataḥ </l><l rend="blocked"> sparśavat khaguṇasyaivaṃpramāṇavyāhatatvataḥ iti </l><p n="a_44 b_44" rend="measured"><span type="ref-block" n="44 r_PaP-HT#44_r"/>na ca mīmāṃsakasyāpi sarvagatāmūrtadravyanityaikātmakovarṇo yujyate tasya bāhyendriyagrāhyasvabhāvatvāt ghaṭādivat nākāśena hetorvyabhicāraḥ tasyabāhyeṃdriyāgrāhyasvabhāvatvāt kālādivatśuṣirasyāpyākāśasyānumeyatvāt tatramūrtadravyasyābhāve kasyacidamūrtadravyasya siddheḥtucchasyābhāvasyāghaṭanāt nirāśrayasya guṇāderanupapatteḥ pariśeṣādākāśasya sādhanāt śubhramākāśaṃśyāmalaṃ cedamiti pratyayāccakṣurgrāhyamākāśamiti cennaālokāṃdhakārayorākāśatvopacārāt tathā pratyayasya bhāvān tatraghanadravyābhāve'sya tadupacārahetutvāttayorevākāśadravyatvopagame svamatavirodhāt nacānyatkiṃcitsarvagatāmūrtanityaikātmakaṃ dravyaṃbāhyeṃdriyagrāhyasvabhāvaṃ dṛṣṭaṃ yena vyabhicārīdaṃsādhanaṃ syāt tataḥ paṭavanna tathā śabdaḥ taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="45 r_PaP-HT#45_r"/><l rend="blocked">na casarvagatāmūrtanityaikātmātra yujyate </l><l rend="blocked"> varṇobāhyeṃdriyagrāhyasvabhāvatvād ghaṭādivat iti </l><p n="a_46 b_46" rend="measured"><span type="ref-block" n="46 r_PaP-HT#46_r"/>varṇavyatiriktaṃ padaṃ vākyaṃ vā sphoṭākhyamityapi nasaṃbhavati grāhakābhāvāt arthapratipattyanyathānupapattigrāhiketi cenna tasyāstattvataḥkathaṃcidvarṇātmakapadavākyahetutvopapatteḥparopagatasphoṭasyānabhivyaktasyārthapratipattihetutvavirodhāt varṇaistadabhivyakterapipratyekamayogāt varṇāṃtaroccāraṇavaiyarthyāt paunaḥpunyenavākyārtha bodhanānuṣaṃgāt samuditairapitadabhivyakterasaṃbhavāt varṇānāṃ samudāyāghaṭanāt pūrvavarṇaśravaṇāhitasaṃskārasya pratipatturaṃtyavarṇaśravaṇānaṃtaraṃ tadabhivyaktautathārthapratipattereva siddheḥ sphoṭaparikalpanā vaiyarthyāt pratītyatilaṃghanācca kramaviśiṣṭavarṇaviśeṣebhyaevārthapratītisadbhāvāt teṣāmeva padavākyarūpatvopapatteḥ nacāgamamātrāt padavākyasphoṭapratipattistasyapramāṇyasiddheḥ na cānyadgrāhakamasti yatastadvyavasthātatvataḥ syāt taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="47 r_PaP-HT#47_r"/><l rend="blocked">narte varṇātpadaṃ nāma naca vākyaṃpadādṛte </l><l rend="blocked"> sphoṭākhyaṃ grāhakābhāvāt pareṣṭasyāsya tattvataḥ </l><p n="a_48 b_48" rend="measured"><span type="ref-block" n="48 r_PaP-HT#48_r"/>yasya punaḥ syādvādinaḥ śabdātmakaṃ bāhyaṃ vākyaṃpudgalarūpaṃ cidātmakaṃ cāṃtaraṃgamātmasvabhāvaṃ pramāṇātsiddhyati tasya vākyaṃ patraṃ bhavetproktalakṣaṇenānvitaṃ siddhe dharmiṇi vākyetaddharmasyoditalakṣaṇasya parīkṣāviṣayatvaghaṭanāt nanu cānekāṃtavādino'pi vākyasya grāhakaṃ kiṃ pramāṇaṃyatastatsiddhiriti cet cidātmanoṃ'taraṃgasyasvasaṃvedanapratyakṣaṃ tadātmarūpatvātvarṇapadavākyajñānapariṇato hyātmā bhāvato varṇaḥ padaṃvākyaṃ ca gīyate tataevārthapratipattighaṭanātliṃgajñānātmakabhāvaliṃgālliṃgipratipattivat cakṣurādijñānādrūpādipratipattivacca sarvasyācetanasyārthapratipattihetuvirodhāt anyatropacārāttatkāraṇatvāt tatkāryatvācca tadupacārasiddheḥ tathābāhyasyeṃdriyapratyakṣaṃ grāhakaṃ tata eva tatpudgalātmakaṃtadanātmakasyeṃdriyapratyakṣagrāhyatvānupapatteriti vicāritamanyatra prapaṃcena taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="49 r_PaP-HT#49_r"/><l rend="blocked">bāhyaṃ śabdātmakaṃ vākyamaṃtaraṃgaṃcidātmakaṃ </l><l rend="blocked"> pudgalātmasvarūpaṃ tu pramāṇādyasya siddhyati </l><l rend="blocked">tatra vākyaṃ bhavet patraṃ tattvatolakṣaṇānvitaṃ </l><l rend="blocked"> siddhe dharmiṇi dharmasya parīkṣāviṣayatvataḥ iti </l><p n="a_50 b_50" rend="measured"><span type="ref-block" n="50 r_PaP-HT#50_r"/>svābhyupagamamātrāt sarvathaikāṃtavādināṃ vidyamānamapivākyaṃ dharmiṇaḥ sveṣṭārthasādhanatvadharmādhikaraṇaṃ svasādhyārthāvinābhāviliṃgasya kasyacidapi anupapatteḥtadabhidhānāt sarvasya hetorasiddhatvācca taducyate </p><span type="ref-block" n="51 r_PaP-HT#51_r"/><l rend="blocked">vākyaṃ sadapi naikāṃtapakṣesveṣṭārthasādhanaṃ </l><l rend="blocked"> svāsādhyārthāvinābhāviliṃgasyānupapattitaḥ </l><l rend="blocked">asiddhatvācca sarvasyahetostadabhidhānataḥ </l><l rend="blocked"> kvārthasiddhistathācoktaṃtattvārthaślokavārtike </l><l rend="blocked">tatra svarūpato'siddho vādinaḥśūnyasādhane </l><l rend="blocked"> sarvo heturyathā brahmatattvopaplavasādhane </l><l rend="blocked">sattvādiḥ sarvathā sādhyeśabdabhaṃguratādike </l><l rend="blocked"> syādvādinaḥ kathaṃcittusarvathaikāṃtavādinaḥ </l><l rend="blocked">śabdāvinaśvaratve tu sādhyekṛtakatādayaḥ </l><l rend="blocked"> hetavo'siddhatāṃ yāṃti bauddhādeḥprativādinaḥ </l><l rend="blocked">jainasya sarvathaikāṃtedhūmavattvādayo'gniṣu </l><l rend="blocked"> sādhyeṣu hetavo'siddhāḥ parvatādautathā mitaḥ </l><l rend="blocked">śabdādau cākṣuṣatvādirubhayāsiddhaiṣyate </l><l rend="blocked"> niśśeṣo'pi tathāśūnyabrahmādvaitapravādinoḥ </l><l rend="blocked">vādyasiddhobhayāsiddhau tatrasādhyāprasādhanau </l><l rend="blocked"> samarthanavihīnaḥ syādasiddhaḥprativādinaḥ </l><l rend="blocked">heturyasyāśrayo na syādāśrayāsiddhaeva saḥ </l><l rend="blocked"> svasādhyena vinābhāvābhāvādagamako mataḥ </l><l rend="blocked">pratyakṣādeḥ pramāṇatvesaṃvāditvādayo yathā </l><l rend="blocked">śūnyopaplavaśabdādyadvaitavādāvalaṃbināṃ </l><l rend="blocked">saṃdehaviṣayaḥ sarvaḥ saṃdigdhāsiddhaucyate </l><l rend="blocked"> yathāgamapramāṇatve rudroktatvādirāsthitaḥ </l><l rend="blocked">sannapyajñāyamāno'trājñātāsiddhovibhāvyate </l><l rend="blocked"> saugatāderyathā sarvaḥ sattvādiḥ sveṣṭasādhane </l><l rend="blocked">na nirvikalpakādhyakṣādastihetorviniścayaḥ </l><l rend="blocked"> tatpṛṣṭhajādvikalpāccāvastugocarataḥ kvacit </l><l rend="blocked">anumānāṃtarāddhetuniścayevānavasthitiḥ </l><l rend="blocked"> parāparānumānānāṃ pūrvapūrvatra vṛttitaḥ </l><l rend="blocked">jñānaṃ jñānāṃtarādhyakṣaṃvedatānenadarśitaḥ </l><l rend="blocked"> sarvo heturavijñāto'navasthānāviśeṣataḥ </l><l rend="blocked">arthāpattiparicchedyaṃparokṣajñānamādṛtāḥ </l><l rend="blocked"> sarve ye tepyanenoktāsvājñātāsiddhihetavaḥ </l><l rend="blocked">pratyakṣaṃ tu phalajñānamātmānaṃ vāsvasaṃvidaṃ </l><l rend="blocked"> prāhurye karaṇajñānaṃ vyarthaṃ teṣāṃ niveditaṃ </l><l rend="blocked">pradhānapariṇamitvādacetanamitīritaṃ </l><l rend="blocked"> jñānaṃyaiste kathaṃ na syurajñātāsiddhahetavaḥ </l><l rend="blocked">pratijñārthaikadeśastu svarūpāsiddhaeva naḥ </l><l rend="blocked"> śabdo nāśī vināśitvādityādiḥ sādhyasaṃnnibhaḥ </l><l rend="blocked">yaḥ sādhyaviparītārthāvyabhicārīsuniścitaḥ </l><l rend="blocked"> sa viruddhovaboddhavyastathaiveṣṭavighātakṛt </l><l rend="blocked">satvādiḥ kṣaṇikatvādau yathāsyādvādividviṣāṃ </l><l rend="blocked"> anekāṃtātmakatvasya niyamāttena sādhanāt </l><l rend="blocked">pārārthyaṃ cakṣurādīnāṃ saṃghātatvaṃprasādhayet </l><l rend="blocked"> teṣāṃ dravyavivartatvamevamiṣṭavighātakṛt </l><l rend="blocked">viruddhānna ca bhinnosausvayamiṣṭādviparyaye </l><l rend="blocked"> sāmarthyasyāviśeṣeṇa bhedevātiprasaṃgataḥ </l><l rend="blocked">vivādādhyāsitaṃ dhīmaddhetukaṃkṛtakatvataḥ </l><l rend="blocked"> yathā śakaṭamityādiviruddho'nena darśitaḥ </l><l rend="blocked">yathā hi buddhimatpūrvaṃ jagadetaprasādhayet </l><l rend="blocked"> tathā buddhimato hetoranekatvaṃ śarīritāṃ </l><l rend="blocked">svaśarīrasya kartātmā nāśarīro'stisarvathā </l><l rend="blocked"> kārmaṇena śarīreṇānādisaṃbaṃdhasiddhitaḥ </l><l rend="blocked">yataḥ sādhye śarīritve dhīmatovyabhicāritāṃ </l><l rend="blocked"> jagatkartuḥ prapadyeta tena hetuḥ kutārkikaḥiti </l><p n="a_52 b_52" rend="measured"><span type="ref-block" n="52 r_PaP-HT#52_r"/>yataścaivamakṣapādādeḥ sarvathaikāṃtavādinaḥsādhyārthāvinābhāviliṃgaṃ sarvathā na saṃbhavatyasiddhatādidoṣadūṣitatvāt tasmānna tasya patraṃsaṃbhavadarthake pratiṣṭhāpayituṃ śakyaṃ kadācijjainān pratitaduktaṃ </p><span type="ref-block" n="53 r_PaP-HT#53_r"/><l rend="blocked">tato naivākṣapādādeḥ patraṃsaṃbhavadarthakaṃ </l><l rend="blocked"> pratiṣṭhāpayituṃ śakyaṃ jātu syādvādinaḥprati </l><p n="a_54 b_54" rend="measured"><span type="ref-block" n="54 r_PaP-HT#54_r"/>kuta iti cet </p><span type="ref-block" n="55 r_PaP-HT#55_r"/><l rend="blocked">tattatvādhigamopāyaprakāśarahitatvataḥ </l><l rend="blocked">ityetasya prasiddhatvāddhetoravyabhicārataḥ </l><p n="a_56 b_56" rend="measured"><span type="ref-block" n="56 r_PaP-HT#56_r"/>kaḥ punarasau tattvasyādhigamo nāmetisvārthākāraviniścayaḥ sunirvādha iti brūmaḥnirvikalpakadarśanasyaviniścayasya saṃśayasyevatattvādhigamatvānupapatteḥ kṣaṇakṣayapradarśanavatsvākāramātraviniścayasyāpi tadbhāvāyogātvedyākāraviniścayavirahe svākāraviniścayasyānanubhavātsvasaṃvedanasyāpi vedyavedakākārātmanaḥ pratīteḥ tathārthākāramātraviniścayasyāpitattvādhigamattvāghaṭanātsvākāraviniścayamaṃtareṇārthākāraviniścayavirodhāt svārthākāraviniścayasyāpi kālāṃtarādau sabādhasyatadvirodhāt marīcikāviniścaye toyaviniścayavat deśakālāṃtarāpekṣayāpi suṣṭhu nirbādhasya tathābhāvasiddheritiprapaṃcitatvādanyatra taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="57 r_PaP-HT#57_r"/><l rend="blocked">tattvasyādhigamastāvatsvārthākāraviniścayaḥ </l><l rend="blocked">sunirbādhonyathā tasya vyavasthānupapattitaḥ </l><p n="a_58 b_58" rend="measured"><span type="ref-block" n="58 r_PaP-HT#58_r"/>tarhi kastasyopāya iti cet kathyate sākalyena pramāṇaṃdeśato nayaḥ pratipattustattvādhigamopāyaḥ pratīyata evatasya śāstre vistarataḥ samarthitatvāt nacāsausarvathaikāṃtavādināmakṣapādādīnāmupapattimāskaṃdati teṣāṃ sveṣṭasya dṛṣṭeṣṭabādhitatvāt iticiṃtitaprāyaṃprapaṃcato'nyatra parīkṣādakṣabuddhibhirlakṣaṇīyaṃ ta eva hisaṃkṣepeṇāpyuktaṃ lakṣayituṃ kṣamaṃte taduktaṃ </p><span type="ref-block" n="59 r_PaP-HT#59_r"/><l rend="blocked">tasyopāya punaḥ kārtsyenaikadeśena vāmataḥ </l><l rend="blocked"> pratipattuḥ pramāṇaṃ vā sannayo vā pratīyate </l><l rend="blocked">na cāsausarvathaikāṃtavādināmupapadyate </l><l rend="blocked"> dṛṣṭeṣṭavādhanātteṣāṃsveṣṭasyetyapi ciṃtitaṃ </l><l rend="blocked">lakṣyaṃ prapaṃcatonyatraparīkṣādakṣabuddhibhiḥ </l><l rend="blocked"> saṃkṣepatopyupakṣiptaṃ te hilakṣayituṃ kṣamāḥ </l><p n="a_60 b_60" rend="measured"><span type="ref-block" n="60 r_PaP-HT#60_r"/>kaḥ punastattvādhigamopāyasya prakāśa iti cet pratipādyaṃprati sādhuśabdaistasya sphuṭaṃ pradarśanaṃ prakāśaḥ nacākṣapādādīnāṃ sarvathā tadvyavasthāsti pramāṇavākyāsaṃbhavāt tadapyabhāṇi </p><span type="ref-block" n="61 r_PaP-HT#61_r"/><l rend="blocked">prakāśastasya sadvācā pratipādyaṃprati sphuṭaṃ </l><l rend="blocked"> darśanaṃ na caiteṣāṃ tadvyavasthāsti sarvathā </l><p n="a_62 b_62" rend="measured"><span type="ref-block" n="62 r_PaP-HT#62_r"/>tadanenaikāṃtavādināṃ patravākyaṃ na saṃbhavadarthakaṃ tattattvādhigamopāyaprakāśarahitatvāt ityanumānaṃ samarthitaṃ pratipattavyaṃ tathā patravākyaṃgūḍhamanyaccārthagūḍhādi vādinā tribhirabhihitaṃ saptakṛtvovā tathaikaviṃśati vā pariṣatprativādibhyāmavijñātārthaṃyadā tadā tadevāvijñātārthaṃ nāma nigrahasthānamāyātaṃtallakṣaṇasyānvayāt tata eva cāpratipattinigrahasthānaṃtattvato bhavedetasya yadā svapatravākyasyārthaṃ vyācaṣṭevādiprativādipariṣatpratyāyanāya tadāpivakturvipratipattirnāma nigrahasthānaṃ tenamithyārthapratipādanāt tatpratipāditārthasya visaṃvāditvasiddheranekāṃtena bādhanāt syādvādibhiḥpaścātpatravākyasyānekāṃtārthasya sādhanemithyātvapratītirvipratipattiriti lakṣaṇasyabhāvāt vākchalaṃ vāsaṃbhavadarthaparityāgenāsaṃbhavato'rthasya parikalpanātna hi pramāṇabalānnaiyāyikādiparikalpitaḥ patravākyesaṃbhavannarthaḥ siddhaḥ pratyakṣāṃdibalādanekāṃtasyaivaprasiddheḥ pratyaṃkṣaṃ hi tāvat bahiraṃtaśca tattvaṃbhāvābhāvātmakaṃ vyavasyati sarvathā virodhābhāvātbādhakarahitaṃ jātucit ekāṃtasyāsākṣātkaraṇāttathābhūtānekadharmādhiṣṭhānaṃ bhāvaḥviśeṣaṇaviśeṣyādivyavahārānyathānupapatterityanumānācca sarvaṃ bhāvābhāvātmakaṃ siddhaṃ āgamāc casunirbādhakapramāṇād iti prapaṃcato 'nyatra tattvārthālaṃkāredevāgame ca proktam iha patraparīkṣāyāṃ sadbhir avagataṃvyamity alaṃ prapaṃcena tad apy uktaṃ </p><span type="ref-block" n="63 r_PaP-HT#63_r"/><l rend="blocked">tathā triḥsaptakṛtvo'pipatravākyamudīritaṃ </l><l rend="blocked"> vādināgūḍhamanyaccāvijñātārthamupāgataṃ </l><l rend="blocked">pariṣatprativādibhyāmavijñātatvasaddhitaḥ </l><l rend="blocked">tataścāpratipattiḥ syānnigrahasthānamaṃjasā </l><l rend="blocked">vakturvipratipattirvāmithyārthapratipādanāt </l><l rend="blocked"> visaṃvādakatāyogāt taduktārthasyatattvataḥ </l><l rend="blocked">syādvādibhiḥ punaḥpatrasyānekāṃtasādhane </l><l rend="blocked"> bhavedvipratipattirvākchalaṃ vālakṣaṇānvayāt </l><l rend="blocked">taddhi saṃbhavato'rthasya parityāgenakalpanaṃ </l><l rend="blocked"> yadasaṃbhavatorthasya pramāṇabalataśchalaṃ </l><l rend="blocked">na ceha saṃbhavannarthoyaugādiparikalpitaḥ </l><l rend="blocked">pratyakṣādibalātsiddhastatonekāṃtasiddhitaḥ </l><l rend="blocked">bhāvābhāvātmakaṃ vastu bahiraṃtaścatatvataḥ </l><l rend="blocked"> pratyakṣaṃ niścinotyeva sarvathā bādhavarjitaṃ </l><l rend="blocked">vāstavānekadharmādhiṣṭhānaṃ bhāvoviśeṣataḥ </l><l rend="blocked"> viśeṣaṇaviśeṣyādivyavahāraprasiddhitaḥ </l><l rend="blocked">siddhamityanumānāccānaṃtadharmasamāśritaṃ </l><l rend="blocked">samastaṃ vastu nirbādhādāgamācca pramāṇataḥ </l><l rend="blocked">iti prapaṃcataḥproktamanyatrehāvagamyatāṃ </l><l rend="blocked"> sarvaṃ patraparīkṣāyāṃsadbhirityuparamyate </l><p n="a_64 b_64" rend="measured"><span type="ref-block" n="64 r_PaP-HT#64_r"/>tadevaṃ patravicāraprakaraṇaparisamāptau vijigīṣoḥsyādvādino vacanaṃ caturaṃgaṃ nirākṛtāśeṣamidhyāpravādaṃ prasaraṃ śriyāsamyagdarśanādilakṣaṇayopāyabhūtayopameyānaṃtajñānādilakṣaṇalakṣmīparyaṃtatayāsadā jayatviti jaya vādenāsaṃśayati </p><span type="ref-block" n="65 r_PaP-HT#65_r"/><l rend="blocked">jīyānnirastaniśśeṣasarvathaikāṃtaśāsanaṃ </l><l rend="blocked">sadā śrīvarddhamānasya vidyānaṃdasya śāsanaṃ </l><span type="ref-block" n="66 r_PaP-HT#66_r"/><l rend="blocked">sūktābhāso bhavatibhavatastāvaduttārahetuḥ </l><l rend="blocked">svasyānyeṣāṃ gurutamatamaśchicca mādhyasthabhājāṃ </l><l rend="blocked">tanmatvaivaṃ vipulamatibhistatrayatno vidheyo </l><l rend="blocked">nānaṃdāyākhilakhaladhiyāṃ taṃ hi kaḥ kartumīśaḥ </l><trailer rend="center" n="a_67 b_67"><span type="ref-block" n="67 r_PaP-HT#67_r"/>itiśrīsyādvādapatividyānaṃdasvāmiviracitā patraparīkṣā samāptā śubhaṃ bhūyāt </trailer></body></text></TEI>
