<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title ana="actual">Vidyānandin's Patraparīkṣā</title><title type="subtitle" subtype="digital-edition" ana="actual">Digital edition based on Gajādharalāl Jaina's 1913 printed edition</title><respStmt><resp>Digital textresource <span type="initial-creation">initially </span>created <span type="initial-creation">in 2012 </span>by</resp><persName>H. Trikha</persName></respStmt></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 21, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Print edition: Vidyānandasvāmi-viracitā ... Āptaparīkṣā Patraparīkṣā ca Gajādharalālajainaśāstriṇā sampādite. (Sanātanajainagranthamālā 1). Kāśī 1913.</bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Patraparīkṣā</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">PaP</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">PaP-HT‑d</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Trikha (HT) in 2025. </seg><seg type="derivat" subtype="digital-edition" ana="actual">This resource is a digital edition (d), as the text published here is not available in another medium. </seg><seg type="derivat" subtype="digital-edition" ana="actual">Currently, the resource is only experimental. It is envisoned as a resource for text standardized by automatic procedures and enriched by demarcations pertaining to the identification and evaluation of intertext. </seg><seg type="history">Main steps in the preparation of the resource: <list><item>2012: Digital capture of Gajādharalāl's 1913 edition financed by the Institute for the Cultural and Intellectual History of Asia of the Austrian Academy of Sciences under the directorship of H. Krasser. The digital capture was carried out by SwiftTechnologies, Mumbai. </item><item>2017: Creation of the xml resource</item><item>2020: Application of the conventions of the Text Encoding Initiative</item><item>2022: Integration into DCV</item><item>2024: Completion of the routines for the plain and bare text derivates</item></list></seg><seg type="thanks">H. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for <span type="organisation">South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna,</span> and for the <span type="organisation">Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences.</span> Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is especially grateful to the late Helmut Krasser for financing the capture of the printed edition. </seg></p></projectDesc><refsDecl><p><seg type="PaP-GL" ana="potential">References in the left margin pertain to page and line of Gajādharalāl's printed edition. </seg><seg type="PaP-HT" ana="actual">References in the left margin represent the current numner of basic divisional units, i.e., line groups and paragraphs. </seg></p></refsDecl><editorialDecl><p>In the odd-resource the specific features of the print edition are indicated with the attribute value "GL". Corrections of the text are indicated by a tag with the attribute value "HT" or by the corr- and orig-tags respectively. The respective individual attestations are produced by processes of extractions of elements, attributes and values:</p><ab type="PaP-GL" subtype="exclusion">Excluded in attestation GL: <seg><gi>corr</gi></seg>, <seg><att>resp</att>=<val>HT</val></seg>, <seg><att>type</att>=<val>HT</val></seg></ab><ab type="PaP-HT" subtype="exclusion"> Excluded in attestation HT: <seg><gi>orig</gi></seg>, <seg><att>resp</att>=<val>GL</val></seg>, <seg><att>type</att>=<val>GL</val></seg></ab><ab type="plain-text" subtype="exclusion">Excluded in plain text: <seg><gi>front</gi></seg>, <seg><gi>ref</gi></seg>, <seg><att>type</att>=<val>note-block-page-foot</val></seg>, <seg><att>type</att>=<val>note-block-container</val></seg></ab></editorialDecl></encodingDesc></teiHeader><text><body><lg rend="one-line" corresp="PaP/GL/1547709001 PaP/GL/1547709028" n="a_2 b_1"><span resp="dcv" type="ref-unit">1</span><l>śrī­va­rddha­mā­na­m ānutya syā­dvā­da­nyā­ya­nā­ya­kaṃ | </l><l>pra­bu­ddhā­śe­ṣa­ta­ttvā­rthaṃ pa­tra­vā­kyaṃ vi­cā­rya­te || </l></lg><p corresp="PaP/GL/1547739253" n="a_3 b_2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">2</span><s type="Q"><w type="Q">kasmāt</w> punaḥ śrī­va­rddha­mā­na­m arhaṃtaṃ bhagavaṃ taṃ syā­dvā­da­nyā­ya­nā­ya­kaṃ pra­ka­rṣe­ṇa sā­kṣā­dbu­ddhā­śe­ṣa­dra­vya­pa­ryā­yā­tma­jī­vādi­pa­dā­rtha­m e­vā­nu­tya pa­tra­vā­kya­m ā­cā­rya­pa­raṃ­pa­ra­yā vi­ca­ra­t vi­cā­rya­te | </s> nanv a­kṣa­pā­dā­dye­kāṃ­ta­vā­di­nā­m a­nya­ta­ma­m ity a­tro­cya­te | </p><lg type="q" n="a_4 b_3"><span resp="dcv" type="ref-unit">3</span><l>nai­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ pa­tra­vā­kyaṃ saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ | </l><l>ta­tta­ttvā­dhi­ga­mo­pā­ya­pra­kā­śa­ra­hi­ta­tva­taḥ || </l><l>yat tu saṃ­bha­va­da­rthā­tmā na tat tā­dṛ­kṣa­m īkṣitaṃ | </l><l>yathā syā­dvā­da­bhṛ­dvā­kyaṃ ta­dṛ­kve­daṃ na tat tathā || </l></lg><p n="a_5 b_4" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">4</span><seg type="PR"><w>nanv</w></seg> <q>a­kṣa­pā­dā­dī­nāṃ pa­tra­vā­kyaṃ tāvan <w ana="na"/></q><seg type="ES">nety</seg> <seg type="PO"><w ana="iti"/><seg type="ES"/> ayuktaṃ </seg> <phr>tasya pra­si­ddhā­va­ya­va­tve­na pra­si­ddha­tvā­t de­va­da­ttā­di­vā­kya­va­t</phr><corr> | </corr><s>nāpi tad<corr> </corr>a­saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ sve­ṣṭa­syā­rtha­sya sā­dha­ka­tvā­t | </s> na cā­sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prā­ya­m api patram ā­sa­jya­te <phr>sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prāyasyaiva ni­rā­ku­la­sya tasya tair ā­ve­di­ta­tvā­t | </phr><seg type="PR">tad ucyate — </seg> </p><lg type="q" n="a_6 b_5"><span resp="dcv" type="ref-unit">5</span><l>pra­si­ddhā­va­ya­vaṃ vākyaṃ sve­ṣṭa­syā­rtha­sya sādhakaṃ | </l><l>sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prā­yaṃ patram āhur a­nā­ku­laṃ || </l></lg><p n="a_7 b_6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">6</span><s type="Q"><w type="Q">kathaṃ</w> punaḥ pra­si­ddhā­va­ya­va­tvā­di­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śi­ṣṭaṃ vākyaṃ patraṃ nāma <phr>tasya śru­ti­pa­tha­sa­ma­dhi­ga­mya­pa­da­sa­mu­dā­yavi­śe­ṣa­rū­pa­tvā­t patrasya ta­dvi­pa­rī­tā­kā­ra­tvā­t</phr><corr> | </corr></s> <s>na ca yad yato 'nyat tat tena vya­pa­di­śya­te '­ti­pra­saṃ­gā­t<corr> | </corr></s> <s>nī­lā­da­yo <corr>'</corr>pi hi kaṃ­ba­lā­di­bhyo 'nye <corr>၊ </corr>na te nī­lā­di­vya­pa­de­śa­he­ta­vaḥ <phr>teṣāṃ tad<corr>v</corr>ya­pa­de­śa­he­tu­ta­yā pra­tī­ya­mā­na­tvā­t ki­rī­ṭā­dī­nāṃ puruṣe ta­dvya­pa­de­śa­he­tu­tva­va­t ta­dyo­gā­t tatra ma­tva­rthī­ya­vi­dhā­nā­t | </phr></s> nī­lā­da­yaḥ saṃti yeṣāṃ te nī­lā­da­yaḥ kaṃ­ba­lā­da­ya <seg type="PO">iti</seg> gu­ṇa­va­ca­ne­bhyo ma­tva­rthī­ya­syā­bhā­va­pra­si­ddhe­r <seg type="PO">iti cet</seg> u­pa­ca­ri­to­pa­cā­rā­d <seg type="PO">iti kramaḥ | </seg> śro­tra­pa­tha­pra­sthā­yi­no hi śabdātmakasya pa­da­sa­mu­dā­ya­vi­śe­ṣa­rū­pa­sya lipyām u­pa­cā­raḥ tatra tasya janair ā­ro­pya­mā­ṇa­tvā­t li­pyu­pa­ca­ri­ta­vā­kya­syā­pi patre sa­mu­pa­ca­rya­mā­ṇa­tvā­t tatra li­khi­ta­sya pa­tra­stha­tvā­t ta­du­pa­ca­ri­to­pa­cā­rā­t pa­tra­vya­pa­de­śa­si­ddheḥ<corr> | </corr> na ca yad yato 'nyat tat te­no­pa­cā­rā­d u­pa­cā­ro­pa­cā­rā­t vā vya­pa­de­ṣṭu­m aśakyaṃ śakrād anyatra vya­va­ha­rtṛ­ja­ne śa­krā­bhi­prā­ye sphuṭam u­pa­cā­rada­rśa­nā­t tato '­nya­trā­pi kā­ṣṭā­dā­v u­pa­cā­ro­pa­cā­rā­t śa­kra­vya­pa­de­śa­si­ddheḥ<corr> | </corr> tad uktaṃ — </p><lg n="a_8 b_7"><span resp="dcv" type="ref-unit">7</span><l>mukhyaṃ śa­bdā­tma­kaṃ vākyaṃ lipyām ā­ro­pya­te janaiḥ |</l><l> pa­tra­stha­tvā­t tu tat patram u­pa­cā­ro­pa­cā­ra­taḥ || </l></lg><p n="a_9 b_8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">8</span>athavā pra­kṛ­ta­vā­kya­sya mukhyata eva pa­tra­vya­pa­de­śa iti ni­ga­dā­maḥ<corr> | </corr> padāni trāyaṃte gopyaṃte rakṣyaṃte parebhyaḥ pra­ti­vā­di­bhyaḥ svayaṃ vi­ji­gī­ṣu­ṇā yasmin vākye tat patram iti pa­tra­śa­bda­sya ni­rva­ca­na­si­ddheḥ | tathā loke vya­va­ha­rtta­ri śāstre ca gu­ru­pa­rva­kra­mā­yā­te pratīteḥ<corr> | </corr> na ca padāni vi­ni­ści­ta­pa­da­sva­rū­pa­ta­da­bhi­dhe­ya­ta­ttve­bhyaḥ parebhyas trātum a­śa­kyā­ny eva ku­ta­ści­d va­rṇa­vi­pa­ryā­sa­nā­deḥ pra­kṛ­ti­pra­tya­yā­di­go­pa­nā­d vā ta­ttrā­ṇa­saṃ­bha­vā­t pa­da­gū­ḍhā­di­kā­vya­va­t<corr> | </corr>tad uktaṃ — </p><lg n="a_10 b_9"><span resp="dcv" type="ref-unit">9</span><l>trāyaṃte vā padāny asmin parebhyo vi­ji­gī­ṣu­ṇā |</l><l> ku­ta­ści­d iti patraṃ syāl loke śāstre ca rūḍhitaḥ || </l></lg><p n="a_11 b_10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">10</span>na cai­va­ma­sā­dhu­pa­dā­spa­da­ma­pi vākyaṃ pa­tra­mā­sa­jya­te­su­spa­ṣṭa­pa­da­me­va vā sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prā­ya­mi­ti­va­ca­nā­tta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_12 b_11"><span resp="dcv" type="ref-unit">11</span><l>na­cā­sā­dhu­pa­daṃ vākyaṃ pra­spa­ṣṭa­pa­da­me­va vā |</l><l>sā­dhu­gū­ḍha­pa­da­prā­ya­mi­ti tasya vi­śe­ṣa­ṇā­t || </l></lg><p n="a_13 b_12" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">12</span>pa­da­pā­dā­di­gū­ḍha­kā­vya­me­vaṃ patraṃ prāpnoti iti ce­nna­pra­si­ddhā­va­ya­va­tve­na vi­śi­ṣṭa­sya pa­tra­tva­va­ca­nā­t na hi­pa­da­gū­ḍhā­di­kā­vyaṃ pra­mā­ṇa­si­ddha­pra­ti­jñā­dya­va­ya­va­vi­śe­ṣa­ṇa­ta­yā­kiṃ­ci­tpra­si­ddhaṃ tasya tathā pra­si­ddhau­pa­tra­vya­pa­de­śa­si­ddhe­ra­vā­dhi­ta­tvā­tta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_14 b_13"><span resp="dcv" type="ref-unit">13</span><l>pa­da­gū­ḍhā­di­kā­vyaṃ ca naivaṃ patraṃ pra­sa­jya­te |</l><l>pra­si­ddhā­va­ya­va­tve­na vi­śi­ṣṭa­syā­bhi­dhā­na­taḥ || </l></lg><p n="a_15 b_14" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">14</span>sva­ya­mi­ṣṭa­syā­rtha­syā­sā­dha­ka­ma­pi tā­dṛ­gvā­kyaṃ­pa­tra­me­va­mā­sa­kta­mi­ti cenna sve­ṣṭā­rtha­sā­dha­na­syai­ve­ha­pa­tra­vi­cā­re patratvava­ca­nā­t ta­da­pya­bhi­hi­taṃ — </p><lg n="a_16 b_15"><span resp="dcv" type="ref-unit">15</span><l>sve­ṣṭhā­rthā­sā­dha­na­syā­pi naivaṃ pa­tra­tva­mā­pa­te­t |</l><l>sve­ṣṭā­rtha­sā­dha­na­syai­va pa­tra­tva­va­ca­nā­di­ha || </l></lg><p n="a_17 b_16" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">16</span>tato nā­kṣa­pā­dā­dī­nā­me­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ­pa­tra­vā­kya­ma­saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ iti ke­ci­tta­da­sa­tya­tho­kta­la­kṣa­ṇa­sya patravākyasya te­ṣāṃ­vi­cā­rya­mā­ṇa­syā­vya­va­sthi­teḥ tathāhi — nā­kṣa­pā­da­sya­tā­va­dya­tho­kta­la­kṣa­ṇaṃ pa­tra­vā­kyaṃ saṃ­bha­va­ti prasiddhā­va­ya­va­tva­sya vi­ra­hā­tsu­ga­tā­dī­nā­mi­va | ta­da­va­ya­vā­hi­pra­ti­jñā­da­yaḥ paṃ­cā­kṣa­pā­de­nā­bhi­dhī­yaṃ­te­pra­ti­jñā­he­tū­dā­ha­ra­ṇo­pana­ya­ni­ga­ma­nā­nya­va­ya­vā i­ti­sū­tra­pra­ṇa­ya­nā­t | ta­trā­ga­maḥ pratijñā vi­śva­ta­śca­kṣu­ri­ti­vi­śva­to mukho viśvato bāhuriti viśvataḥ pā­tsaṃ­bā­hu­bhyāṃ dhamati saṃ­pa­ta­ttrai­rdyā­vā­bhū­mī ja­na­ya­nde­va­e­ka iti yathā ā­ga­mā­rtho vā pratijñā vi­vā­dā­dhyā­si­ta­mu­pa­la­bdhi­ma­tkā­ra­ṇa­ka­mi­ti | ya­thā­he­tu­ra­nu­mā­naṃ tena pra­ti­jñā­tā­rtha­syā­nu­mī­ya­mā­na­tvā­t kā­rya­tvā­di­ti | yathā u­dā­ha­ra­ṇaṃ pratyakṣaṃ vā­di­pra­ti­vā­di­no­rya­tra­bu­ddhi­sā­myaṃ ta­du­dā­ha­ra­ṇa­mi­ti va­ca­nā­t va­strā­di­va­di­ti yathā u­pa­na­ya­mu­pa­mā­naṃ dṛṣṭāṃtaḥ dha­rmi­sā­dhya­dha­rmi­ṇoḥ sā­dṛ­śyā­t­, "­pra­si­ddha­sā­dha­rmyā­t sā­dhya­sā­dha­na­mu­pa­mā­na­mi­ti­" va­ca­nā­t yatkāryaṃ ta­du­pa­la­bdhi­ma­tkā­ra­ṇa­kaṃ dṛṣṭaṃ yathā va­strā­di­ta­thā ca vi­vā­dā­dhyā­si­ta­mi­ti | ya­thā­sa­rve­ṣā­me­ka­vi­ṣa­ya­tva­pra­darśa­na­pha­laṃ ni­ga­ma­naṃ­ta­smā­du­pa­la­bdhi­ma­tkā­ra­ṇa­ka­mi­ti ya­thā­ā­ga­mā­nu­mā­na­pra­tya­kṣo­pa­mā­na­va­t pha­la­sa­mu­dā­ya­rū­patvā­tpaṃ­cā­nā­ma­va­ya­vā­nā­mi­ti vyā­khyā­nā­t | na cai­te­paṃ­cā­va­ya­vāḥ pra­mā­ṇa­to vi­cā­rya­mā­ṇā vi­pa­ści­cce­ta­si suniścitā­śca­kā­sa­ti­, pa­tra­vā­kyā­bhā­se­'­pi saṃ­bha­vā­t te­ṣāṃ­pa­kṣa­dha­rma­tva­sa­pa­kṣe­sa­tva­vi­pa­kṣā­sa­tva­mā­trā­ṇā­mi­va­tra­yā­ṇā­ma­va­ya­vā­nāṃ su­ga­ta­saṃ­ma­tā­nāṃ vī­tā­dī­nā­mi­va­ka­pi­la­vi­ka­lpi­tā­nāṃ ta­da­bhā­ve­'­pi pa­tra­vā­kya­sya svā­rtha­sā­dha­na­sya­da­rśa­nā­t sā­dhyā­vi­nā­bhā­va­ni­ya­ma­ni­śca­ya­la­kṣa­ṇā­de­va he­toḥ­sā­dhya­pra­si­ddheḥ taduktaṃ — </p><lg n="a_18 b_17"><span resp="dcv" type="ref-unit">17</span><l>na caivaṃ lakṣaṇaṃ pa­tra­ma­kṣa­pā­da­sya yujyate |</l><l>pra­si­ddhā­va­ya­va­tva­sya vi­ra­hā­tsu­ga­tā­di­va­t || </l><l>pa­tra­syā­va­ya­vāḥ paṃca pra­ti­jñā­da­ya i­tya­sa­t |</l><l>pa­trā­bhā­se­'­pi sa­dbhā­vā­tte­ṣāṃ trai­rū­pa­mā­tra­va­t || </l><l>ta­da­bhā­ve­'­pi patrasya svā­rtha­sā­dha­na­te­kṣa­ṇā­t |</l><l> he­toḥ­sā­dhyā­vi­nā­bhā­va­ni­ya­mā­tma­ka­to yathā || </l><l>sa­tsa­tsa­di­ti­saṃ­kṣe­pā­tsā­dhya­sā­dha­na­da­rśa­naṃ |</l><l> vyā­ptyāḥ­sā­ma­rthya­taḥ sa­rva­nā­mā­bhā­ve­'­pi niścitaṃ || </l></lg><p n="a_19 b_18" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">18</span>nanu ca ya­tkṛ­ta­kaṃ ta­da­ni­tyaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭa i­tyā­dau­sa­ti sa­rva­nā­ma­pra­yo­ge vyāptyā sā­dhya­sā­dha­na­va­ca­namu­pa­la­bdhaṃ na pu­na­ra­sa­ti yataḥ sa­tsa­di­tya­tra­sa­rva­nā­ma­pra­yo­gā­bhā­ve­'­pi saṃ­kṣe­pa­ta­sta­tsi­ddhye­tdha­rmi­ṇa­ścā­va­ca­na­mi­hāyuktaṃ a­gni­ra­tra­dhū­mā­di­tyā­di­ṣu­dha­rmi­va­ca­na­da­rśa­nā­di­ti kaścit so­'­pya­nā­lo­ci­ta­va­ca­na­pa­thaḥ­sā­ma­rthyā­dga­mya­mā­na­sya sa­rva­nā­mno pra­yo­ge­vi­ro­dha­vai­dhu­ryā­t paṃ­cā­va­ya­va­vā­di­naḥ­sā­dha­rmyā­va­ya­va­vyā­khyā­nā­da­rtha­to­ga­mya­mā­nā­nāṃ vaidharmyāva­ya­vā­nā­mi­va kva­ci­da­va­śyaṃ ta­tpra­yo­ge paṃ­cā­va­ya­va­va­ca­ne­nyū­na­tā­nu­ṣaṃ­gā­t a­va­ya­va­vā­di­nāṃ bauddhānāṃ tryaṃśasya hetorbhā­ṣa­ṇā­t sā­ma­rthya­to ga­mya­mā­nā­nāṃ pra­ti­jñā­dī­nā­mi­va­ta­tpra­yo­ge sva­ya­ma­sā­dha­nāṃ­ga­va­ca­na­sya ni­gra­hā­dhi­ka­ra­ṇa­sya tai­ra­bhi­dhā­nā­t tata eva dha­rmi­ṇo­'­pya­va­ca­na­mi­ti­saṃ­kṣi­pta­pa­tra­vā­kye­na vi­ru­ddhya­te ta­sya­pa­rī­kṣā­da­kṣai­ra­kṣū­ṇa­ta­yo­pala­kṣi­ta­tvā­tta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_20 b_19"><span resp="dcv" type="ref-unit">19</span><l>vai­dha­rmyā­va­ya­vā ya­dva­tpaṃ­cā­va­ya­va­vā­di­naḥ |</l><l>sā­dha­rmyā­va­ya­vā­khyā­nā­dga­myaṃ­te­'­rthā­da­bhā­ṣi­tāḥ || </l><l>pra­ti­jñā­yā­śca ke­ṣāṃ­ci­ddhe­to­stryaṃ­śa­sya bhā­ṣa­ṇā­t |</l><l>sā­ma­rthyā­dga­mya­mā­na­tvā­nna prayojyā yathaiva tu || </l><l>tathā sā­ma­rthya­ga­mya­tvā­tsa­rva­nā­mno­pya­bhā­ṣa­ṇaṃ |</l><l>kva­ci­di­ṣṭaṃ pa­rī­kṣā­yāṃ da­kṣai­rddha­rmi­ṇa eva ca || </l></lg><p n="a_21 b_20" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">20</span>nanvevaṃ kva­ci­da­pi pra­ti­jñā­di­pra­yo­ge na syā­dvā­di­nāṃ­yu­kta­rū­po­bha­ve­t tasya sā­ma­rthyā­dga­mya­mā­na­tvā­tsa­rvanā­ma­va­di­ti na ma­nī­ṣi­bhi­rma­na­si nidheyaṃ te­ṣāṃ­pra­ti­pā­dyā­nu­ro­dhe­na pra­yo­go­pa­ga­mā­t yathaiva hi­ka­sya­ci­tpra­ti­bodhya­syā­nu­ro­dhe­na sā­dha­na­vā­kye­saṃ­dhā­bhi­dhī­ya­te dṛ­ṣṭāṃ­tā­di­ka­ma­pi na cai­vaṃ­sā­dha­na­syai­ka­la­kṣa­ṇa­tvaṃ svayaṃ pa­rī­kṣi­tama­pa­kṣi­pya­te ta­to­'­nyāṃ­śā­nāṃ sa­tā­ma­pi­ta­lla­kṣa­ṇa­tvā­pā­yā­tsā­dha­nā­bhā­se­pi­ta­tsaṃ­bha­vā­da­sā­dhā­ra­ṇa­tā­vi­ra­hā­t tathaiva hi­ku­mā­ra­naṃ­di­bha­ṭṭā­ra­kai­ra­pi sva­vā­da­nyā­ye­ni­ga­di­ta­tvā­tta­dā­ha — </p><lg n="a_22 b_21"><span resp="dcv" type="ref-unit">21</span><l>pra­ti­pā­dyā­nu­ro­dhe­na pra­yo­ge­ṣu pu­na­rya­thā |</l><l> pra­ti­jñā­pro­cya­te ta­jjñai­sta­tho­dā­ha­ra­ṇā­di­kaṃ || </l><l>na caivaṃ sā­dha­na­syai­ka­la­kṣa­ṇa­tvaṃ vi­ru­dhya­te |</l><l>he­tu­la­kṣa­ṇa­tā­pā­yā­da­nyāṃ­śa­sya ta­tho­di­taṃ || </l><l>a­nya­thā­nu­pa­pa­ttye­ka­la­kṣa­ṇaṃ liṃ­ga­maṃ­gya­te |</l><l>pra­yo­ga­pa­ri­pā­ṭī tu pra­ti­pā­dyā­nu­ro­dha­taḥ || </l></lg><p n="a_23 b_22" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">22</span>nanu cā­ti­saṃ­kṣi­pta­pa­tra­vā­kye he­tu­re­va pra­yo­kta­vyaḥ­tā­va­nmā­trā­tsā­dhya­ma­va­bo­ddhuṃ sa­ma­rthā­n na­rā­npra­ti sādhyābhi­dhā­na­sya ni­ra­rtha­ka­tvā­t pra­paṃ­ca­tā­ra­ta­myā­t sā­dhyaṃ­ni­śce­tu­mī­śā­n prati dvau cā­va­ya­vau pra­yo­kta­vyau pa­kṣo­he­tu­śce­ti tra­ya­ścā­va­ya­vāḥ kāṃścana pra­ti­pa­kṣo­he­tu­rdṛ­ṣṭāṃ­ta­śce­ti | catvāro vā ta­e­vā­va­ya­vāḥ­so­pa­na­yāḥ pa­rā­nu­gra­ha­pra­va­ṇaiḥ sadbhiḥ pra­yo­kta­vyāḥ | paṃca vā pra­ti­jñā­he­tū­dā­ha­ra­ṇo­pa­na­ya­ni­ga­ma­na­bhe­dā­t | anyathā ta­tpra­ti­pa­tte­ra­yo­gā­di­tya­nye prāhuḥ tadāha — </p><lg n="a_24 b_23"><span resp="dcv" type="ref-unit">23</span><l>he­tu­re­va pra­yo­kta­vya­stā­va­nmā­trā­tpra­ve­di­tuṃ |</l><l>sa­ma­rthā­npra­ti­bo­dhyā­n nṝn sādhyaṃ saṃ­kṣe­pa­to nanu || </l><l>dvau ca trayaśca catvāraḥ paṃca cā­va­ya­vāḥ pare |</l><l>pra­yo­kta­vyāḥ pra­paṃ­ce­na sa­dbhi­ri­tya­pa­re viduḥ || </l></lg><p n="a_25 b_24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">24</span>te­'­pye­vaṃ pṛṣṭavyāḥ he­tu­stā­va­tke­va­laḥ pra­yu­jya­mā­naḥ­ka­thaṃ pra­yu­jya­ta iti yadi pra­tha­māṃ­taḥ sa­tsa­di­tye­va tadāsya kutaḥ sā­dhya­tva­vya­va­cche­daḥ­sā­dhya­la­kṣa­ṇa­vai­ka­lyā­t sa­tsa­ttva­sya pra­si­ddha­tvā­tsā­dhya­syā­pra­si­ddha­la­kṣa­ṇa­tvā­t kiṃ punaḥ sa­tsa­di­tyu­cya­te­ya­ta­sta­tsa­ka­la­ja­na­pra­si­ddhaṃ sā­dhya­vya­va­cche­de­na­sā­dha­na­tve­nai­va bu­ddhyā­ma­he na punaḥ sā­dhya­ni­rde­śatvena śaṃ­kā­ma­he sa­tsa­di­ti cet ime brūmahe sa­da­naṃ­sa­di­ti pramā ya­to­'­trā­bhi­pre­tā sa­rvai­rga­tya­rtha­tvā­tga­tya­rtha­sya ca jñā­nā­rtha­tvā­tsa­rve gatyarthā jñānārthe varttaṃte i­ti­va­ca­nā­tsa­tī vi­dya­mā­nā sā yasmin ta­tsa­tsa­dvi­dya­mā­na­pra­maṃ­pra­me­ya­mi­ti yāvanna ka­sya­ci­tpra­mā­ṇa­vā­di­naḥ­pra­me­ya­ma­pra­si­ddhaṃ | saṃ­vi­ta­mā­tra­pra­mā­ṇa­vā­di­naḥ­ta­da­pra­si­ddha­mi­ti na maṃtavyaṃ tasyāpi saṃ­vi­tsva­rū­pe­pra­me­ya­tva­pra­si­ddheḥ sva­rū­pa­sya svato ga­ti­ri­ti­sva­ya­ma­bhi­dhā­nā­tsaṃ­vṛ­tyā ta­da­bhi­dhā­ne pa­ra­mā­rtha­taḥ svarūpā­di­ga­ti­vi­ro­dhā­tsaṃ­vi­da­dvai­ta­si­ddhe­ra­yo­gā­t | ya­di­pu­na­ru­tpā­dā­di­sva­bhā­va­tvaṃ satvaṃ tadā ta­tsa­tsa­tsā­dhya­mi­ti­yu­ktaṃ vi­dya­mā­no­tpā­dā­di­sva­bhā­va­tva­sya sa­tsa­ttva­sya­ke­ṣāṃ­ci­da­pra­si­ddha­tvā­t sā­dhya­la­kṣa­ṇa­saṃ­pra­ti­pa­tte­ri­tye­vaṃ­ye bruvaṃte teṣāṃ sa­tsa­di­tyu­kte sa­tsa­tva­sya pra­si­ddha­ta­yā­sā­dhya­vya­va­cche­da­si­ddhā­va­pi sā­dha­na­sya dharmiṇo vya­va­cche­daḥ­si­ddhye­t tasyāpi pra­si­ddha­tve­na saṃ­ma­ta­tvā­tpra­si­ddho­dha­rmī­ti va­ca­nā­t yadi pu­na­rvi­du­ṣāṃ­sā­dhya­si­ddhya­rthaṃ dharmiṇo pra­yo­jya­tvā­tta­sya sā­dhyā­vi­nā­bhā­vā­bhā­vā­de­va vya­va­cche­da­si­ddhi­ri­ti ma­taṃ­ta­dā hetuḥ kevalaḥ kathaṃ teṣāṃ prayojyaḥ syāt sveṣṭasiddhyarthaṃ sā­dhya­syā­na­bhi­dhā­ne te­na­ta­syā­vi­nā­bhā­vā­pra­si­ddheḥ | pra­stā­vā­dga­mya­mā­ne­na­sā­dhye­nā­nu­kte­nā­pi he­to­ra­vi­nābhā­va­stā­va­dvi­dbhi­ra­va­dhā­rya­te iti cet na­cai­ta­tpa­rī­kṣā­kṣa­maṃ­pra­stā­va­sye­ṣṭā­ni­ṣṭa­yo­ra­rtha­yo­ra­vi­śe­ṣā­tka­ta­ra­smi­nna­rthe­he­tuḥ pra­yu­kto­ya­mi­ti jñā­tu­ma­śa­kteḥ ki­ma­ni­tyaḥ śabdo ni­tyo­ve­tyu­bha­yāṃ­śā­va­laṃ­vi­ni śaṃsaye sati he­tu­pra­yo­ga­sye­ṣṭatvā­t­"­saṃ­di­gdhe­'­rthe he­tu­va­ca­nā­di­ti­" kai­ści­tsva­ya­ma­bhi­dhā­nā­t | a­tha­ya­dai­ka­mu­kha­e­va pra­stā­va­stryā­tma­kaṃ jagat ka­tha­me­tadi­ti­ka­sya­ci­tpra­śne tadā he­tu­sta­trai­vā­ya­mi­ti jñātuṃ śa­kya­tvā­tpra­stā­vā­dga­mya­mā­ne­na sādhyena he­to­ra­vi­nā­bhā­vaḥ si­ddhya­tye­ve­tya­pi na saṃgataṃ pṛ­ṣṭa­vi­pa­rī­tā­rthe­he­to­rva­ca­na­sa­dbhā­va­da­rśa­nā­t a­tryā­tma­ka­mi­daṃ sa­rva­mi­ti­sva­ya­ma­bhī­psa­tāṃ tatraiva he­tu­pra­yo­go­pa­pa­tteḥ ya­di­pu­na­sta­tra pra­yu­kta­sya he­to­rvi­ru­ddha­tva­ni­śca­yā­t tathā ca­tryā­tma­ka­syai­va si­ddhe­ra­tryātma­ka­tva­sya sā­dhya­tvā­yo­gā­tna tena he­to­ra­vi­nā­bhā­va­si­ddhi­ri­ti mataṃ tadā tryā­tma­ka­tva­syā­pi­ku­taḥ sā­dhya­tvaṃ­, pra­si­ddha­sya sā­dhya­tva­vi­ro­dhā­tsā­dha­na­va­t | ka­sya­ci­ddhe­to­ra­tryā­tma­ka­tve sā­dhye­vi­ru­ddha­tā­ma­va­bu­ddhya­mā­na­sya sā­ma­rthyā­t tryā­tma­ka­tve­sā­dhye sa­mya­gdhe­tu­tva­ni­rṇa­ya­gha­ṭa­nā­tta­ttryā­tma­ka­pra­si­ddha­tvo­pa­pa­tteḥ yo hyanagnau sā­dhye­dhū­ma­va­ttva­sya he­to­rvi­ru­ddha­tā­ma­va­bu­dhya­te sa ta­syā­gnau­sā­dhye sa­mya­gdhe­tu­tva­ma­pi budhyata eva | na cai­vaṃ­bu­dhya­mā­na­sya pra­ti­pā­dya­tā ghaṭate pra­ti­pā­da­ka­va­t tatona taṃ prati hetuḥ kevalaḥ pra­yo­kta­vyaḥ syāt | atha ya­tpṛ­ṣṭaṃ­pra­ti­pā­dye­na tatra heturya­dā­cā­rye­ṇa pra­yu­jya­te ta­dā­ta­sya te­nā­vi­nā­bhā­vā­va­ga­ti­rbha­va­tye­ve­ti mataṃ tadapi na­sa­mī­cī­naṃ sā­dhya­ni­rdde­śa­syai­va sa­mā­ga­teḥ­pra­ti­pā­dya­kṛ­ta­pra­śna­vi­śe­ṣa­syā­nya­thā ta­trā­nu­pa­pa­tteḥ­u­tpā­dā­dyā­tma­kaṃ sarvaṃ kuta e­ta­di­ti praśne pra­me­ya­tvāditi he­to­rva­ca­ne­'­pi saṃ­baṃ­dhā­tsā­dhya­ni­rdde­śa­pra­si­ddheḥ­e­ka­ni­rdde­ṣṭu­ri­va bhi­nna­ni­rdde­ṣṭu­ra­pi tasya te­na­saṃ­baṃ­dhā­vi­śe­ṣā­t yathaiva hyekasya va­ktuḥ­sā­dhya­ni­rde­śā­naṃ­ta­raṃ sā­dha­na­sya nirdeśe ta­sya­te­nā­vi­nā­bhā­va­saṃ­baṃ­dha­sā­dhya­si­ddheḥ sā­dhya­vyā­ptasā­dha­no­pa­da­rśa­naṃ sphu­ṭa­ma­va­sī­ya­te tathā pra­ti­pā­dye­na­sā­dhya­pra­śna­va­ca­ne kṛte pra­ti­pā­da­ke­na sā­dha­nā­mi­dhā­ne­'­pi bhi­nna­va­ktṛ­ni­rdi­ṣṭa­yo­ra­pi­sā­dhya­sā­dha­na­yo­ra­vi­nā­bhā­vā­vi­ro­dhā­tka­tha­ma­nya­thai­ka­vā­kya­sya nā­nā­va­ktṛ­bhi­ru­dī­rya­mā­ṇa­sya saṃ­ba­dha­tā siddhyet tataḥ sarveṣāṃ vādināṃ a­vi­gā­ne­na­si­ddhaṃ saṃ­kṣe­pa­taḥ sā­dhya­sā­dha­na­ni­rde­śa­mā­traṃ na punaḥ kevalaṃ he­tu­va­ca­naṃ vi­du­ṣā­ma­pi ta­da­yo­gā­t kiṃvat sarveṣāṃ vā­di­nāṃ­a­vi­gā­ne­na saṃ­kṣe­pa­taḥ sā­dhya­sā­dha­na­da­rśa­naṃ prasiddhami­ti­ce­du­cya­te śrī­ma­da­ka­laṃ­ka­de­va­sya­, pratyakṣaṃ viśadaṃ jñā­naṃ­pra­mā­ṇa­mi­tyā­di­va­t | dha­rma­kī­rteḥ pratyakṣaṃ kalpanāpo­ḍha­ma­bhrāṃ­ta­mi­tyā­di­va­t | yo­ga­sya­sa­da­kā­ra­ṇa­va­nni­tya­mi­tyā­di­va­t | sāṃkhyasya cai­ta­nyaṃ­pu­ru­ṣa­sya sva­rū­pa­mi­tyā­di­va­t sa­tsa­tsa­di­ti­pa­tra­vā­kya­ma­nā­ku­la­me­va saṃ­bhā­va­yā­maḥ­sva­sā­dhyā­rthā­vi­nā­bhā­vi­sā­dha­na­syā­bhi­dhā­nā­t yathaiva hi­vi­śa­dajñā­nā­tma­ka­tva­maṃ­ta­re­ṇa pra­tya­kṣa­ma­nu­pa­pa­nnaṃ­jñā­nā­tma­ka­tve­na ca vinā pra­mā­ṇa­tvaṃ ke­ṣāṃ­ci­tpa­re­ṣāṃ­ka­lpa­nā­po­ḍhā­bhrāṃ­tā­bhyāṃ vinā pra­tya­kṣa­tvaṃ a­nye­ṣāṃ­ni­tya­tvā­dṛ­te sa­da­kā­ra­ṇa­va­tva­mi­ta­re­ṣāṃ pu­ru­ṣa­sva­rū­pā­bhā­ve­cai­ta­nyaṃ ta­tho­tpā­dā­di­tra­yātma­ka­tva­la­kṣa­ṇa­sa­tva­maṃ­ta­re­ṇa sa­tsa­tvā­khyā­pra­me­ya­tā­pi no­pa­pa­dya­ta eva pra­mā­ṇa­ba­la­taḥ pra­si­ddhā­yā­sta­syāḥ­a­nya­tra kva­ci­tsa­dbhi­rni­śca­yā­t | ā­tmā­di­dra­vya­mu­tpā­da­vya­ya­ni­rmu­ktaṃ prameyaṃ si­ddhaṃ­pa­ryā­ya­śca dhrau­vya­ni­rmu­ktaḥ pra­me­yo­'­stī­ti cā­yu­ktaṃ­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rbhe­dā­bhe­dai­kāṃ­te­'­na­va­sthā­nā­t ta­thā­cai­ta­tsa­ka­la­ma­bhya­dhā­yi | </p><lg n="a_26 b_25"><span resp="dcv" type="ref-unit">25</span><l>te'pi pra­yuṃ­ja­te hetuṃ satsatvaṃ yadi kevalaṃ |</l><l> sa­tsa­di­tye­va sā­dhya­tva­vya­va­cche­do­'­sya tatkṛtaḥ || </l><l>sā­dhya­la­kṣa­ṇa­vai­ka­lyā­tsa­tya­tva­sya pra­si­ddhi­taḥ |</l><l> sa­da­naṃ­sa­tpra­mā hyatra satī sā yatra tanmataṃ || </l><l>sa­tsa­tpra­me­ya­me­ta­cca prasiddhaṃ mā­na­vā­di­naḥ |</l><l> saṃ­vi­nmā­tre­'­pi mānasya sva­rū­pe­sti pra­me­ya­tā || </l><l>u­tpā­dā­di­sva­bhā­va­tvaṃ sattvaṃ sādhyaṃ tu yujyate |</l><l> ta­syā­pra­si­ddhi­taḥ sā­dhya­la­kṣa­ṇaṃ pra­ti­pa­tti­taḥ || </l><l>e­va­mā­ca­kṣa­te ye'pi teṣāṃ syā­ddha­rmi­ṇaḥ kutaḥ |</l><l> sā­dha­na­sya­vya­va­cche­daḥ pra­si­ddha­tve­na saṃ­ma­tā­t || </l><l>vi­du­ṣā­ma­pra­yo­jya­tvā­ddha­rmi­ṇaḥ sā­dhya­si­ddha­ye |</l><l> ta­sya­sā­dhyā­vi­nā­bhā­vā­bhā­vā­de­ve­ti tanmataṃ || </l><l>hetuḥ kathaṃ prayojyaḥ syā­tke­va­laḥ sve­ṣṭa­si­ddha­ye |</l><l> sā­dhya­syā­va­ca­ne te­nā­vi­nā­bhā­vā­pra­si­ddhi­taḥ || </l><l>pra­stā­vā­dga­mya­mā­ne­na hetoḥ sādhyena buddhyate |</l><l> vi­dva­dbhi­ra­vi­nā­bhā­vo­'­nu­kte­nā­pī­ti cenna vai || </l><l>pra­stā­va­syā­rtha­yo­ri­ṣṭā­ni­ṣṭa­yo­ra­vi­śe­ṣa­taḥ |</l><l> kvārthe he­tuḥ­pra­yu­kto­'­ya­mi­ti jñā­tu­ma­śa­kti­taḥ || </l><l>ya­dye­ka­mu­kha­e­va syāt pra­stā­va­stryā­tma­kaṃ jagat |</l><l> ka­tha­me­ta­di­ti praśne tadā hetuḥ sa tatra cet || </l><l>na pṛ­ṣṭa­vi­pa­rī­tā­rthe he­to­rva­ca­na­saṃ­bha­vā­t |</l><l> a­tryā­tma­ka­mi­daṃ vi­śvā­mi­ti sva­ya­ma­bhī­psa­tāṃ || </l><l>tatra he­to­rvi­ru­ddha­tva­ni­śca­yā­tsā­dhya­tā na cet |</l><l> ta­thā­tryā­tma­kaṃ si­ddhe­sta­sya syā­tsā­dhya­tā kutaḥ || </l><l>yo hyagnau vi­ru­ddha­tvaṃ dhū­ma­va­ttva­sya budhyate |</l><l> so­'­gnau­sā­dhye kathaṃ tasya na vi­dyā­tsa­tya­he­tu­tāṃ || </l><l>na caivaṃ bu­dhya­mā­na­sya ghaṭate pra­ti­pā­dya­tā |</l><l> pra­ti­pā­da­ka­va­dye­na hetustaṃ prati kevalaḥ || </l><l>yatpṛṣṭaṃ pra­ti­pā­dye­na tatra hetuḥ pra­yu­jya­te |</l><l> ya­dā­cā­rye­ṇa te­nā­syā­vi­nā­bhā­va­ga­ti­sta­thā || </l><l>bha­va­tye­ve­ti cetsādhye ni­rdde­śo­pye­va­mā­ga­taḥ |</l><l> pra­ti­pā­da­kṛ­taḥ pra­śna­vi­śe­ṣaḥ kvā­nya­thā­sya sa || </l><l>u­tpā­dā­dyā­tma­kaṃ viśvaṃ kuta etaddhi niścitaṃ |</l><l> iti pra­śne­pra­me­ya­tvā­di­ti he­to­rva­ca­sya­pi || </l><l>prasiddhaḥ sā­dhya­ni­rde­śaḥ saṃ­baṃ­dhā­du­pa­va­rṇi­taḥ |</l><l> e­te­nai­vai­ka­ni­rde­ṣṭu­ri­va bhi­nnā­da­pi sphuṭaṃ || </l><l>tataḥ saṃ­kṣe­pa­taḥ­si­ddhaḥ sa­rve­ṣā­ma­vi­gā­na­taḥ |</l><l> sā­dhya­sā­dha­na­ni­rde­śa­mā­tra­kaṃ na tu he­tu­vā­k || </l><l>pratyakṣaṃ viśadaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ jñā­na­mi­tya­pi |</l><l> a­ka­laṃ­ka­va­co­ya­dva­tsā­dhya­sā­dha­na­sū­ca­kaṃ || </l><l>pratyakṣaṃ ka­lpa­nā­po­ḍha­ma­bhrāṃ­ta­mi­ti kī­rti­vā­k |</l><l> sa­da­kā­ra­ṇa­va­nni­tya­mi­ti yo­ga­va­co­'­pi ca || </l><l>caitanyaṃ pu­ru­ṣa­sya syā­tsva­rū­pa­mi­ti sāṃ­khya­vā­k |</l><l> e­va­mā­di­pa­rai­ri­ṣṭaṃ sve­ṣṭa­si­ddhi­ni­baṃ­dha­naṃ || </l><l>sa­tsa­tsa­di­ti ta­dva­tsyā­tpa­tra­vā­kya­ma­nā­ku­laṃ |</l><l>sva­sā­dhya­rthā­vi­nā­bhā­vi­sā­dha­na­syā­bhi­dhā­na­taḥ || </l><l>u­tpā­dā­di­tra­yā­tma­tva­maṃ­ta­re­ṇa pra­me­ya­tā |</l><l> na hi­kva­ci­tpra­si­ddhā­sti pra­mā­ṇa­va­la­taḥ satāṃ || </l><l>no­tpā­da­vya­ya­ni­rmu­kta­mā­tmā­di­dra­vya­ma­sti naḥ |</l><l> pra­me­yaṃ­nā­pi paryāyo dhrau­vya­mu­kto­'­sti kaścana || </l><l>dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rbhe­dā­bhe­dai­kāṃ­te­'­na­va­sthi­teḥ |</l><l> śrī­ma­tsa­maṃ­ta­bha­drā­ryai­yu­kti­vi­dbhi­sta­tho­kti­taḥ || </l><l>dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rai­kyaṃ ta­yo­ra­vya­ti­re­ka­taḥ |</l><l> pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣā­cca śā­kti­ma­ccha­kti­bhā­va­taḥ || </l><l>saṃ­jñā­saṃ­khyā­vi­śe­ṣā­cca sva­la­kṣa­ṇa­vi­śe­ṣa­taḥ |</l><l> pra­yo­ja­nā­di­bhe­dā­cca ta­nnā­nā­tvaṃ na sarvathā || </l></lg><p n="a_27 b_26" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">26</span>tatra dravyaṃ tā­va­da­nva­yi­ta­de­ve­da­mi­tya­vā­dhi­ta­pra­tya­bhi­jñā­sa­ma­dhi­ga­myaṃ pa­ryā­yo­vyā­vṛ­tā­kā­ra­sva­bhā­vaḥ sa bhedapra­tya­ya­sa­ma­dhi­ga­myaḥ­ka­thaṃ­ci­tta­yo­rai­kya­ma­vya­ti­re­kā­t yayostu naikyaṃ na­ta­yo­ra­vya­ti­re­kaḥ yathā hi­ma­va­dviṃ­dhya­yo­ra­vyati­re­ka­śca­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­sta­smā­tta­yo­rai­kya­mi­ti ke­va­la­vya­ti­re­kī he­tuḥ­na­nu cai­kya­ma­vya­ti­re­ka eva sa eva hetuḥ ka­tha­mu­pa­pa­nnaḥ­syā­tsā­dhya­sa­ma­tvā­di­ti na maṃtavyaṃ ka­thaṃ­ci­ttā­dā­tmya­syai­kya­sya­sā­dhya­tvā­t pa­ra­spa­ra­ma­śa­kya­vi­ve­ca­natva­syā­vya­ti­re­ka­sya­sā­dha­na­tvā­t tasyā sā­dhya­sa­ma­tvā­bhā­vā­t pa­ra­spa­raṃ­vya­ti­re­ca­naṃ­vya­ti­re­kaḥ­, ta­da­bhā­va­stva­vya­ti­re­kaḥ sa­ca­śa­kya­vi­ve­ca­na­me­ve­ti kathaṃ sā­dhya­sa­ma­tvaṃ na­cai­va­ma­si­ddho­he­tuḥ ka­sya­ci­jjī­vā­di­dra­vya­sya sva­pa­ryā­ye­bhyo jñā­nā­di­bhyaḥ pa­ra­dra­vya­pa­ryā­yāṃ­ta­rā­ṇi sva­pa­ryā­yā­ṇāṃ­ca jñā­nā­dī­nāṃ­dra­vyāṃ­ta­raṃ ne­tu­ma­śa­kya­tva­sya­pa­ra­spa­ra­ma­śa­kya­vi­ve­ca­na­tva­sya dravyaparyā­ya­yoḥ­su­pra­si­ddha­tvā­t anyathā jñā­nā­di­pa­ryā­yā­ṇāṃ jī­va­pa­ryā­ya­tvā­yo­gā­tjī­vā­di­dra­vya­tva­sya ca ta­ddra­vya­tva­vi­ro­dhā­t nanu sa­tya­pi­dra­vye ta­tpa­ryā­yā­ṇā­mu­tpā­dā­t u­tpa­nnā­nāṃ ca vi­nā­śā­tka­tha­ma­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvaṃ si­ddha­mi­ti tu na śaṃka­nī­yaṃ­pa­ryā­yā­ṇā­mu­tpā­da­vi­nā­śā­bhā­ve pa­ryā­ya­tvā­yo­gā­tte­ṣā­mu­tpā­da­vya­ya­la­kṣa­ṇa­tvā­t dra­vya­sya­dhrau­vya­la­kṣa­ṇa­tva­va­t || </p><lg n="a_28 b_27"><span resp="dcv" type="ref-unit">27</span><l>sa­mu­de­ti vi­la­ya­mṛ­ccha­ti bhāvo ni­ya­me­na pa­rya­ya­na­ya­sya­no­de­ti no vi­na­śya­ti bhā­va­na­yā­liṃ­gi­to nityaṃ || </l></lg><p n="a_29 b_28" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">28</span>iti va­ca­nā­t | na ca kā­lā­bhe­do­'­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvaṃ­e­ka­kā­la­va­rti­nāṃ nā­nā­rthā­nā­ma­ti­pra­saṃ­gā­t tataḥ kā­lā­bhe­de­sa­tya­pi dra­vya­pa­ryā­yo­rnā­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvaṃ ya­tho­kta­la­kṣa­ṇaṃ­vi­ru­ddhya­te | de­śā­bhe­do­'­śa­kya­vi­ve­ca­namityapi vā­rtaṃ­vā­tā­ta­pā­dī­nā­ma­pi ta­tpra­saṃ­gā­t śā­strī­yo­de­śā­bhe­do­'­śa­kya­vi­ve­ca­na­tva­mi­ti cettarhi dra­vya­pa­ryā­ya­yosta­tka­tha­ma­si­ddhaṃ || nanu pa­ryā­yā­ṇāṃ rū­pā­dī­nāṃ­gha­ṭā­di­dra­vya­de­śa­tvā­t gha­ṭā­di­dra­vya­sya tu­svā­raṃ­bha­kā­va­ya­va­de­śa­tvā­t ta­tpa­dā­rthā­nta­ra­tva­si­ddhi­ri­ti cenna pra­mā­ṇā­bhā­vā­tgu­ṇa­gu­ṇi­nau kri­yā­kri­yā­vaṃ­tau jā­ti­ta­dvaṃ­tau vi­śe­ṣa­ta­dvaṃ­tau a­va­ya­vā­vā­ya­vi­nau ca pa­ra­spa­ra­taḥ pa­dā­rthāṃ­ta­ra­bhū­tau­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tvā­t yau yau bhi­nna­pra­ti­bhā­sau tau tau­pa­ra­spa­ra­taḥ pa­dā­rthāṃ­ta­ra­bhū­tau yathā gha­ṭa­pa­ṭau­bhi­nna­pra­ti­bhā­sau tau i­tya­nu­mā­na­sa­dbhā­vā­nna pra­mā­ṇā­bhā­va i­ti­ce­nna a­syā­nu­mā­na­sya vi­ru­ddha­tvā­t i­ṣṭa­vi­ru­ddha­sya­ka­thaṃ­ci­dā­rthāṃ­ta­ra­sya sā­dha­nā­tka­thaṃ­ci­dbhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tva­sya ka­thaṃ­ci­dā­rthāṃ­ta­re­ṇa­vyā­pta­tvā­t sarvathā bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tva­sya he­tu­tve­pu­na­ra­si­ddho hetuḥ dṛ­ṣṭāṃ­ta­śca sā­dhya­sā­dha­na­vi­ka­laḥ pra­tī­ya­te­gha­ṭa­pa­ṭa­yoḥ sarvathārthāṃ­ta­ra­tva­sya sā­dhya­sya­sa­rva­thā­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tva­sya ca­sā­dha­na­dha­rma­syā­prā­tī­ti­ka­tvā­t | sa­ddra­vyā­dyā­tma­nā tayo ra­bhi­nna­tvā­da­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­mā­na­tvā­cca | nanu ca­sa­ddra­vyā­dyā­tma­no­'­pi gha­ṭa­pa­ṭā­bhyāṃ bhi­nna­tvā­t kathaṃ te­na­ta­yorabhedaḥ syāt | a­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tvaṃ vā, satvaṃ hi­pa­ra­sā­mā­nyaṃ sa­tsva­bhā­vaḥ dravyatvaṃ cā­pa­ra­sā­mā­nyaṃ­dra­vya­sva­bhā­vaḥ tathā pā­rthi­va­sva­bhā­vo­pi iti ka­tha­ma­sau­ta­to­nā­rthāṃ­ta­ra­bhū­ta­: syāditi kaścit so'pi na yu­kta­vā­dī­sa­tvā­da­rthītaratve ta­yo­ra­sa­tva­pra­saṃ­gā­tdra­vyā­di­sva­bhā­vā­ccā­tyaṃ­ta­bhe­de ta­yo­ra­dra­vyā­di­pra­sa­kteḥ | sa­ttā­saṃ­ba­dhā­t tayoḥ satvaṃ dra­vya­tva­saṃ­baṃ­dhā­tdra­vya­tvo­pa­pa­tteḥ­pā­rthi­va­tvā­di­saṃ­baṃ­dhā­tpā­rthi­va­tvā­di­vya­va­sthā­nā­nna­do­ṣai­ti cet ka­tha­ma­sa­taḥ sva­ya­ma­dra­vya­syā­pā­rthi­vā­de­śca | ta­da­tyaṃ­ta­bhi­nna­sa­tvā­di­saṃ­baṃ­dhā­da­pi sa­dā­di­rū­pa­tā yu­ktā­sva­ra­vi­ṣā­ṇā­de­ra­pi tatprasaṃgāt | prā­ga­sa­dā­deḥ­sa­ttā­di­saṃ­baṃ­dhā­t sa­dā­di­rū­pa­tve pra­dhvaṃ­sā­bhā­va­sya­sva­kā­ra­ṇa­vyā­pā­rā­tprā­ga­bhū­ta­sya ta­da­naṃ­ta­raṃ bha­va­taḥ­sa­ttā­di­pra­saṃ­gaḥ | tasya tadāpi sa­ttā­di­saṃ­baṃ­dhā­saṃ­bha­vā­t na­ta­tpra­saṃ­ga i­ti­ce­tta­di­daṃ jā­ḍya­vi­jṛṃ­bhi­taṃ­, ā­kṣe­pa­syai­va­pa­ri­hā­ra­ta­yā vya­va­hā­rā­t prā­ga­sa­taḥ sa­ttā­saṃ­baṃ­dhā­tsa­tve­'­pi­pra­dhvaṃ­sā­bhā­va­sya sa­ttā­saṃ­baṃ­dhaḥ kasmānna bha­va­ti­, ta­taḥ­sa­tvaṃ ce­tyā­kṣe­paḥ tasya sa­ttā­saṃ­baṃ­dhā­saṃ­bha­vā­t iti sa e­va­pa­ri­hā­raḥ ka­tha­ma­ja­ḍai­ra­bhi­dhī­ya­te sādhyameva ca sā­dha­naṃ­ku­ta­sta­sya sa­ttā­saṃ­baṃ­dhā­bhā­vaḥ sa­ttā­saṃ­baṃ­dhā­bhā­vā­di­ti ku­taḥ­sa­ttā­saṃ­baṃ­dha­la­kṣa­ṇa­sa­tvā­bhā­vaḥ sattāsaṃ­baṃ­dhā­bhā­vā­di­ti­vā yadiḥ punaḥ prā­ga­sa­tvā­da­vi­śe­ṣe­'­pi gha­ṭa­pa­ṭa­yo­re­va­sa­ttā­saṃ­baṃ­dhaḥ ta­nni­mi­ttaṃ ca sattvaṃ tathā pratīteḥ na punaḥ pra­dhvaṃ­sā­bhā­va­sya ta­da­bhā­vā­di­ti­ma­taṃ tadā ka­thaṃ­ci­tsa­ttā­di­tā­da­tmyā­t sa­ttā­di­vya­va­hā­ro ghaṭapa­ṭa­yo­ri­ti nai­kāṃ­te­na satvādi tato bhinnaṃ ye­na­sa­ddra­vyā­tma­nā gha­ṭa­pa­ṭa­yo­ra­bhe­daḥ­ka­thaṃ­ci­da­bhi­nna­pra­ti­bhā­sa­tvaṃ vā na syā­tsā­dhya­sā­dha­na­vai­ka­lyaṃ vā dṛ­ṣṭāṃ­ta­sya tato na­dra­vya­pa­ryā­yo­rbhe­dai­kāṃ­ta­sā­dha­naṃ ni­ra­va­dya­ma­sti ya­ta­sta­yoḥ­pa­dā­rthaṃta­ra­tva­si­ddhau­śā­strī­ya­de­śa­bhe­da­la­kṣa­ṇa­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvo­pa­pa­tteḥ­a­śa­kya­vi­ve­ca­na­tva­ma­vya­ti­re­ko he­tu­ra­si­ddhaḥ śakyeta na­cā­ya­ma­nai­kāṃ­ti­ko viruddho vā sarvadā vi­pa­kṣe­vṛ­ttya­bhā­vā­t iti si­ddha­tye­vā­to he­toḥ­ka­thaṃ­ci­ddra­vya­pa­ryā­ya­yo­rai­kyaṃ ta­thā­"­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­re­kyaṃ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣā­t yayostu naikyaṃ natayoḥ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣaḥ­, yathā sa­hya­viṃ­dhya­yoḥ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa­śca dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ­ta­smā­dai­kya­mi­tya­pi vya­ti­re­kī­he­tuḥ nanu ca ko­yaṃ­pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣo­nā­ma yadi pū­rva­vi­nā­śā­du­tta­ro­tpā­da­sta­dā vā­dya­si­ddhaḥ­ni­ra­nva­ya­vi­nā­śā­tyaṃ­tā­pū­rvo­tpā­da­yoḥ syā­dvā­di­nā­ma­ni­ṣṭa­tvā­t | a­tha­pū­rva­sya ti­ro­bhā­vā­du­tta­ra­syā­vi­rbhā­va­sta­dā­pi vā­dya­si­ddhaḥ­sa­rva­thā­sa­ta­sti­ro­bhā­vā­vi­rbhā­va­mā­trā­na­bhyu­pa­ga­mā­t e­te­na­svā­śra­yādbhi­nna­sva­bhā­vaḥ sa­ma­vā­yā­tta­tra va­rta­mā­naḥ­pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa iti vā­dya­si­ddhaḥ pra­ti­pā­di­taḥ te­ṣāṃ­ta­thā­pya­na­bhyu­pa­ga­mā­t a­tha­pū­rvā­pa­ra­sva­bhā­va­tyā­go­pā­dā­nā­nvi­ta­sthi­ti­la­kṣa­ṇa­sta­dā­pra­ti­vā­dya­si­ddhaḥ sau­ga­ta­sāṃ­khya­yau­gā­nāṃ ta­thā­bhū­tapa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣā­si­ddheḥ iti ka­ści­tso­pi na yu­kta­vā­dī­pū­rvā­pa­ra­sva­bhā­va­tyā­go­pā­dā­nā­nvi­ta­sthi­ti­la­kṣa­ṇa­sya pariṇāma­vi­śe­ṣa­sya pra­mā­ṇa­taḥ si­ddha­tvā­t | tathā hi sarvaṃ va­stu­ya­tho­kta­pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa­bhā­k satvāt sa­rva­thā­pya­pa­ri­ṇā­mi­ni sau­ga­tā­dī­ṣṭa­pa­ri­ṇā­me­na pa­ri­ṇā­mi­ni ca sa­tva­vi­ro­dhā­tta­dvi­ro­dha­śca a­rtha­kri­yā­vyā­ghā­tā­t ta­dvyā­ghā­ta­śca kramayau­ga­pa­dyā­sa­mbha­vā­t ta­da­saṃ­bha­va­śca­ni­ra­nva­ya­vi­na­śva­ra­ni­raṃ­śai­kāṃ­te de­śa­kā­la­kṛ­ta­kra­ma­sya­nā­nā­kā­rya­ka­ra­ṇa­śa­kti­nā­nātva­ni­baṃ­dha­na­yau­ga­pa­dya­sya ca­vi­ro­dhā­t sarvathā sa­dā­tma­ka­kū­ṭa­stha­va­tpa­ra­spa­ra­to­'­tyaṃ­ta­bhi­nna­dha­rma­dha­rmi­mā­tra­va­cca nahyatra de­śa­kṛ­taḥ kramaḥ pi­pī­li­kā­di­va­t nāpi kā­la­kṛ­to vā­bī­jāṃ­ku­rā­di­va­t saṃ­bha­va­tye­ka­syā­ne­ka­de­śa­kā­la­va­rti­no­ra na­bhyu­pa­ga­mā­t yo yatraiva sa tatraiva yo yadaiva ta­dai­va­saḥ "na de­śa­kā­la­yo­rvyā­pti­rbhā­vā­nā­mi­ha vi­dya­te­" i­ti­va­ca­nā­t nanu ca kṣa­ṇi­kai­ka­sva­la­kṣa­ṇā­pe­kṣa­yā de­śa­kā­la­vyā­ptya­bhā­vā­tbhā­vā­nāṃ mābhūt de­śa­kā­la­kṛ­taḥ kramaḥ sa­kṛ­de­kasyā­ne­ka­sva­bhā­vā­pe­kṣa­yā yau­ga­pa­dya­va­t saṃ­tā­nā­pe­kṣa­yā tusyāt ta­syā­ne­ka­sa­ha­kā­ri­kā­lā­pā­pe­kṣa­yā a­ne­ka­kā­rya­ka­ra­ṇayau­ga­pa­dya­va­t iti cenna saṃ­tā­na­sa­mu­dā­ya­yo­re­va­kra­ma­yau­ga­pa­dyā­bhyā­ma­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­t va­stu­tva­si­ddhi­pra­saṃ­gā­tsva­la­kṣaṇa­syā­va­stu­tā­pa­tteḥ | syā­dā­kū­taṃ­ya­da­nva­ya­vya­ti­re­kā­nu­vi­dhā­nā­tkra­ma­śaḥ­kā­ryo­tpa­tti­sta­tsva­la­kṣa­ṇaṃ kramaśaḥ kā­rya­kā­ri ya­thā­ka­sya­ci­jjā­gra­dvi­jñā­naṃ kra­ma­śaḥ­sva­pna­jñā­na­pra­bo­dha­jñā­nā­di­kā­ra­ṇaṃ kiṃ­ci­ttu­yu­ga­pa­tkā­rya­kā­ri ya­da­nva­ya­vya­tirekābhyāṃ yau­ga­pa­dye­na­kā­ryo­tpa­ttiḥ yathā pra­dī­pa­sva­la­kṣa­ṇaṃ­tai­la­śo­ṣa­ṇāṃ­dha­kā­rā­pa­na­yaṃ­kā­ra­ṇaṃ | na­cai­va­me­ka­syā­ne­kasva­bhā­vā­pa­tti­sta­sya­tā­dṛ­śai­ka­sva­bhā­va­tvā­t iti ta­da­sa­t kū­ṭa­stha­syā­pye­vaṃ­kra­mā­kra­ma­kā­rya­kā­ri­tvo­pa­pa­tteḥ śakyaṃ hi vaktuṃ śā­śva­ti­ko­bhā­vaḥ svā­nva­ya­vya­ti­re­kā­bhyāṃ kra­me­ṇā­kra­me­ṇa vānekaṃ kā­ryaṃ­prā­du­rbhā­va­ya­n tathā ta­nni­mi­ttaṃ | na­cā­ne­ka­sva­bhā­va­tvaṃ­ta­sya ta­thā­vi­dhai­ka­sva­bhā­va­tvā­t || nityasya ka­thaṃ­vya­ti­re­ka iti cet kṣa­ṇi­ka­sya kathaṃ | sa­ka­la­kā­la­ka­lā­vyā­pte­ri­ti cet | ni­tya­syā­pi­sa­ka­la­de­śā­vyā­pte­rvya­ti­re­ko­'­stu | na­nu­ni­tyā­dbhi­nna­kā­rya­syo­tpa­ttau de­śa­vya­ti­re­ka­syā­pi na saṃbhavaḥ ta­da­nu­tpa­ttau tu­ta­dde­śa­syai­va kāryasya sa­rva­do­tpa­tteḥ pra­tī­ti­vi­ro­dha iti cettarhi kṣa­ṇi­kā­dbhi­nna­kā­la­sya kā­ryo­tpā­de­vya­ti­re­kā­bhā­va­sta­da­bhā­va­e­va ta­dbhā­vā­t­, ta­da­bhi­nna­kā­la­syo­tpā­de kā­rya­tva­vi­ro­dhaḥ sa­ma­sa­ma­ya­va­rti­tvā­tsvā­tma­va­t | kṣa­ṇi­ka­la­kṣa­ṇe sva­kā­le­sa­ti bhavataḥ kā­lāṃ­ta­re­'­pi kā­rya­syā­nva­ya­va­t tadā tasminnasa­tya­bha­va­to vya­ti­re­kaḥ si­ddhya­tī­ti cet tarhi ni­tye­'­pi­sva­de­śe sati de­śāṃ­ta­re­'­pi bhavataḥ kā­rya­syā­nva­ya­va­t ta­trā­pya­sa­ti ta­syā­bha­va­to vya­ti­re­kaḥ siddhyet | na­cai­va­ma­na­bhi­ma­ta­de­śa­syā­pi kāryasya janma pra­sa­jya­te­ni­tya­vā­di­naḥ kṣa­ṇi­ka­vā­di­no­'­pi ta­da­na­bhi­ma­ta­kā­la­sya­ja­nma­pra­saṃ­gā­t | tataḥ sva­yo­gya­bhi­nna­kā­la­syo­tpa­ttau ni­tyā­da­pi­sva­yo­gyabhi­nna­de­śa­syo­tpa­tte­ra­laṃ pra­baṃ­dhe­na sa­rva­thā­kṣa­ṇi­ke­ta­ra­vā­di­noḥ pa­ra­spa­ra­ma­na­ti­śa­yā­t kṣa­ṇi­kai­kāṃ­ta­sya­ta­syā­nya­tra pra­paṃ­ca­to ni­rā­ka­ra­ṇā­cca na­pū­rvā­pa­ra­sva­bhā­va­vi­nā­śo­tpā­da­mā­tre­ṇa pa­ri­ṇā­me­na pa­ri­ṇā­mi­sa­rvaṃ vastu nā­pyā­vi­nā­bhā­vamātreṇa ni­tyai­kā­nte­ta­da­nu­pa­pa­tteḥ kū­ṭa­stha­syā­vi­rbhā­va­ti­ro­bhā­vo­tpa­ttau­ta­da­va­sthā­vi­ro­dhā­t a­ni­tya­tā­nu­ṣaṃ­gā­t ta­da­va­stha­yo­sta­du­pa­pa­ttau ta­ta­sta­yo­rbhe­da­ka­lpā­na­ti­kra­mā­tbhe­de ni­tya­syā­va­sthe­ti vya­pa­de­śa­si­ddhiḥ saṃ­baṃ­dhā­bhā­vā­t | a­va­sthā­va­sthā­va­dbhā­va­e­va saṃ­baṃ­dhai­ti­ce­t na ta­sya­bhe­dai­kāṃ­te sa­hya­viṃ­dhya­va­da­gha­ṭa­nā­t | etena dra­vya­sya­bhi­nne­na guṇādinā pa­ri­ṇā­me­na pa­ri­ṇā­mi­tvaṃ pra­tyā­khyā­taṃ­gu­ṇā­di­dra­vya­yoḥ sa­ma­vā­ya­syā­pi bhe­dai­kāṃ­te­ta­dva­da­nu­pa­pa­tte­ra­vi­śe­ṣā­t | de­śā­bhe­dā­tta­yoḥ saṃbaṃdha i­ti­ce­nna vā­tā­ta­pa­yo­rā­tmā­kā­śa­yo­rvā ta­tpra­saṃ­gā­tkā­la­bhe­dā­du­bha­yā­bhe­dā­cca sa tayori­tya­syā­pya­ne­nā­pā­staṃ | ta­yo­ra­vi­śva­gbhā­vā­du­pa­pa­nnaḥ saṃbaṃdhaḥ iti cet sa ya­di­de­śa­kā­lā­bhe­da eva tadā saeva doṣaḥ ta­to­nya­śce­tsva­bhā­vā­bhe­daḥ­, pra­ti­bhā­sā­bhe­do­, vya­pa­de­śā­bhe­do­, vā na­tā­va­tsva­bhā­vā­bhe­daḥ saṃ­bha­va­ti dravyasya gu­ṇā­de­śca­bhi­nna­sva­bhā­va­tvo­pa­ga­mā­t | pra­ti­bhā­sa­vya­pa­de­śā­bhe­do­'­pi na­yu­ktaḥ­, ta­syā­si­ddha­tvā­t | ka­thaṃ­ci­de­ka­dra­vyatā­dā­tmya­ma­vi­śva­gbhā­va iti cet syā­dvā­da­ma­ta­si­ddhiḥ­sai­vā­stu ga­tyaṃ­ta­rā­bhā­vā­t iti ya­tho­kta­pa­ri­ṇā­me­nai­va pariṇāmitvaṃ sattvasya vyāpakaṃ siddhaṃ ta­ta­sta­syai­va sā­dha­na­mi­ti­si­ddhaḥ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣo hetuḥ dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ ka­thaṃ­ci­dai­kyaṃ sā­dha­ya­ti | yathaiva hi dravyasya dra­vya­rū­pa­ta­yā sthitiḥ, pū­rvā­pa­ra­pa­ryā­ya­rū­pa­ta­yā tu nā­śo­tpā­dau pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa­sta­thā pa­ryā­ya­syā­pi sva­rū­pe­ṇā­tma­lā­bho vi­nā­śa­śca dra­vya­rū­pa­ta­yā tu­sthi­ti­ri­ti ta­lla­kṣa­ṇaḥ pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣo­'­stye­va | ta­thā­dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ ka­thaṃ­ci­dai­kyaṃ śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­vā­t ya­yo­stu­nai­kyaṃ na tayoḥ śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­vaḥ yathā sa­hya­vi­ndhya­yoḥ­śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­va­śca dra­vya­pa­ryā­ya­yo­ri­ti vya­ti­re­kī­he­tu­ra­nya­thā­nu­pa­pa­tti­la­kṣa­ṇaḥ sādhyaṃ sā­dha­ya­ti | śa­kti­ma­ddhi dravyaṃ śaktayaḥ paryāyāḥ pra­tī­tā­e­va ta­dbhā­vaḥ­śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­vaḥ si­ddho­nya­thā­nu­pa­pa­ttyā­tma­ko hetuḥ | na­cā­nya­thā­nu­pa­pa­tti­ra­si­ddhā ka­thaṃ­ci­dai­kya­maṃ­ta­re­ṇa­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rbhe­dai­kāṃ­te ta­da­bhe­dai­kāṃ­te ca­śa­kti­ma­ccha­kti­bhā­va­syāsaṃ­bha­vā­t | a­śa­kya­vi­ve­ca­na­la­kṣa­ṇa­pa­ri­ṇā­ma­vi­śe­ṣa­va­t | ta­thā­dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ ka­thaṃ­ci­nnā­nā­tvaṃ saṃ­jñā­saṃ­khyā­la­kṣa­ṇapra­yo­ja­na­pra­ti­bhā­sa­bhe­dā­tku­ṭa­pa­ṭa­va­tśa­kra­pu­raṃ­da­rā­di­saṃ­jñā­bhe­de­na kalatraṃ dā­rā­i­tyā­di­saṃ­khyā­bhe­de­na jñā­nā­di­svala­kṣa­ṇa­bhe­de­na­tā­po­dyo­tā­di­pra­yo­ja­na­bhe­de­na spa­ṣṭā­spa­ṣṭā­di­pra­ti­bhā­sa­bhe­de­na­ca vya­bhi­cā­rī he­tu­ri­ti­ce­nna tasyāpi ka­thaṃ­ci­dbhe­da­maṃ­ta­re­ṇā­nu­pa­pa­dya­mā­na­tvā­tsa­rva­syai­kā­ne­ka­sva­bhā­va­tā­bi­ni­śca­yā­tsaṃ­jñe­ya­saṃ­khye­ya­sva­la­kṣya­pra­yo­jya­pra­ti­bhā­sya sva­bhā­va­bhe­dā­rpa­ṇā­yā­me­va­saṃ­jñā­di­bhe­da­vya­va­hā­ra­si­ddhe­ra­nya­thā­ti­pra­saṃ­gā­tta­to­'­na­va­dyaṃ dra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ ka­thaṃ­ci­dbhe­da­sā­dha­naṃ ka­thaṃ­ci­dai­kya­sā­dha­na­va­t na­cai­vaṃ­vi­ro­dha­vai­ya­dhi­ka­ra­ṇyā­di­dū­ṣa­ṇaṃ­, pra­mā­ṇa­si­ddha­yoḥ­ka­thaṃ­ci­dbhe­dā­bhe­da­yo­sta­da­go­ca­ra­tvā­t kva­ci­tsa­rva­thā­bhe­dā­bhe­da­yo­re­va vi­ro­dhā­di­vi­ṣa­ya­ta­yā­va­sā­yā­t | nanu ca­dra­vya­pa­ryā­ya­yo­rya­mā­tmā­na­mā­śri­tya bhedo yaṃcāśrityā­bhe­da­stau yadi tato bhinnau tadā bhe­da­e­va na hi­bhi­nnā­da­bhi­nna­ma­bhi­nnaṃ­nā­ma­nā­nā­bhā­ja­na­stha­kṣī­rā­da­bhi­nna­kṣī­rāṃ­ta­ra­va­t a­thā­bhi­nnau tathāpi na bhedaḥ taduktaṃ — </p><lg n="a_30 b_29"><span resp="dcv" type="ref-unit">29</span><l>yā­vā­tmā­nau sa­mā­śri­tya bhe­dā­bhe­dau­dva­yo­sta­yoḥ |</l><l> tā­va­bhi­nnau tataḥ syātāṃ yadi bhe­da­sta­dā na kim || </l><l>kiṃ bhinnau yadi tau bhedaḥ sa­rva­thā­ke­na vāryate |</l><l> bhi­nnā­da­bhi­nna­yo­rbhe­dā bhi­nnā­rthā­da­bhe­da­va­t || </l></lg><ab type="note-block-container"> </ab><p n="a_31 b_30" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">30</span>iti sa e­va­ma­pyu­pā­laṃ­bho vastuni na bha­va­tye­va­sva­mi­thyā­vi­ka­lpa­yo­re­va ta­tsaṃ­bha­vā­t vastuno dra­vya­pa­ryā­yātma­no­rjā­tyaṃ­ta­ra­sya ta­daṃ­śa­yo­rdra­vya­pa­ryā­ya­yoḥ­ka­thaṃ­ci­dbhe­dā­bhe­dā­tma­noḥ pra­tī­ti­si­ddha­tvā­t naca ta­thā­pra­tī­tiḥ mithyā, bā­dha­ka­sya ta­dvi­pa­rī­ta­grā­hi­ṇaḥ pra­mā­ṇa­sya­ka­sya­ci­da­pya­saṃ­bha­vā­t ta­trā­na­va­sthā­de­ra­na­va­tā­rā­t tathā hi­dra­vya­pa­ryā­ya­yorya­mā­tmā­naṃ dra­vya­sva­bhā­va­mā­śri­tyā­bhe­daḥ­syā­dvā­di­nāṃ saṃmataḥ sa e­vā­bhe­do na pu­na­ra­nyo­trā­yaṃ­pa­ryā­ya­mā­tmā­na­mā­śri­tya ta­yo­rbhe­do vya­va­hri­ya­te sa­e­va­pa­ryā­yā­tmā bhedaḥ ta­to­nā­pa­ra i­tyā­hu­ra­ne­kāṃ­ta­vā­di­naḥ ta­to­nai­vā­bhe­dai­kāṃ­taḥ pra­sa­jya­te bhe­dai­kāṃ­to vā ta­thā­bhya­dhā­yi­i­tye­va­ma­pyu­pā­laṃ­bho na saṃ­bha­va­ti vastuni ta­thā­pra­tī­ti­si­ddha­tvā­dvā­dha­ka­syā­pya­saṃ­bha­vā­t | </p><lg n="a_32 b_31"><span resp="dcv" type="ref-unit">31</span><l>dra­vya­pa­ryā­yo­ścā­tra bhe­daḥ­syā­dvā­di­nāṃ mataḥ |</l><l> dra­vyā­tmā­naṃ ya­mā­śri­tya sa e­vā­bhe­dai­tya­pi || </l><l>pa­ryā­yā­tmā­na­mā­śri­tya paṃ­ca­bhe­daḥ­pra­kī­rtya­te |</l><l> sa eva bheda i­tyā­hu­sta­tta­de­kāṃ­ta­tā kutaḥ || </l></lg><p n="a_33 b_32" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">32</span>iti tata eva ca pra­tī­ti­si­ddha­tvā­dbā­dha­kā­bhā­vā­da­pi­śī­to­ṣṇa­spa­rśa­va­t dra­vya­pa­ryā­yo­rvi­ro­dho dhvastaḥ syāt ta­dva­dvai­ya­dhi­ka­ra­ṇyaṃ ca dhvastaṃ syāt tata e­vā­na­va­sthā­dhva­stā syāt dra­vya­rū­pe­ṇā­bhe­da­syai­va pa­ryā­ya­rū­pe­ṇa bhe­da­syai­vobha­ya­sva­bhā­ve vastuni vya­va­sthi­ta­tvā­tsu­na­yā­rpi­tai­kāṃ­tā­va­dhā­ra­ṇa­syā­pi a­ne­kāṃ­tā­pra­ti­ghā­ta­tvā­t | nanu ca pramāṇārpa­ṇā­da­ne­kāṃ­ta­e­va­na­yā­rya­ṇā­ccai­kāṃ­ta­e­ve­tya­pye­kāṃ­ta­e­va prasakta iti ce­nna­ta­syā­pya­pa­ra­na­ya­pra­mā­ṇa­vi­ṣa­ya­tā­yā­me­kāṃtā­tma­ka­tvā­ta­vya­va­sthi­tā­ne­kāṃ­to­pa­ga­mā­t ā­kāṃ­kṣā­kṣa­yā­de­va­vya­va­sthā­na­si­ddhe­ra­na­va­sthā­do­ṣā­bhā­vā­t | saṃ­ka­ra­ścadhvastaḥ syāt ta­yo­ryu­ga­pa­tprā­ptya­bhā­vā­t | vya­ti­re­ka­śca­pa­ra­spa­ra­vi­ṣa­ya­ga­ma­nā­bhā­vā­t | pra­ti­ni­ya­ta­sva­rū­pa­tvā­tsaṃ­śītirapi dhvastā | ta­thā­na­yo­rna­ya­pra­mā­ṇā­bhyāṃ su­ni­ści­ta­tvā­tta­thai­vā­pra­ti­pa­tti­ra­bhā­va­śca dhvastaḥ syāt yau­gā­bhi­ma­tasā­mā­nya­vi­śe­ṣa­va­t ci­trā­dvai­ta­vā­di­na­ści­tra­ve­da­na­va­t­, sāṃkhyasya sa­tva­ra­ja­sta­mo­ma­yai­ka­pra­dhā­na­va­tci­tra­pa­ṭa­va­ccā­pa­re­ṣāṃ nai­ka­syā­ne­ka­tvaṃ virodhaṃ bha­ja­te­nā­pi vai­ya­dhi­ka­ra­ṇyā­di­do­ṣa­mi­ti pra­ti­pa­tta­vyaṃ | taduktaṃ — </p><lg n="a_34 b_33"><span resp="dcv" type="ref-unit">33</span><l>tata eva vi­ro­dho­'­tra­vi­bhi­nnā­śra­ya­tā­pi vā |</l><l> a­na­va­sthā­dya­pi dhva­staṃ­syā­tsā­mā­nya­vi­ro­dha­va­t || </l><l>ci­tra­ve­da­na­va­ccā­pi­sa­tvā­dyā­tma­pra­dhā­na­va­t |</l><l> ci­tra­va­stra­va­de­ka­syā­ne­ka­tvaṃ na­vi­ro­dha­bhā­k || iti</l></lg><p n="a_35 b_34" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">34</span>evaṃ ca na sa­tsa­ttva­la­kṣa­ṇaṃ pra­me­ya­tvaṃ ni­tyai­kāṃ­tā­di­ṣu­kva­ci­da­pi sa­rva­thai­kāṃ­te saṃ­bha­va­ti pra­mā­ṇe­ne­va na­yai­ra­pi jā­tyaṃ­ta­ra­syā­ne­kāṃ­tā­tma­no vastunaḥ pra­ve­da­nā­t | ni­tya­tvā­dye­kāṃ­ta­pra­ve­da­ne­ta­tpra­ti­pa­kṣā­'­ni­tya­tvā­di­dha­rmā­ṇā­ma­ni­rāka­ra­ṇā­tta­tra te­ṣā­ma­pi gu­ṇī­bhū­tā­nāṃ sa­dbhā­vā­t e­tā­va­tai­va vi­pa­kṣe­vyā­vṛ­tti­ni­śca­ye­na hetoḥ pra­kṛ­ta­syā­nya­thā­nu­papa­nna­tā­pra­dhā­na­la­kṣa­ṇa­bhū­tā siddhā | tato yu­ktaṃ­sā­dhya­sā­dha­na­va­ca­naṃ saṃ­kṣe­pa­taḥ pa­tra­vā­kye ke­va­la­sya­he­to­ra­ti saṃ­kṣe­pa­to pra­yo­gā­pra­yo­gā­t­, sa­rva­thā­vi­cā­rā­sa­ha­tvā­t­, sā­dhya­ni­rde­śa­sa­hi­ta­syai­va he­toḥ­pra­yo­gā­rha­tva­sa­ma­rtha­nā­t­, taduktaṃ — </p><lg n="a_36 b_35"><span resp="dcv" type="ref-unit">35</span><l>tathā ca na pra­me­ya­tvaṃ­dhrau­vyai­kāṃ­tā­di­ṣu kvacit |</l><l> na­yai­ra­pi gu­ṇī­bhū­tā­ne­kāṃ­ta­sya­pra­ve­da­nā­t || </l><l>siddhā cai­tā­va­tā­he­to­ra­nya­thā­nu­pa­pa­nna­tā |</l><l> pra­dhā­na­la­kṣa­ṇaṃ yu­ktā­sā­dhya­sā­dha­na­bā­k tataḥ || iti</l></lg><p n="a_37 b_36" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">36</span>vi­śe­ṣā­śra­ya­ṇā­tka­sya ka­syā­va­ya­va­sya vacanaṃ pa­tre­pra­yo­ga­yo­gya­mi­ti u­dā­hri­ya­te | </p><lg n="a_38 b_37"><span resp="dcv" type="ref-unit">37</span><l>sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭa­sya dha­rmi­ṇaḥ­sā­dha­na­sya ca |</l><l> vacaḥ pra­yu­jya­te patre vi­śe­ṣā­śra­ya­to yathā || </l><l>svāṃ­ta­bhā­si­ta­bhū­tyā­dya­tryaṃ­tā­tma­ta­du­bhāṃ­ta­bhā­k |</l><l> pa­rāṃ­ta­dyo­ti­to­ddī­pta­mi­tī­taḥ svā­tma­ka­tva­taḥ || iti</l></lg><p n="a_39 b_38" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">38</span>aṃta eva hyāṃtaḥ svā­rthi­ke­'­ṇi bhavati vā­na­pra­sthā­di­va­tprā­di­pā­ṭhā­ye­kṣa­yā sorāṃtaḥ svāṃtaḥ — ut tena bhā­si­tā­dyo­ti­tā bhū­ti­ru­dbhū­ti­ri­tya­rthaḥ sā ādyā yeṣāṃ te­svāṃ­ta­bhā­si­ta­bhū­tyā­dyā­ste­ca te aṃtāśca te udrūti­vi­nā­śa­dhrau­vya­dha­rmā i­tya­rthaḥ­, ta e­vā­tmā­naḥ tān ta­no­ti­i­ti svāṃ­ta­bhā­si­ta­bhū­tyā­dya­tryaṃ­tā­tma­ta­di­ti sādhyadha­rmaḥ­u­bhāṃ­tā vāk yasya ta­du­bhāṃ­ta­bhā­k vi­śva­mi­ti dharmo ta­sya­sā­dhya­dha­rma­vi­śi­ṣṭa­sya nirdeśaḥ u­tpā­dā­di­tri­svabhā­va­vyā­pi­sa­rva­mi­ti yāvat | parāṃto yasyeti parāṃtaḥ praḥ­sa­e­va dyo­ti­taṃ­dyo­ta­na­mu­pa­sa­rga ityarthaḥ te­no­ddī­ptā sā cāsau mi­ti­śca­tā­mi­taḥ svātmā yasya ta­tpa­rāṃ­tā­dye­ti­to­ddī­pta­mi­tīḥ ta­tsvā­tma­kaṃ­pra­mi­tiḥ prā­pta­sva­rū­pa­mi­ti yāvat tasya bhā­va­sta­ttvaṃ­pra­me­ya­tvaṃ ta­smā­tta­taḥ pra­me­ya­tvā­t ityarthaḥ pra­mā­ṇa­vi­ṣa­ya­sya­pra­me­ya­tvā­di­ti etasya sā­dha­na­sya cānya­thā­nu­pa­pa­nna­tva­ni­ya­ma­ni­śca­ya­la­kṣa­ṇa­syo­kta­nyā­ye­na­sa­ma­rpi­ta­sya vacanaṃ yatreti vi­śe­ṣā­śra­ye­ṇa pra­yu­jya­te­, dṛṣṭāṃtopa­da­rśa­nā­bhā­ve­'­pi­he­to­rga­ma­ka­tva­sa­ma­rtha­nā­t | tathā tra­ya­śca­tvā­raḥ paṃca ṣa­ḍā­da­yo­vā pa­tra­vā­kye­'­va­ya­vāḥ­syuḥ niyama­syā­vya­va­sthā­nā­di­tye­ta­da­bhi­dhī­ya­te | </p><lg n="a_40 b_39"><span resp="dcv" type="ref-unit">39</span><l>ci­trā­dya­daṃ­ta­rā­ṇī­ya­mā­re­kāṃ­tā­tma­ka­tva­taḥ |</l><l>yaditthaṃ na taditthaṃ na yathā kiṃ­ci­di­ti trayaḥ || </l><l>ta­thā­ce­da­mi­ti pro­ktā­śca­tvā­ro­'­va­ya­vā­ma­tāḥ |</l><l> ta­smā­tta­the­ti nirdeśe paṃca patrasya ka­sya­ci­t || </l><l>ṣa­ḍā­da­yo­'­pi cai­vaṃ­syu­rni­ya­ma­syā­vya­va­sthi­teḥ |</l><l> sā­dha­rmye­ta­ra­dṛ­ṣṭāṃ­tā­bhi­dhā­ne cayathā kvacit || </l></lg><p n="a_41 b_40" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">40</span>ci­tra­me­kā­ne­ka­rū­paṃ ta­da­ta­tī­ti­ci­trā­te­kā­ne­ka­rū­pa­vyā­pya­ne­kā­tā­tma­ka­mi­tya­rthaḥ sa­rva­vi­śva­ya­di­tyā­di­sa­rvanā­ma­pā­ṭhā­pe­kṣa­yā yadaṃto vi­śva­śa­bdaḥ | ya­daṃ­to­sye­ti­ya­daṃ­ta i­ti­vṛ­tteḥ­, ya­daṃ­te­na rāṇīyaṃ śa­bda­nī­yaṃ vi­śva­mi­tya­rthaḥ ta­da­ne­nā­ne­kāṃ­tā­tma­kaṃ vi­śva­mi­ti pa­kṣa­ni­rde­śaḥ kṛtaḥ, ā­re­kā­saṃ­śa­yaḥ sāṃ­to­sye­tyā­re­kāṃ­taḥ prameyaḥ pra­mā­ṇa­pra­meya­saṃ­śa­ye­tyā­di­pā­ṭhā­pe­kṣa­yā sa ātmā svabhāvo ya­sya­ta­dā­re­kāṃ­tā­tma­kaṃ tasya bhā­va­sta­ttvaṃ ta­smā­di­ti­sā­dha­na­dha­rma­nirdeśaḥ yaditthaṃ na bhavati ya­cci­trā­nna­bha­va­ti taditthaṃ na bhavati ā­re­kāṃ­tā­tma­kaṃ na bhavati ya­thā­kiṃ­ci­nna kiṃcit ya­thā­cā­kiṃ­ci­t sa­rva­thai­kāṃ­tā­tma­kaṃ­ta­ttvaṃ pa­rā­bhyu­pa­ga­ta­mi­ti tra­yo­'­va­ya­vāḥ patre pra­yu­jyaṃ­te­ta­thā cedaṃ pra­me­yā­tma­kaṃ cedaṃ vi­śva­mi­ti­pa­kṣa­dha­rmo­pa­saṃ­hā­ra­va­ca­ne ca­tva­ro­va­ya­vāḥ pra­yo­ge­'­mī­dṛ­ṣṭāḥ ta­smā­tta­thā­ne­kāṃ­ta­vyā­pī­ti nirdeśe paṃ­cā­va­ya­vāḥ | pa­tra­vā­kya­sya ka­sya­ci­t ṣa­ḍā­da­yo­pi cai­vaṃ­pra­ti­pā­dyāḥ pra­ti­pā­dyā­śa­ya­va­śā­t syuḥ te­ṣā­mi­ya­ttayā­cā­va­dhā­ra­ṇa­syā­bhā­vā­t tanna sā­dha­rmya­dṛ­ṣṭāṃ­ta­sya­vai­dha­rmya­dṛ­ṣṭāṃ­ta­sya ca ga­mya­mā­na­syā­pi va­ca­ne­ṣa­ḍa­va­ya­vāḥ syuḥ | ya­thā­ni­tyaḥ śabdaḥ kṛ­ta­ka­tvā­tya­tkṛ­ta­kaṃ ta­da­ni­tyaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭaḥ ya­tpu­na­rni­tyaṃ­ta­da­kṛ­ta­kaṃ dṛṣṭaṃ ya­thā­kā­śaṃ kṛtakaśca śa­bdaḥ­ta­smā­da­ni­tya iti atraiva sā­dha­rmyo­pa­na­ye vai­dha­rmyo­pa­na­ye ca­kṛ­ta­kaḥ śabdaḥ, a­kṛ­ta­ka­stu na bhavatīti pra­yu­jya­mā­ne­sa­ptā­va­ya­vāḥ syuḥ ta­smā­da­ni­tyo nityastu na bhavati i­ti­ni­ga­ma­na­va­ca­ne­'­ṣṭau­, anityaḥ śabdo na tu nityaḥ, i­ti­pra­ti­jñā­dva­ya­va­ca­ne na­vā­va­ya­vāḥ syuḥ­kṛ­ta­ka­tvā­da­kṛ­ta­ka­tvā­bhā­vā­di­ti he­tu­pra­yo­ge daśāpi śrūyaṃte ga­mya­mā­nā­va­ya­va­pra­yo­ge pu­na­ru­kta­do­ṣā­bhā­vā­t­, pra­ti­jñā­dya­va­ya­va­pra­yo­ga­va­t pa­kṣa­dha­rmo­pa­saṃ­hā­ra­va­dvā­du­rā­śaṃ­kāvya­va­cche­da­sya phalasya sa­dbhā­vā­vi­śe­ṣā­t­, sarvatra ni­ṣpha­la­tvā­yo­gā­t­, ta­thā­vi­dha­pra­ti­pā­dyā­śa­ya­vi­śe­ṣa­saṃ­bha­vā­cca­, ya­ta­ścai­vaṃ ta­smā­tsā­dhyā­vi­nā­bhū­ta­sya sā­dha­na­syo­pa­da­rśa­naṃ pra­mā­ṇa­si­ddhaṃ­ta­da­bhā­ve sā­dhya­pra­si­ddheḥ­, paṃ­cā­va­ya­vā­dyu­pa­da­rśa­naṃ tu pareṣāṃ na pra­mā­ṇa­si­ddhaṃ­bo­dhyā­nu­ro­dha­mā­trā­de­ta­du­pa­da­rśa­nā­t evaṃ ca nai­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ­pra­si­ddhā­va­ya­vaṃ vākyaṃ saṃ­bha­va­ti yat patrākhyāṃ la­bhe­ta­ta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_42 b_41"><span resp="dcv" type="ref-unit">41</span><l>ta­taḥ­sā­dhyā­vi­nā­bhū­ta­sā­dha­na­syo­pa­da­rśa­naṃ |</l><l>pra­mā­ṇā­si­ddha­me­ta­syā­bhā­ve sā­dhyā­pra­si­ddhi­taḥ || </l><l>bo­dhyā­nu­ro­dha­mā­trā­ttu­śe­ṣā­va­ya­va­da­rśa­nā­t |</l><l> pareṣāṃ na pra­mā­ṇe­na pra­si­ddhā­va­ya­vaṃ­va­ca iti || </l></lg><p n="a_43 b_42" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">42</span>kiṃca yanmate varṇā api na vya­va­ti­ṣṭhaṃ­te pa­dā­nya­pi catasya vākyaṃ kutaḥ pra­mā­ṇā­t siddhyet yat pa­tra­la­kṣa­ṇe­na­ya­tho­kte­na sa­ma­nvi­taṃ syāt | nanu yaugānāṃ va­rṇā­da­yo­vya­va­ti­ṣṭhaṃ­ta eva ā­kā­śa­gu­ṇa­tve­na śabdānā­ma­bhyu­pa­ga­mā­t ta­dbā­dha­kā­bhā­vā­di­ti na saṃbhāvyaṃ ta­thā­bā­dha­ka­sa­dbhā­vā­t kiṃ tā­va­dbā­dha­ka iti ce­du­cya­te nā­kā­śa­gu­ṇaḥ śabdaḥ bā­hyeṃ­dri­ya­jñā­na­jñā­na­vi­ṣa­ya­tvā­tya evaṃ saevaṃ yathā sparśa tathā ca śa­bda­sta­smā­nnā­kā­śaguṇaḥ śabdaḥ iti nā­nya­thā­nu­pa­pa­tti­śū­nyaṃ sādhanaṃ | ga­ga­na­gu­ṇa­tve śabdasya ta­da­nu­pa­pa­tteḥ pa­ra­maṃ­ma­ha­tvā­di­va­t | gha­ṭā­kā­śa­saṃ­yo­gā­di­nā vya­bhi­cā­rī­daṃ sā­dha­na­mi­ti ce­nna­bā­hyeṃ­dri­ya­jñā­na­vi­ṣa­ya­tvā­si­ddheḥ a­tīṃ­dri­ya­yo­ri­vā­tīṃdvi­yeṃ­dri­ya­ka­yo­ra­pi saṃ­yo­ga­sya vi­bhā­gā­de­śca vā­ta­da­gha­ṭa­nā­t­, a­nya­thā­ti­pra­saṃ­gā­t taduktaṃ — </p><lg n="a_44 b_43"><span resp="dcv" type="ref-unit">43</span><l>varṇā na vya­va­ti­ṣṭhaṃ­te pa­dā­nya­pi ca­ya­nma­te |</l><l> tasya vākyaṃ kutaḥ siddhyet yatpatraṃ la­kṣa­ṇā­nvi­taṃ || </l><l>na śabdaḥ kha­gu­ṇo­bā­hya­ka­ra­ṇa­jñā­na­ga­tva­taḥ |</l><l> spa­rśa­va­t kha­gu­ṇa­syai­vaṃ­pra­mā­ṇa­vyā­ha­ta­tva­taḥ || iti</l></lg><p n="a_45 b_44" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">44</span>na ca mī­māṃ­sa­ka­syā­pi sa­rva­ga­tā­mū­rta­dra­vya­ni­tyai­kā­tma­ko­va­rṇo yujyate tasya bā­hye­ndri­ya­grā­hya­sva­bhā­va­tvā­t gha­ṭā­di­va­t | nā­kā­śe­na he­to­rvya­bhi­cā­raḥ ta­sya­bā­hyeṃ­dri­yā­grā­hya­sva­bhā­va­tvā­t kā­lā­di­va­tśu­ṣi­ra­syā­pyā­kā­śa­syānu­me­ya­tvā­t ta­tra­mū­rta­dra­vya­syā­bhā­ve ka­sya­ci­da­mū­rta­dra­vya­sya si­ddheḥ­tu­ccha­syā­bhā­va­syā­gha­ṭa­nā­t­, ni­rā­śra­ya­sya guṇāde­ra­nu­pa­pa­tteḥ pa­ri­śe­ṣā­dā­kā­śa­sya sā­dha­nā­t | śu­bhra­mā­kā­śaṃ­śyā­ma­laṃ ce­da­mi­ti pra­tya­yā­cca­kṣu­rgrā­hya­mā­kā­śa­mi­ti ce­nna­ā­lo­kāṃ­dha­kā­ra­yo­rā­kā­śa­tvo­pa­cā­rā­t tathā pra­tya­ya­sya bhāvān ta­tra­gha­na­dra­vyā­bhā­ve­'­sya ta­du­pa­cā­ra­he­tutvā­tta­yo­re­vā­kā­śa­dra­vya­tvo­pa­ga­me sva­ma­ta­vi­ro­dhā­t na­cā­nya­tkiṃ­ci­tsa­rva­ga­tā­mū­rta­ni­tyai­kā­tma­kaṃ dra­vyaṃ­bā­hyeṃ­dri­ya­grāhya­sva­bhā­vaṃ dṛṣṭaṃ yena vya­bhi­cā­rī­daṃ­sā­dha­naṃ syāt tataḥ pa­ṭa­va­nna tathā śabdaḥ | taduktaṃ — </p><lg n="a_46 b_45"><span resp="dcv" type="ref-unit">45</span><l>na ca­sa­rva­ga­tā­mū­rta­ni­tyai­kā­tmā­tra yujyate |</l><l> va­rṇo­bā­hyeṃ­dri­ya­grā­hya­sva­bhā­va­tvā­d gha­ṭā­di­va­t || iti</l></lg><p n="a_47 b_46" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">46</span>va­rṇa­vya­ti­ri­ktaṃ padaṃ vākyaṃ vā spho­ṭā­khya­mi­tya­pi na­saṃ­bha­va­ti grā­ha­kā­bhā­vā­t a­rtha­pra­ti­pa­ttya­nya­thā­nu­pa­patti­grā­hi­ke­ti cenna ta­syā­sta­ttva­taḥ­ka­thaṃ­ci­dva­rṇā­tma­ka­pa­da­vā­kya­he­tu­tvo­pa­pa­tteḥ­pa­ro­pa­ga­ta­spho­ṭa­syā­na­bhi­vya­kta­syā­rthapra­ti­pa­tti­he­tu­tva­vi­ro­dhā­t­, va­rṇai­sta­da­bhi­vya­kte­ra­pi­pra­tye­ka­ma­yo­gā­t­, va­rṇāṃ­ta­ro­ccā­ra­ṇa­vai­ya­rthyā­t­, pau­naḥ­pu­nye­na­vā­kyā­rtha bo­dha­nā­nu­ṣaṃ­gā­t sa­mu­di­tai­ra­pi­ta­da­bhi­vya­kte­ra­saṃ­bha­vā­t­, varṇānāṃ sa­mu­dā­yā­gha­ṭa­nā­t­, pū­rva­va­rṇa­śra­va­ṇā­hi­ta­saṃ­skā­ra­sya pra­ti­pa­ttu­raṃ­tya­va­rṇa­śra­va­ṇā­naṃ­ta­raṃ ta­da­bhi­vya­ktau­ta­thā­rtha­pra­ti­pa­tte­re­va siddheḥ spho­ṭa­pa­ri­ka­lpa­nā vai­ya­rthyā­t­, pra­tī­tya­ti­laṃ­ghanācca kra­ma­vi­śi­ṣṭa­va­rṇa­vi­śe­ṣe­bhya­e­vā­rtha­pra­tī­ti­sa­dbhā­vā­t te­ṣā­me­va pa­da­vā­kya­rū­pa­tvo­pa­pa­tteḥ | na­cā­ga­ma­mā­trā­t padavā­kya­spho­ṭa­pra­ti­pa­tti­sta­sya­pra­mā­ṇya­si­ddheḥ | na cā­nya­dgrā­ha­ka­ma­sti ya­ta­sta­dvya­va­sthā­ta­tva­taḥ syāt taduktaṃ — </p><lg n="a_48 b_47"><span resp="dcv" type="ref-unit">47</span><l>narte va­rṇā­tpa­daṃ nāma naca vā­kyaṃ­pa­dā­dṛ­te |</l><l> sphoṭākhyaṃ grā­ha­kā­bhā­vā­t pa­re­ṣṭa­syā­sya tattvataḥ || </l></lg><p n="a_49 b_48" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">48</span>yasya punaḥ syā­dvā­di­naḥ śa­bdā­tma­kaṃ bāhyaṃ vā­kyaṃ­pu­dga­la­rū­paṃ ci­dā­tma­kaṃ cāṃ­ta­raṃ­ga­mā­tma­sva­bhā­vaṃ pramāṇātsiddhyati tasya vākyaṃ patraṃ bha­ve­tpro­kta­la­kṣa­ṇe­nā­nvi­taṃ­, siddhe dharmiṇi vā­kye­ta­ddha­rma­syo­di­ta­la­kṣa­ṇa­sya parīkṣāvi­ṣa­ya­tva­gha­ṭa­nā­t | nanu cā­ne­kāṃ­ta­vā­di­no­'­pi vākyasya grāhakaṃ kiṃ pra­mā­ṇaṃ­ya­ta­sta­tsi­ddhi­ri­ti cet cidātmanoṃ­'­ta­raṃ­ga­sya­sva­saṃ­ve­da­na­pra­tya­kṣaṃ ta­dā­tma­rū­pa­tvā­tva­rṇa­pa­da­vā­kya­jñā­na­pa­ri­ṇa­to hyātmā bhāvato varṇaḥ pa­daṃ­vā­kyaṃ ca gīyate ta­ta­e­vā­rtha­pra­ti­pa­tti­gha­ṭa­nā­tliṃ­ga­jñā­nā­tma­ka­bhā­va­liṃ­gā­lliṃ­gi­pra­ti­pa­tti­va­t­, ca­kṣu­rā­di­jñā­nā­drū­pā­di­pra­tipa­tti­va­cca­, sa­rva­syā­ce­ta­na­syā­rtha­pra­ti­pa­tti­he­tu­vi­ro­dhā­t a­nya­tro­pa­cā­rā­tta­tkā­ra­ṇa­tvā­t ta­tkā­rya­tvā­cca ta­du­pa­cārasiddheḥ | ta­thā­bā­hya­syeṃ­dri­ya­pra­tya­kṣaṃ grāhakaṃ tata eva ta­tpu­dga­lā­tma­kaṃ­ta­da­nā­tma­ka­syeṃ­dri­ya­pra­tya­kṣa­grā­hya­tvā­nu­pa­pa­tte­ri­ti vi­cā­ri­ta­ma­nya­tra pra­paṃ­ce­na | taduktaṃ — </p><lg n="a_50 b_49"><span resp="dcv" type="ref-unit">49</span><l>bāhyaṃ śa­bdā­tma­kaṃ vā­kya­maṃ­ta­raṃ­gaṃ­ci­dā­tma­kaṃ |</l><l> pu­dga­lā­tma­sva­rū­paṃ tu pra­mā­ṇā­dya­sya siddhyati || </l><l>tatra vākyaṃ bhavet patraṃ ta­ttva­to­la­kṣa­ṇā­nvi­taṃ |</l><l> siddhe dharmiṇi dharmasya pa­rī­kṣā­vi­ṣa­ya­tva­taḥ || iti</l></lg><p n="a_51 b_50" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">50</span>svā­bhyu­pa­ga­ma­mā­trā­t sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ vi­dya­mā­na­ma­pi­vā­kyaṃ dharmiṇaḥ sve­ṣṭā­rtha­sā­dha­na­tva­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇaṃ sva­sā­dhyā­rthā­vi­nā­bhā­vi­liṃ­ga­sya ka­sya­ci­da­pi a­nu­pa­pa­tteḥ­ta­da­bhi­dhā­nā­t sarvasya he­to­ra­si­ddha­tvā­cca | ta­du­cya­te — </p><lg n="a_52 b_51"><span resp="dcv" type="ref-unit">51</span><l>vākyaṃ sadapi nai­kāṃ­ta­pa­kṣe­sve­ṣṭā­rtha­sā­dha­naṃ |</l><l> svā­sā­dhyā­rthā­vi­nā­bhā­vi­liṃ­ga­syā­nu­pa­pa­tti­taḥ || </l><l>a­si­ddha­tvā­cca sa­rva­sya­he­to­sta­da­bhi­dhā­na­taḥ |</l><l> kvā­rtha­si­ddhi­sta­thā­co­ktaṃ­ta­ttvā­rtha­ślo­ka­vā­rti­ke || </l><l>tatra sva­rū­pa­to­'­si­ddho vā­di­naḥ­śū­nya­sā­dha­ne |</l><l> sarvo he­tu­rya­thā bra­hma­ta­ttvo­pa­pla­va­sā­dha­ne || </l><l>sattvādiḥ sarvathā sā­dhye­śa­bda­bhaṃ­gu­ra­tā­di­ke |</l><l> syā­dvā­di­naḥ ka­thaṃ­ci­ttu­sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­naḥ || </l><l>śa­bdā­vi­na­śva­ra­tve tu sā­dhye­kṛ­ta­ka­tā­da­yaḥ |</l><l> he­ta­vo­'­si­ddha­tāṃ yāṃti bau­ddhā­deḥ­pra­ti­vā­di­naḥ || </l><l>jainasya sa­rva­thai­kāṃ­te­dhū­ma­va­ttvā­da­yo­'­gni­ṣu |</l><l> sādhyeṣu he­ta­vo­'­si­ddhāḥ pa­rva­tā­dau­ta­thā mitaḥ || </l><l>śabdādau cā­kṣu­ṣa­tvā­di­ru­bha­yā­si­ddhai­ṣya­te |</l><l> ni­śśe­ṣo­'­pi ta­thā­śū­nya­bra­hmā­dvai­ta­pra­vā­di­noḥ || </l><l>vā­dya­si­ddho­bha­yā­si­ddhau ta­tra­sā­dhyā­pra­sā­dha­nau |</l><l> sa­ma­rtha­na­vi­hī­naḥ syā­da­si­ddhaḥ­pra­ti­vā­di­naḥ || </l><l>he­tu­rya­syā­śra­yo na syā­dā­śra­yā­si­ddha­e­va saḥ |</l><l> sva­sā­dhye­na vi­nā­bhā­vā­bhā­vā­da­ga­ma­ko mataḥ || </l><l>pra­tya­kṣā­deḥ pra­mā­ṇa­tve­saṃ­vā­di­tvā­da­yo yathā |</l><l>śū­nyo­pa­pla­va­śa­bdā­dya­dvai­ta­vā­dā­va­laṃ­bi­nāṃ || </l><l>saṃ­de­ha­vi­ṣa­yaḥ sarvaḥ saṃ­di­gdhā­si­ddhau­cya­te |</l><l> ya­thā­ga­ma­pra­mā­ṇa­tve ru­dro­kta­tvā­di­rā­sthi­taḥ || </l><l>sa­nna­pya­jñā­ya­mā­no­'­trā­jñā­tā­si­ddho­vi­bhā­vya­te |</l><l> sau­ga­tā­de­rya­thā sarvaḥ sattvādiḥ sve­ṣṭa­sā­dha­ne || </l><l>na ni­rvi­ka­lpa­kā­dhya­kṣā­da­sti­he­to­rvi­ni­śca­yaḥ |</l><l> ta­tpṛ­ṣṭha­jā­dvi­ka­lpā­ccā­va­stu­go­ca­ra­taḥ kvacit || </l><l>a­nu­mā­nāṃ­ta­rā­ddhe­tu­ni­śca­ye­vā­na­va­sthi­tiḥ |</l><l> pa­rā­pa­rā­nu­mā­nā­nāṃ pū­rva­pū­rva­tra vṛttitaḥ || </l><l>jñānaṃ jñā­nāṃ­ta­rā­dhya­kṣaṃ­ve­da­tā­ne­na­da­rśi­taḥ |</l><l> sarvo he­tu­ra­vi­jñā­to­'­na­va­sthā­nā­vi­śe­ṣa­taḥ || </l><l>a­rthā­pa­tti­pa­ri­cche­dyaṃ­pa­ro­kṣa­jñā­na­mā­dṛ­tāḥ |</l><l> sarve ye te­pya­ne­no­ktā­svā­jñā­tā­si­ddhi­he­ta­vaḥ || </l><l>pratyakṣaṃ tu pha­la­jñā­na­mā­tmā­naṃ vā­sva­saṃ­vi­daṃ |</l><l> prāhurye ka­ra­ṇa­jñā­naṃ vyarthaṃ teṣāṃ ni­ve­di­taṃ || </l><l>pra­dhā­na­pa­ri­ṇa­mi­tvā­da­ce­ta­na­mi­tī­ri­taṃ |</l><l> jñā­naṃ­yai­ste kathaṃ na syu­ra­jñā­tā­si­ddha­he­ta­vaḥ || </l><l>pra­ti­jñā­rthai­ka­de­śa­stu sva­rū­pā­si­ddha­e­va naḥ |</l><l> śabdo nāśī vi­nā­śi­tvā­di­tyā­diḥ sā­dhya­saṃ­nni­bhaḥ || </l><l>yaḥ sā­dhya­vi­pa­rī­tā­rthā­vya­bhi­cā­rī­su­ni­ści­taḥ |</l><l> sa vi­ru­ddho­va­bo­ddha­vya­sta­thai­ve­ṣṭa­vi­ghā­ta­kṛ­t || </l><l>satvādiḥ kṣa­ṇi­ka­tvā­dau ya­thā­syā­dvā­di­vi­dvi­ṣāṃ |</l><l> a­ne­kāṃ­tā­tma­ka­tva­sya ni­ya­mā­tte­na sā­dha­nā­t || </l><l>pārārthyaṃ ca­kṣu­rā­dī­nāṃ saṃ­ghā­ta­tvaṃ­pra­sā­dha­ye­t |</l><l> teṣāṃ dra­vya­vi­va­rta­tva­me­va­mi­ṣṭa­vi­ghā­ta­kṛ­t || </l><l>vi­ru­ddhā­nna ca bhi­nno­sau­sva­ya­mi­ṣṭā­dvi­pa­rya­ye |</l><l> sā­ma­rthya­syā­vi­śe­ṣe­ṇa bhe­de­vā­ti­pra­saṃ­ga­taḥ || </l><l>vi­vā­dā­dhyā­si­taṃ dhī­ma­ddhe­tu­kaṃ­kṛ­ta­ka­tva­taḥ |</l><l> yathā śa­ka­ṭa­mi­tyā­di­vi­ru­ddho­'­ne­na darśitaḥ || </l><l>yathā hi bu­ddhi­ma­tpū­rvaṃ ja­ga­de­ta­pra­sā­dha­ye­t |</l><l> tathā bu­ddhi­ma­to he­to­ra­ne­ka­tvaṃ śa­rī­ri­tāṃ || </l><l>sva­śa­rī­ra­sya kartātmā nā­śa­rī­ro­'­sti­sa­rva­thā |</l><l> kā­rma­ṇe­na śa­rī­re­ṇā­nā­di­saṃ­baṃ­dha­si­ddhi­taḥ || </l><l>yataḥ sādhye śa­rī­ri­tve dhī­ma­to­vya­bhi­cā­ri­tāṃ |</l><l> ja­ga­tka­rtuḥ pra­pa­dye­ta tena hetuḥ ku­tā­rki­kaḥ­i­ti || </l></lg><p n="a_53 b_52" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">52</span>ya­ta­ścai­va­ma­kṣa­pā­dā­deḥ sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­naḥ­sā­dhyā­rthā­vi­nā­bhā­vi­liṃ­gaṃ sarvathā na saṃ­bha­va­tya­si­ddha­tā­di­do­ṣadū­ṣi­ta­tvā­t tasmānna tasya pa­traṃ­saṃ­bha­va­da­rtha­ke pra­ti­ṣṭhā­pa­yi­tuṃ śakyaṃ ka­dā­ci­jjai­nā­n pra­ti­ta­du­ktaṃ — </p><lg n="a_54 b_53"><span resp="dcv" type="ref-unit">53</span><l>tato nai­vā­kṣa­pā­dā­deḥ pa­traṃ­saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ |</l><l> pra­ti­ṣṭhā­pa­yi­tuṃ śakyaṃ jātu syā­dvā­di­naḥ­pra­ti || </l></lg><p n="a_55 b_54" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">54</span>kuta iti cet</p><lg n="a_56 b_55"><span resp="dcv" type="ref-unit">55</span><l>ta­tta­tvā­dhi­ga­mo­pā­ya­pra­kā­śa­ra­hi­ta­tva­taḥ |</l><l>i­tye­ta­sya pra­si­ddha­tvā­ddhe­to­ra­vya­bhi­cā­ra­taḥ || </l></lg><p n="a_57 b_56" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">56</span>kaḥ pu­na­ra­sau ta­ttva­syā­dhi­ga­mo nā­me­ti­svā­rthā­kā­ra­vi­ni­śca­yaḥ su­ni­rvā­dha iti brū­maḥ­ni­rvi­ka­lpa­ka­da­rśa­na­syavi­ni­śca­ya­sya saṃ­śa­ya­sye­va­ta­ttvā­dhi­ga­ma­tvā­nu­pa­pa­tteḥ kṣa­ṇa­kṣa­ya­pra­da­rśa­na­va­tsvā­kā­ra­mā­tra­vi­ni­śca­ya­syā­pi tadbhāvāyo­gā­tve­dyā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­vi­ra­he svā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­syā­na­nu­bha­vā­tsva­saṃ­ve­da­na­syā­pi ve­dya­ve­da­kā­kā­rā­tma­naḥ pratīteḥ ta­thā­rthā­kā­ra­mā­tra­vi­ni­śca­ya­syā­pi­ta­ttvā­dhi­ga­ma­ttvā­gha­ṭa­nā­tsvā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­maṃ­ta­re­ṇā­rthā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­vi­ro­dhā­t | svā­rthā­kā­ra­vi­ni­śca­ya­syā­pi kā­lāṃ­ta­rā­dau sa­bā­dha­sya­ta­dvi­ro­dhā­t ma­rī­ci­kā­vi­ni­śca­ye to­ya­vi­ni­śca­ya­va­t­, de­śa­kā­lāṃta­rā­pe­kṣa­yā­pi suṣṭhu ni­rbā­dha­sya ta­thā­bhā­va­si­ddhe­ri­ti­pra­paṃ­ci­ta­tvā­da­nya­tra | taduktaṃ — </p><lg n="a_58 b_57"><span resp="dcv" type="ref-unit">57</span><l>ta­ttva­syā­dhi­ga­ma­stā­va­tsvā­rthā­kā­ra­vi­ni­śca­yaḥ |</l><l>su­ni­rbā­dho­nya­thā tasya vya­va­sthā­nu­pa­pa­tti­taḥ || </l></lg><p n="a_59 b_58" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">58</span>tarhi ka­sta­syo­pā­ya iti cet kathyate sā­ka­lye­na pra­mā­ṇaṃ­de­śa­to nayaḥ pra­ti­pa­ttu­sta­ttvā­dhi­ga­mo­pā­yaḥ pra­tī­ya­ta e­va­ta­sya śāstre vi­sta­ra­taḥ sa­ma­rthi­ta­tvā­t na­cā­sau­sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­nā­ma­kṣa­pā­dā­dī­nā­mu­pa­pa­tti­mā­skaṃ­da­ti teṣāṃ sveṣṭasya dṛ­ṣṭe­ṣṭa­bā­dhi­ta­tvā­t i­ti­ciṃ­ti­ta­prā­yaṃ­pra­paṃ­ca­to­'­nya­tra pa­rī­kṣā­da­kṣa­bu­ddhi­bhi­rla­kṣa­ṇī­yaṃ­, ta eva hi­saṃ­kṣe­peṇāpyuktaṃ la­kṣa­yi­tuṃ kṣamaṃte taduktaṃ — </p><lg n="a_60 b_59"><span resp="dcv" type="ref-unit">59</span><l>ta­syo­pā­ya punaḥ kā­rtsye­nai­ka­de­śe­na vāmataḥ |</l><l> pra­ti­pa­ttuḥ pramāṇaṃ vā sannayo vā pra­tī­ya­te || </l><l>na cā­sau­sa­rva­thai­kāṃ­ta­vā­di­nā­mu­pa­pa­dya­te |</l><l> dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vā­dha­nā­tte­ṣāṃ­sve­ṣṭa­sye­tya­pi ciṃtitaṃ || </l><l>lakṣyaṃ pra­paṃ­ca­to­nya­tra­pa­rī­kṣā­da­kṣa­bu­ddhi­bhiḥ |</l><l> saṃ­kṣe­pa­to­pyu­pa­kṣi­ptaṃ te hi­la­kṣa­yi­tuṃ kṣamāḥ || </l></lg><p n="a_61 b_60" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">60</span>kaḥ pu­na­sta­ttvā­dhi­ga­mo­pā­ya­sya prakāśa iti cet pra­ti­pā­dyaṃ­pra­ti sā­dhu­śa­bdai­sta­sya sphuṭaṃ pra­da­rśa­naṃ prakāśaḥ | na­cā­kṣa­pā­dā­dī­nāṃ sarvathā ta­dvya­va­sthā­sti pra­mā­ṇa­vā­kyā­saṃ­bha­vā­t | ta­da­pya­bhā­ṇi — </p><lg n="a_62 b_61"><span resp="dcv" type="ref-unit">61</span><l>pra­kā­śa­sta­sya sadvācā pra­ti­pā­dyaṃ­pra­ti sphuṭaṃ |</l><l> darśanaṃ na caiteṣāṃ ta­dvya­va­sthā­sti sarvathā || </l></lg><p n="a_63 b_62" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">62</span>ta­da­ne­nai­kāṃ­ta­vā­di­nāṃ pa­tra­vā­kyaṃ­, na saṃ­bha­va­da­rtha­kaṃ­, ta­tta­ttvā­dhi­ga­mo­pā­ya­pra­kā­śa­ra­hi­ta­tvā­t i­tya­nu­mā­naṃ sa­ma­rthi­taṃ pra­ti­pa­tta­vyaṃ tathā pa­tra­vā­kyaṃ­gū­ḍha­ma­nya­ccā­rtha­gū­ḍhā­di vādinā tri­bhi­ra­bhi­hi­taṃ sa­pta­kṛ­tvo­vā ta­thai­ka­viṃ­śa­ti vā pa­ri­ṣa­tpra­ti­vā­di­bhyā­ma­vi­jñā­tā­rthaṃ­ya­dā tadā ta­de­vā­vi­jñā­tā­rthaṃ nāma ni­gra­ha­sthā­na­mā­yā­taṃ­ta­lla­kṣa­ṇa­syā­nva­yā­t tata eva cā­pra­ti­pa­tti­ni­gra­ha­sthā­naṃ­ta­ttva­to bha­ve­de­ta­sya yadā sva­pa­tra­vā­kya­syā­rthaṃ vyā­ca­ṣṭe­vā­di­pra­ti­vā­di­pa­riṣa­tpra­tyā­ya­nā­ya ta­dā­pi­va­ktu­rvi­pra­ti­pa­tti­rnā­ma ni­gra­ha­sthā­naṃ te­na­mi­thyā­rtha­pra­ti­pā­da­nā­t ta­tpra­ti­pā­di­tā­rtha­sya visaṃvā­di­tva­si­ddhe­ra­ne­kāṃ­te­na bā­dha­nā­t syā­dvā­di­bhiḥ­pa­ścā­tpa­tra­vā­kya­syā­ne­kāṃ­tā­rtha­sya sā­dha­ne­mi­thyā­tva­pra­tī­ti­rvi­pra­tipa­tti­ri­ti la­kṣa­ṇa­sya­bhā­vā­t vākchalaṃ vā­saṃ­bha­va­da­rtha­pa­ri­tyā­ge­nā­saṃ­bha­va­to­'­rtha­sya pa­ri­ka­lpa­nā­tna hi pramāṇa­ba­lā­nnai­yā­yi­kā­di­pa­ri­ka­lpi­taḥ pa­tra­vā­kye­saṃ­bha­va­nna­rthaḥ siddhaḥ pra­tya­kṣāṃ­di­ba­lā­da­ne­kāṃ­ta­syai­va­pra­si­ddheḥ pratyaṃkṣaṃ hi tāvat ba­hi­raṃ­ta­śca ta­ttvaṃ­bhā­vā­bhā­vā­tma­kaṃ vya­va­sya­ti sarvathā vi­ro­dhā­bhā­vā­tbā­dha­ka­ra­hi­taṃ jā­tu­ci­t ekāṃta­syā­sā­kṣā­tka­ra­ṇā­tta­thā­bhū­tā­ne­ka­dha­rmā­dhi­ṣṭhā­naṃ bhā­vaḥ­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣyā­di­vya­va­hā­rā­nya­thā­nu­pa­pa­tte­ri­tya­nu­mā­nā­cca sarvaṃ bhā­vā­bhā­vā­tma­kaṃ siddhaṃ | ā­ga­mā­c ca­su­ni­rbā­dha­ka­pra­mā­ṇā­d iti pra­paṃ­ca­to ‘nyatra ta­ttvā­rthā­laṃ­kā­re­de­vā­ga­me ca proktam iha pa­tra­pa­rī­kṣā­yāṃ sadbhir a­va­ga­taṃ­vya­mi­ty alaṃ pra­paṃ­ce­na tad apy uktaṃ | </p><lg n="a_64 b_63"><span resp="dcv" type="ref-unit">63</span><l>tathā triḥ­sa­pta­kṛ­tvo­'­pi­pa­tra­vā­kya­mu­dī­ri­taṃ |</l><l> vā­di­nā­gū­ḍha­ma­nya­ccā­vi­jñā­tā­rtha­mu­pā­ga­taṃ || </l><l>pa­ri­ṣa­tpra­ti­vā­di­bhyā­ma­vi­jñā­ta­tva­sa­ddhi­taḥ |</l><l>ta­ta­ścā­pra­ti­pa­ttiḥ syā­nni­gra­ha­sthā­na­maṃ­ja­sā || </l><l>va­ktu­rvi­pra­ti­pa­tti­rvā­mi­thyā­rtha­pra­ti­pā­da­nā­t |</l><l> vi­saṃ­vā­da­ka­tā­yo­gā­t ta­du­ktā­rtha­sya­ta­ttva­taḥ || </l><l>syā­dvā­di­bhiḥ pu­naḥ­pa­tra­syā­ne­kāṃ­ta­sā­dha­ne |</l><l> bha­ve­dvi­pra­ti­pa­tti­rvā­kcha­laṃ vā­la­kṣa­ṇā­nva­yā­t || </l><l>taddhi saṃ­bha­va­to­'­rtha­sya pa­ri­tyā­ge­na­ka­lpa­naṃ |</l><l> ya­da­saṃ­bha­va­to­rtha­sya pra­mā­ṇa­ba­la­ta­ścha­laṃ || </l><l>na ceha saṃ­bha­va­nna­rtho­yau­gā­di­pa­ri­ka­lpi­taḥ |</l><l>pra­tya­kṣā­di­ba­lā­tsi­ddha­sta­to­ne­kāṃ­ta­si­ddhi­taḥ || </l><l>bhā­vā­bhā­vā­tma­kaṃ vastu ba­hi­raṃ­ta­śca­ta­tva­taḥ |</l><l> pratyakṣaṃ ni­ści­no­tye­va sarvathā bā­dha­va­rji­taṃ || </l><l>vā­sta­vā­ne­ka­dha­rmā­dhi­ṣṭhā­naṃ bhā­vo­vi­śe­ṣa­taḥ |</l><l> vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣyā­di­vya­va­hā­ra­pra­si­ddhi­taḥ || </l><l>si­ddha­mi­tya­nu­mā­nā­ccā­naṃ­ta­dha­rma­sa­mā­śri­taṃ |</l><l>samastaṃ vastu ni­rbā­dhā­dā­ga­mā­cca pra­mā­ṇa­taḥ || </l><l>iti pra­paṃ­ca­taḥ­pro­kta­ma­nya­tre­hā­va­ga­mya­tāṃ |</l><l> sarvaṃ pa­tra­pa­rī­kṣā­yāṃ­sa­dbhi­ri­tyu­pa­ra­mya­te || </l></lg><p n="a_65 b_64" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">64</span>tadevaṃ pa­tra­vi­cā­ra­pra­ka­ra­ṇa­pa­ri­sa­mā­ptau vi­ji­gī­ṣoḥ­syā­dvā­di­no vacanaṃ ca­tu­raṃ­gaṃ ni­rā­kṛ­tā­śe­ṣa­mi­dhyā­pra­vā­daṃ prasaraṃ śri­yā­sa­mya­gda­rśa­nā­di­la­kṣa­ṇa­yo­pā­ya­bhū­ta­yo­pa­me­yā­naṃ­ta­jñā­nā­di­la­kṣa­ṇa­la­kṣmī­pa­ryaṃ­ta­ta­yā­sa­dā ja­ya­tvi­ti jaya vā­de­nā­saṃ­śa­ya­ti — </p><lg rend="one-line" n="a_66 b_65"><span resp="dcv" type="ref-unit">65</span><l>jī­yā­nni­ra­sta­ni­śśe­ṣa­sa­rva­thai­kāṃ­ta­śā­sa­naṃ | </l><l>sadā śrī­va­rddha­mā­na­sya vi­dyā­naṃ­da­sya śāsanaṃ || </l></lg><lg rend="strophe" n="a_67 b_66"><span resp="dcv" type="ref-unit">66</span><l rend="hanging-left">sū­ktā­bhā­so bha­va­ti­bha­va­ta­stā­va­du­ttā­ra­he­tuḥ</l><l rend="hanging-right">sva­syā­nye­ṣāṃ gu­ru­ta­ma­ta­ma­śchi­cca mā­dhya­stha­bhā­jāṃ | </l><l rend="hanging-left">ta­nma­tvai­vaṃ vi­pu­la­ma­ti­bhi­sta­tra­ya­tno vidheyo</l><l rend="hanging-right">nā­naṃ­dā­yā­khi­la­kha­la­dhi­yāṃ taṃ hi kaḥ ka­rtu­mī­śaḥ || </l></lg><trailer rend="center" n="a_68 b_67"><span resp="dcv" type="ref-unit">67</span>i­ti­śrī­syā­dvā­da­pa­ti­vi­dyā­naṃ­da­svā­mi­vi­ra­ci­tā pa­tra­pa­rī­kṣā samāptā | śubhaṃ bhūyāt</trailer></body></text></TEI>
