<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title ana="actual">Vidyānandin's Satyaśāsanaparīkṣā</title><title type="subtitle" subtype="e-text" ana="actual">Text according to the studies of Borgland (2010) and Trikha (2012) based on the edition of Gokulacandra Jain (1964)</title><respStmt><resp>Digital textresource created <span type="initial-creation">initially in 2013 </span>by</resp><persName>H. Trikha</persName></respStmt></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 24, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Vidyānandi-kṛta-Satyaśāsanaparīkṣā. sampādaka: Gokulchandra Jain. (Jñānapīṭha Mūrtidevī Jaina Granthamālā: Saṃskṛta Grantha 30). Calcutta 1964.</bibl><bibl>Jens Wilhelm Borgland: A Translation and Investigation of Vidyānandin’s Satyaśāsanaparīkṣā. MA Thesis, Department of Culture Studies and Oriental Languages, University of Oslo 2010.</bibl><bibl ana="SŚP-HT">Himal Trikha: Perspektivismus und Kritik. Das pluralistische Erkenntnismodell der Jainas angesichts der Polemik gegen das Vaiśeṣika in Vidyānandins Satyaśāsanaparīkṣā. (Publications of the De Nobili Research Library 36). Vienna 2012.</bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Satyaśāsanaparīkṣā</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">SŚP</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">SŚP-HT'13‑x</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Trikha (HT) in 2013. </seg><seg type="project-specific">This resource is a digital edition, as the text published here is not available in another medium. The resource is labelled as a "simplified digital edition" (x), because deviations from the source are not indicated in the resource. </seg><seg type="project-specific">The resource was prepared in 2013, when Trikha combined text from two independant studies, namely, (1) the text of two sections focused upon in Trikha's dissertation and (2) the other extant sections according to Gokulacandra Jain's editon as rendered in Borgland's MA thesis. Readings that deviate from G. Jain's edition are not systematically indicated. The segmentation of paragraphs in the introduction of the work, the Pūrvapakṣa on the Vaiśeṣika and the first part of the refutation of the Vaiśeṣika follows Trikha's study, the remaining sections follow Borgland's rendering of Jain's edition.</seg><seg type="history"> Main steps in the preparation: <list><item>2013: Combination of the respective portions from Borgland 2010 and Trikha 2012</item><item>2017: Creation of the xml resource</item><item>2020: Application of the conventions of the Text Encoding Initiative</item><item>2022: Integration into DCV</item></list></seg><seg type="thanks">H. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for <span type="organisation">South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna,</span> and for the <span type="organisation">Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences.</span> Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is grateful to Jens Borgland for the permisssion to include his capture of G. Jain's text. </seg></p></projectDesc><editorialDecl><ab type="GJ" subtype="exclusion"> Excluded in attestation GJ: <seg><gi>div</gi><att>resp</att>=<val>HT</val></seg>, <seg><gi>reg</gi></seg>, <seg><gi>interp</gi></seg></ab><ab type="HT" subtype="exclusion"> Excluded in attestation HT: <seg><gi>p</gi><att>ana</att>=<val>capture-info</val></seg>, <seg><gi>head</gi><att>resp</att>=<val>GJ</val></seg>, <seg><gi>orig</gi></seg></ab><ab type="plain-text" subtype="exclusion"> Excluded in transformation plain-text and skipped in text searches: <seg><gi>head</gi></seg>, <seg><gi>p</gi>,<seg><gi>interp</gi></seg><att>ana</att>=<val>capture-info</val></seg>, <seg><gi>ab</gi><att>type</att>=<val>note-block-container</val></seg>, <seg><gi>ref</gi><att>type</att>=<val>note-up</val></seg>, <seg><gi>note</gi><att>type</att>=<val>work-with-parallel</val></seg><seg><gi>note</gi><att>type</att>=<val>indication-unclear-reading</val></seg><seg><gi>note</gi><att>ana</att>=<val>not-accepted</val></seg>, Non-accepted notes are indicted with brackets in full text. All such remarks are removed in plain-text. Accepted notes (ana="accepted", e.g., type="text-addition"), are indicated in full text with css-induced round-brackets. In plain text such brackets are not induced, the text-addtion therefore appear as part of the attestations' text. </ab></editorialDecl><refsDecl><p> References in the format numberDOTnumbe (e.g., 1.1) refer to the text in Trikha's study of 2012. References in the format "numberCOMMAline" (e.g., 1,22) refer to G. Jain's printed edition of 1964. </p></refsDecl></encodingDesc></teiHeader><text><body><div n="0"><head resp="HT" n="a_1">I­ntro­du­cti­o­n</head><div resp="HT"><lg n="a_2 b_H­T­'­12_1.0"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 1.0</span><l>vi­dyā­na­ndā­dhi­paḥ svāmī vi­dva­dde­vo ji­ne­śva­raḥ | </l><l>yo lo­kai­ka­hi­ta­s tasmai na­ma­stā­t svā­tma­la­bdha­ye || </l></lg><p n="a_3 b_H­T­'­12_1.1" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 1.1</span>atha sa­tya­śā­sa­na­pa­rī­kṣā­. iyam eva parīkṣā yo '­sye­da­m u­pa­pa­dya­te na veti vi­cā­raḥ­. sā ca śā­sa­na­sya satyatva e­vo­pa­pa­dya­te tatraiva vi­vā­dā­d vaktur ā­pta­tva­va­t­. na tu śā­sa­na­tva­mā­tre ta­da­bhā­vā­d va­ktṛ­tva­mā­tra­va­t­. </p><p n="a_4 b_H­T­'­12_1.2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 1.2</span>iha hi pu­ru­ṣā­dvai­ta­śa­bdā­dvai­ta­vi­jñā­nā­dvai­ta­ci­trā­dvai­ta­śā­sa­nā­ni cā­rvā­ka­bau­ddha­se­śva­ra­ni­rī­śva­ra­sā­ṅkhya­nai­yā­yi­ka­vai­śe­ṣi­ka­bhā­ṭṭa­prā­bhā­ka­ra­śā­sa­nā­ni ta­ttvo­pa­pla­va­śā­sa­na­m a­ne­kā­nta­śā­sa­naṃ cety a­ne­ka­śā­sa­nā­ni pra­va­rta­nte­. na ca sarvāṇy api tāni satyāni bhavanti dvai­tā­dvai­ta­bhā­vā­bhā­vā­di­pa­ra­spa­ra­vi­ru­ddhā­rtha­pra­ti­pā­da­nā­t­. na ca tatra na kiñcid api satyaṃ syād ity ā­re­ki­ta­vya­m e­kā­ntā­ne­kā­nta­yo­r dvai­tā­dvai­ta­yo­r bhā­vā­bhā­va­yo­r vā te­ja­sti­mi­ra­yo­r iva pa­ra­spa­raṃ vi­pra­ti­ṣi­ddha­yo­r dvayor api vi­dhi­va­t pra­ti­ṣe­dha­syā­py a­sa­mbha­ve­nā­nya­ta­ra­sya ni­ya­me­na vidher u­pa­pa­tteḥ ka­sya­ci­t sa­tya­syā­va­śya­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­tvā­t­. </p><p n="a_5 b_H­T­'­12_1.3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 1.3</span>tathā ca tatra kiṃ nu khalu śāsanaṃ syāt satyam iti pa­rī­kṣya­te­. idam eva hi sa­tya­śā­sa­na­sya satyatvaṃ nāma yad dṛ­ṣṭe­ṣṭā­vi­ru­ddha­tva­m­. pra­tya­kṣā­nu­mā­nā­di­pra­mā­ṇa­vi­ru­ddha­syā­pi satyatve na kiñcid asatyaṃ jagati syāt. ta­da­vi­ru­ddha­syā­py a­sa­tya­tve kim api na satyaṃ syāt. ato '­vyā­ptya­ti­vyā­ptya­sa­mbha­vā­sa­mbha­vā­d a­du­ṣṭa­m idaṃ sa­tya­la­kṣa­ṇa­m u­pa­la­kṣya­te­. </p><p n="a_6 b_H­T­'­12_1.4" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 1.4</span>tac ca dṛ­ṣṭe­ṣṭā­vi­ru­ddha­tva­m a­ne­kā­nta­śā­sa­na eveti tad eva sa­tya­śā­sa­na­dha­vī­m ā­ro­ḍhu­m īṣṭe. e­kā­nta­śā­sa­naṃ tu sarvam a­sa­tya­m eva dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­tvā­t­. tathā hi: </p></div></div><div n="1"><head resp="GJ" n="a_7">P­a­ra­bra­hmā­dvai­ta­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><p corresp="SŚP/HT/1547737679 SŚP/GJ/1547754833" n="a_8 b_GJ_1,22" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 1,22</span>tāvat pa­ra­bra­hmā­dvai­taṃ dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­m eva | idaṃ hi bra­hma­vā­di­ma­ta­m — </p><div n="1.1"><head resp="GJ" n="a_9">P­ū­rva­pa­kṣa</head><p corresp="SŚP/GJ/1547712220 SŚP/HT/1547738082" n="a_10 b_GJ_1,22­-­24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 1,22­-­24</span>de­śa­kā­lā­kā­rā­vya­va­cchi­nna­ni­rvya­bhi­cā­ra­sa­ka­lā­va­sthā­vyā­pi­pra­ti­bhā­sa­mā­tra­m a­kha­ṇḍa­jñā­nā­na­ndā­mṛ­ta­m ayaṃ pa­ra­bra­hmai­ka­m evāsti na tu dvi­tī­ya­m | ekam e­vā­dvi­tī­yaṃ brahma ity ādy ā­mnā­yā­t | </p><p n="a_11 b_GJ_2,1-6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 2,1-6</span>katham ekam eva pa­ra­bra­hmā­sti­, pa­ra­spa­raṃ bhinnānāṃ nā­nā­tma­nāṃ pra­tī­te­r iti cet, na, e­ka­syā­pi tasya bhūte bhūte vya­va­sthi­ta­sya jaleṣu ca­ndra­va­t a­ne­ka­dhā pra­ti­bhā­sa­saṃ­bha­vā­t | tad uktam — </p><lg n="a_12"><l>eka eva tu bhūtātmā bhūte bhūte vya­va­sthi­taḥ | </l><l>ekadhā bahudhā caiva dṛśyate ja­la­ca­ndra­va­t || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: A­mṛ­ta­bi­ndū­pa­ni­ṣa­d 12 </seg> </ab><p n="a_13 b_GJ_2,6-8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 2,6-8</span>tathā pṛ­thi­vyā­da­yo 'pi na tatas ta­ttvā­nta­rā­ṇi­, ta­dvi­va­rta­tvā­t | tac co­ccā­va­ca­ca­rā­ca­ra­rū­pa­pra­pa­ñca­syā­sya tata eva ja­nmā­di­bhā­vā­t | ta­thai­vo­ktaṃ bha­ga­va­tā bā­da­rā­ya­ṇe­na — janmādy asya yataḥ <ref type="note-up">1</ref> iti | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: B­ra­hma­sū­tra 1­.­1­.­2 </seg> </ab><p n="a_14 b_GJ_2,9­-­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 2,9­-­10</span>atha kathaṃ pra­pa­ñcā­dhya­va­sā­ya­vi­dhvaṃ­sa­na­ka­rā­t pa­ra­ma­pu­ru­ṣā­t ja­nmā­dī­ti cet; na; a­nā­dya­vi­dyā­sa­ci­vā­d eva tasmāt tasya bhāvāt | </p><p n="a_15 b_GJ_2,11­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 2,11­-­17</span>avidyā tarhi dvitīyā syād iti cet; tad a­sa­t­; tasyāḥ sa­da­sa­ttva­vi­cā­rā­bhyāṃ pra­mā­ṇa­pa­da­vī­m a­vi­gā­ha­mā­nā­yāḥ­, a­ni­rvā­cya­tvā­t | tad uktam — </p><lg n="a_16"><l>a­ni­rvā­cyā­vi­dyā­dvi­ta­ya­sa­ci­va­sya pra­bha­va­to</l><l>vivartā yasyaite vi­ya­da­ni­la­te­jo­ba­va­na­yaḥ | </l><l>ya­ta­ścā­bhū­d viśvaṃ caram a­ca­ra­m u­ccā­va­ca­m idam</l><l>na­mā­ma­s tad bra­hmā­pa­ri­mi­ta­su­kha­jñā­na­m a­mṛ­ta­m || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: B­hā­ma­ti 1 </seg> </ab><p n="a_17 b_GJ_2,18­-­22" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 2,18­-­22</span>nanv evam api vi­va­rta­vi­va­rte dvaitasya bhāvāt katham a­dvai­ta­si­ddhi­r iti cet; na; vi­va­rtā­nāṃ rajjau bhu­ja­ṅgā­kā­ra­va­t mā­yā­rū­pā­ṇā­m eva tasmin pra­ti­bhā­sa­nā­t | tad uktam — </p><lg n="a_18"><l>yasmin ra­jju­bhu­ṅga­va­t tri­bhu­va­naṃ bhāti bhramān nirbhaye | </l><l>so 'haṃ ni­tya­ni­rā­ma­yā­mṛ­ta­va­puḥ saṃ­sā­ra­sā­raḥ param || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_19 b_GJ_2,23­-­29" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 2,23­-­29</span>sakalo 'py eṣa vivartaḥ satyām a­vi­dyā­yāṃ pra­ti­bhā­ti­, na tv a­vi­dyā­ni­vṛ­ttau | sā cā­vi­dyā­ni­vṛ­tti­r eva mokṣaḥ | tasya copāyo bra­hma­sā­kṣā­tkā­ra eva | so 'pi śra­va­ṇa­ma­na­na­dhyā­nai­r bhavati | tathaiva śrutiḥ — ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo ni­di­dhyā­si­ta­vyaḥ <ref type="note-up">1</ref> tathā smṛtiś ca — </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: B­ṛ­ha­dā­ra­ṇya­ko­pa­ni­ṣa­d 2­.­4­.­5­. </seg> </ab><lg n="a_20"><l>śrotavyaḥ śru­ti­vā­kye­bhyo ma­nta­vya­ś co­pa­pa­tti­bhiḥ | </l><l>matvā ca satataṃ dhyeya ete da­rśa­na­he­ta­vaḥ || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_21 b_GJ_2,30­-­3­,2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 2,30­-­3­,2</span>ta­tro­pa­ni­ṣa­dvā­kyā­nāṃ pa­ra­bra­hma­ṇi tā­tpa­ryā­va­dhā­ra­ṇaṃ śravaṇaṃ | śru­tā­rtha­sya yuktyā vi­cā­ra­ṇaṃ ma­na­na­m | śra­va­ṇa­ma­na­nā­bhyāṃ ni­ści­tā­rtha­sya manasā pa­ri­ci­nta­naṃ dhyānam | tac ca ni­tyā­ni­tya­va­stu­vi­ve­kaḥ śa­ma­da­mā­di­saṃ­pa­tti­r a­trā­mu­tra ca vairāgyaṃ mu­mu­kṣu­tva­m iti sā­dha­na­ca­tu­ṣṭa­ya­saṃ­pa­nna­sya saṃ­pa­dya­te | tasmiṃś ca bra­hma­sā­kṣā­tkā­raḥ | tatra ca pa­ra­bra­hmai­kī­bhā­va­la­kṣa­ṇa­mo­kṣa­prā­pti­r iti | </p></div><div n="1.2"><head resp="GJ" n="a_22">U­tta­ra­pa­kṣa</head><p n="a_23 b_GJ_3,4-7" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 3,4-7</span>tad etad a­dvai­tai­kā­nta­śā­sa­naṃ pra­tya­kṣa­vi­ru­ddhaṃ­; pra­tya­kṣe­na de­śa­kā­lā­kā­ra­bhe­da­vi­śi­ṣṭā­nāṃ kri­yā­kā­ra­kā­ṇāṃ sthā­na­ga­ma­nā­di­grā­mā­rā­ma­ka­ri­tu­ra­gā­di­rū­pā­ṇāṃ nā­nā­ba­hi­ra­rthā­nāṃ ta­dvi­ṣa­ya­vi­ci­tra­pra­ti­bhā­sa­vi­śe­ṣā­ṇāṃ pa­ra­mā­rthā­nāṃ pa­ra­spa­ra­to vyā­vṛ­ttā­nāṃ pra­spho­ṭa­m a­dhya­va­sā­yā­t | bhe­dā­va­bhā­si­nā ca pra­tya­kṣe­ṇā­dvai­ta­sya vi­ru­ddha­tvā­t | sa­rva­thai­ka­smi­n bhe­da­pra­tya­kṣa­syā­nu­pa­pa­tteḥ | </p><p n="a_24 b_GJ_3,8­-­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 3,8­-­13</span>nanv e­ka­smi­nn api kri­yā­kā­ra­ka­bhe­da­pra­tya­kṣā­deḥ saṃ­bha­vā­t sva­pna­saṃ­ve­da­na­va­t katham advaitaṃ <ref type="note-up">1</ref>vi­ru­ddha­m iti cet, na, sva­pna­saṃ­ve­da­na­syā­py ekatve ta­dvi­ro­dha­sya ta­da­va­sthā­tvā­t | ta­trā­nya­d eva hi kri­yā­vi­śe­ṣa­saṃ­ve­da­naṃ sva­vā­sa­no­ttha­m­, anyad eva ca kā­ra­ka­vi­śe­ṣa­saṃ­ve­da­naṃ pra­tya­kṣa­m­, na punar ekam eva, ta­ddhe­tu­vā­sa­nā­bhe­dā­bhā­va­pra­saṃ­gā­t | jā­gra­dda­śā­yā­m iva sva­pnā­di­da­śā­yā­m api puṃso '­ne­ka­śa­ktyā­tma­ka­sya kri­yā­kā­ra­ka­vi­śe­ṣa­pra­ti­bhā­sa­vai­ci­trya­vya­va­sthi­teḥ | ka­sya­ci­d e­ka­rū­pa­syā­tma­ga­ga­nā­de­r apy a­ne­kā­nta­vā­di­nā­m a­ne­ka­kri­yā­kā­ra­ka­vi­śe­ṣa­pra­ti­bhā­sā­la­mba­na­tvā­si­ddhe­r vi­ru­ddha­m eva ta­tpra­tya­kṣe­ṇā­dvai­ta­m | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: pratyakṣa </seg> </ab><p n="a_25 b_GJ_3,14­-­19" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 3,14­-­19</span>nanu bhe­dā­va­bhā­sī­daṃ pratyakṣaṃ bhrā­nta­m­, i­ndra­jā­lā­di­pra­tya­kṣa­va­d iti cet; tad etad bhrā­nta­ta­ra­m­, u­kta­do­ṣā­pa­ri­hā­rā­t | sa­rva­thai­ka­smi­n bhrāntasyā '­bhrā­nta­sya vā bhe­da­pra­tya­kṣa­sya dṛ­ṣṭā­ntā­bhā­ve­nā­saṃ­bha­vā­t | bhrā­nte­nā­pi te­nā­dvai­ta­vi­ro­dha­sya ta­da­va­sthā­tvā­t | yathā ka­tha­ñci­d uktam apy etad a­yu­kta­m­, yasmād i­ndra­jā­lā­di­ka­m eva bhrā­nta­m­, bā­dha­ka­sa­dbhā­vā­t | na hi "­ka­ro­ti kumbhaṃ ku­mbha­kā­ro da­ṇḍā­di­nā­, bhuṅkte pā­ṇi­nau­da­na­m­" ity ādi kri­yā­kā­ra­ka­bhe­da­pra­tya­kṣa­m bhrāntaṃ bā­dha­kā­bhā­vā­d iti bā­lā­ba­lā­da­yo 'pi pra­ti­pa­dya­nte | tad uktam bha­ṭṭā­ka­la­ṅka­de­vaiḥ — </p><lg n="a_26"><l>i­ndra­jā­lā­di­ṣu bhrāntam ī­ra­ya­nti na cā­pa­ra­m | </l><l>api cā­ṇḍā­la­go­pā­la­bā­la­lo­la­vi­lo­ca­nāḥ || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: N­yā­ya­vi­ni­śca­ya 1­.­51­cd­-­52­a­b </seg> </ab><p n="a_27 b_GJ_3,23­-­25" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 3,23­-­25</span>nanv atrāpi bā­dha­ka­m asty eveti cet; tad a­sa­t­; pra­tya­kṣa­vi­ṣa­ya­bhe­dā­nya­thā­bhū­ta­pa­ra­ma­bra­hmā­dvai­ta­sā­dha­ka­sya ka­sya­ci­d api pra­mā­ṇa­syā­saṃ­bha­vā­t | vi­ṣa­yā­nya­thā­tva­sā­dha­ka­syai­va bā­dha­ka­tvo­pa­pa­tteḥ śuktau ra­ja­ta­jñā­na­sya śu­kti­kā­jñā­na­va­t | </p><p n="a_28 b_GJ_3,26­-­4­,9" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 3,26­-­4­,9</span>nanu ca pra­tya­kṣa­m eva pa­ra­ma­bra­hma­sā­dha­ka­m­, a­kṣi­vi­sphā­la­nā­na­nta­raṃ ni­rvi­ka­lpa­ka­sya sa­nmā­tra­vi­dhi­vi­ṣa­ya­ta­yo­tpa­tteḥ­, sa­ttā­yā­ś ca pa­ra­ma­bra­hma­sva­rū­pa­tvā­t | </p><lg n="a_29"><l>asti hy ā­lo­ca­na­jñā­naṃ prathamaṃ ni­rvi­ka­lpa­ka­m | </l><l>bā­la­mū­kā­di­vi­jñā­naṃ sadṛśaṃ śu­ddha­va­stu­ja­m || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­́­lo­ka­vā­rti­ka P­ra­tya­kṣa­sū­tra­m 112 </seg> </ab><p n="a_30" rend="justify">iti va­ca­nā­d iti cet; tad etat sutarāṃ pra­tya­kṣa­bā­dhi­ta­m­; sa­ka­la­vi­śe­ṣa­ra­hi­ta­sya sarvathā nityasya ni­ra­va­ya­va­sya vyā­pa­ka­sya sa­nmā­tra­sya pa­ro­pa­va­rṇi­ta­sya jā­tu­ci­d apy a­na­nu­bha­vā­t | a­kṣi­vi­sphā­la­nā­na­nta­ra­m api pra­ti­ni­ya­ta­de­śa­kā­la­dra­ṣṭa­vya­tvā­di­vi­śe­ṣa­vi­śi­ṣṭa­syai­va sa­ttā­di­sā­mā­nya­sya sā­kṣā­tka­ra­ṇā­t­; a­pra­ti­ni­ya­ta­de­śa­sya draṣṭur a­na­nya­syā­da­rśa­nā­t­, anyathā pra­tī­tya­pa­lā­pa­pra­saṃ­ghā­t | da­ṇḍa­ku­ṇḍa­lā­dyā­kā­ra­ku­ṇḍa­li­no­r iva sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­yo­r a­nyo­nya­pa­ri­hā­re­ṇā­va­sthā­nā­nu­pa­pa­tteḥ­; a­nya­ta­ra­syā­bha­ve '­nya­ta­ra­syā­py a­bhā­va­c ca | tad uktam — </p><lg n="a_31"><l>ni­rvi­śe­ṣaṃ na sāmānyaṃ bhavet kha­ra­vi­ṣā­ṇa­va­t | </l><l>sā­mā­nya­ra­hi­ta­tvā­c ca vi­śe­ṣa­s tadvad eva hi || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­́­lo­ka­vā­rti­ka A­̄­kṛ­ti­vā­da 10 </seg> </ab><p n="a_32 b_GJ_4,10­-­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 4,10­-­11</span>tato na pratyakṣaṃ pa­ra­ma­bra­hma­sā­dha­kaṃ pratyuta ta­dbā­dha­ka­m eva syāt, vi­dhi­va­t pa­ra­spa­ra­vyā­vṛ­tte­r apy a­dhya­kṣa­taḥ pratīteḥ | </p><p n="a_33 b_GJ_4,12­-­24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 4,12­-­24</span>nanu na pra­tya­kṣa­m a­dvai­ta­bā­dha­kaṃ tasya vi­dhā­tṛ­tve­na ni­ṣe­ddhṛ­tvā­bhā­vā­t | </p><lg n="a_34"><l>āhur vidhātṛ pratyakṣaṃ na niṣeddhṛ vi­pa­ści­taḥ | </l><l>naikatva ā­ga­ma­s tena pra­tya­kṣe­ṇa pra­bā­dhya­te || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: B­ra­hma­si­ddhi 1.4 </seg> </ab><p n="a_35" rend="justify">iti va­ca­nā­d iti cet; tad a­saṃ­ga­ta­m­; pra­ti­ni­ya­tā­rtha­vi­dhi­vi­ṣa­ya­sya pra­tya­kṣa­syā­ga­ma­sya vā ni­ṣe­ddhṛ­tvo­pa­pa­tteḥ­, ke­va­la­vi­dhi­pra­ti­pa­tte­r eva a­nya­pra­ti­ṣe­dha­pra­ti­pa­tti­rū­pa­tvā­t­, ke­va­la­bhū­ta­la­pra­ti­pa­tte­r eva gha­ṭā­bha­va­pra­ti­pa­tti­rū­pa­tva­si­ddheḥ | na hy ayaṃ pra­ti­pa­ttā kiṃcid u­pa­la­bha­mā­naḥ pa­ra­rū­paiḥ saṃ­kī­rṇa­m u­pa­la­bha­te­, yataḥ pra­mā­ṇā­nta­rā­t ta­tpra­ti­ṣe­dhaḥ sādhyate | tato vi­dhā­tre­va pra­tya­kṣa­m u­pa­ni­ṣa­dvā­kya­ñ ceti ni­ya­ma­syā­saṃ­bha­vaḥ­, anyathā tato vi­dyā­va­da­vi­dyā­vi­dhā­nā­nu­ṣaṃ­gā­t | so 'yam a­vi­dyā­vi­ve­ke­na sanmātraṃ ku­ta­ści­t pra­tī­ya­nn eva "na niṣeddhṛ pra­tya­kṣa­m anyad vā" iti bruvāṇaḥ kathaṃ svasthaḥ ? kathaṃ vā pra­tya­kṣā­de­r ni­ṣe­ddhṛ­tvā­bhā­va­m pra­tī­yā­t ? yatas ta­tpra­ti­pa­ttiḥ tasyaivā '­bhā­va­vi­ṣa­ya­tva­si­ddheḥ | pra­tya­kṣā­de­r vi­dhā­tṛ­tva­pra­ti­pa­tti­r eva ni­ṣe­ddhṛ­tvā­bhā­va­pra­ti­pa­tti­r iti cet; tarhi siddhaṃ bhā­vā­bhā­va­vi­ṣa­ya­tvaṃ tasya | tathā ca pra­tya­kṣe­nā­dvai­tai­kā­nto bādhyata eveti kathaṃ tat tasya sādhakaṃ syāt | </p><p n="a_36 b_GJ_4,25­-­5­,5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 4,25­-­5­,5</span>nanv a­nu­mā­naṃ ta­tsā­dha­ka­m asti "­vi­vā­dā­pa­nnaṃ sarvaṃ pa­ri­bhā­sā­ntaḥ­pra­vi­ṣṭa­m­, pra­ti­bhā­sa­sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­t­, yat pra­ti­bhā­sa­sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇaṃ tat pra­ti­bhā­sā­ntaḥ­pra­vi­ṣṭa­m­; yathā pra­ti­bhā­sa­sva­rū­pa­m­, pra­ti­bhā­sa­sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇaṃ ca sa­rva­m­" iti ni­rdu­ṣṭa­tvā­d dhetoḥ pra­ti­bhā­sa­mā­tra­rū­pa­pa­ra­ma­bra­hma­si­ddhi­r iti cet; tad etad sva­va­dhā­ya kṛ­tyo­tthā­pa­naṃ bra­hma­vā­di­nā­m­, pra­ti­bhā­sa­sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇa­tvā­d dhetoḥ sarvasya pra­ti­bhā­sā­ntaḥ­pra­vi­ṣṭa­tve­na pu­ru­ṣā­dvai­ta­si­ddhau he­tu­sā­dhya­dvai­ta­sya du­rni­vā­ra­tvā­t | tad uktaṃ svā­mi­sa­ma­nta­bha­drā­cā­ryaiḥ — </p><lg n="a_37"><l>hetor a­dvai­ta­si­ddhi­ś cet dvaitaṃ syād dhe­tu­sā­dhyā­yoḥ | </l><l>hetunā ced vinā siddhir dvaitaṃ vā­ṅmā­tra­to na kim || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: A­̄­pta­mī­māṃ­sā 26 </seg> </ab><p n="a_38 b_GJ_5,6­-­18" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 5,6­-­18</span>nanu hetor a­dvai­ta­si­ddhā­v api na he­tu­sā­dhya­yo­r dvaitaṃ bha­vi­ṣya­ti­, tā­dā­tmyo­pa­ga­mā­t | na ca tādātmye sā­dhya­sā­dha­na­yo­s ta­dbhā­va­vi­ro­dhaḥ­; sa­ttvā­ni­tya­tva­yo­r api tathā bhā­va­vi­ro­dhā­nu­ṣaṃ­gā­t | ka­lpa­nā­be­dā­d iha sā­dhya­sā­dha­na­dha­rma­bhe­de pra­kṛ­tā­nu­mā­ne 'pi katham a­vi­dyo­pa­ka­lpi­ta­he­tu­sā­dhya­yo­s ta­dbhā­va­vi­ghā­taḥ­; sarvathā vi­śe­ṣā­bhā­vā­d iti cet, na; śabdādau sa­ttvā­ni­tya­tva­yo­r api ka­thaṃ­ci­t tā­dā­tmyā­t sarvathā tā­dā­tmyā­si­ddheḥ­, tatsiddhau sā­dhya­sā­dha­na­bhā­va­vi­ro­dhā­t | kiṃ ca na samyag idaṃ sādhanaṃ vi­ru­ddha­tvā­t­, pra­ti­bhā­sa­ta­dvi­ṣa­yā­bhi­ma­ta­yoḥ ka­tha­ñci­d bhede sati sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇa­tva­sya pratīteḥ sarvathā pra­ti­bhā­sā­ntaḥ pra­vi­ṣṭa­tvā­sā­dha­nā­t sva­vi­ṣa­ya­sya | na hi śuklaḥ paṭaḥ ity ādāv api sarvathā gu­ṇa­dra­vya­yo­s tādātmye sā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇya­m asti, sa­rva­thā­bhe­da­va­t | "­pra­ti­bhā­sa­sva­rū­paṃ pra­ti­bhā­sa­te­" ity atrāpi na pra­ti­bhā­sa­ta­tsva­rū­pa­yo­r lla­kṣya­la­kṣa­ṇa­bhū­ta­yoḥ sarvathā tā­dā­tmya­m asti; pra­ti­bhā­sya sā­dhā­ra­ṇā­sā­dhā­ra­ṇa­dha­rmā­dhi­ka­ra­ṇa­sya sva­sva­rū­pā­d a­sā­dhā­ra­ṇa­dha­rmā­d ka­tha­ñci­d bhe­da­pra­si­ddheḥ­, anyathā ta­tsā­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇyā­yo­gyā­t "­su­va­rṇaṃ su­va­rṇa­m­" iti yathā, sa­hya­vi­ndhya­va­d vā | tad evaṃ yat pra­ti­bhā­sa­sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇaṃ ta­tpra­ti­bhā­sā­t ka­tha­ñci­d a­rthā­nta­ra­m­; yathā pra­ti­bhā­sa­sva­rū­pa­m­; pra­ti­bhā­sa­sa­mā­nā­dhi­ka­ra­ṇaṃ ca su­kha­nī­lā­di sarvam iti sā­dhya­vi­pa­rī­ta­sā­dha­nā­t hetor nā­dvai­ta­si­ddhiḥ | </p><p n="a_39 b_GJ_5,19­-­20" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 5,19­-­20</span>a­thā­ga­ma­s ta­tsā­dha­ko 'sty eva sarvaṃ vai khalv idaṃ brahma <ref type="note-up">1</ref> ity ādy ā­ga­ma­sya pa­ra­ma­bra­hma­sā­dha­ka­sya sa­dbhā­vā­d iti cet; tad api sva­va­dhā­ya kṛ­tyo­tthā­pa­na­m eva, a­dvai­ta­ta­dā­ga­ma­yo­r dvai­ta­pra­saṃ­gā­t | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: M­ai­trā­ya­ṇyu­pa­ni­ṣa­d 4.6 </seg> </ab><p n="a_40 b_GJ_5,21­-­27" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 5,21­-­27</span>yadi punar āgamo 'py a­dva­ya­pu­ru­ṣa­sva­bhā­va eva na tato vya­ti­ri­kto yena dvaitam a­nu­ṣa­jya­te iti ma­ta­m­, </p><lg n="a_41"><l>ū­rdhva­mū­la­m adhaḥ śākham aśvatthaṃ prāhur a­vya­ya­m | </l><l>chandāṃsi yasya parṇāni yas tam veda sa ve­da­vi­t || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: B­ha­ga­va­dgī­ta 15­.­1 </seg> </ab><p n="a_42" rend="justify">iti va­ca­nā­t | tadā bra­hma­va­t ta­dā­ga­ma­syā­py a­si­ddha­tvaṃ syāt sa­rva­thā­py a­si­ddha­sva­bhā­va­sya si­ddha­tva­vi­ro­dhā­t­, si­ddhā­si­ddha­yo­r bhe­da­pra­sa­kteḥ | </p><p n="a_43 b_GJ_5,28­-­6­,3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 5,28­-­6­,3</span>kiṃ ca sarvaṃ vai khalv idaṃ brahma <ref type="note-up">1</ref> ity ādy ā­mnā­yā­d api dvai­ta­si­ddhi­r eva syāt, sarvasya pra­si­ddha­syā­pra­si­ddhe­na bra­hma­tve­na vi­dhā­nā­t | sarvathā pra­si­ddha­sya vi­dhā­nā­yo­gā­d a­pra­si­ddha­va­t | kvacid ā­tma­vya­ktau pra­si­ddha­syai­kā­tmya­rū­pa­sya bra­hma­tva­sya sa­rvā­tma­sv a­nā­tmā­bhi­ma­te­ṣu ca vi­dhā­nā­t | dvai­ta­pra­pa­ñcā­ro­pa­vya­va­cche­de 'pi ta­dā­ga­mā­d vya­va­cche­dya­vya­va­cche­da­ka­sa­dbhā­va­si­ddheḥ katham a­dvai­ta­si­ddhiḥ <ref type="note-up">2</ref> ā­mnā­ya­sya pa­ra­ma­bra­hma­sva­bhā­va­tve na tatas ta­da­dvai­ta­si­ddhiḥ | sva­bhā­va­sva­bhā­va­va­to­s tā­dā­tmyai­kā­ntā­nu­pa­pa­tteḥ | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: M­ai­trā­ya­ṇyu­pa­ni­ṣa­d 4.6 <ref type="note-below">2</ref> Note GJ: ? </seg> </ab><p n="a_44 b_GJ_6,4-6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 6,4-6</span>atha sva­saṃ­ve­da­na­m eva pu­ru­ṣā­dvai­ta­sā­dha­ka­m iti cet; na; sva­saṃ­ve­da­nā­tma­no­r dvai­ta­pra­saṃ­gā­t | na hi sva­saṃ­ve­da­na­m api sā­dha­na­m ātmano '­na­nya­d eva; sā­dha­na­tva­vi­ro­dhā­t­, a­nu­mā­nā­ga­ma­va­t sā­dhya­syai­va sā­dha­na­tvo­pa­pa­tteḥ­, pra­kṛ­tā­nu­mā­nā­ga­ma­yo­r iva sva­saṃ­ve­da­na­pra­tya­kṣa­syā­pi sādhana<ref type="note-up">1</ref>syā­bhā­vā­t | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: tva </seg> </ab><p n="a_45 b_GJ_6,7-8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 6,7-8</span>na ca pu­ru­ṣā­dvai­taṃ svataḥ si­ddhya­ti­, vi­jñā­nā­dvai­ta­va­t­, sva­rū­pa­sya sva­to­ga­te­r a­bhā­vā­t­, anyathā ka­sya­ci­t tatra vi­pra­ti­pa­tte­r a­yo­gā­t­, vi­jñā­nā­dvai­ta­syā­pi pra­si­ddhe­r i­ṣṭa­hā­ni­pra­saṃ­gā­c ca | </p><p n="a_46 b_GJ_6,9­-­15" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 6,9­-­15</span>nanu vi­jñā­nā­dvai­taṃ na svato '­va­sī­ya­te­, tasya kṣa­ṇi­ka­syai­ka­kṣa­ṇa­sthā­yi­ta­yā ni­raṃ­śa­syai­ka­pa­ra­mā­ṇu­rū­pa­ta­yā sakṛd apy a­nu­bha­vā­bhā­vā­d iti cet; na; pu­ru­ṣā­dvai­ta­syā­pi nityasya sa­ka­la­kā­la­ka­lā­pa­vyā­pi­ta­yā sa­rva­ga­ta­sya ca sa­ka­la­de­śa­pra­ti­ṣṭhi­ta­ta­yā sakṛd apy a­nu­bha­vā­bhā­vā­vi­śe­ṣā­t | "svataḥ siddhaṃ brahma" ity u­pa­ga­me­; dvaitam api svataḥ sa­ka­la­sā­dha­nā­'­bha­ve 'pi kim na si­ddhye­ta­; ta­ttvo­pa­pla­va­mā­traṃ vā nairātmyaṃ vā svā­bhi­lā­pa­mā­trā­vi­śe­ṣā­t ? sarvasya sa­rva­ma­no­ra­tha­si­ddhi­r api du­rni­vā­rā syāt | evaṃ pa­ra­bra­hma­sā­dha­ka­sya ka­sya­ci­d api pra­mā­ṇa­syā­bhā­vā­t bhe­da­grā­hi­pra­tya­kṣa­sya bā­dha­kā­bhā­vo vya­va­ti­ṣṭha­ta eva, etad a­nya­syā­pi bā­dha­ka­sya a­yo­gā­t | </p><p n="a_47 b_GJ_6,16­-­20" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 6,16­-­20</span>syād ā­kū­ta­m — vi­vā­dā­pa­nnaṃ pra­tya­kṣā­di mi­thyai­va­, bhe­da­pra­ti­bhā­sa­tvā­t­, sva­pna­pra­tya­kṣā­di­va­d iti; tad a­sa­t­; pra­kṛ­tā­nu­mā­ne pa­kṣa­he­tu­dṛ­ṣṭā­nta­bhe­da­pra­ti­bhā­sa­syā­mi­thyā­tve tenaiva hetor vya­bhi­cā­rā­t | ta­nmi­thyā­tve tasmād a­nu­mā­nā­t sā­dhyā­pra­si­ddheḥ | pa­rā­bhyu­pa­ga­mā­t pa­kṣā­di­bhe­da­pra­ti­bhā­sa­syā­mi­thyā­tve 'pi na doṣaḥ iti cet; na; sva­pa­rā­bhyu­pa­ga­ma­bhe­da­pra­ti­bhā­se­na vya­bhi­cā­rā­t | tasyāpi pa­rā­bhyu­pa­ga­mā­nta­rā­d a­mi­thyā­tvā­d do­ṣā­bhā­ve sa eva ta­dbhe­da­pra­ti­bhā­se­na vya­bhi­cā­raḥ iti na kvacid vya­va­ti­ṣṭhe­ta | </p><p n="a_48 b_GJ_6,21­-­23" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 6,21­-­23</span>kaścid āha — bra­hmā­dvai­ta­syā­mi­thyā saṃ­vi­nmā­tra­sya svataḥ siddhasya kri­yā­kā­ra­ka­bhe­da­pra­tya­kṣā­dī­nāṃ bā­dha­ka­syā­bhā­vā­t teṣāṃ bhrāntatvaṃ tato na ta­dvi­ro­dha­ka­tvaṃ iti; tad api na sā­dhī­yaḥ­, tathā sati bā­dhya­ka­bā­dha­ka­yo­r bhedāt dvai­ta­si­ddhi­pra­saṃ­gā­t | </p><p n="a_49 b_GJ_7,1­-­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 7,1­-­11</span>na ca pa­ro­pa­ga­ma­mā­trā­t tayor bā­dhya­bā­dha­ka­bhā­vaḥ­, pa­ra­mā­rtha­ta­s ta­da­bhā­vā­pa­tteḥ | tataḥ sa­ka­la­bā­dha­kā­bhā­vā­t a­bhrā­nte­na pra­tya­kṣe­na prasiddho 'yaṃ bhedaḥ katham advaitaṃ na vi­ru­ndhyā­t | tayoḥ pa­ra­spa­ra­vi­ro­dhā­t | tata eva bhedam advaitaṃ vi­ru­ndhyā­d iti cet; na; a­dvai­ta­syā­bhyu­pa­ga­ma­mā­tra­tvā­t­, ta­tsā­dha­ka­pra­mā­ṇā­bhā­va­sya prāg e­vo­kta­tvā­t­, bhedasya ca pra­mā­ṇa­si­ddha­tvā­t­, ta­dgrā­hi­pra­tya­kṣa­sya bā­dha­kā­bhā­vā­t a­bhra­nta­tve­na sā­dhi­ta­tvā­t | na hi ka­sya­ci­d a­bhyu­pa­ga­ma­mā­traṃ pra­mā­ṇa­si­ddhaṃ kri­yā­kā­ra­ka­bhe­daṃ pra­ti­ru­ṇa­ddhi­, kṣa­ṇi­kā­bhyu­pa­ga­ma­va­t | tad evaṃ sa­ka­la­bā­dha­ka­vai­dhu­ryā­d a­bhrā­nta­pra­tya­kṣa­pra­si­ddha­kri­yā­kā­ra­ka­bhe­daḥ­, so 'yam a­dvai­tai­kā­nta­pa­kṣe vi­ru­dhya­ta eveti siddhaṃ pa­ra­ma­bra­hmā­dvai­ta­śā­sa­naṃ pra­tya­kṣa­vi­ru­ddha­m iti | tad uktaṃ ṣrī­svā­mi­sa­ma­nta­bha­drā­cā­ryaiḥ — </p><lg n="a_50"><l>a­dvai­tai­kā­nta­pa­kṣe 'pi dṛṣṭo bhedo vi­ru­ddhya­te | </l><l>kā­ra­kā­ṇāṃ kri­yā­yā­ś ca naikaṃ svasmāt pra­jā­ya­te || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: A­̄­pta­mī­māṃ­sā 24 </seg> </ab><p n="a_51 b_GJ_7,12­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 7,12­-­17</span>e­te­nai­va i­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ cā­dvai­ta­śā­sa­na­m | uktaṃ ca a­dvai­ta­sā­dha­kā­nu­mā­nā­ga­mā­bhyāṃ dvaitasya siddher u­kta­tvā­t | a­dvai­ta­śa­bdaḥ svā­bhi­dhe­ya­pra­tya­nī­ka­pa­rmā­rthā­pe­kṣaḥ­, nañ pū­rvā­kha­ṇḍa­pa­da­tvā­t­; a­he­tva­bhi­dhā­na­va­t­, ity a­nu­mā­na­vi­ro­dhā­c ca | tad apy uktaṃ bha­ga­va­dbhiḥ svāmibhiḥ — </p><lg n="a_52"><l>advaitaṃ na vinā dvaitād a­he­tu­r iva hetunā | </l><l>saṃjñinaḥ pra­ti­ṣe­dho na pra­ti­ṣe­dhyā­d ṛte kvacit || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: A­̄­pta­mī­māṃ­sā 27 </seg> </ab><p n="a_53 b_GJ_7,18­-­19" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 7,18­-­19</span>tathā bra­hma­vā­di­nāṃ dha­rmā­nu­ṣṭhā­naṃ na pra­ti­ṣṭhā­m i­ya­rti­, teṣāṃ pu­ṇya­pā­pa­su­kha­duḥ­khe­ha­pa­ra­lo­ka­vi­dyta­ra­ba­ndha­mo­kṣā­saṃ­bha­vā­t­, ta­ttvo­pa­pla­va­vā­di­va­t | tathaiva svāminaḥ prāhuḥ — </p><lg n="a_54"><l>ka­rma­dvai­taṃ pha­la­dvai­taṃ lo­ka­dvai­taṃ ca no bhavet | </l><l>vi­dyā­vi­dyā­dva­yaṃ na syād ba­ndha­mo­kṣa­dva­ya­m tathā || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: A­̄­pta­mī­māṃ­sā 25 </seg> </ab><p n="a_55 b_GJ_7,23­-­29" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 7,23­-­29</span>etena yad uktaṃ ve­dā­nta­vā­di­bhiḥ "­e­ka­m eva brahma nā­nā­tmya­ta­yā dṛ­ṣya­te­, bra­hma­vi­va­rtāḥ pṛ­thi­vyā­da­yaḥ­, bra­hma­prā­pti­r mokṣaḥ, śra­va­ṇā­di­bhiḥ bra­hma­sā­kṣā­tkā­ra­" ity ādi, tat sarvaṃ ba­ndhyā­sta­na­ndha­ya­sau­rū­pya­vyā­va­rṇa­na­va­du­pe­kṣa­m a­rha­ti­, kenāpi pra­ma­ṇe­na bra­hma­si­ddhe­r a­bhā­vā­t­, anyathā pra­mā­ṇa­pra­me­ya­dvai­ta­pra­saṃ­gā­t | bhrāntena pra­mā­ṇe­na tatsiddhau sva­pno­pa­la­bdha­dhū­mā­di­nā pa­ra­mā­rtha­pā­va­kā­di­si­ddhi­pra­saṃ­gā­t | ca­ndra­ma­rī­ci­jā­la­sa­nni­dhi­vi­śe­ṣā­t pa­ri­ṇa­ma­jja­la­pu­dga­la­vi­kā­ra­tvā­t pa­ra­mā­rthe­nai­va pra­ti­bi­mbe­na ca­ndra­pra­ti­pa­tteḥ | bhrāntena pra­mā­ṇe­na pra­mā­ṇa­m a­nta­re­ṇa vā bra­hmā­dvai­ta­si­ddhau­, tathā dvai­ta­nai­rā­tmyā­di­si­ddhi­r api du­rni­vā­rā syāt | tathā dvai­tā­dvai­ta­yo­r bā­dha­ka­sā­dha­kā­bhā­vā­d ve­dā­nti­nāṃ dṛ­ṣṭa­hā­ni­r a­dṛ­ṣṭa­ka­lpa­nyaṃ ke­va­la­m u­pa­hā­sā­ya jāyate | </p><p n="a_56 b_GJ_8,1­-­14" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 8,1­-­14</span>kiṃ ca yady ekam eva pa­ra­bra­hmā­sti tarhi tad eva kuto na pra­tī­ti­pa­tha­m a­va­ta­ra­ti­, yadi vā prapañcaḥ kha­ra­vi­ṣā­ṇa­va­d a­bhā­va­rū­paḥ kutas tarhi sa eva "­a­ha­ma­ha­mi­ka­ta­yā pra­tī­ti­pa­tha­m ā­pa­ni­pa­dya­te iti pṛṣṭhaḥ spaṣṭam ācaṣṭāṃ paraḥ a­vi­dya­yā tathti cet; tad a­sa­t­; a­vi­dyā­yā eva pa­ro­pa­va­rṇi­ta­sva­rū­pā­yā vya­va­sthā­pa­yi­tu­m a­śa­kteḥ­, vi­ka­lpa­nā­na­ti­kra­mā­t | a­vi­dyā­yā a­sa­ttve­, mi­thyā­pra­tī­ti­he­tu­tvā­nu­pa­pa­tteḥ­, sata eva a­dṛ­ṣṭa­do­ṣa­saṃ­skā­ra­ya­ntra­ma­ntra­ta­ntrā­deḥ sva­pne­ndra­jā­lā­di­mi­thyā­pra­tī­ti­he­tu­tva­pra­ti­pa­tteḥ | tasyāḥ sa­drū­pa­tve dvai­ta­si­ddhiḥ pra­sa­kte­r iti | a­vi­dyā­yāḥ sa­da­sa­ttvā­bhyā­m a­ni­rvā­cya­tve katham "­a­vi­dyā saṃ­sā­ra­da­śā­yā­m asti, saṃ­sā­ra­syā­vi­dyā­vi­lā­sa­tvā­t­; mu­kti­da­śā­yāṃ tu nāsti, mukter a­vi­dyā­ni­vṛ­tti­rū­pa­tvā­t­" iti śiṣyaṃ prati pra­ti­pā­dye­ta | tadā tasyāḥ sa­da­sa­ttvā­bhyāṃ vā­cya­tva­saṃ­bha­vā­t | tathā cā­pra­ti­pā­da­ne vi­ne­yā­nāṃ kathaṃ mokṣāya pra­vṛ­ttiḥ­, saṃ­sā­ra­mo­kṣa­sva­rū­pā­na­va­bo­dhā­t | "­a­ni­rvā­cyā­vi­dyā­" ity a­vi­dyā­sva­rū­pa­ka­tha­na­m idam sva­va­ca­na­vi­ru­ddha­m — </p><lg n="a_57"><l>yāvaj jīvam ahaṃ maunī bra­hma­cā­rī ca matpitā | </l><l>mātā mama bhaved avandhyā smarābho '­nu­pa­mo bhavān || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_58" rend="justify">iti va­ca­na­va­t | a­ni­rvā­cya­śa­bde­nā­vi­dyā­bhi­dhā­ne cā­na­rtha­ka­va­ca­na­ta­yā ni­gra­ha­sthā­na­tvā­pa­tteḥ | </p><p n="a_59 b_GJ_8,15­-­9­,7" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 8,15­-­9­,7</span>nanu vastuny eva pra­mā­ṇa­pra­vṛ­tti­r nā­va­stu­ni | tato '­smā­bhi­r va­stu­vṛ­tta­m a­pe­kṣyā­vi­dyā vya­va­sthā­pya­te | tad uktam — </p><lg n="a_60"><l>bra­hmā­vi­dyā­va­d iṣṭaṃ cen nanu doṣo mahān ayam || </l><l>ni­ra­vi­dye ca vidyāyā ā­na­rtha­kyaṃ pra­sa­jya­te | </l><l>nā­vi­dyā­sye­ti a­vi­dyā­yā­m e­vā­si­tvā pra­ka­lpya­te || </l><l>brahma<ref type="note-up">1</ref> tv avidyyaṃ na ka­tha­ñca­na yujyate | </l><l>yato '­nu­bha­va­to 'vidyā bra­hmā­mī­ty a­nu­bhū­ti­va­t || </l><l>ato ma­no­ttha­vi­jñā­na­dhva­stā sāpy a­nya­thā­tma­tā | </l><l>brahmaṇy a­vi­di­te bādhān nāvidyty u­pa­pa­dya­te || </l><l>nitarāṃ cāpi vijñāte mṛṣā<ref type="note-up">2</ref> nāsty a­bā­dhi­tā | </l><l>a­vi­dyā­vā­n avidyāṃ tām na ni­rū­pa­yi­tuṃ kṣamaḥ || </l><l>va­stu­vṛ­tta­m ato 'pekṣya nā­vi­dye­ti ni­rū­pya­te | </l><l>vastuno 'nyatra mānānāṃ vyā­pṛ­tti­r na hi yujyate || </l><l>avidyā ca na vastvīṣṭaṃ mā­nā­ghā­tā­sa­hi­ṣṇu­taḥ | </l><l>a­vi­dyā­yā a­vi­dyā­tve idam eva ca la­kṣa­ṇa­m || </l><l>mā­nā­ghā­tā­sa­hi­ṣṇu­tva­m a­sā­dhā­ra­ṇa­m iṣyate | <ref type="note-up">3</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: dhārā <ref type="note-below">2</ref> Note GJ: dhīr <ref type="note-below">3</ref> Note GJ: S­aṃ­ba­ndha­vā­rti­ka 17­5­b­-­18­2­a </seg> </ab><p n="a_61" rend="justify">na caivam a­pra­mā­ṇi­kā­yā­m a­vi­dyā­yāṃ ka­lpya­mā­nā­yāṃ kaścid dośaḥ, tasyāḥ saṃ­sā­ri­ṇaḥ svā­nu­bha­vā­śra­ya­tvā­t | dvai­ta­vā­di­na eva dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭā­rtha­pra­pa­ñca­sya pra­mā­ṇa­bā­dhi­ta­sya ka­lpa­nā­yā­m a­ne­ka­vi­dhā­yāṃ ba­hu­vi­dha­do­ṣā­nu­saṃ­gā­t | tad apy uktam — </p><lg n="a_62"><l>tvatpakṣe ba­hu­ka­lpyaṃ syāt sarvaṃ mā­ṇa­vi­ro­dhi ca || </l><l>ka­lpyā­vi­dyai­va matpakṣe sā cā­nu­bha­va­saṃ­śra­yā | <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­a­mba­ndha­vā­rti­ka 18­2­b­-­18­3­a </seg> </ab><p n="a_63" rend="justify">iti ka­ści­t­, so 'pi na pre­kṣā­vā­n­, sa­rva­pra­mā­ṇā­tī­ta­sva­bhā­vā­yāḥ svayam a­vi­dyā­yāḥ svī­ka­ra­ṇā­t | na hi pre­kṣā­vā­n sa­ka­la­pra­mā­ṇā­ti­krā­nta­rū­pā­m avidyāṃ vidyāṃ vā svī­ku­ru­te | </p><p n="a_64 b_GJ_9,9­-­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 9,9­-­13</span>na ca pra­mā­ṇā­nā­m a­vi­dyā­vi­ṣa­ya­tva­m a­yu­kta­m­; vi­dyā­va­d a­vi­dyā­yā api ka­thaṃ­ci­d va­stu­tvā­t | tathā vi­dyā­tva­pra­saṃ­gaḥ­, iti cet; na kiṃcid a­ni­ṣṭa­m yathā ya­trā­vi­saṃ­vā­da­s tathā tatra pra­mā­ṇa­tā | <ref type="note-up">1</ref> ity a­ka­la­ṅka­de­vai­s apy u­kta­tvā­t | ba­hi­pra­me­yā­pe­kṣyā tu ka­sya­ci­t­, saṃ­ve­da­na­syā­vi­dyā­tvaṃ bā­dha­ka­pra­mā­ṇā­va­se­yaṃ katham a­pra­mā­na­vi­ṣa­yaḥ­, ta­dbā­dha­kaṃ punar a­rthā­nya­thā­tva­sā­dha­kaṃ eva pra­mā­na­m a­nu­bhū­ya­ta iti va­stu­vṛ­tta­m a­pe­kṣyai­vā­vi­dyā ni­rū­pa­ṇī­yā | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: si­ddhi­vi­- 1 | 19 </seg> </ab><p n="a_65 b_GJ_9,14­-­16" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 9,14­-­16</span>na ca ka­thaṃ­ci­d vi­dyā­va­to 'py ātmanaḥ pra­ti­pa­ttu­r a­vi­dyā­va­ttvaṃ vi­ru­dhya­te yato 'yaṃ mahān doṣaḥ syāt | nāpy a­vi­dyā­śū­nya­tve ka­thaṃ­ci­d vi­dyā­na­rtha­kyaṃ pra­sa­jya­te­, ta­tpha­la­sya sa­ka­la­vi­dyā­la­kṣa­ṇa­sya bhāvāt | </p><p n="a_66 b_GJ_9,17­-­22" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 9,17­-­22</span>na cā­vi­dyā­yā­m eva sthitvā "­a­sye­ya­m a­vi­dyā­" ity pra­ka­lpya­te­, sarvasya vi­dyā­va­sthā­yā­m eva a­vi­dyta­ra­vi­bhā­ga­ni­ni­śca­yā­t­, sva­pnā­dya­vi­dyā­da­śā­yāṃ ta­da­bhā­vā­t | tataś cā­tmā­dvā­rai­vā­vi­dyā a­yu­kta­ma­tī | yasmād a­nu­bha­vā­t "­a­vi­dyā­vā­n aham asti" ity a­nu­bha­va­vā­n ātmā tataḥ eva ka­thaṃ­ci­t pra­mā­ṇo­ttha­vi­jñā­nā­bā­dhi­tā­d a­vi­dyā­pi saivety ā­tma­tā­vi­ro­dhā­bhā­vā­t | na cātmani ka­thaṃ­ci­d vidite 'py a­vi­dye­ti no­pa­pa­dya­te­, bā­dhā­vi­ro­dhā­t | ka­thaṃ­ci­d vijñāte 'pi vāvidyti nitarāṃ ghaṭate | vi­di­tā­tma­na eva ta­dbā­dha­ka­tva­vi­ni­ści­teḥ ka­thaṃ­ci­d bā­dhi­tā­yā buddher mṛ­ṣā­tva­si­ddhe­r | </p><p n="a_67 b_GJ_9,23­-­25" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 9,23­-­25</span>na ca ka­thaṃ­ci­d a­vi­dyā­vā­n eva naras tām avidyāṃ ni­rū­pa­yi­tuṃ kṣamaḥ, sa­ka­la­pre­kṣā­va­dvya­va­hā­ra­vi­lo­pā­t | yad api pra­mā­ṇā­ghā­tā­sa­hi­ṣṇu­tva­m a­sā­dhā­ra­ṇaṃ la­kṣa­ṇa­m a­vi­dyā­yāḥ­, tad api pra­mā­ṇa­sā­ma­rtyā­d eva ni­śce­ta­vya­m iti na pra­mā­ṇā­ti­krā­ntā kācid avidyā nāma, yad a­bhyu­pa­ga­me bra­hmā­dvai­taṃ tu vi­ru­ddhya­te | </p></div><trailer resp="GJ" corresp="SŚP/GJ/1547755901" n="a_68">iti pu­ru­ṣā­dvai­ta­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</trailer></div><div n="2"><head resp="GJ" n="a_69">S­́­a­bdā­dvai­ta­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><p n="a_70 b_GJ_10,2­-­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 10,2­-­10</span>tad etena śa­bdā­dvai­ta­m api ni­ra­sta­m­, pu­ru­ṣā­dvai­ta­va­t tasyāpi ni­ga­di­ta­do­ṣa­vi­ṣa­ya­tva­si­ddheḥ | pra­kri­yā­mā­tra­bhe­dā­t ta­dvya­va­sthā­nu­pa­pa­tteḥ­, sva­pa­kṣe­ta­ra­sā­dha­ka­bā­dha­ka­pra­mā­ṇā­bhā­vā­vi­śe­ṣā­t­, svataḥ si­ddhya­yo­gā­t ga­tya­nta­rā­bhā­vā­c cety alam a­ti­pra­saṃ­gi­nyā kathayā | sa­rva­thai­vā­dvai­ta­sya dṛ­ṣte­ṣṭa­vi­ru­ddha­tve­nā­sa­tya­tva­sya vya­va­sthi­ta­tvā­t | </p><lg n="a_71"><l>bra­hmā­vi­dyā­pra­mā­pā­yā­t sarvaṃ ve­dā­nti­nāṃ vacaḥ | </l><l>bhavet pra­lā­pa­mā­tra­tvā­n nā­va­dhe­yaṃ vi­pa­ści­tā­m || </l><l>bra­hmā­dvai­ta­ma­taṃ satyaṃ na dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ro­dha­taḥ | </l><l>na ca tena pra­ti­kṣe­paḥ syā­dvā­da­sye­ti ni­ści­ta­m || </l></lg><trailer resp="GJ" n="a_72">iti śa­bdā­dvai­ta­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</trailer></div><div n="3"><head resp="GJ" n="a_73">V­i­jñā­nā­dvai­ta­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><p corresp="SŚP/GJ/1547848147" n="a_74 b_GJ_11,2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 11,2</span><interp>P­ro­po­si­ti­o­n</interp><s>tathā vi­jñā­nā­dvai­ta­śā­sa­naṃ dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­m­.</s> </p><div n="3.1"><head resp="GJ" n="a_75">P­ū­rva­pa­kṣa</head><p n="a_76 b_GJ_11,4-6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 11,4-6</span><s>tathā hi — </s> <s type="PR">tāvad idaṃ khalu vi­jñā­nā­dvai­ti­nā­m i­ṣṭa­m­, </s> <s><cl>a­nta­rā­ṅga­sya sva­saṃ­vi­di­ta­jñā­na­syai­va vastutā </cl><cl>na tu ba­hi­ra­ṅga­syā­rtha­sya­, </cl><phr>jaḍasya pra­ti­bhā­sā­yo­gā­t­, ve­dya­ve­da­ka­la­kṣa­ṇa­sya pa­ra­pa­ri­ka­lpi­ta­sya vya­bhi­cā­ri­tvā­t | </phr></s> </p><p n="a_77 b_GJ_11,7­-­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 11,7­-­10</span><interp>1</interp><s><ref type="note-up">1</ref> tāvat sau­trā­nti­ka­pa­ri­ka­lpi­ta­ta­jja­nma­tā­drū­pya­ta­da­dhya­va­sā­yāḥ na pratyekaṃ ve­dya­ve­da­ka­la­kṣa­ṇa­m­; <phr>cakṣuṣā sa­mā­nā­rtha­sa­ma­na­nta­ra­ve­da­ne­na śu­kti­kā­yāṃ ra­ja­tā­dhya­va­sā­ye­na ca vya­bhi­cā­rā­t | </phr><phr>kā­ma­lā­dyu­pa­ha­ta­ca­kṣu­ṣaḥ śukle śaṅkhe pī­tā­kā­ra­jñā­na­sa­ma­na­nta­ra­jñā­ne­na ca vya­bhi­cā­rā­t | </phr></s> </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: tatra </seg> </ab><p n="a_78 b_GJ_11,11­-­18" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 11,11­-­18</span><s>yau­gā­ṅgī­kṛ­taṃ kā­rya­ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­tva­m api na ta­lla­kṣa­ṇa­m­, <phr>ca­kṣu­ṣā­ne­kā­ntā­t | </phr></s> <s>tathā a­nya­pa­ri­ka­lpi­ta­kā­rya­kā­ra­ṇa­bhā­vā­khya­pra­bha­va­yo­gya­tā­di­ka­m api na ta­lla­kṣa­ṇa­m­; <phr>tenaiva vya­bhi­cā­rā­t | </phr></s> <interp>2</interp><s>tataḥ ka­sya­ci­d api grā­hya­gra­ha­ka­la­kṣa­ṇa­syā­yo­gā­t sarvaṃ grā­hya­grā­ha­kā­kā­ra­jñā­naṃ bhrāntam eva | </s> <s><seg type="PR">tathā prayogaḥ — </seg> <seg type="q"><s>yad grā­hya­grā­ha­kā­kā­raṃ <cl>tat sarvaṃ bhrā­nta­m­, </cl>yathā sva­pne­ndra­jā­lā­di­jñā­na­m­, </s> tathā ca pra­tya­kṣā­di­ka­m</seg> <seg type="PO">iti | </seg> </s> <s>na hi bhrā­nta­pra­tya­kṣā­di­kaṃ ba­hi­ra­rtha­sya vya­va­sthā­pa­ka­m­, <phr>sva­pna­pra­tya­kṣā­de­r api a­rtha­vya­va­sthā­pa­ka­tva­pra­saṃ­gā­t | </phr></s> <interp>3</interp><s><cl>evaṃ yuktyā a­nu­pa­pa­dya­mā­nā ba­hi­ra­rthā dṛṣṭā api na śraddheyāḥ | </cl><seg type="q">yuktyā yan na ghaṭām upaiti tad ahaṃ dṛṣṭvāpi na śraddadhe | <ref type="note-up">1</ref></seg> <seg type="PO">iti va­ca­nā­t | </seg> </s> </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p corresp="SŚP/GJ/1547827792" n="a_79 b_GJ_11,19­-­26" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 11,19­-­26</span><s>ba­hi­ra­rthā­nā­m evam a­saṃ­bha­vā­t saṃ­vi­tti­r eva khaṇḍaśaḥ pra­ti­bhā­sa­mā­nā sa­ka­la­ve­dya­ve­da­ka­vya­va­hā­rā­ya kalpyate | </s> <seg type="PR">tad uktam –</seg> </p><lg type="q" n="a_80"><l>nā­va­ni­r na salilaṃ na pāvako na marun na gaganaṃ na cā­pa­ra­m | </l><l>vi­śva­nā­ṭa­ka­vi­lā­sa­sā­kṣi­ṇī saṃvid eva parito vi­jṛ­mbha­te || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p corresp="SŚP/GJ/1547852997" n="a_81" rend="justify"><seg type="PR">anyac ca </seg> </p><lg type="q" n="a_82"><l>e­ka­saṃ­vi­di vibhāti bhe­da­dhī­r nnī­la­pī­ta­su­kha­duḥ­kha­rū­pi­ṇī | </l><l>ni­mna­nā­bhi­r iyam u­nna­ta­sta­nī strīti citra phalake same yathā || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_83 b_GJ_12,1" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 12,1</span><interp>4</interp><s>tad evaṃ ba­hi­ra­rthā­khya­dvi­tī­ya­ra­hi­ta­tvā­d a­dvai­ta­m a­nu­bha­va­si­ddha­vi­jñā­na­mā­tra­m eva vya­va­ti­ṣṭha­t<orig>a</orig><reg>e</reg></s> <seg type="PO" ana="abschnitt">iti | </seg> </p></div><div n="3.2"><head resp="GJ" n="a_84">U­tta­ra­pa­kṣa</head><p n="a_85 b_GJ_12,3­-­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 12,3­-­10</span><s>tad etat vi­jñā­nā­dvai­taṃ pra­tya­kṣa­vi­ru­ddha­m­; <phr>vi­jñā­na­rū­pā­nta­ra­rtha­va­d ba­hi­ra­rtha­syā­pi nīlādeḥ pa­ra­mā­rtha­sya pra­tya­kṣe­no­pa­la­kṣa­ṇā­t | </phr></s> <s><seg type="q">bhrāntaṃ tad pra­tya­kṣa­m</seg> <phr type="PO">iti cet; </phr>na, bā­dha­kā­bhā­vā­t | </s> <s><seg type="q">ukta eva ve­dya­ve­da­ka­la­kṣa­ṇā­bhā­vo bādhaka </seg> <seg type="PO">iti cet; </seg> <cl>tāvad evaṃ vadatā yo­gā­cā­re­ṇa vi­jñā­nā­nāṃ kṣa­ṇi­ka­tva­m a­na­nya­ve­dya­tvaṃ nā­nā­saṃ­tā­na­tva­m a­nu­mā­ne­nai­va vya­va­sthā­pa­nī­ya­m­, </cl>sva­saṃ­ve­da­nā­t ta­da­si­ddheḥ­; <cl>saṃvidāṃ kṣa­ṇi­ka­tve­nā­na­nya­ve­dya­tve­na nā­nā­saṃ­tā­na­tve­na ca ni­tya­tve­na sa­rva­ve­dya­tve­nai­ka­tve­na pa­ra­ma­bra­hma­ṇa iva sva­saṃ­ve­da­nā­bhā­vā­t | </cl>anyathā tato bra­hma­si­ddhe­r api du­rni­vā­rā­t | </s> <s>tataḥ kṣa­ṇi­ka­tvā­di­vya­va­sthā­pa­na­m a­nu­mā­ne­nai­vā­stu | </s> <s>tathā ca <cl>kṣa­ṇi­ka­tvā­dau ka­thaṃ­ci­d ve­dya­la­kṣa­ṇaṃ yadi vya­va­ti­ṣṭhe­t </cl><cl>tadā pra­kṛ­ta­saṃ­vi­dāṃ kṣa­ṇi­ka­tvā­di­sā­dha­naṃ lai­ṅgi­ka­jñā­ne­na kṛtaṃ syān </cl>nānyathā | </s> </p><p n="a_86 b_GJ_12,11­-­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 12,11­-­13</span><s>na cā­nu­kta­do­ṣaṃ ve­dya­la­kṣa­ṇa­m asti, <phr>vi­jñā­na­vā­di­nā ta­jja­nmā­de­r a­nai­kā­nti­ka­tva­do­ṣa­va­ca­nā­t | </phr></s> <s>saṃ­vi­dkṣa­ṇi­ka­tvā­dā­v a­nu­mā­na­ve­da­na­sya ta­tsaṃ­bha­ve <cl>nānyatra ba­hi­ra­rthe ta­da­saṃ­bha­vo '­bhi­dhe­yaḥ </cl>sarvathā vi­śe­ṣā­bhā­vā­t | </s> </p><p n="a_87 b_GJ_12,14­-­19" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 12,14­-­19</span><seg type="PR">atrāyaṃ prayogaḥ — </seg> <s type="q">vi­ma­tya­dhi­ka­ra­ṇa­bhā­vā­pa­nnaṃ jñānaṃ sākṣāt pa­ra­mpa­ra­yā vā sva­rū­pa­vya­ti­ri­ktā­rthā­la­mba­naṃ­; <phr>grā­hya­grā­ha­kā­kā­ra­tvā­t­; </phr>saṃ­tā­nā­nta­rā­dya­nu­mā­na­va­t | </s> <s><seg type="q">vi­pla­va­jñā­na­grā­hya­grā­ha­kā­kā­ri­tve­na vya­bhi­cā­ra</seg> <phr>iti cet; </phr>na, saṃ­tā­nā­nta­rā­di­sā­dha­na­syā­pi vya­bhi­cā­ra­pra­saṃ­gā­t | </s> <s>na hi <cl>vyā­pā­ra­vyā­hā­ra­bhe<ref type="note-up">1</ref>nirbhāso vipluto nāsti, </cl>ye­nā­vya­bhi­cā­ri­he­tuḥ syāt | </s> <s>yadi jā­gra­dda­śā­bhā­vi­sa­tyā­bhi­ma­ta­vyā­pā­rā­di­he­tu­r a­vya­bhi­cā­rī syāt <cl>tarhi ta­thā­vi­dha­grā­hya­grā­ha­kā­kā­ra­tva­he­tu­r a­vya­bhi­cā­rī bha­ve­t­, </cl>tathaiva vi­va­kṣi­ta­tvā­t | </s> </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: da </seg> </ab><p n="a_88 b_GJ_12,20­-­28" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 12,20­-­28</span><s><seg type="PR">atha </seg> <seg type="q">sa­tyā­bhi­ma­ta­jñā­ne­na vā­sa­nā­bhe­do gamyata</seg> <phr type="PO">iti cet; </phr>tad a­nya­trā­pi sa­mā­na­m | </s> <s>yathaiva hi jā­gra­dda­śā­yāṃ ba­hi­ra­rtha­vā­sa­nā­yā dṛ­ḍha­ta­ma­tvā­t ta­dā­kā­ra­jñā­na­sya sa­tya­tvā­bhi­mā­naḥ­; <cl>sva­pnā­di­da­śā­yāṃ tu ta­dvā­sa­nā­yā dṛ­ḍha­tvā­bhā­vā­t ta­dve­da­na­syā­sa­tya­tvā­bhi­mā­no </cl><cl>ta­thā­nu­pa­pla­va­da­śā­yāṃ saṃ­tā­nā­nta­ra­jñā­na­sya vā­sa­nā­yā dṛ­ḍha­ta­ma­tvā­t sa­tya­tā­bhi­mā­no­, </cl>anyatra ta­da­dā­rḍhyā­d a­sa­tya­tā vya­va­hā­ra<reg>ḥ</reg></s> <s><cl>iti vā­sa­nā­bhe­do ga­mya­tā­m­, </cl>na tu saṃ­tā­nā­nta­ra­m | </s> <s>ta­da­na­bhyu­pa­ga­me sva­saṃ­tā­na­kṣa­ṇa­kṣa­yā­di­si­ddhiḥ katham a­bhyu­pa­ga­mya­te­; </s> <s>tataḥ su­dū­ra­m api gatvā kiṃcid vedanaṃ sve­ṣṭa­ta­ttvā­va­la­mba­na­m e­ṣi­ta­vya­m | </s> <s><seg type="PR">tasmād ayaṃ mi­thyā­dṛ­ṣṭiḥ </seg> <seg type="q">pa­ra­pra­tyā­ya­nā­ya śāstraṃ vi­da­dhā­naḥ pa­ra­mā­rtha­ta­s saṃ­vi­da­tāṃ vācanaṃ ta­ttva­jñā­naṃ ca pra­ti­ru­ṇa­ddhi</seg> <seg type="PO"> iti </seg> na kiṃcid etat | </s> <s>tad evaṃ <phr>ve­dya­ve­da­kā­kā­ra­tva­sā­dha­naṃ ba­hi­ra­rtha­ve­da­na­sya sva­rū­pa­vya­ti­ri­ktā­la­mba­na­tvaṃ sā­dha­ya­tī­ti bā­dha­ka­bā­dha­nā­t</phr> na bādhako ve­dya­ve­da­ka­la­kṣa­ṇā­bhā­vaḥ | </s> </p><p n="a_89 b_GJ_13,1­-­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 13,1­-­10</span><s><seg type="PR">nanv </seg> <seg type="q"><cl>asty eva ba­hi­ra­rtha­pra­tya­kṣa­sya bā­dha­ka­m­, </cl><seg type="q">nī­la­ta­jjñā­na­yo­r abhedaḥ sa­ho­pa­la­mbha­ni­ya­mā­t­, dvi­ca­ndra­va­t­, </seg> <seg type="PO">ity</seg> a­nu­mā­na­sya ta­dbā­dha­ka­tvā­d </seg> <phr type="PO">iti cet, </phr>na, hetor vi­ru­ddha­tvā­t | <phr>yau­ga­pa­dyā­rthe sa­ha­śa­bde ta­nni­ya­ma­syā­bhe­da­vi­ru­ddhe nānā<ref type="note-up">1</ref> bhāvāt | </phr></s> <s><seg type="q">a­bhe­de­'­pi ca­ndra­dvi­ta­ye bhāva </seg> <phr type="PO">iti cet; </phr>na; tatrāpi yathā pra­ti­bhā­saṃ bhe­da­bhā­vā­t | </s> <s><seg type="q">tathā tattvam abhedo 'pi </seg> <phr type="PO">iti cet; </phr>na; ya­thā­ta­ttvaṃ sa­ho­pa­la­mba­syā­pi a­bhā­vā­t </s> <s>evaṃ dṛṣṭānto 'pi sā­dhya­sā­dha­na­vi­ka­laḥ syāt | </s> <s>ta­nmā­tra­sya hetutve tasya bhe­da­mā­tra eva bhāvād viruddha eva hetuḥ syāt | </s> <s><cl>tathā — a­si­ddha­ś cāyaṃ hetuḥ; </cl>yato <cl>na­rta­kyā­dye­kā­rtha­saṃ­ga­ta­dṛ­ṣṭa­yaḥ pa­ra­ci­tta­vi­do vā nāvaśyaṃ tadbuddhiṃ tadarthaṃ vā saṃ­vi­da­ntī­ti hetor a­si­ddhiḥ­, </cl>ni­ya­ma­syā­si­ddheḥ | </s> <s><seg type="q">na­rta­kī­rū­pa­syā­pi ba­hu­tvā­n na ta­nni­ya­mā­si­ddhi­r</seg> <phr type="q">iti cet; </phr>na; ta­drū­pa­syai­ka­tvā­t | tatra sarveṣāṃ sa­bhā­sa­ma­vā­yi­nāṃ e­ka­vā­kya­tā­pra­ti­pa­tteḥ | </s> <s><seg type="q">vyā­mo­hā­d eva ku­ta­ści­t tatra teṣām e­ka­vā­kya­tvaṃ vastuto nānaiva ta­drū­pa­m</seg> <phr type="PO">iti cet, </phr><cl>ko­śa­pā­nā­d etat pra­tye­ta­vyaṃ </cl>na pra­mā­ṇa­taḥ ku­ta­ści­d api ta­da­bhā­vā­t | </s> </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: tve </seg> </ab><p n="a_90 b_GJ_13,11­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 13,11­-­17</span><s><seg type="PR">atha</seg> <seg type="q"><seg type="q">sarve pratyayāḥ ni­rā­la­mba­na­tāḥ pra­tya­ya­tvā­t sva­pna­pra­tya­ya­va­t <ref type="note-up">1</ref></seg> <seg type="PO">ity</seg> a­nu­mā­naṃ pra­kṛ­ta­bā­dha­ka­m</seg> <phr type="PO">iti cet;</phr>na; pra­kṛ­ta­sā­dhya­sā­dha­na­pra­tya­ya­yoḥ svā­rthā­la­mba­na­tvā­bhā­ve­na hetor vi­jñā­na­mā­tra­si­ddhiḥ <phr>he­tu­sā­dhya­yo­r a­bhā­vā­t | a­thā­rtha­va­ttve­, tābhyām eva hetor vya­bhi­cā­rā­t | </phr></s> <s type="PR">tad uktam bha­ga­va­dbhiḥ svāmibhiḥ –</s> </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: P­ra­mā­ṇa­vā­rti­kā­laṃ­kā­ra pṛ </seg> </ab><lg n="a_91"><l>a­na­rthi­kā sā­dha­na­sā­dhya­dhī­ś ced vi­jñā­na­mā­tra­sya na he­tu­si­ddhiḥ | </l><l>a­thā­rtha­va­ttvaṃ vya­bhi­cā­ra­do­ṣo na yo­gi­ga­myaṃ pa­ra­vā­di­si­ddha­m || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: Y­u­ktya­nu­śā­sa­na 18 </seg> </ab><p n="a_92 b_GJ_13,18­-­19" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 13,18­-­19</span><s>tad evaṃ sa­ka­la­bā­dha­ka­vai­dhu­ryā­d a­bhrā­nte­na pra­tya­kṣe­na ba­hi­ra­rtha­si­ddhe­r dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ vi­jñā­nā­dvai­ta­śā­sa­na­m | </s> </p><p n="a_93 b_GJ_13,20­-­26" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 13,20­-­26</span><s>ta­the­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ ca, a­nu­mā­nā­d ba­hi­ra­rtha­si­ddheḥ | </s> <s><seg type="PR">tac cedam a­nu­mā­na­m –</seg> <seg type="q">santi ba­hi­ra­rthāḥ sā­dha­na­dū­ṣa­ṇa­pra­yo­gā­t</seg> <seg type="PO">iti</seg> </s> <s><seg type="q"><cl>katham punar ato bhā­va­dha­rmi­no ba­hi­ra­rtha­sya sā­dha­na­m­, </cl><cl>katham ca na syāt, </cl><phr>asya sa­dbhā­va­dha­rma­tve ta­dva­da­si­ddha­tvā­pa­tteḥ­;</phr><phr>ta­da­bhā­va­dha­rma­tve cātas tad a­bhā­va­syai­va siddher vi­ru­ddha­tvo­pa­ni­pā­tā­t­, </phr><phr>ta­du­bha­ya­dha­rma­tve ca vya­bhi­cā­ra­pra­saṃ­gā­t</phr></seg> <phr type="PO">iti cet;</phr> na; pra­tye­ko­bha­ya­dha­rma­vi­ka­lpa­vi­ka­la­syai­vā­syā­bhya­nu­jñā­nā­t | </s> <s><seg type="q">katham evaṃ tasya ba­hi­ra­rtha­bhā­vaṃ praty eva liṅgatvaṃ na ta­da­bhā­va­m praty <seg type="ES">apīti</seg> <w ana="api"/></seg> <phr type="PO"><w ana="iti"/> cet;</phr>na; tatraiva ta­syā­vi­nā­bhā­va­ni­ya­mā­t | <phr>dha­rmi­dha­rma­syā­pi kṛ­ta­ka­tvā­de­r a­ni­tya­tvā­dau tata eva ga­ma­ka­tvo­pa­pa­tteḥ</phr></s> <s>na dha­rmi­dha­rma­tva­mā­tre­ṇa­, <phr>e­ka­śā­khā­pra­bha­va­tvā­dā­va­pi ta­du­pa­ni­pā­te­nā­ti­pra­saṃ­gā­pa­tteḥ | </phr></s> </p><p n="a_94 b_GJ_14,1­-­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 14,1­-­10</span><s><cl>tatra sādhanaṃ nīlādeḥ saṃ­ve­da­na­tva­sa­ma­rtha­na­m­, </cl><cl>dūṣaṇaṃ ba­hi­ra­rtha­tva­ni­ṣe­dha­na­m</cl><cl>tayoḥ prayogaḥ pra­kā­śa­na­m | </cl><seg type="q">"­nī­lā­diḥ saṃ­ve­da­nā­d a­vya­ti­ri­ktaḥ ta­dve­dya­tvā­t­; ta­tsva­rū­pa­va­t­"</seg> <cl type="PO">ity ādiḥ</cl><seg type="q">"na jaḍo nīlādiḥ pra­ti­bhā­sa­mā­na­tvā­t su­khā­di­va­t­"</seg> <cl type="PO">ity ādiś ca | </cl></s> <s><seg type="q">kathaṃ punar asya ba­hi­ra­rthā­bha­ve '­nu­pa­ta­pa­tti­r</seg> <phr type="PO">iti cet;</phr> asya ba­hi­ra­rtha­vi­śe­ṣa­tvā­d eva | </s> <s>na hi ta­da­bhā­ve ta­dvi­ṣe­ṣa­sya saṃ­bha­vaḥ­, <phr>vṛ­kṣā­bhā­ve śiṃ­śa­pā­bhā­va­syai­va pra­ti­pa­tteḥ | </phr></s> <s><seg type="q">nāsau ta­dvi­śe­ṣa ā­ro­pi­ta­rū­pa­tvā­d</seg> <phr type="PO">iti cet;</phr> na; tataḥ sa­rva­śa­kti­vi­ka­lā­d a­ni­ṣṭa­va­d i­ṣṭa­syā­py asiddheḥ | </s> <s><seg type="q">a­nā­ro­pi­to 'py ayaṃ bodha eva na ba­hi­ra­rtha</seg> <phr type="PO">iti cet;</phr> na; pra­ti­pā­dya­sya ta­dbhā­vā­t | </s> <s><seg type="ES">pra­ti­pā­da­ka­sye­ti</seg> <seg type="q"><w ana="pratipādakasya"/></seg> <phr type="PO"><w ana="iti"/> cet;</phr> kathaṃ tataḥ pra­ti­pā­da­sya pra­kṛ­tā­rtha­sya pra­ti­pa­ttiḥ <phr>a­nya­bo­dhā­d anyasya ta­da­nu­pa­pa­tteḥ | </phr> anyathā pratyātmaṃ bu­ddhi­bhe­da­ka­lpa­nā­vai­pha­lyo­pa­ni­pā­tā­t | </s> <s>tasmād <seg type="q">a­rtha­vi­śe­ṣa e­vā­ya­m</seg> <phr type="PO">ity</phr> u­pa­pa­nna­m evāto ba­hi­ra­rtha­vya­va­sthā­pa­na­m | </s> <s>tataḥ sā­dhū­kta­m i­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ vi­jñā­nā­dvai­ta­m</s> <seg type="PO" ana="abschnitt">iti | </seg> </p></div><trailer resp="GJ" n="a_95">iti vi­jñā­nā­dvai­ta­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</trailer></div><div n="4"><head resp="GJ" n="a_96">C­i­trā­dvai­ta­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><p n="a_97 b_GJ_14,13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 14,13</span>etena ci­trā­dvai­ta­m api pra­tyu­kta­m | tanmate 'pi ba­hi­ra­rthā­pa­hna­vā­t | pra­tya­kṣā­nu­mā­nā­bhyāṃ ba­hi­ra­rtha­sya ca vya­va­sthā­pi­ta­tvā­d ity alaṃ pra­saṃ­ge­na | sarvathā a­nta­ra­ṅgā­rthai­kā­nta­śā­sa­na­sya dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­tvā­t a­sa­tya­tva­si­ddheḥ | </p><lg n="a_98"><l>pra­mā­ṇā­bhā­va­taḥ sarvaṃ vi­jñā­nā­dvai­ti­nāṃ vacaḥ | </l><l>bhavet pra­lā­pa­mā­tra­tvā­n nā­va­dhe­yaṃ vi­pa­ści­tā­m || </l><l>jñā­nā­dvai­taṃ na satyaṃ syād dṛ­ṣṭe­ṣṭā­bhyāṃ vi­ro­dha­taḥ | </l><l>na ca tena pra­ti­kṣe­paḥ syā­dvā­da­sye­ti ni­ści­ta­m || </l></lg></div><div n="5"><head resp="GJ" n="a_99">C­ā­rvā­ka­śā­sa­na­pa­rī­kṣā </head><p n="a_100 b_GJ_15,3-4" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 15,3-4</span>a­thā­ne­kā­rtha­vā­di­śā­sa­nā­nāṃ madhye tāvac cā­rvā­ka­ma­taṃ dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | idaṃ hi teṣām a­bhi­ma­ta­m — </p><div n="5.1"><head resp="GJ" n="a_101">P­ū­rva­pa­kṣa</head><p n="a_102 b_GJ_15,4-7" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 15,4-7</span>iha tāvan na kaścit sarvajñaḥ su­ga­tā­di­ṣu saṃ­bha­va­ti | </p><lg n="a_103"><l>sugato yadi sarvajñaḥ kapilo neti kā pramā | </l><l>tāv ubhau yadi sarvajñau ma­ta­bhe­daḥ kathaṃ tayoḥ || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: T­a­ttva­sa­ṅgra­ha 31­29 </seg> </ab><p n="a_104" rend="justify"> iti va­ca­nā­t </p><p n="a_105 b_GJ_15,8­-­14" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 15,8­-­14</span>nāpy ā­ga­ma­s tarko vā pra­mā­ṇa­bhū­to 'sti pa­ra­spa­ra­vi­ro­dhā­di­do­ṣā­t­; tataḥ kathaṃ dharmo vya­va­ti­ṣṭhe­ta | tad uktam — </p><lg n="a_106"><l>tarko '­pra­ti­ṣṭhaḥ śrutayo vi­bhi­nnāḥ­, nāsau munir yasya vacaḥ pra­mā­ṇa­m | </l><l>dharmasya tattvaṃ nihitaṃ gu­hā­yāṃ­, ma­hā­ja­no yena gataḥ sa panthāḥ || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: M­a­hā­bhā­ra­ta </seg> </ab><p n="a_107 b_GJ_15,15­-­19" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 15,15­-­19</span>tataḥ āptas tu kaścid de­va­tā­rū­po gurur bṛ­ha­spa­ti­r eva pra­tya­kṣa­pra­si­ddha­pṛ­thi­vyā­di­ta­ttvo­pa­de­śā­t | tathā hi — pṛ­thi­vya­pte­jo­vā­ya­va iti catvāry eva tattvāni | kā­yā­kā­ra­pa­ri­ṇa­te­bhya­s tebhyaḥ pi­ṣṭo­da­ka­gu­ḍa­ghā­ta­kī­saṃ­yo­gā­n ma­da­śa­kti­va­t snā­yu­lā­bū­da­ṇḍā­ṅgu­ṣṭhā­ṅgu­li­pra­ya­tnā­c chra­va­ṇa­ra­ma­ṇī­ya­kva­ṇi­ta­va­c ca ta­dā­tma­kaṃ caitanyaṃ jāyate | tac ca ga­rbhā­di­ma­ra­ṇa­pa­rya­ntaṃ "jīva ātmā" ity ādi vya­pa­de­śa­bhā­k pra­va­rta­nte | garbhāt pū­rva­kā­le ma­ra­ṇā­d u­tta­ra­kā­le ca ta­da­bhā­vaḥ | </p><p n="a_108 b_GJ_15,20­-­16­,9" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 15,20­-­16­,9</span>tataḥ pa­rlo­ki­no 'bhāvaḥ | pa­ra­lo­ki­no '­bhā­vā­t pa­ra­lo­ka­syā­py abhāvaḥ | pa­ra­lo­kā­bhā­ve ta­llo­ka­su­khā­nu­bha­va­nā­rtha­m ai­hi­ka­su­kha­vi­mu­khā ḍimbhikā iva da­mbha­pra­la­mbha­nā­dhī­nāḥ śa­rī­rā­rtha­vya­ya­vi­dhā­ne­na bahudhā mu­dhā­va­t kleśam a­śnu­va­te | ta­thai­vo­kta­m — </p><lg n="a_109"><l>yāvaj jīvet sukhaṃ jīven nāsti mṛtyor a­go­ca­raḥ | </l><l>bha­smī­bhū­ta­sya dehasya pu­na­rā­ga­ma­naṃ kutaḥ || </l><l>a­gni­ho­traṃ trayo vedāḥ tridaṇḍaṃ bha­sma­gu­ṇṭha­na­m | </l><l>bu­ddhi­pau­ru­ṣa­hī­nā­nāṃ jīvikti bṛ­ha­spa­tiḥ || </l></lg><p n="a_110" rend="justify">strī­mu­drā­m ma­ka­ra­dhva­ja­sya mahatīṃ ni­rvā­ṇa­saṃ­pa­tka­rīṃ ye mohād a­va­dhī­ra­ya­nti kudhiyo mi­thyā­su­khā­nve­ṣi­ṇaḥ | te tenaiva nihatya ni­rda­ya­ta­raṃ bha­smī­kṛ­tā luṇṭhitāḥ kecit pa­ñca­śi­khī­kṛ­tā hi jaṭinaḥ kā­pā­li­kā­ś cāpare || <ref type="note-up">1</ref> anyac ca pa­yo­dha­ra­bha­rā­la­sāḥ sma­ra­vi­ghū­rṇi­tā­rdre­kṣa­ṇāḥ kvacin ma­la­ya­pa­ñca­mo­cca­ri­ta­gī­ta­jha­ṅkā­ri­ṇīḥ | vihāya ra­ma­ṇī­r a­mū­ra­pa­ra­mo­kṣa­sau­khyā­rthi­nā­m aho ja­ḍi­ma­ḍi­ṇḍi­mo vi­pha­la­bha­ṇḍa­pā­kha­ṇḍi­nā­m || <ref type="note-up">2</ref> iti </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­ṛ­ṅgā­ra­śa­ta­ka 79 <ref type="note-below">2</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab></div><div n="5.2"><head resp="GJ" n="a_111">U­tta­ra­pa­kṣa</head><p n="a_112 b_GJ_16,11­-­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 16,11­-­13</span>tad etac cā­rvā­ka­ma­taṃ tāvad dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m­, pra­tya­kṣe­ṇa pṛ­thi­vyā­dī­nāṃ pa­ra­spa­ra­m u­pā­dā­no­pā­de­ya­bhā­va­da­rśa­nā­t­, teṣāṃ sarvathā ta­ttvā­nta­ra­tva­sya pakṣasya pra­tya­kṣa­vi­ro­dha­si­ddheḥ | teṣāṃ pa­ra­spa­ra­m u­pā­dā­no­pā­de­ya­bhā­ve 'pi ta­ttvā­nta­ra­tve bī­jā­de­r a­ṅku­rā­de­r api ta­ttvā­nta­ra­pra­saṃ­gā­t | </p><p n="a_113 b_GJ_16,14­-­16" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 16,14­-­16</span>na ca teṣāṃ pa­ra­spa­ra­m u­pā­dā­no­pā­de­ya­bhā­va­da­rśa­na­m a­si­ddha­m­, pṛ­thi­vyā­tma­ka­ca­ndra­kā­nta­sū­rya­kā­nta­kā­ṣṭha­vi­śe­ṣe­bhyo ja­lā­na­la­yo­r utpatteḥ | pra­dī­pa­ja­la­vi­śe­ṣā­bhyāṃ pṛ­thvi­rū­pā­ñja­na­mu­ktā­pha­la­yoḥ­, pṛ­thvī­vi­śe­ṣa­tā­la­vṛ­ntā­de­r vāyoḥ sākṣād vī­kṣa­ṇā­t­, anyathā dṛ­ṣṭā­pa­lā­pa­pra­saṃ­gā­t | </p><p n="a_114 b_GJ_16,17­-­21" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 16,17­-­21</span>tathā jīvo nāstīty a­bhi­ma­ta­m api dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | su­kha­duḥ­kha­ha­rṣa­vi­ṣā­dā­dya­ne­ka­pa­ri­ṇā­mā­tma­ka­sya ā­tma­ta­ttva­sya sva­saṃ­ve­da­na­pra­tya­kṣe­ṇa ni­rbā­dha­m a­nu­bhā­vā­t he­tu­bhi­r vinaiva a­sti­tva­sya siddheḥ | </p><lg n="a_115"><l>tasya hi hetur vācyo yasmin mo­mu­hya­te matir nṛṇām | </l><l>na hi darpaṇa ādeyaḥ ka­ra­ka­ṅka­ṇa­da­rśa­nā­ya buddhaiḥ || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_116" rend="justify">iti va­ca­nā­t | </p><p n="a_117 b_GJ_16,22­-­26" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 16,22­-­26</span>na ca jīvasya jñā­nā­tma­no sva­saṃ­ve­da­na­m a­si­ddha­m­, jñānasya a­sva­saṃ­vi­di­ta­tve cā­bhā­vā­pa­tte­r grā­ha­kā­bhā­vā­t | jñā­nā­nta­re­ṇa gra­ha­ṇe­, tasyāpi ta­da­na­nta­re­ṇa gra­ha­ṇa­ka­lpa­nā­yā­m a­na­va­stho­pa­ni­pā­tā­t | ta­da­ka­lpa­nā­yāṃ tathā vaktum aśakeḥ | na cā­nu­mā­ne­na ta­dgra­ha­ṇa­m­, ta­da­nu­pa­ga­mā­t pra­mā­ṇa­saṃ­khyā­vyā­dhā­tā­c ca | tataḥ sva­saṃ­ve­da­na­m e­ṣi­ta­vya­m | tatra ca sva­saṃ­ve­da­ne­na jīvasya bho­ktṛ­tvā­sā­dhā­ra­ṇa­dha­rma­bhṛ­taḥ sā­kṣā­tka­ra­ṇā­d dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m idaṃ bā­rha­spa­tya­m matam | </p><p n="a_118 b_GJ_16,27­-­17­,2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 16,27­-­17­,2</span>nāsiddhaṃ bho­ktṛ­tva­syā­sā­dhā­ra­ṇa­tvaṃ­, a­ce­ta­na­sya śa­rī­rā­de­s ta­da­nu­pa­pa­tteḥ | na hy a­ce­ta­na­sya śa­rī­ra­sya bho­ktṛ­tva­m u­pa­pa­dya­te­, śa­rī­ra­sya bho­gā­dhi­ṣṭhā­na­tve­na pra­si­ddhaḥ­, anyathā mṛ­ta­ka­syā­pi bho­ktṛ­tva­pra­saṃ­gā­t | nāpi ka­ra­ṇa­grā­ma­sya­; tasya bho­go­pa­bho­ga­ka­ra­ṇa­tvā­t | na ca śa­bdā­di­vi­ṣa­ya­sya­; bho­gya­tve­na tasya pratīteḥ | tato bho­ktṛ­tva­m ātmany aveti ta­da­pa­lā­pi­no lo­kā­ya­ti­ka­sya bhoktṛtvaṃ kvāpi na vya­va­sthā­m ā­sti­ghnu­vī­ta | </p><p n="a_119 b_GJ_17,3­-­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 17,3­-­13</span>nanu pṛ­thi­vyā­di­sa­mu­da­ya­śa­rī­ra­kā­ryā­nva­yi­ni ga­rbhā­di­ma­ra­ṇa­pa­rya­nte caitanye sa­rva­ce­ta­nā­vi­śe­ṣa­vyā­pi­ni bhoktṛtvaṃ saṃ­bha­va­ti­, śa­rī­rā­di­vi­la­kṣa­ṇa­tvā­t tasyeti cet; tad e­vā­tma­dra­vya­m astu, janmanaḥ pūrvaṃ ma­ra­ṇā­d ūrdhvam api tasya sa­dbhā­vo­pa­pa­tteḥ | vi­vā­dā­pa­nnaṃ cai­ta­nya­m anādy anantaṃ pṛ­thi­vyā­di­sa­mu­da­ya­śa­rī­re­ndri­ya­vi­ṣa­ye­bhyo '­tya­nta­vai­la­kṣa­ṇa­syā­nya­thā­nu­pa­pa­tteḥ | na hi tatkāryaṃ tato '­tya­nta­vi­la­kṣa­ṇa­m asti, rū­pā­di­sa­ma­nva­yā­t | cai­ta­nya­syā­pi sa­ttvā­di­sa­ma­nva­yā­n nā­tya­nta­vi­la­kṣa­ṇa­tva­m iti cet; na; ta­ttva­bhe­de 'pi tasya bhāvāt pṛ­thi­vyā­dī­nā­m a­bhe­dā­pa­tteḥ | pṛ­thi­vyā­di­ta­ttva­bhe­dā­nā­m e­ka­vi­kā­ri­sa­ma­nva­yā­bhā­vā­d bheda eva ke­ṣaṃ­ci­t prā­ga­bhā­vā­di­bhe­da­va­t­; kim idānīṃ cai­ta­nya­bhū­ta­yo­r e­ka­vi­kā­ri­sa­ma­nva­yo 'sti yena ta­ttvā­nta­ra­tve­na bhedo na syāt, tasmād e­ka­vi­kā­ri­sa­ma­nva­yā­sa­ttvaṃ vai­la­kṣa­nya­m­, tad eva ca ta­ttvā­nta­ra­tva­m ity a­nā­dya­na­nta­rāṃ cai­ta­na­sya sā­dha­ya­tī­ty a­nā­dya­na­nta­tve­na prasiddhaḥ so 'yam ātmā ha­rṣa­vi­ṣā­dā­dya­ne­kā­kā­ra­vi­va­rtaḥ pra­tyā­tma­ve­da­nī­yaḥ pra­ti­śa­rī­raṃ bhe­dā­bhe­dā­tma­ko '­pra­tyā­khyā­nā­rhaḥ pra­ti­kṣi­pa­nta­m ātmanaṃ pra­ti­bo­dha­ya­tī­ty kṛtaṃ pra­yā­se­na | tataś cā­rvā­ka­ma­taṃ dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m iti siddham | </p><p n="a_120 b_GJ_17,14­-­18" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 17,14­-­18</span>etena ta­di­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ ca siddhaṃ, a­nā­dya­na­nta­syā­tma­naḥ sā­dhi­ta­tvā­t­, pra­ti­ṣe­dha­gau­ṇa­ka­lpa­nā­di­bhi­s tasya sā­dha­yi­ṣya­mā­ṇa­tvā­c ca | tad uktam — </p><lg n="a_121"><l>pra­ti­ṣe­dha­gau­ṇa­ka­lpa­na­śu­ddha­pa­dā­ne­ka­saṃ­ma­ti­ji­no­ktaiḥ | </l><l>ni­rbā­dha­la­kṣa­ṇā­rthai­r liṅgair api bhāvyate bhāvaḥ || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_122 b_GJ_17,19­-­21" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 17,19­-­21</span>tad yathā — "nāsti jīvaḥ" iti pra­ti­ṣe­dha­va­ca­na­m eva jīvasya mu­khya­vṛ­ttyā astitvaṃ sū­ca­ya­ti­, ni­rū­pā­khye­ṣu vi­dhi­pra­ti­ṣe­dhā­nu­pa­pa­tteḥ | yathā — "­nā­stī­ha ghaṭaḥ" iti pra­ti­ṣe­dho de­śā­nta­re gha­ṭā­sti­tvaṃ pra­kā­śa­ya­ti tathā sva­rū­pā­di­ca­tu­ṣṭa­ye­na sata eva jīvasya pa­ra­rū­pā­di­ca­tu­ṣṭa­ye­na nāstitvaṃ ghaṭate nānyathā | </p><p n="a_123 b_GJ_17,22­-­24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 17,22­-­24</span>nanu kha­ra­vi­ṣā­ṇā­dī­nā­m a­tya­ntā­bhā­va­rū­pā­ṇā­m api ni­ṣe­dha­vi­ṣa­ya­syo­pa­pa­tti­r iti cet; na, ga­vā­di­ma­sta­ke sata eva vi­ṣā­ṇa­sya kha­rā­di­ma­sta­ke pra­ti­ṣe­dha­da­rśa­nā­t | tataḥ sataḥ pratītau pra­ti­ṣe­dha­si­ddhi­r iti su­ni­rū­pi­ta­m | </p><p n="a_124 b_GJ_17,25­-­27" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 17,25­-­27</span>tathā ci­tra­pu­ru­ṣā­dau "idaṃ sa­jī­va­ci­tra­m­" iti gau­ṇa­ka­lpa­naṃ mu­khya­vṛ­ttyā jī­vā­sti­tvaṃ ka­tha­ya­ti­, yathā — "siṃho mā­ṇa­va­kaḥ­" iti mā­ṇa­va­ke siṃhatvaṃ vi­śi­ṣṭa­jā­tyā­di­pa­ri­ṇa­ta­siṃ­hā­sti­tva­m iti | tasmād gau­ṇa­ka­lpa­nā­d mu­khya­si­ddi­r iti ni­ra­va­dya­m | </p><p n="a_125 b_GJ_17,28­-­29" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 17,28­-­29</span>tathā "­jī­vaḥ­" iti śu­ddha­pa­daṃ mu­khya­vṛ­ttyā svā­rtha­va­t­, śu­ddha­pa­da­tvā­t­, pra­mā­ṇa­pa­da­va­t | tataḥ śu­ddha­pa­da­tvā­t "asti jīvaḥ" iti ca siddham | </p><p n="a_126 b_GJ_17,30­-­31" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 17,30­-­31</span>ta­thai­vā­ne­ka­vi­śi­ṣta­ja­na­saṃ­ma­ta­tvā­t­, ā­pta­pra­ṇī­ta­tvā­c ca "asti jīvaḥ" iti su­vya­va­sthi­ta­m | </p><p n="a_127 b_GJ_18,1-5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 18,1-5</span>kiṃ ca bhū­ta­cai­ta­nya­yo­r ba­hi­ra­nta­rmu­khā­va­bhā­sa­yoḥ bā­lyā­di­rā­gā­di­vi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­si­ta­yo­r dra­vyā­nta­ra­bhā­ve­na bhi­nna­pra­mā­ṇa grā­hya­tvā­t bheda eva | tayor de­śa­bhe­de­nā­da­rśa­nā­d abhede śa­rī­rā­kā­ra­pa­ri­ṇa­tā­va­ni­va­na­pa­va­na­sa­kha­pa­va­nā­nā­m apy e­ka­tva­pra­saṃ­gā­t | u­pā­dā­na­kā­ra­ṇa­sa­dṛ­śaṃ hi kāryaṃ bhavati <ref type="note-up">1</ref> iti va­ca­nā­d dhā­ra­ṇe­re­ṇa­dra­vo­ṣṇa­tā­rū­pe­ṇa bhū­ta­sā­dṛ­śyā­bhā­vā­t­, a­mū­rta­cai­ta­nya­sya mū­rta­kā­rya­tvā­yo­gā­c ca śa­rī­ra­bhi­nna­m eva cai­ta­nya­m | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_128 b_GJ_18,6­-­12" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 18,6­-­12</span>tasya cā­bhi­lā­ṣo hi pra­tya­bhi­jñā­ne sati prā­du­rbha­va­ti­, pra­tya­bhi­jñā­naṃ ca smaraṇe sati, smaraṇaṃ ca pū­rvā­nu­bha­va eva bha­va­tī­ti pū­rvā­nu­bha­vaḥ siddhaḥ | anyathā ta­da­ha­rjā­ta­bā­la­ka­sya sta­nā­dā­v a­bhi­lā­ṣā '­bhā­va­pra­saṃ­gā­t | mṛtānāṃ ke­ṣāṃ­ci­d ra­kṣo­ya­kṣā­di­ku­le­ṣu sva­ya­mu­tpa­nna­tve­na ka­tha­ya­tāṃ da­rśa­nā­t ke­ṣāṃ­ci­d bha­va­smṛ­te­r u­pa­la­mbhā­c ca pa­ra­lo­ko 'py asti | tad uktam — </p><lg n="a_129"><l>ta­da­ha­rjja­sta­ne­hā­to ra­kṣo­dṛ­ṣṭe­r bha­va­smṛ­teḥ | </l><l>bhū­tā­na­nva­ya­nā­t siddhaḥ pra­kṛ­ti­jñaḥ sa­nā­ta­naḥ || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_130 b_GJ_18,13­-­23" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 18,13­-­23</span>ja­na­nā­di­kā­ra­ṇā­vi­śe­ṣe 'pi su­kha­duḥ­khā­di­vai­ci­trya­da­rśa­nā­t pu­ṇya­pā­pā­di­ka­m apy asty eva | evaṃ pra­mā­ṇa­pra­si­ddhe pa­ra­lo­ke pa­ra­lo­ka­pu­ṇya­pā­pa­pra­dve­ṣi bṛ­ha­spa­ti­ma­taṃ na satāṃ mano manāg api prī­ṇa­ya­ti­, kiṃtu u­pā­la­bha­m e­vā­rha­ti | sa coktaḥ svāmibhiḥ — </p><lg n="a_131"><l>ma­dyā­ṅga­va­d bhū­ta­sa­mā­ga­me jñaḥ śa­ktya­nta­ra­vya­kti­r a­dai­va­sṛ­ṣṭiḥ | </l><l>ity ā­tma­śi­śno­da­ra­pu­ṣṭi­tu­ṣṭai­r ni­rhrī­bha­yai­r hā mṛdavaḥ pralabdhāḥ || </l><l>dṛṣṭe '­vi­śi­ṣṭe ja­na­nā­di­he­tau vi­śi­ṣṭa­tā kā pra­ti­sa­ttva­m eṣāṃ | </l><l>sva­bhā­va­taḥ kim na parasya siddhir a­tā­va­kā­nā­m api hā prapātaḥ || </l><l>sva­ccha­nda­vṛ­tte­r jagataḥ sva­bhā­vā­d uccair a­nā­cā­ra­pa­de­ṣv a­do­ṣa­m | </l><l>nirghuṣya dī­kṣā­sa­ma­mu­kti­mā­nā­s tva­ddṛ­ṣṭi­bā­hyāḥ bata vi­bhra­ma­nti || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: Y­u­ktya­nu­śā­sa­na 35­-­37 </seg> </ab><p n="a_132" rend="justify">iti tato nāyaṃ bṛ­ha­spa­ti­r āptatāṃ ā­tma­sā­tka­ro­ti | </p><p n="a_133 b_GJ_18,24­-­28" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 18,24­-­28</span>yad uktam — "­sa­rva­jño nāsti" ity ādi, tad api pra­lā­pa­mā­tra­m eva; pra­tya­kṣa­taḥ sa­rva­jña­sya muneḥ, a­nu­mā­na­syā­ga­ma­sya ca nā­sti­tva­vya­va­sthā­pa­nā­saṃ­bha­vā­t­, tasya bhā­va­vi­ṣa­ya­tā­bhyu­pa­ga­mā­t | yadi kiṃcit pratyakṣaṃ ta­trā­pra­va­rta­mā­na­tvā­d eva ta­da­bhā­vaṃ vya­va­sthā­pa­ye­t­, tadā pu­ru­ṣā­nta­rā­di­pra­tya­kṣā­nta­rā­ṇā­m apy abhāvaṃ tad eva ga­ma­ye­t­, ta­dvi­ṣa­yā­ṇāṃ ca kṣmā­dī­nā­m ity a­ti­pra­saṃ­gaḥ svayam iṣṭasya bṛ­ha­spa­tyā­di­pra­tya­kṣa­syā­pi sa­vi­ṣa­ya­syā­bhā­va­si­ddheḥ | </p><p n="a_134 b_GJ_19,1-6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 19,1-6</span>atha pra­tya­kṣā­nta­raṃ svayam ātmānaṃ vya­va­sthā­pa­ya­ti pṛ­thi­vyā­di­sva­vi­ṣa­yaṃ ca tatra pra­va­rta­nā­d ato na ta­da­bhā­va­pra­saṃ­ga ity ma­ta­m­; tarhi sarvajño 'pi sva­saṃ­ve­da­nā­d ātmānaṃ sva­rgā­pū­rvā­di­vi­ṣa­yaṃ ca vya­va­sthā­pa­ya­ti­, iti kathaṃ ta­da­bhā­va­si­ddheḥ­, pra­mā­ṇā­nta­ra­sya ca ta­dva­ca­na­sya he­tu­vā­da­rū­pa­syā­he­tu­vā­da­rū­pa­sya ca sa eva vya­va­sthā­pa­kaḥ syād iti kutas ta­da­bhā­va­si­ddhiḥ | sarvajñaḥ sva­pa­ra­vya­va­sthā­pa­ko 'stīty atra kiṃ pra­mā­ṇa­m iti cet; sva­pra­tya­kṣai­ka­pra­mā­ṇa­vā­di­naḥ pra­tya­kṣā­nta­raṃ sva­pa­ra­vi­ṣa­ya­m astīty atra kiṃ pra­mā­ṇa­m­, tathā pra­si­ddhi­r a­nya­trā­pi­, iti na pratyakṣaṃ ta­da­bhā­vā­ve­da­ka­m­, a­ti­pra­saṃ­ga­sya duḥ­pa­ri­ha­ra­tvā­t | </p><p n="a_135 b_GJ_19,7-9" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 19,7-9</span>kiṃ ca sa­rva­jña­tvā­bhā­vaḥ pra­tya­kṣe­ṇa kvacit ka­dā­ci­t ka­sya­ci­d vya­va­sthā­pya­te­, sarvatra sarvadā sarvasya vā? ta­trā­dya­pa­kṣe pa­ra­sye­ṣṭā­pā­da­na­m | dvi­tī­ya­pa­kṣe sarvatra sarvadā sarvasya sa­rva­jña­tvā­bhā­vaṃ pra­tya­kṣa­taḥ saṃ­vi­da­n svayaṃ sarvajñaḥ syāt | tathā sati vyā­ha­ta­m etat sa­rva­jñā­bhā­va­va­ca­naṃ cā­rvā­ka­sya | </p><p n="a_136 b_GJ_19,10­-­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 19,10­-­11</span>nāpy a­nu­mā­naṃ ta­da­bhā­va­sā­dha­ka­m­, ta­da­na­byu­pa­ga­mā­t svayam a­nu­mā­naṃ ni­rā­ku­rva­nn a­nu­mā­nā­d eva sa­rva­jñā­bhā­vaṃ sā­dha­ya­ti iti katham a­nu­nma­ttaḥ | </p><p n="a_137 b_GJ_19,12­-­20" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 19,12­-­20</span>tad evaṃ bā­dha­kā­bhā­vā­d asti sarvajñaḥ | sa ca syādvādī bha­ga­va­n arhann e­vā­nya­yo­ga­vya­va­cche­de­na ni­ścī­ya­te­, tasyaiva yu­kti­śā­strā­vi­ru­ddha­vā­kya­tvā­t | anyeṣāṃ nyā­yā­ga­ma­vi­ru­ddha­bhā­ṣi­tvā­t | tatas tadukto dharmo mokṣaś ca vya­va­ti­ṣṭha­te | ta­nni­rā­ka­ra­ṇe cā­rvā­kā­nāṃ pra­mā­ṇā­bhā­va­sya pra­ti­pā­di­ta­prā­ya­tvā­t | pra­lā­pa­mā­tra­sya ca pre­kṣā­va­tā­m a­nā­da­ra­ṇī­ya­tvā­d iti sthitaṃ dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­tvā­t cā­rvā­ka­ma­ta­m a­sa­tya­m iti | </p><lg n="a_138"><l>sva­pa­rā­vi­di­tā­dhya­kṣa­cā­rvā­kā­ṇāṃ vaco '­khi­la­m | </l><l>bhavet pra­lā­pa­mā­tra­tvā­n nā­va­dhe­yaṃ vi­pa­ści­tā­m || </l><l>na cā­rvā­ka­ma­taṃ satyaṃ dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭe­ṣṭa­bā­dha­taḥ | </l><l>na ca tena pra­ti­kṣe­paḥ syādvād<ref type="note-up">1</ref>ti ni­ści­ta­m || </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: asye </seg> </ab></div></div><div n="6"><head resp="GJ" n="a_139">B­au­ddha­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><p n="a_140 b_GJ_20,2-3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 20,2-3</span>tathā ta­thā­ga­ta­śā­sa­na­m api dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | evaṃ hi sa­rva­bhā­vā­nāṃ kṣa­ṇa­bha­ṅga­sa­mga­ma­m e­vā­ṅga­śṛ­gā­ra­m a­ṅgī­ku­rvā­ṇā­s ta­thā­ga­tāḥ saṃ­gi­ra­nte — </p><div n="6.1"><head resp="GJ" n="a_141">P­ū­rva­pa­kṣa</head><p n="a_142 b_GJ_20,3­-­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 20,3­-­10</span>rū­pā­di­pa­ñca­ska­ndhā eva tattvāni | rū­pa­ra­sa­ga­ndha­spa­rśa­pa­ra­mā­na­vaḥ sa­jā­tī­ya­vi­jā­tī­ya­vyā­vṛ­ttāḥ pa­ra­spa­rā­saṃ­ba­ddhā rū­pa­ska­ndhāḥ | su­kha­duḥ­khā­da­yo ve­da­nā­ska­ndhāḥ | sa­vi­ka­lpa­ka­ni­rvi­ka­lpa­ka­jñā­nā­ni vi­ñjā­na­ska­ndhāḥ | jā­ti­kri­yā­gu­ṇa­dra­vya­saṃ­jñā pañcaiva kalpanāḥ | aśvo yāti sito gha­ṇṭi­ka­s ta­dā­khye­ti ya­thā­kra­ma­m || <ref type="note-up">1</ref> iti ity etat ka­lpa­nā­sa­hi­taṃ sa­vi­ka­lpa­ka­m­, ta­dra­hi­taṃ ni­rvi­ka­lpa­ka­m | tathā vṛ­kṣā­di­nā­mā­ni saṃ­jñā­ska­ndhāḥ | jñā­na­pu­ṇya­pā­pa­vā­sa­nāḥ saṃ­skā­ra­ska­ndhāḥ | rū­pa­ve­da­nā­vi­jñā­na­saṃ­jñā­saṃ­skā­rā iti pañca skandhāḥ | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_143 b_GJ_20,11­-­21" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 20,11­-­21</span>teṣu ca pū­rva­pū­rva­ci­tta­vi­śe­ṣa­pra­bha­vā u­tta­ro­tta­ra­ci­tta­kṣa­ṇā u­pā­dā­no­pā­de­ya­rū­pe­ṇa sa­jā­tyu­tta­ra­kṣa­ṇaṃ ja­na­ya­ntaḥ pa­ra­spa­rā­saṃ­pṛ­ktā ni­ra­nva­ya­pra­ti­kṣa­ṇa­vi­śa­rā­ra­vo ni­raṃ­śā­ś ca bhrā­nti­va­śā­t grā­hya­grā­ha­ka­saṃ­ve­da­nā­kā­ra­tra­yā­krā­ntā vi­jā­tī­yā­vya­va­dhā­na­la­ghū­tpa­tti­sa­dṛ­śā­pa­rā­pa­ro­tpa­tti­vi­pra­la­bdha­bu­ddheḥ saṃ­tā­na­rū­pe­ṇa va­rta­mā­nā ā­tmā­bhi­dhā­naṃ ja­na­ya­nti | ta­trai­ka­tva­pra­tya­bhi­jñā­na­m api lū­na­pu­na­rjā­ta­na­kha­ke­śā­dau pū­rvā­pa­rai­ka­tvā­bhā­ve 'pi da­rśa­nā­n ni­tya­tva­sa­ma­rtha­nā­ya nālam iti tri­kā­lā­nu­yā­yye­ka­tva­ra­hi­tā eva va­rta­nte­; kiṃ tu jñā­na­vai­rā­gya­bhā­va­nā­ti­śa­ya­va­sā­d a­vi­dyā­tṛ­ṣṇā­vi­ga­me niḥ­śa­kti­kā­nā­m u­tta­ro­tta­ra­vi­jñā­na­kṣa­ṇa­m a­ja­na­ya­tāṃ ni­ra­nva­ya­vi­nā­śe­na saṃ­tā­no­cchi­tti­r mokṣaḥ | "­pra­dī­pa­ni­rvā­ṇa­ka­lpa­m ā­tma­ni­rvā­ṇa­m­" <ref type="note-up">1</ref> iti va­ca­nā­t | tad uktam — </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><lg n="a_144"><l>kṣaṇād ūrddhvaṃ na tiṣṭhanti śa­rī­re­ndri­ya­bu­ddha­yaḥ | </l><l>dī­pā­rci­r iva vartante skandhāḥ kṣa­ṇa­vi­la­mbi­tāḥ || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_145 b_GJ_20,22­-­23" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 20,22­-­23</span>tasya ca mo­kṣa­syo­pā­yaḥ kā­ṣā­ya­cī­va­ra­pa­ri­dhā­na­śi­ra­stu­ṇḍa­mu­ṇḍa­na­bra­hma­ca­rya­dhā­ra­ṇā­da­yaḥ | tathaiva duḥ­kha­sa­mu­da­ya­ni­ro­dha­mā­rgā iti catvāraḥ pa­dā­rthā­ś ca­tu­rā­rya­sa­tyā­bhi­dā­nā mu­mu­kṣu­bhi­r jñātavyāḥ | </p><p n="a_146 b_GJ_20,24­-­21­,4" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 20,24­-­21­,4</span>tatra sa­ha­ja­śā­rī­ra­mā­na­sā­ga­ntu­kā­ni duḥkhāni | tatra sahajaṃ kṣu­ttṛ­ṣṇā­ma­no­bhū­bha­yā­di­ka­m | śārīraṃ vā­ta­pi­tta­pī­na­sā­nāṃ vai­ṣa­mya­saṃ­bhū­ta­m | mānasaṃ dhi­kkā­rā­va­jñccha­vi­ghā­tā­di­ja­ni­ta­m | ā­ga­ntu­kaṃ śī­ta­vā­tā­ta­pā­śa­ni­pā­tā­di­ja­ni­ta­m | etad duḥ­kha­vi­śi­ṣṭā­ś ci­tta­kṣa­ṇāḥ saṃ­sā­ri­ṇāṃ duḥkham ity ucyate | ta­dduḥ­kha­ja­na­na­ba­ndha­he­tu­bhū­te a­vi­dyā­tṛ­ṣṇe sa­mu­da­ya­śa­bde­no­cye­te tatra va­stu­ya­thā­tmyā­pra­ti­pa­tti­r avidyā | i­ṣṭā­ni­ṣṭe­ndri­ya­vi­ṣa­ya­prā­pti­pa­ri­hā­ra­vā­ñchā tṛṣṇā | nirodho nāma a­vi­dyā­tṛ­ṣṇā­vi­nā­śe­na ni­rā­sra­va­ci­tta­saṃ­tā­no­tpa­tti­la­kṣa­ṇaḥ saṃ­tā­no­cchi­tti­la­kṣa­ṇo vā mokṣaḥ | tathā mo­kṣa­he­tu­bhū­taḥ mārgaḥ | </p><p n="a_147 b_GJ_21,5­-­16" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 21,5­-­16</span>sa ca sa­mya­ktva­saṃ­jñā­saṃ­jñī­vā­kkā­ya­ka­rmā­nta­rvyā­yā­mā­jī­va­sthi­ti­sa­mā­dhi­la­kṣa­ṇā­ṣṭā­ṅgaḥ | tatra samyaktvaṃ pa­dā­rthā­nāṃ yā­thā­tmya­da­rśa­naṃ | saṃjñā vācakaḥ śabdaḥ saṃjñī vācayo 'rthaḥ | vā­kkā­ya­ka­rma­ṇī vā­kkā­ya­vyā­pā­rau | a­nta­rvyā­yā­mo vā­yu­dhā­ra­ṇā | ā­jī­va­sthi­ti­r ā­yu­ra­va­sā­na­pa­rya­ntaṃ prā­ṇa­dhā­ra­ṇā | sa­mā­dhi­r nāma sarvaṃ duḥ­kha­m­, sarvaṃ kṣa­ṇi­ka­m­, sarvaṃ ni­rā­tma­kaṃ śūnyam iti sa­tya­bhā­va­nā | tasyāḥ pra­ka­rṣā­d a­vi­dyā­tṛ­ṣṇā­vi­ga­me ni­rā­sra­va­ci­tta­kṣa­ṇāḥ sa­ka­la­pa­dā­rthā­va­bhā­sa­kāḥ sa­mu­tpa­dya­nte | tad yo­gi­pra­tya­kṣa­m | sa ca yogī yāvad āyus tāvat kālam u­pā­sa­kā­nāṃ dharmam u­pa­de­śya ā­yu­ra­va­sā­ne pra­dī­pa­ni­rvā­ṇa­ka­lpa­m ā­tma­ni­rvā­ṇaṃ prāpnoti u­tta­ra­ci­tta­syo­tpa­tte­r a­bhā­vā­d iti | </p><lg n="a_148"><l>dīpo yathā ni­rvṛ­tti­m a­bhyu­pe­to nai­vā­va­niṃ gacchati nā­nta­ri­kṣa­m | </l><l>diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit sne­ha­kṣa­yā­t ke­va­la­m eti śāntim || </l><l>jīvas tathā ni­rvṛ­tti­m a­bhyu­pe­to nai­vā­va­niṃ gacchati nā­nta­ri­kṣa­m | </l><l>diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit mo­ha­kṣa­yā­t ke­va­la­m eti śāntim || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­au­nda­ra­na­nda 16­.­28­-­29 </seg> </ab></div><div n="6.2"><head resp="GJ" n="a_149">U­tta­ra­pa­kṣa</head><p n="a_150 b_GJ_21,18­-­20" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 21,18­-­20</span>tad etat sau­ga­ta­ma­taṃ tāvat dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m­. sau­ga­tā­bhi­ma­ta­sya ni­ra­nva­ya­vi­nā­śi­pa­ra­mā­ṇu­mā­tra­la­kṣa­ṇa­sva­la­kṣa­ṇa­sya sthū­la­sthi­ra­sā­dhā­ra­ṇā­kā­rā­va­bhā­si­nā pra­tya­kṣe­na vi­ru­ddha­tvā­t­. na hi pratyakṣe sū­kṣma­kṣa­ṇi­kā­sā­dhā­ra­ṇa­rū­pāḥ pa­ra­mā­ṇa­vaḥ pra­ti­bhā­sa­nte sthū­la­sthi­ra­sā­dhā­ra­ṇā­kā­rā­tma­nā­m eva gha­ṭā­dī­nāṃ pra­ti­bhā­sa­nā­t | </p><p n="a_151 b_GJ_21,21­-­24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 21,21­-­24</span>nanu pa­ra­mā­ṇu­ṣv a­vā­tyā­sa­nnā­saṃ­sṛ­ṣṭe­ṣu dṛṣṭau pra­ti­bhā­sa­mā­ne­ṣu ku­ta­ści­d vi­bhra­ma­ni­mi­ttā­d ātmani paratra cā­sa­nta­m eva sthū­lā­dyā­kā­raṃ da­rśa­ya­ntī saṃvṛttiḥ tān saṃ­vṛ­ṇo­ti ke­śā­di­bhrā­nta­va­d iti cet. naivam bahir antaś ca pra­tya­kṣa­sya bhrā­nta­tvā­pa­tteḥ tasya a­bhrā­nta­tva­ka­lpa­nā­po­ḍha­tvā­bhā­va­pra­saṃ­gā­t pratyakṣaṃ ka­lpa­nā­po­ḍha­m a­bhrā­nta­m <ref type="note-up">1</ref> iti la­kṣa­ṇa­syā­saṃ­bha­va­do­ṣā­nu­ṣaṃ­gā­t­. </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: N­yā­ya­bi­ndu 1.4 </seg> </ab><p n="a_152 b_GJ_21,25­-­28" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 21,25­-­28</span>nanu naiṣa doṣaḥ pa­ra­mā­ṇu­pra­tya­kṣa­sya ta­lla­kṣa­ṇa­saṃ­bha­vā­d iti cet. na pa­ra­mā­ṇū­nāṃ jā­tu­ci­d a­dhya­kṣa­bu­ddhā­v a­pra­ti­bhā­sa­nā­t­. na hi kaścil laukikaḥ pa­rī­kṣa­ko vā de­śa­kā­la­vi­pra­kṛ­ṣṭā­rtha­va­t pa­ra­mā­ṇū­n sākṣāt pratyeti anyathā pra­tī­tya­pa­lā­pa­pra­sa­ṅgā­t­. ta ime pa­ra­mā­ṇa­vaḥ pra­tya­kṣa­bu­ddhā­v ātmānaṃ na sa­ma­rpa­ya­nti pra­tya­kṣa­tāṃ ca svī­ka­rtu­m i­ccha­ntī­ty a­mū­lya­dā­na­kra­yi­ṇaḥ­. </p><p n="a_153 b_GJ_22,1-5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 22,1-5</span>na ca pa­ra­mā­ṇa­vaḥ pratyakṣā bha­vi­tu­m arhanti ta­tsā­kṣā­tka­ra­ṇe pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­. ni­rvi­ka­lpa­kaṃ pra­tya­kṣa­m astīti cet. na ta­syā­vya­va­sā­yā­tma­ka­syā­prā­mā­ṇyā­t a­vi­saṃ­vā­da­vai­ka­lyā­t­. tathā hi. yad a­vi­saṃ­vā­da­vi­ka­laṃ na tat pra­mā­ṇaṃ­, yathā ajñasya vi­ṣa­da­rśa­na­m­, tad vikalaṃ ca sau­ga­ta­pa­ri­ka­lpi­taṃ da­rśa­na­m | a­vi­saṃ­vā­do hītthaṃ geyam itthaṃ citram ity a­bhi­sa­ndhi­ka­ra­ṇa­m eva | a­bhi­prā­ya­ni­ve­da­nā­d a­vi­saṃ­vā­da­na­m <ref type="note-up">1</ref> iti va­ca­nā­t | na ca ta­nni­ve­da­na­m a­vya­va­sā­ya­sya­, a­jña­vi­ṣa­da­rśa­na­syā­pi ta­tpra­saṃ­gā­t | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: P­ra­mā­ṇa­vā­rti­ka P­ra­mā­ṇa­si­ddhi 3 </seg> </ab><p n="a_154 b_GJ_22,6-8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 22,6-8</span>a­vya­va­sā­ya­syā­pi da­rśa­na­sya vya­va­sā­ya­ja­na­nā­t ta­nni­ve­da­na­m iti cet; na; vya­va­sā­ya­syai­vā­saṃ­bha­vā­t­, ku­ta­ści­d api ta­tsva­rū­pa­syā­vya­va­sthi­teḥ | vi­ka­lpa­sva­rū­pa­sya sva­saṃ­ve­da­ne­na vya­va­sthā­pa­ne 'pi tasya vi­ka­lpa­nā­nta­rā­pe­kṣa­tva­pra­saṃ­gā­t­, nī­lā­di­sva­la­kṣa­ṇa­da­rśa­na­va­t | </p><p n="a_155 b_GJ_22,9­-­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 22,9­-­13</span>yadi sva­saṃ­ve­da­naṃ ni­śca­ya­sva­rū­paṃ ni­śca­ya­ni­ra­pe­kṣa­ta­yā pa­ri­ni­ṣṭhā­pa­ye­t tadā va­stu­da­rśa­na­m api sva­la­kṣa­ṇa­m­, vi­śe­ṣā­bhā­vā­t­, tathā ca kiṃ ni­śca­yā­pe­kṣa­yā ? va­stu­da­rśa­na­sya ni­śca­yā­pe­kṣā­yāṃ vā ni­śca­ya­sva­rū­pa­saṃ­ve­da­na­syā­pi ni­śca­yā­nta­rā­pe­kṣa­ṇā­d a­na­va­sthā syād | vi­ka­lpa­sya vi­ka­lpā­nta­re­ṇa vya­va­sthā­pa­ne 'pi tasyāpi ta­da­nta­re­ṇa vyavasthti ta­da­va­sthai­vā­na­va­sthā | tato vya­va­sā­ya eva na saṃ­bha­va­ti yatas ta­jja­na­nā­t pratyakṣaṃ prā­mā­ṇya­m u­pa­ḍhau­ke­ta | </p><p n="a_156 b_GJ_22,14­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 22,14­-­17</span>yathā ka­thaṃ­ci­d vya­va­sā­ya­sya saṃbhave vā na ta­jja­na­naṃ saṃ­bha­va­ti a­vya­va­sā­yā­d vya­va­sā­ya­sya ga­rda­bhā­d a­śva­sye­vā­nu­tpa­tteḥ | a­bhi­lā­pa­śū­nyā­d apy a­dhya­kṣā­d vya­va­sā­ya­ka­lpa­nā­yāṃ sva­la­kṣa­ṇaṃ kiṃ nā­dhya­va­sā­yaṃ ja­na­ye­t svayam a­bhi­lā­pa­śū­nya­m api, pra­tya­kṣa­m a­dhya­va­sā­ya­sya hetur na punaḥ rū­pā­di­r iti kathaṃ su­ni­rū­pi­tā­bhi­dhā­na­m | </p><p n="a_157 b_GJ_22,18­-­20" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 22,18­-­20</span>yadi punar a­vi­ka­lpa­kā­d api pra­tya­kṣā­d vi­ka­lpā­tma­no '­dhya­va­sā­ya­syo­tpa­ttiḥ pra­dī­pā­deḥ ka­jja­lā­di­va­t­; vi­jā­tī­yā­d api kā­ra­ṇā­t kā­rya­syo­tpa­tti­da­rśa­nā­d iti ma­ta­m­; tadā tādṛśo 'rthād vi­ka­lpā­tma­naḥ pra­tya­kṣa­syo­tpa­tti­r astu tata eva | </p><p n="a_158 b_GJ_22,21­-­24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 22,21­-­24</span>jā­ti­dra­vya­gu­ṇa­kri­yā­pa­ri­bhā­ṣā­ka­lpa­nā­ra­hi­tā­d arthāt kathaṃ jā­tyā­di­ka­lpa­nā­tma­kaṃ pratyakṣaṃ syād iti cet; pra­tya­kṣā­t ta­dra­hi­tā­d vikalpaḥ kathaṃ jā­tyā­di­ka­lpa­nā­tma­kaḥ syād iti samānaḥ pa­rya­nu­yo­gaḥ | vi­ka­lpa­sya jā­tyā­di­vi­ṣa­ya­tvā­d adoṣaḥ iti cet; na; pra­tya­kṣa­va­t tasya jā­tyā­di­vi­ṣa­ya­tva­vi­ro­dhā­t­; tata eva tasya vastuno 'py u­tpa­tti­pra­sa­kte­ś ceti vya­va­sā­ya­he­tu­tva­m a­nu­pa­pa­nna­m eva | </p><p n="a_159 b_GJ_22,25­-­23­,5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 22,25­-­23­,5</span>atha vya­va­sā­ya­vā­sa­no­nmī­la­ne­na a­vya­va­sā­ya­syā­pi vya­va­sā­ya­he­tu­tvaṃ da­rśa­na­sye­ti cet; na; tadvad a­rtha­syai­va ta­ddhe­tu­tva­pra­saṃ­ge­na a­nta­rga­ḍu­no da­rśa­na­syā­ka­lpa­nā­pa­tteḥ | vya­va­sā­ya­he­tu­tve­na cā­vi­saṃ­vā­di­tva­m au­pa­cā­ri­ka­m eva da­rśa­na­sya syāt, mukhyataḥ saṃ­ni­pa­tyā­bhi­prā­ya­ni­ve­da­ne­na vya­va­sā­ya­syai­va ta­du­pa­pa­tteḥ | na ca tatas tasya prā­mā­ṇya­m­; sa­nni­ka­rṣā­dā­v api ta­tpra­saṃ­gā­t | tato yuktam a­vi­saṃ­vā­da­vai­ka­lyā­t da­rśa­na­m a­pra­mā­ṇa­m iti | tad uktam — </p><lg n="a_160"><l>vi­ṣa­da­rśa­na­va­t sarvam a­jña­syā­ka­lpa­nā­tma­ka­m | </l><l>da­rśa­na­m na pramāṇaṃ syād a­vi­saṃ­vā­da­hā­ni­taḥ || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­i­ddhi­vi­ni­śca­ya 1­.­24 </seg> </ab><p n="a_161 b_GJ_23,6-7" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 23,6-7</span>prā­mā­ṇyā­bhā­ve ca dūrataḥ pra­tya­kṣa­tva­m­; tasya ta­dvi­śi­ṣta­tve­na ta­da­bhā­ve '­nu­pa­pa­tteḥ | ataḥ pra­tya­kṣā­bhā­vā­n na pa­ra­mā­ṇū­nāṃ pra­ti­bhā­sa­ne pratyakṣaṃ pra­bha­va­ti | </p><p n="a_162 b_GJ_23,8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 23,8</span>nāpy a­nu­mā­na­m­; tasya li­ṅga­da­rśa­na­pū­rva­ka­sya pra­tya­kṣā­bhā­ve '­nu­pa­pa­tteḥ | nāpy āgamaḥ vācāṃ va­stu­vi­ṣa­ya­tvā­ni­ṣṭeḥ | evaṃ sa­ka­la­pra­mā­ṇā­bhā­vā­t katham a­rtha­pra­mi­tiḥ syāt, ta­da­bhā­ve pa­ro­di­ta­pa­ñca­ska­ndha­rū­pā­śe­ṣa­pra­me­yā­nu­pa­pa­ttiḥ | tathā ca jagac chūnyam eveti syā­dvā­da­vi­dve­ṣi­nāṃ sau­ga­tā­nāṃ ma­ha­da­ni­ṣṭa­m u­pa­ni­pa­ta­ti | tad uktam sva­mi­sa­ma­nta­bha­dra­pā­daiḥ — </p><lg n="a_163"><l>pra­tya­kṣa­bu­ddhiḥ kramate na yatra ta­lli­ṅgi­ga­myaṃ na ta­da­rtha­li­ṅga­m | </l><l>vāco na vā ta­dvi­ṣa­ye­ṇa yogaḥ kā tadgatiḥ kaṣṭam a­śṛ­ṇva­tāṃ te || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: Y­u­ktya­nu­śā­sa­na 22 </seg> </ab><p n="a_164 b_GJ_23,15­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 23,15­-­17</span>tataḥ prāk pa­ra­mā­ṇa­vaḥ pra­ti­bhā­sa­nta iti pareṣāṃ pratijñā po­plū­ya­te­, tathā paścāt saṃvṛtyā sthū­lā­dyā­kā­rāḥ pra­tī­ya­nte iti pra­ti­jñā­pi | prāg api pra­tya­kṣe­ṇa nī­lā­di­va­t sthū­lā­dyā­kā­rā­ṇāṃ da­rśa­nā­t nī­la­vi­ka­lpa­va­t sthū­lā­di­vi­ka­lpā­nāṃ ca pratīteḥ | </p><p n="a_165 b_GJ_23,18­-­19" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 23,18­-­19</span>tasmād i­ndri­ya­bu­ddha­yo 'pi sva­la­kṣa­ṇa­vi­ṣa­yā mā bhūvan kevalaṃ sthū­lā­dyā­kā­rā­n pa­śye­yuḥ­, adṛṣṭe vi­ka­lpā­yo­gā­t­, a­ti­pra­saṃ­gā­c ca | </p><p n="a_166 b_GJ_23,20­-­22" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 23,20­-­22</span>yathaiva hi nīle pī­tā­dī­nā­m a­drsta­tvā­n na ta­dvi­ka­lpo­tpa­ttiḥ­, nīlasya dṛ­ṣṭa­tvā­n nī­la­vi­ka­lpa­syo­tpa­tteḥ­, tathaiva sthū­lā­dī­n a­pa­śya­taḥ ta­dvi­ka­lpo­tpa­tti­r mā bhūt; sva­la­kṣa­ṇa­da­rśa­nā­t sva­la­kṣa­ṇa­vi­ka­lpo­tpa­tti­r evāstu | </p><p n="a_167 b_GJ_23,23­-­24­,1" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 23,23­-­24­,1</span>na cai­va­m­, sthū­lā­dyā­kā­re­ṣv eva vi­ka­lpo­tpa­tteḥ | yadi punaḥ sthū­lā­dyā­kā­rā­ṇā­m a­da­rśa­ne 'pi ta­da­nā­di­vā­sa­nā­va­śā­d eva ta­dvi­ka­lpo­tpa­tti­r u­a­ra­rī­kri­ya­te tadā nī­lā­di­rū­pā­da­rśa­ne 'pi ta­dvā­sa­nā­sā­ma­rthyā­d eva nī­lā­di­vi­ka­lpo­tpa­ttiḥ | tato nī­lā­di­rū­pa­vya­va­sthā mā bhūt | tadvat su­khā­di­vya­va­sthi­ti­r api kutaḥ saṃ­bhā­vye­t | sva­saṃ­ve­da­na­vya­va­sthā ca ta­nni­śca­yo­tpa­tteḥ du­rgha­ṭai­va | ta­da­nu­tpa­teḥ sutarāṃ ta­da­vya­va­sthā sva­rga­prā­pa­ṇa­śa­ktyva­d ve­dyā­kā­ra­vi­ve­ka­va­d vā | sva­rū­pa­sya svato gatiḥ <ref type="note-up">1</ref> ity api tathā ni­śca­yā­nu­tpa­ttau na si­ddhye­t­, bra­hmā­dvai­tā­di­va­d iti sarvaṃ vi­pla­va­te | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: P­ra­mā­ṇa­vā­rti­ka P­ra­tya­kṣa­pa­ri­cche­da 6d </seg> </ab><p n="a_168 b_GJ_24,2-3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 24,2-3</span>tataḥ ku­ta­ści­n ni­śca­yā­t nī­lā­di­sva­bhā­va­vya­va­sthā­yāṃ sthū­lā­di­ni­śca­yā­t vastuni pa­ra­mā­rtha­taḥ sthū­lā­dyā­kā­ra­vya­va­sthi­ti­r āstheyā anyathā kvacid api vya­va­sthā­nā­si­ddheḥ | </p><p n="a_169 b_GJ_24,4-5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 24,4-5</span>tato na teṣāṃ sāṃ­vṛ­ta­tva­m­, saṃvṛte vi­ka­lpā­tmi­kā­yāḥ prāg eva pra­tyā­di­ṣṭa­tvā­c ceti prāg uktaṃ śā­kya­vā­kya­m a­śe­ṣa­taḥ pra­ti­jñā­rū­paṃ prajñair a­va­jñā­ya­te | </p><p n="a_170 b_GJ_24,6­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 24,6­-­17</span>nanu <ref type="note-up">1</ref> pa­ra­mā­rthāḥ sthū­lā­dyā­kā­rāḥ bā­dha­ka­sa­dbhā­vā­t | tathā hi — sthū­lā­kā­ro '­va­ya­vī­, sā­dhā­ra­ṇā­kā­raḥ sā­mā­nya­m | tatra cai­ka­syā­va­ya­vi­no '­ne­ke­ṣv a­va­ya­ve­ṣu sā­mā­nya­syai­ka­sya a­ne­ka­vya­kti­ṣu vṛttiḥ parair iṣṭā, pra­tyā­śra­ya­m kim e­ka­de­śe­na­, sa­rvā­tma­nā vā syāt pra­kā­rā­nta­rā­bhā­vā­t | sa­ma­vā­yaḥ pra­kā­rā­nta­ra­m iti cet; na; a­yu­ta­si­ddhe­ṣu vartate sa­ma­vai­tī­ty a­na­yo­r a­rtha­bhe­dā­bhā­vā­t | ta­trai­ka­m a­ne­ka­tra va­rta­mā­naṃ pra­tya­dhi­ka­ra­naṃ na tāvad e­ka­de­śe­na­, niḥ­pra­de­śa­tvā­t | nāpi sa­rvā­tma­nā­, a­va­ya­vyā­di­ba­hu­tva­pra­saṃ­gā­t­; yāvanto '­va­ya­vā­da­ya­s tāvanto '­va­ya­vyā­da­yaḥ syuḥ, teṣām pratyekaṃ sa­rvā­tma­nā vṛ­tta­tvā­t | atha pra­de­śa­va­ttvaṃ manyeta a­va­ya­vyā­dī­nāṃ tatrāpi vṛ­tti­vi­ka­lpo '­na­va­sthā ca | tathā vā­va­ya­vyā­di sarvaṃ tad ekam eva na syād iti vṛtter doṣasya bā­dha­ka­sya bhāvād iti cet; tad a­sa­t­; bhe­dai­kā­nta­vā­di­nāṃ pra­ti­pā­di­ta­do­ṣo­pa­ni­pā­tā­t | syā­dvā­di­bhi­r api </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: na </seg> </ab><lg n="a_171"><l>e­ka­syā­ne­ka­vṛ­tti­r na bhā­gā­bhā­vā­d bahūni vā | </l><l>bhā­gi­tvā­d vāsya naikatvaṃ doṣo vṛtter a­nā­rha­te || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: A­̄­pta­mī­māṃ­sā 62 </seg> </ab><p n="a_172" rend="justify">tān prati ta­ddo­ṣa­pra­ti­pā­da­nā­t | </p><p n="a_173 b_GJ_24,19­-­24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 24,19­-­24</span>nanv evaṃ vṛtter doṣaḥ syā­dvā­di­nāṃ ca pra­sa­jya­te iti cet; tarhi nāyaṃ prasaṃgo '­ne­kā­nte ka­thaṃ­ci­t tā­dā­tmyā­t ve­dya­ve­da­kā­kā­ra­jñā­na­va­t | yathaiva hi jñānasya ve­dya­ve­da­kā­kā­rā­bhyāṃ tā­dā­tmya­m­, a­śa­kya­vi­ve­da­na­tvā­t "kim e­ka­de­śe­na sa­rvā­tma­nā vā" iti vi­ka­lpa­yo­r na vi­jñā­na­sya sā­va­ya­va­tvaṃ bahutvaṃ vā pra­sa­jye­ta­, a­na­va­sthā vā, tathā a­va­ya­vyā­de­r apy a­va­ya­vā­di­bhya­s tā­dā­tmya­m a­śa­kya­vi­ve­ca­na­tvā­d eva nai­ka­de­śe­na pratyekaṃ sa­rvā­tma­nā vā; yatas tā­thā­ga­taḥ sarvathā bheda iva a­va­ya­vā­va­ya­vyā­dī­nāṃ ka­thaṃ­ci­t tādātmye 'pi vṛttiṃ dū­ṣa­ye­t | </p><p n="a_174 b_GJ_24,25­-­25­,10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 24,25­-­25­,10</span>yad a­trā­nya­d apy uktam — na pa­ra­mā­rthaḥ sthū­lā­kā­raḥ pa­ra­mā­ṇū­nāṃ saṃ­ba­ndhā­si­ddheḥ teṣāṃ e­ka­de­śe­na saṃbandhe di­gbhā­ga­bhe­dā­d a­ṇu­ṣa­ṭke­na yu­ga­pa­d yoge ṣa­ḍaṃ­śa­tā­pa­tteḥ­; sa­rvā­tma­nā saṃbandhe pra­ca­ya­syai­ka­pa­ra­mā­ṇu­mā­tra­tvā­pa­tte­r iti, tad api dūṣaṇaṃ pa­ra­mā­ṇū­nā­m a­na­nya­thai­kā­nta­vā­di­nāṃ syān na punaḥ syā­dvā­di­nā­m | yathaiva hi nai­yā­yi­kā­da­yaḥ "­pa­ra­mā­ṇa­vo vi­vi­ktā­va­sthā­va­t pra­ca­yā­va­sthā­yā­m api pa­ra­mā­ṇu­tvaṃ na tya­ja­nti­" iti manyante na tathā syā­dvā­di­no yena ta­ddo­ṣa­s teṣām a­nu­ṣa­jye­ta­; taiḥ pa­ra­mā­ṇū­nāṃ sni­gdha­rū­kṣā­ṇā­m a­ja­gha­nya­gu­ṇā­nāṃ dvya­dhi­kā­di­gu­ṇā­nāṃ vi­jā­tī­yā­nāṃ sa­jā­tī­yā­nāṃ ca sa­ktu­to­ya­va­t saṃ­ta­pta­ja­tu­kha­ṇḍa­va­t ka­thaṃ­ci­t ska­ndhā­kā­ra­pa­ri­ṇā­mā­tma­ka­sya saṃ­ba­ndha­syā­bhyu­pa­ga­mā­t | </p><lg n="a_175"><l>ṇiddhassa lukkheṇa havei bandho ja­ha­ṇṇa­va­jje visame same vā || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_176" rend="justify">iti va­ca­nā­ṭ | </p><p n="a_177 b_GJ_25,11­-­15" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 25,11­-­15</span>parair apy evam a­bhyu­pa­ga­maḥ ka­rta­vyaḥ­, anyathā a­rtha­kri­yā­vi­ro­dhā­t­, a­ṇū­nā­m a­nyo­nya­m a­saṃ­ba­ndha­to ja­la­dhā­ra­ṇā­ha­ra­ṇā­dya­rtha­kri­yā­kā­ri­tvā­nu­pa­pa­tteḥ | ra­jju­vaṃ­śa­da­ṇḍā­dī­nā­m e­ka­de­śā­pa­ka­rṣa­ṇe ta­da­nyā­ka­rṣa­ṇe cā­saṃ­ba­ndha­vā­di­no na syāt | asti caitat sa­rva­m­, vi­ka­lpa­pra­ti­bhā­si­naḥ pra­tya­kṣa­dṛ­ṣṭa­tva­si­ddheḥ adṛṣṭe vi­ka­lpā­yo­gā­t­, a­nya­thā­ti­pra­saṃ­ga­syo­kta­prā­ya­tvā­t | a­saṃ­ba­ddha­pa­ra­mā­ṇu­mā­tra­grā­hi­pra­tya­kṣā­di­pra­mā­ṇā­bhā­va­sya pra­ti­pā­di­ta­tvā­c ca | tato ja­lā­ha­ra­ṇā­dya­rtha­kri­yā­nya­thā­nu­pa­pa­tteḥ saṃbandhaḥ siddhaḥ | </p><p n="a_178 b_GJ_25,16­-­22" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 25,16­-­22</span>kiṃ ca, evaṃ vedataḥ ci­tra­jñā­na­ni­rbhā­sa­la­va­vi­śe­ṣā­ṇāṃ e­ka­de­śe­na sa­rvā­tma­nā­pi saṃ­ba­ndhā­si­ddheḥ sa­ka­la­nī­lā­di­ni­rbhā­sā­va­ya­va­vyā­py ekatvaṃ tatra na siddhyet | ta­da­va­ya­va­pṛ­tha­ktva­ka­lpa­nā­yāṃ ci­trai­ka­jñā­na­vya­va­hā­ro mā bhūt; pṛ­tha­gva­rṇā­nta­ra­vi­ṣa­yā­ne­ka­saṃ­tā­nā e­kai­ka­kṣa­ṇa­va­t | tatra pra­tyā­sa­tti­vi­śe­ṣaḥ ka­thaṃ­ci­d aikyāt ko 'paraḥ syāt; de­śa­pra­tyā­sa­tteḥ śī­ta­vā­tā­di­bhiḥ vya­bhi­cā­rā­t­; kā­la­pra­tyā­sa­tte­r e­ka­sa­ma­ya­va­rti­bhi­r a­śe­ṣā­rthai­r a­ne­kā­ntā­t bhā­va­pra­tyā­sa­tte­r e­kā­rtho­dbhū­tā­ne­ka­pu­ru­ṣa­jñā­nai­r a­nai­kā­nti­ka­tvā­t­, dra­vya­pra­tyā­sa­tti­r eva pā­ri­śe­ṣyā­t saṃ­bhā­vya­te | sā cai­ka­dra­vya­tā­dā­tmya­la­kṣa­ṇa­tvā­t pra­tyā­sa­tti­vi­śe­ṣa iti ka­thaṃ­ci­d aikyam e­vai­ka­tva­vya­va­hā­ra­ni­ba­ndha­naṃ ci­tra­jñā­na­sya | </p><p n="a_179 b_GJ_25,23­-­26­,3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 25,23­-­26­,3</span>tad evaṃ pra­mā­ṇa­pra­si­ddha­ci­tra­jñā­na­va­t sū­kṣma­sthū­lā­tma­ni jā­tya­nta­re syā­dvā­dī­ṣṭa­va­stu­ni­vṛ­tti­do­ṣā­dya­khi­la­do­ṣo nā­va­kā­śaṃ labhate | a­trā­nya­tra ca sarvatra vi­ro­dhā­di­dū­ṣa­ṇaṃ ci­tra­jñā­na­m e­vā­pa­ha­sta­ya­tī­ti kiṃ ni­ści­nta­yā | tataḥ syā­dvā­dī­nāṃ saṃmataḥ sthū­lā­kā­raḥ pa­ra­mā­rtha eva siddhaḥ | etena ta­da­bhi­ma­taḥ sā­dhā­ra­ṇā­kā­ro 'pi pa­ra­mā­rtha­ta­yā siddhaḥ syā­dvā­di­saṃ­ma­ta­sya sa­dṛ­śa­pa­ri­ṇā­ma­la­kṣa­ṇa­sya sā­mā­nya­syā­pra­ti­kṣe­pā­rha­tvā­t­, anyathā śu­kti­kā­de ra­ja­tā­dya­pe­kṣa­yā sā­dha­rmya­da­rśa­na­syā­bhā­vā­t­, kathaṃ ta­nni­ba­ndha­na­s tatra rū­pyā­dhyā­ro­paḥ­, yata idaṃ sūktaṃ bhavet | śuktau vā ra­ja­tā­kā­ro rū­pa­sā­dha­rmya­da­rśa­nā­t || <ref type="note-up">1</ref> iti </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: P­ra­mā­ṇa­vā­rti­ka S­vā­rthā­nu­mā­na 44cd </seg> </ab><p n="a_180 b_GJ_26,4­-­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 26,4­-­11</span>na ca sā­dha­rmyā­d a­pa­ra­m asti, tasya ni­tya­vyā­pi­sva­bhā­va­sya kvacid api a­pra­ti­ve­da­nā­t | tathā syā­dvā­di­saṃ­ma­taḥ sthi­rā­kā­raḥ pa­ra­mā­rtha eva, ci­tra­jñā­na­syai­ka­sya yu­ga­pa­d a­ne­kā­kā­ra­vyā­pi­tva­va­t kra­me­ṇā­py e­ka­syā­tmā­de­r a­ne­kā­kā­ra­vyā­pi­tva­si­ddheḥ | ta­thai­vo­ktaṃ bha­ṭṭā­ka­la­ṅka­de­vaiḥ — </p><lg n="a_181"><l>yathaikaṃ bhi­nna­de­śā­rthā­n kuryād vyāpnoti vā sakṛt | </l><l>tathaikaṃ bhi­nna­kā­lā­rthā­n kuryād vyāpnoti vā kramāt || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: L­a­ghī­ya­stra­ya 37 </seg> </ab><p n="a_182" rend="justify">pū­rvo­tta­ra­kṣā­ṇā­nāṃ sa­rva­thā­ni­ra­nva­ya­tve a­rtha­kri­yā­vi­ro­dhā­c ca | na hi kṣa­ṇa­kṣa­yai­kā­nta­pa­kṣe a­rtha­kri­yo­pa­pa­nnā­; ba­hi­ra­nta­ra­rthā­nāṃ ni­ra­va­ya­vi­nā­śe kāryasya ni­rhe­tu­ka­tvā­pa­tte­r ja­nma­vi­ro­dha­si­ddheḥ | </p><p n="a_183 b_GJ_26,12­-­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 26,12­-­13</span>nanu pū­rva­kṣa­ṇā­d u­tta­ra­kṣa­ṇa­sya prādur bhāvāt kuto ni­ṣkā­ra­ṇa­tvaṃ kā­rya­sye­ti cet; na; kā­rya­kā­la­m a­prā­pnu­va­taḥ kā­ra­ṇa­tvā­nu­pa­pa­tteḥ­, ci­ra­ta­rā­tī­ta­va­t | </p><p n="a_184 b_GJ_26,14­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 26,14­-­17</span>nanu kā­rya­kā­laṃ prā­pnu­va­to 'pi na kā­ra­ṇa­tva­m­, anyathā sarvasya sa­mā­na­kṣa­ṇa­va­rti­na­s ta­tkā­ra­ṇa­tva­pra­saṃ­gā­t | tato yad a­nva­ya­vya­ti­re­kā­nu­vi­dhā­yi kāryaṃ tad eva tasya kā­ra­ṇa­m nā­na­nu­kṛ­tvā­nva­ya­vya­ti­re­kaṃ kā­ra­ṇa­m | <ref type="note-up">1</ref> iti cet; na; kṣa­ṇa­kṣa­yai­kā­nte a­nva­ya­vya­ti­re­ka­syai­vā­gha­ṭa­nā­t | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_185 b_GJ_26,18­-­21" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 26,18­-­21</span>na khalu samarthe kāraṇe saty a­bhā­va­taḥ svayam eva paścād a­bha­va­ta­s ta­da­nva­ya­vya­ti­re­kā­nu­vi­dhā­naṃ nāma ni­tya­va­t | "­sva­de­śa­va­t svakāla sati samarthe kāraṇe kāryaṃ jāyate nā­sa­ti­" ity e­tā­va­tā kṣa­ṇi­ka­pa­kṣe a­nva­ya­vya­ti­re­kā­nu­vi­dhā­ne nitye 'pi tat syāt; svakāle '­nā­dya­na­nte sati samarthe nitye sva­sa­ma­ye kā­rya­syo­tpa­tte­r pra­tī­ya­mā­na­tvā­t | </p><p n="a_186 b_GJ_26,22­-­30" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 26,22­-­30</span>sarvadā nitye samarthe sati svakāla eva kāryaṃ bhavat kathaṃ ta­da­nva­ya­vya­ti­re­kā­nu­vi­dhā­yī­ti cet; tarhi kā­ra­na­kṣa­ṇā­t pūrvaṃ paścāt cā­nā­dya­na­nte ta­da­bhā­va­vi­śi­ṣṭe kvacid eva ta­da­bhā­va­sa­ma­ye bhavat kāryaṃ kathaṃ ta­da­nu­vi­dhā­yī­ti sa­mā­na­m | nityasya pra­ti­kṣa­ṇa­m a­ne­ka­kā­rya­kā­ri­tve kramaśo '­ne­ka­sva­bhā­va­tva­si­ddheḥ kathaṃ ekatvaṃ syād iti cet; kṣa­ṇi­ka­sya katham iti samaḥ pa­rya­nu­yo­gaḥ | sa hi kṣa­ṇa­sthi­ti­r eko 'pi bhāvo '­ne­ka­sva­bhā­vo vi­ci­tra­kā­rya­tvā­t nā­nā­rtha­kṣa­ṇa­va­t | na hi kā­ra­ṇa­śa­kti­bhe­da­m a­nta­re­ṇa kā­rya­nā­nā­tvaṃ yuktam rū­pā­di­jñā­na­va­t | yathaiva ka­rka­ṭi­kā­dau rū­pā­di­jñā­nā­ni rū­pā­di­sva­bhā­va­bhe­da­ni­ba­ndha­nā­ni tathā kṣa­ṇi­sthi­te­r e­ka­smā­t pra­dī­pā­di­kṣa­ṇā­t va­rti­kā­dā­ha­tai­la­śo­ṣā­di­vi­ci­tra­kā­ryā­ṇi śa­kti­bhe­da­ni­mi­tta­kā­ni vya­va­ti­ṣṭha­nte­, anyathā rū­pā­de­r api nānātvaṃ na syāt | </p><p n="a_187 b_GJ_27,1-3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 27,1-3</span>nanu ca śa­kti­ma­to '­rthā­nta­rā­na­rthā­nta­ra­pa­kṣa­yoḥ śa­ktī­nā­m a­gha­ṭa­nā­t tāsāṃ pa­ra­mā­rtha­sa­ttvā­bhā­vaḥ­, tarhi rū­pā­dī­nā­m api pra­tī­ti­si­ddha­dra­vyā­d a­rthā­nta­rā­na­rthā­nta­ra­vi­ka­lpa­yo­r a­saṃ­bha­vā­t pa­ra­mā­rtha­sa­ttvā­bhā­vaḥ syāt | syā­dvā­di­bhi­ś ci­tra­jñā­na­va­t jā­tya­nta­ra­sya śa­kti­ma­to '­rtha­syo­pa­ga­mā­c ca no­kta­do­ṣā­nu­ṣa­ṅgaḥ | </p><p n="a_188 b_GJ_27,4-7" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 27,4-7</span>atha pra­tya­kṣa­bu­ddhau pra­ti­bhā­sa­mā­na­tvā­d rū­pā­da­yaḥ pa­ra­mā­rtha­sa­nto na punas ta­ccha­kta­ya­s tāsām a­nu­mā­na­bu­ddhau pra­ti­bhā­sa­mā­na­tvā­t­; ity apy a­yu­kta­m­; kṣa­ṇa­kṣa­ya­sva­rga­prā­pa­ṇa­śa­ktyā­dī­nā­m a­pa­ra­mā­rtha­sa­ttva­pra­saṃ­gā­t | tato yathā kṣa­ṇi­ka­sya yu­ga­pa­d a­ne­ka­kā­rya­kā­ri­tve 'py e­ka­tvā­vi­ro­dha­s tathā a­kṣa­ṇi­ka­sya kramaśo '­ne­ka­kā­rya­kā­ri­tve 'pīty a­na­va­dyaṃ sthi­rā­kā­ro 'pi pa­ra­mā­rtha iti | </p><p n="a_189 b_GJ_27,8-9" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 27,8-9</span>tad evaṃ sa­ka­la­bā­dha­kā­bhā­vā­d a­pra­ti­kṣe­pā­rhā­ṇā­m ā­rtha­tā­bhi­ma­tā­nāṃ sthi­ra­sthū­la­sā­dhā­ra­ṇā­kā­rā­ṇāṃ pa­ra­mā­rtha­tva­si­ddheḥ a­bhrā­nte­na ta­dgrā­hi­pra­tya­kṣe­ṇa sva­la­kṣa­ṇa­la­kṣa­ṇa­ta­ttva­sya vi­ru­ddha­tvaṃ siddhyati eva | </p><p n="a_190 b_GJ_27,10­-­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 27,10­-­11</span>nanu naiṣa doṣaḥ, sau­ga­tā­bhi­ma­ta­sva­la­kṣa­ṇa­ta­ttva­sya a­vā­cya­tvā­d iti cet; ta­da­saṃ­ga­ta­m­; a­vā­cya­śa­bde­na sva­la­kṣa­ṇa­ta­ttva­sya vā­cya­tvā­t sva­va­ca­ne­nai­va sva­pra­ti­jñā­hā­ne­r da­rśa­nā­t | </p><p n="a_191 b_GJ_27,12­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 27,12­-­17</span>nanv a­vā­cya­śa­bde­nā­pi na sva­la­kṣa­ṇa­sva­rū­pa­m ucyate te­nā­ro­pi­ta­sā­mā­nyā­kā­ra­syai­vā­bhi­dhā­nā­d iti cet; vyā­ha­ta­m etat | sā­mā­nyā­khya­pa­ra­rū­pa­vā­ci­nā a­vā­cya­śa­bde­na sva­la­kṣa­ṇa­sva­rū­pā­bhi­dhā­na­sya vi­ru­ddha­tvā­t nī­la­śa­bde­na pī­tā­bhi­dhā­na­va­t | tad uktaṃ yu­ktya­nu­śā­sa­ne svāmibhiḥ — </p><lg n="a_192"><l>a­vā­cya­m ity atra ca vā­cya­bhā­vā­d a­vā­cya­m evety a­nya­thā­pra­ti­jñā­m | </l><l>sva­rū­pa­ta­ś cet pa­ra­rū­pa­vā­ci sva­rū­pa­vā­cī­ti vaco vi­ru­ddha­m || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: Y­u­ktya­nu­śā­sa­na 29 </seg> </ab><p n="a_193 b_GJ_27,18­-­19" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 27,18­-­19</span>tato nā­vā­cya­tai­kā­ntaḥ śreyān iti katham api pra­tya­kṣa­vi­ro­dho duḥśakaḥ pa­ri­ha­rtu­m | tasmāt su­vya­va­sthi­tyaṃ pratijñā dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ śā­kya­śā­sa­na­m iti | </p><p n="a_194 b_GJ_27,20­-­30" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 27,20­-­30</span>tathā tā­thā­ga­ta­śā­sa­na­m i­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | ta­da­bhi­ma­ta­kṣa­ṇa­kṣa­yai­kā­nta­vi­ru­ddha­sya ā­tmā­dī­nāṃ ka­thaṃ­ci­n ni­tya­tva­syā­nu­mā­ne­na sā­dha­nā­t | tathā hi — yat sat tat sarvaṃ ka­thaṃ­ci­n ni­tya­tva­m­, sarvathā kṣaṇike kra­ma­yau­ga­pa­dyā­bhyā­m a­rtha­kri­yā­vi­ro­dhā­t sa­ttvā­nu­pa­pa­tteḥ iti | atra na tāvad dhetor a­nai­kā­nti­ka­tva­m­; sarvathā nityatve sa­ttva­syā­bhā­vā­t­, sarvathā kṣa­ṇi­ka­tva­va­t | ta­da­bhā­va­ś ca kra­mā­kra­mā­nu­pa­pa­tteḥ | ta­da­nu­pa­pa­tti­ś ca pū­rvā­pa­ra­sva­bhā­va­tyā­go­pā­dā­nā­nvi­ta­rū­pā­bhā­vā­t­; sakṛd a­ne­ka­śa­ktyā­tma­ka­tvā­bhā­vā­c ca | na hi kūṭasthe pū­rvo­tta­ra­sva­bhā­va­tyā­go­pā­dā­ne staḥ, kṣaṇike cānvitaṃ rūpam asti yataḥ kramaḥ kā­la­kṛ­to de­śa­kṛ­to vā syāt | nāpi yu­ga­pa­d a­ne­ka­sva­bhā­va­tva­m yato yau­ga­pa­dya­m­, kau­ṭa­sthya­vi­ro­dhā­t­, sa­rva­thai­ka­rū­pa­tvā­t kū­ṭa­stha­sya | e­ka­rū­pa­ta­yā tu yas tri­kā­la­vyā­pī saḥ kūṭasthaḥ <ref type="note-up">1</ref> ity a­bhi­dhā­nā­t­, ni­ra­nva­ya­kṣa­ṇi­ka­tva­vyā­ghā­tā­c ca, tathā kra­mā­kra­mā­ne­kā­ntā­tma­ka­syai­va siddheḥ | sa­ha­kā­ri­kra­mā­kra­mā­pe­kṣa­yā tatra kra­ma­yau­ga­pa­dya­ka­lpa­nā­pi na sā­dhī­ya­sī­; svayaṃ ta­da­pe­kṣā­kra­me­ta­ra­sva­bhā­va­tvā­bhā­ve ta­da­nu­pa­pa­tteḥ | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_195 b_GJ_28,1-2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 28,1-2</span>ta­tkā­ryā­ṇāṃ ta­da­pe­kṣā na punar nityasya kṣa­ṇi­ka­sya cety api na śreyaḥ; teṣāṃ ta­da­kā­rya­tva­pra­saṃ­gā­t | </p><p n="a_196 b_GJ_28,3-8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 28,3-8</span>ta­tsa­hi­te­bhyaḥ sa­ha­kā­ri­bhyaḥ kā­ryā­ṇā­m utpatteḥ anyathā '­nu­tpa­tte­s ta­tkā­rya­tva­ni­rṇa­yaḥ iti cet; tarhi yena sva­bhā­ve­nai­ke­na sa­ha­kā­ri­ṇā sa­ha­bhā­vaḥ tenaiva sa­rva­sa­ha­kā­ri­ṇā yadi tasya syāt ta­dai­ka­kā­rya­ka­ra­ṇe sa­rva­kā­rya­ka­ra­ṇā­t kra­ma­kā­ryā­nu­tpa­ttiḥ | sa­ha­kā­rya­nta­rā­bhā­ve 'pi ca ta­tsa­ha­bhā­vā­t sakṛd eva sa­ka­la­kā­ryo­tpa­ttiḥ pra­sa­jye­ta | sva­bhā­vā­nta­raiḥ sa­ha­kā­rya­nta­ra­sa­ha­bhā­ve tasya kra­mā­kra­ma­vṛ­ttya­ne­ka­sva­bhā­va­tva­si­ddheḥ kuto nityam e­ka­tva­sva­bhā­vaṃ kṣaṇikaṃ vā vastu kra­ma­yau­ga­pa­dya­yo­r vyāpakaṃ syāt, ka­thaṃ­ci­n ni­tya­syai­va kra­mā­kra­mā­ne­ka­sva­bhā­va­sya ta­dvyā­pa­ka­tva­pra­tī­teḥ | </p><p n="a_197 b_GJ_28,9­-­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 28,9­-­11</span>etena vipakṣe hetor bā­dha­ka­sya vyā­pa­kā­nu­pa­la­mbha­sya vya­ti­re­ka­ni­śca­yaḥ ka­thaṃ­ci­n nitye pra­tya­kṣa­pra­vṛ­tteḥ pra­da­rśi­taḥ pratyeyaḥ | tataḥ satyaṃ ka­thaṃ­ci­n nityam eva sā­dha­ya­tī­ti siddhaṃ śau­ddho­da­ni­śā­sa­na­m i­ṣṭa­vi­ru­ddha­m iti | </p><p n="a_198 b_GJ_28,12­-­15" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 28,12­-­15</span>tathā ca śu­bhā­śu­bhā­nu­ṣṭhā­na­pu­ṇya­pā­pa­śva­bhra­sva­rgā­di pa­ra­lo­ka­ba­dha­ba­ndha­kā­ra­ṇa­mo­kṣa­mo­kṣa­kā­ra­ṇa­ba­ndha­mo­kṣa­pha­la­ba­ddha­mu­ktā­di­pa­ro­kṣa­ta­tkā­ra­ṇa­sva­rū­pa­pra­ti­pā­da­ko 'pi bau­ddhā­ga­me na pra­mā­ṇa­m­; dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddhā­ga­ma­sa­ma­ka­rtṛ­ka­sya ta­syā­tī­ndri­ye­ṣv a­ti­ta­rā­m a­prā­mā­ṇyā­pa­tte­r iti na bauddhānāṃ dha­rmā­nu­ṣṭhā­naṃ pra­ti­ṣṭhā­m iyarti | kiṃ ba­hu­nā­, bauddhair yad yad a­bhi­dhī­ya­te tad sarvam asad eva, ta­da­bhi­ma­ta­sa­rva­ta­ttva­sya śū­nya­tvā­t | </p><p n="a_199 b_GJ_28,16­-­22" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 28,16­-­22</span>tathā hi vikalpo '­bhi­lā­pa­saṃ­ba­ndhā­rtha­gra­ha­ṇa­rū­paḥ parair iṣṭaḥ | sa ca nāsty eva | na hi tāvad vi­ṣa­ya­syā­bhi­lā­pe­na ta­dga­te­nai­va saṃ­ba­ndhaḥ­, tatra ta­da­bhā­vā­t | sma­ra­ṇo­pa­nī­te­na saṃ­ke­ta­kā­la­pra­ti­pa­nne­ne­ti cet; na; sma­ra­ṇa­sya ni­rvi­ka­lpa­ka­tve ta­dvi­ṣa­ya­sya sva­la­kṣa­ṇa­tve na kvacid u­pa­na­ya­nā­nu­pa­pa­tteḥ | vya­va­sā­ya­rū­pa­tve ca tenāpi sva­vi­ṣa­yo '­bhi­lā­pa­saṃ­ba­ndha eva smarttavyaḥ | ta­da­bhi­lā­po 'pi ta­thā­vi­dhā eva ta­tsma­ra­ṇe­ne­ty a­na­va­sthi­ti­pra­saṃ­gā­t | sma­ra­ṇa­sya ta­da­na­bhi­saṃ­ba­ndha­va­stu­ve­di­tve 'pi vya­va­sā­ya­sva­bhā­va­tve pra­tya­kṣa­syā­pi tat kiṃ na syāt, "­svā­bhi­dhā­na­vi­śe­ṣā­pe­kṣa­yā evārthā niścair vya­va­sī­ya­nte­" ity e­kā­nta­tyā­gā­t | nāmnaḥ sva­la­kṣa­ṇa­syā­pi svā­bhi­dhā­na­vi­śe­ṣā­na­pe­kṣa­syai­va vya­va­sā­ya­va­ca­nā­t | </p><p n="a_200 b_GJ_28,23­-­27" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 28,23­-­27</span>evam a­na­va­sthā­di­do­ṣo­pa­ni­pā­tā­n nā­ma­sma­ra­ṇo­bhā­ve­na kvacid vikalpā na siddhyet | sma­ra­ṇo­pa­nī­ta­nā­ma­saṃ­ba­ddhā­rtha­gra­ha­ṇa­syai­va vi­ka­lpa­tvā­t | vi­ka­lpā­bhā­ve­na na kvacit pra­tya­kṣa­m | a­kṛ­ta­vi­ka­lpe­na pra­tya­kṣe­ṇa bahir antar vā gṛ­hī­ta­syā­py a­gṛ­hī­ta­ka­lpa­tvā­t kṣa­ṇa­kṣa­yā­di­saṃ­ve­da­na­va­t | pra­tya­kṣā­bhā­ve na kvacid a­nu­mā­na­m pra­tya­kṣa­pū­rva­ka­tvā­t tasyeti sa­ka­la­pra­mā­ṇā­bhā­vaḥ | ta­da­bhā­ve sa­ka­la­pra­me­yā­bhā­vaḥ­, pra­mā­ṇā­pā­ye pra­me­ya­vya­va­sthā­nu­pa­pa­tte­r iti sau­ga­tā­bhi­ma­taṃ sarvaṃ tattvaṃ śūnyam eva syāt | </p><p n="a_201 b_GJ_29,1-2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 29,1-2</span>tathā ca saugato he­yo­pā­de­yo­pā­ya­ra­hi­to 'yam ahrīkaḥ kevalaṃ vi­kro­śa­tī­ti u­pe­kṣā­rha eveti kṛ­ta­ma­ti­vi­sta­re­ṇa­, dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­tvā­t ta­nma­ta­syā­sa­tya­tva­si­ddheḥ | </p><lg n="a_202"><l>dṛ­ṣṭe­ṣṭe­ṣu dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ro­dhā­t su­ga­to­di­taḥ | </l><l>pa­ro­kṣe­ṣu ta­de­ka­tvā­d āgamo na pra­mā­ṇa­tā­m || </l><l>vi­ka­lpā­bhā­va­taḥ sa­rva­hā­ne­r bau­ddha­va­co '­khi­la­m | </l><l>bhavet pra­lā­pa­mā­tra­tvā­n nā­va­dhe­yaṃ vi­pa­ści­tā­m || </l><l>dṛ­ṣṭe­ṣṭā­bhyāṃ vi­ru­ddha­tvā­n na satyaṃ śā­kya­śā­sa­na­m | </l><l>na ca tena pra­ti­kṣe­paḥ syā­dvā­da­sye­ti ni­ści­ta­m || </l></lg></div><trailer resp="GJ" n="a_203">iti bau­ddha­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</trailer></div><div n="7"><head resp="GJ" n="a_204">S­āṃ­khya­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><p corresp="SŚP/GJ/1547853058" n="a_205 b_GJ_30,3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 30,3</span>tathā sāṃ­khya­śā­sa­na­m api dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | evaṃ hi tāvad ākhyānti sāṃkhyāḥ — </p><div n="7.1"><head resp="GJ" n="a_206">P­ū­rva­pa­kṣa</head><p corresp="SŚP/GJ/1547853123" n="a_207 b_GJ_30,3-8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 30,3-8</span>sarvam idaṃ jagat pradhānaṃ a­ya­m­; pradhānaṃ ca sa­ttva­ra­ja­sta­ma­sāṃ sā­myā­va­sthā­sva­rū­pa­m | tathā ca tadgranthāḥ | </p><lg corresp="SŚP/GJ/1547853272" n="a_208"><l>sattvaṃ laghu pra­kā­śa­ka­m iṣṭam a­va­ṣṭa­mbha­kaṃ calaṃ ca rajaḥ | </l><l>gu­ru­va­ra­ṇa­ka­m eva tamaḥ sā­myā­va­sthā bhavet prakṛtiḥ || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­āṃ­khya­kā­ri­kā 13 </seg> </ab><p corresp="SŚP/GJ/1547853363" n="a_209 b_GJ_30,9­-­15" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 30,9­-­15</span>tatra yad iṣṭaṃ pra­kā­śa­kaṃ laghu tat sattvam ity ucyate | sa­ttvo­da­yā­t praśastā eva pa­ri­ṇā­mā jāyante | yac ca calam a­va­ṣṭa­mbha­kaṃ dārakaṃ grāhakaṃ vā tad raja ity ucyate | rajasa u­da­yā­d rā­ga­pa­ri­ṇā­mā eva jāyante | yad guru ā­va­ra­ṇa­ka­m a­jñā­na­he­tu­bhū­taṃ tat tama iti ni­rū­pya­te | tamasa u­da­yā­t dveṣād a­jñā­na­pa­ri­ṇā­mā eva jāyante | sa­ttva­ra­ja­sta­ma­sāṃ sā­myā­va­sthā prakṛtiḥ | pra­kṛ­te­r mahāṃs tato '­haṃ­kā­ra­s tasmād gaṇaś ca ṣo­ḍa­śa­kaḥ | tasmād api ṣo­ḍa­śa­kā­t pañcabhyaḥ pa­ñca­bhū­tā­ni || <ref type="note-up">1</ref></p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­āṃ­khya­kā­ri­kā 22 </seg> </ab><p corresp="SŚP/GJ/1547853595" n="a_210 b_GJ_30,16­-­21" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 30,16­-­21</span>ja­ga­du­tpā­di­kā pra­kṛ­tiḥ­, "­pra­dhā­naṃ ba­hu­dhā­na­ka­m­" iti pra­kṛ­te­r a­bhi­dhā­nā­ni | tataḥ pra­kṛ­te­r mahān u­tpa­dya­te | ā­sa­rga­pra­la­ya­sthā­yi­nī buddhir mahān | tato mahataḥ sa­kā­śā­d a­haṃ­kā­ra u­tpa­dya­te | "ahaṃ jñātā, ahaṃ sukhī, ahaṃ duḥkhī" ityādi pra­tya­ya­vi­ṣa­yaḥ | tato '­haṃ­kā­rā­d ga­ndha­ra­sa­rū­pa­spa­rśa­śa­bdāḥ­, pa­ñca­ta­nmā­trāḥ­, spa­rśa­na­ra­sa­na­ghrā­ṇa­ca­kṣu­śro­trā­ni pa­ñca­bu­ddhī­ndri­yā­ni­, vā­kpā­ṇi­pā­da­pā­yū­pa­sthā­ni pa­ñca­ka­rme­ndri­yā­ni­, manaś ceti ṣo­ḍa­śa­ga­ṇāḥ sa­mu­tpa­dya­nte | teṣu ṣo­ḍa­śa­ga­ṇe­ṣu pa­ñca­ta­nmā­tre­bhyaḥ pa­ñca­bhū­tā­ni sa­mu­tpa­dya­nte | </p><p corresp="SŚP/GJ/1547853817" n="a_211 b_GJ_30,22­-­25" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 30,22­-­25</span>tad yathā — ga­ndha­rū­pa­ra­sa­spa­rśe­bhyaḥ pṛ­thi­vī­, ra­sa­rū­pa­spa­rśe­bhyo ja­la­m­, rū­pa­spa­rśā­bhyāṃ tejaḥ, sparśād vāyuḥ, śabdād ākāśaḥ sa­mu­tpa­dya­te iti sṛ­ṣṭi­kra­maḥ | etāni ca­tu­rviṃ­śa­ti­ta­ttvā­ni | pa­ñca­viṃ­śa­tko jīvaḥ | ṣa­ḍviṃ­śa­ti­kaḥ parama iti ni­rī­śva­ra­sāṃ­khyāḥ | ṣa­ḍviṃ­śa­ko ma­he­śva­raḥ­, sa­pta­viṃ­śa­tiḥ parama iti se­śva­ra­sāṃ­khyāḥ | teṣu tattveṣu — </p><lg corresp="SŚP/GJ/1547853956" n="a_212"><l>mū­la­pra­kṛ­ti­r a­vi­kṛ­ti­r ma­hā­dā­dyāḥ pra­kṛ­ti­vi­kṛ­ta­yaḥ sapta | </l><l>ṣo­ḍa­śa­ka­ś ca vikāro na pra­kṛ­ti­r na vikṛtiḥ puruṣaḥ || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­āṃ­khya­kā­ri­kā 3 </seg> </ab><p corresp="SŚP/GJ/1547854027" n="a_213 b_GJ_31,1-5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 31,1-5</span>ity evaṃ pra­kṛ­ti­pu­ru­ṣa­yo­r bhe­da­vi­jñā­nā­t pra­kṛ­ti­ni­vṛ­ttau pu­ru­ṣa­sya su­ṣu­pta­pu­ru­ṣa­va­d a­vya­kta­cai­ta­nyo­pa­yo­ge­na sva­rū­pa­mā­trā­va­sthā­la­kṣa­ṇo mokṣaḥ | tasya copāyaḥ pa­ñca­viṃ­śa­ti­ta­ttva­pa­ri­jñā­na­m eva | </p><lg corresp="SŚP/GJ/1547854100" n="a_214"><l>pa­ñca­viṃ­śa­ti­ta­ttva­jño yatra ku­trā­śra­me sthitaḥ | </l><l>jaṭī muṇḍī śikhī keśī mucyate nātra saṃśayaḥ || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_215" rend="justify">iti va­ca­nā­t | </p></div><div n="7.2"><head resp="GJ" n="a_216">U­tta­ra­pa­kṣa</head><p corresp="SŚP/GJ/1547854164" n="a_217 b_GJ_31,7­-­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 31,7­-­11</span>tad etat ka­pi­la­ma­taṃ dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | tathā hi — tāvat pu­ru­ṣa­vya­ti­ri­kta­sa­rvā­rthāḥ pra­dhā­na­ma­yāḥ kā­pi­lai­r iṣṭāḥ | tac ca pradhānaṃ sarvadā vartate ni­tya­tvā­t­, sarvatra ca vartate tasya vyā­pa­ka­tve­nā­bhyu­pa­ga­mā­t­, sarvatra ca saṃ­pū­rṇa­ta­yā vartate tasya sa­rva­thā­ni­ra­va­ya­va­tve­ne­ṣṭa­tvā­t | tathā ca "sarvaṃ sarvatra va­rta­te­" ity ā­yā­ta­m | "­sa­rva­ma­yaṃ pradhānaṃ sarvatra sā­ka­lye­na va­rta­te­" ity a­bhyu­pa­ga­me "sarvaṃ sarvatra va­rta­te­" ity a­syā­va­śya­m a­bhyu­pa­ga­nta­vya­tvā­t­. </p><p corresp="SŚP/GJ/1547854379" n="a_218 b_GJ_31,12­-­14" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 31,12­-­14</span>nanv i­ṣṭā­pā­da­na­m idam sarvaṃ sarvatra cāsta iti kā­pi­lai­r u­ru­rī­ka­ra­ṇā­d iti cet; tad idaṃ hi spaṣṭaṃ dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m­; pra­tya­kṣe­na pra­ti­ni­ya­ta­de­śa­kā­la­syai­vā­rtha­sya da­rśa­nā­t | na hi pra­tya­kṣe­na sarvaṃ sarvatra dṛśyate | a­ṅgu­lya­gre ha­sti­yū­tha­śa­tā­de­r api da­rśa­na­pra­saṃ­gā­t | </p><p corresp="SŚP/GJ/1547855056" n="a_219 b_GJ_31,15­-­21" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 31,15­-­21</span>nanu naiṣa doṣaḥ sarvasya sarvatra sadbhāva 'pi yatra ya­syā­vi­rbhā­vaḥ sa eva tatra dṛśyate na punar anyas ti­ro­hi­taḥ­, ity arthānāṃ da­rśa­na­yo­gyā­yo­gya­tva­vya­va­sthi­te­r iti cet; ko 'yam ā­vi­rbhā­vo nāma — prāg a­nu­pa­la­bdha­sya vya­ñja­ka­vyā­pā­rā­d u­pa­la­mbha iti cet; sa ca nityo vā 'nityo vā; yady a­ni­tyaḥ­, tadā sa prāg asan kāraṇaiḥ kri­ye­ta­, anyathā ni­tya­tva­pra­saṃ­gā­t­, tathā ca gha­ṭā­di­r api tadvat prāg asan kāraṇaiḥ kri­ya­tā­m­, na caivaṃ, sa­tkā­rya­vā­da­vi­ro­dhā­t | ā­vi­rbhā­vaḥ prāg asan kāraṇaiḥ kriyeta na punar gha­ṭā­di­r iti sva­ru­ci­va­ca­na­mā­traṃ ni­ru­pa­pa­tti­ka­tvā­t | yadi nityaḥ, tadā tad eva sarvatra sarvasya darśanaṃ syāt, ā­vi­rbhā­va­sya sadā sattvāt | </p><p corresp="SŚP/GJ/1547855636" n="a_220 b_GJ_31,22­-­23" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 31,22­-­23</span>a­thā­vi­rbhā­va­sya prāk ti­ro­hi­ta­sya sata eva kā­ra­ṇai­r ā­vi­rbhā­vā­nta­ra­m i­ṣya­te­, tarhi tasyāpy anyat tasyāpy anyad ā­vi­rbhā­va­na­m ity a­na­va­sthā­nā­n na ka­dā­ci­t gha­ṭā­de­r ā­vi­rbhā­vaḥ syāt | </p><p corresp="SŚP/GJ/1547887919" n="a_221 b_GJ_31,24­-­26" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 31,24­-­26</span>a­thā­vi­rbhā­va­syo­pa­la­mbha­rū­pa­sya ta­drū­pā­vi­rbhā­vā­nta­rā­na­pe­kṣa­tvā­t pra­kā­śa­sya pra­kā­śā­nta­rā­na­pe­kṣa­tva­va­n nā­na­va­sthti ma­ta­m­; tarhi tasya kā­ra­ṇa­sya kā­ra­ṇā­d ā­tma­lā­bho '­bhyu­pa­ga­nta­vyaḥ­, u­tpa­ttya­bhi­vya­kti­bhyāṃ pra­kā­rā­nta­rā­bha­vā­t tatra co­kta­do­ṣa iti nā­vi­rbhā­vaḥ siddhyet | </p><p corresp="SŚP/GJ/1547888201" n="a_222 b_GJ_31,27­-­29" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 31,27­-­29</span>yat tena ti­ro­bhā­ve 'pi pra­tyā­di­ṣṭa­prā­yaḥ tasya ni­tyā­ni­tya­pa­kṣa­yo­r u­kta­do­ṣā­nu­ṣa­ṅgā­t | ā­vi­rbhā­va­sya ni­ra­sta­tve­na tṛ­tī­ya­pa­kṣe­na cā­sa­mbha­vā­t | evam ā­vi­rbhā­va­ti­ro­bhā­va­yo­r asiddhau ta­dva­śā­t kvacit ka­sya­ci­t pra­tī­te­r a­nu­pa­pa­tteḥ sarvam sarvatra dṛ­śya­tā­m | na cai­va­m­; iti pra­tya­kṣa­vi­ro­dha­s ta­da­va­stha eva | </p><p corresp="SŚP/GJ/1547888569" n="a_223 b_GJ_32,1­-­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 32,1­-­13</span>tathā saty u­pa­la­bdhi­yo­gya­tve saty a­nu­pa­la­bdheḥ nāsti pra­dhā­na­m | ta­da­bhā­ve ta­nni­mi­tta­kā ma­ha­dā­da­yo 'pi na si­ddhe­yu­r iti sa­rvā­bhā­vaḥ | tathāpi vai­yyā­tyā­t ma­ha­dā­di­sṛ­ṣṭi­pra­kri­yo­cya­te tadāyaṃ praṣṭavyaḥ — kim idaṃ ma­ha­dā­di­kaṃ pra­dhā­na­sya kāryaṃ vā pa­ri­ṇā­mo vti, pra­tha­ma­mpa­kṣe na tāvat satas tasya kā­rya­tva­m­; sarvathā sataḥ kā­ra­ṇa­vai­yya­rthā­t pu­ru­ṣa­va­t | yadi sat sarvathā kāryaṃ puṃvan no­tpa­ttu­m arhati | <ref type="note-up">1</ref> iti va­ca­nā­t | nāpy asataḥ | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: ā­pta­mī­- ślo- 39 </seg> </ab><lg corresp="SŚP/GJ/1547888857" n="a_224"><l>a­sa­da­ka­ra­ṇā­d u­pā­dā­na­gra­ha­ṇā­ṭ sa­rvā­saṃ­bha­vā­bhā­vā­t | </l><l>śaktasya śa­kya­ka­ra­ṇā­t kā­ra­ṇa­bhā­vā­c ca sa­tkā­rya­m || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­āṃ­khya­kā­ri­kā 9 </seg> </ab><p corresp="SŚP/GJ/1547888967" n="a_225" rend="justify">iti sva­si­ddhā­nta­vi­ro­dhā­t | sa­rva­thā­py asataḥ u­tpa­tti­vi­ro­dhā­c ca | yady asat sarvathā kārya tan mā jani kha­pu­ṣpa­ka­va­t | <ref type="note-up">1</ref> iti va­ca­nā­t | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: A­̄­pta­mī­māṃ­sā 42 </seg> </ab><p corresp="SŚP/GJ/1547889242" n="a_226 b_GJ_32,14­-­16" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 32,14­-­16</span>dvi­tī­ya­pa­kṣe pa­ri­ṇā­mi­no ba­hu­dhā­na­ka­sya pa­ri­ṇā­mā ma­ha­dā­da­yo 'tyantaṃ bhinnā vā syuḥ abhinnā vā, tatra pa­ri­ṇā­mā­nā­m ta­da­bhi­nnā­nāṃ kramaśo vṛttir mā bhūt pa­ri­ṇā­mi­no '­kra­ma­tvā­t | tato bhinnānāṃ vya­pa­de­śo na syāt saṃ­ba­ndhā­si­ddhe­r a­nu­pa­kā­ra­ka­tvā­t | </p><p n="a_227 b_GJ_32,17­-­23" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 32,17­-­23</span>na tāvat pradhānaṃ pa­ri­ṇā­mā­nā­m u­pa­kā­ra­ka­m­; ta­tkṛ­to­pa­kā­rā­nta­ra­sya kāryatve sa­da­sa­tpa­kṣo­kta­do­ṣā­nu­ṣaṃ­gā­t | pa­ri­ṇā­ma­tve­ta­rā­bhi­nnā­nāṃ kra­mo­tpa­tti­r mā bhūt | bhinnānāṃ vya­pa­de­śo na syāt sa­mba­ndhā­si­ddhe­r a­nu­pa­kā­rā­t | u­pa­kā­rā­nta­ra­ka­lpa­nā­yā­m a­na­va­sthā­pra­saṃ­gā­t | pa­ri­ṇā­maiḥ pra­dhā­na­syo­pa­kā­re yāvanto hi pa­ri­ṇā­mā­s tā­va­nta­s ta­syo­pa­kā­rā­s ta­tkṛ­tā­s tato yadi bhinnāḥ, tadā tasyeti vya­pa­de­śo 'pi mā bhūt saṃ­ba­ndhā­si­ddhe­r a­nu­pa­kā­ra­ka­tvā­t | ta­dva­ta­s tair u­pa­kā­rā­nta­re 'pi sa eva pa­rya­nu­yo­gaḥ ity a­na­va­sthā | tatas te yady a­bhi­nnā­s tadā tāvad dhā pradhānaṃ bhidyeta | te vā pra­dhā­nai­ka­rū­pa­tāṃ pra­ti­pa­de­ra­nn iti pra­dhā­na­syo­pa­kā­rā­ṇāṃ cā­va­sthā­nā­sa­mbha­vaḥ | </p><p corresp="SŚP/GJ/1548016790" n="a_228 b_GJ_32,24­-­26" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 32,24­-­26</span>atha na bhinno nāpy abhinnaḥ pa­ri­ṇā­maḥ kevalaṃ ma­ha­dā­di­rū­pe­na pradhānaṃ pa­ri­ṇa­ma­te da­ṇḍa­ku­ṇḍa­lā­dyā­kā­raiḥ sa­rpa­va­d iti cet; tad etat sve­ṣṭa­ni­tyai­kā­nta­bā­dha­ka­m­; pū­rvo­tta­rā­kā­ra­pa­ri­hā­rā­vā­pti­sthi­ti­la­kṣa­ṇa­pa­ri­ṇā­mā­bhyu­pa­ga­me ni­tyā­ni­tyā­tma­ka­tva­syā­va­ṣya­m bhāvāt | </p><p corresp="SŚP/GJ/1548016990" n="a_229 b_GJ_32,27­-­33­,2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 32,27­-­33­,2</span>tad evam a­ne­ka­bā­dha­ko­pa­ni­pā­tā­t pra­dhā­nā­di­ca­tu­rviṃ­śa­ti­ta­ttvā­ni na vya­va­ti­ṣṭha­nte | ta­da­vya­va­sthi­tau bho­gyā­bhā­ve puṃso bho­ktṛ­tvā­bhā­vā­d abhāvaḥ syāt tasya ta­lla­kṣa­ṇa­tvā­t | tataḥ pra­kṛ­ti­pu­ru­ṣa­ta­ttva­yo­r a­va­sthā­nā­bhā­vā­t sāṃ­khyā­bhi­ma­taṃ sarvaṃ tattvaṃ punar api śūnyaṃ jāyata iti tat kathaṃ pra­tya­kṣa­si­ddhaṃ syāt; syāt; u­rvī­pa­rva­ta­ta­rvā­di­pa­dā­rthā­nāṃ bra­hma­ma­ya­va­t pra­dhā­na­ma­ya­tva­syā­pi pra­tya­kṣe­ṇā­nu­pa­la­kṣa­ṇā­t siddham sāṃ­khya­śā­sa­naṃ dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | </p><p corresp="SŚP/GJ/1548017384" n="a_230 b_GJ_33,3-6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 33,3-6</span>tathā ta­di­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ ca | kā­pi­lā­bhi­ma­ta­sya kū­ṭa­stha­ni­tya­pu­ru­ṣa­sya ka­thaṃ­ci­t ta­da­ni­tya­tva­sā­dha­kā­nu­mā­ne­na vi­ru­ddha­tvā­t | tac cedam — vi­vā­dā­pa­nnaḥ puruṣaḥ syā­da­ni­tyaḥ­; a­ni­tya­bho­gā­bhi­nna­tvā­t | yad itthaṃ tad itthaṃ dṛ­ṣṭa­m­; yathā bho­ga­sva­rū­paṃ iti | nāsiddhaṃ bho­ga­syā­ni­tya­tva­m­, "­a­ni­tya bhogaḥ u­tpa­tti­ma­ttvā­t­, jñā­na­va­t­" ity a­nu­mā­nā­t tatsiddheḥ | </p><p n="a_231 b_GJ_33,7­-­12" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 33,7­-­12</span>katham u­tpa­tti­mā­n bhoga iti cet; pa­rā­pe­kṣa­tvā­t tadvad eva pa­rā­pe­kṣo 'sau bu­ddhya­dhya­va­sā­yā­pe­kṣa­tvā­t | bu­ddhya­va­si­ta­m artham pu­ru­ṣa­ś ce­ta­ya­te <ref type="note-up">1</ref> iti va­ca­nā­t | bhogasya bu­ddhya­dhya­va­sā­yā­na­pe­kṣa­tve puṃsaḥ sarvatra sarvadā sa­rva­bho­ga­pra­saṃ­gā­t | bho­gya­saṃ­ni­dhi­sa­vya­pe­kṣa­ta­yā kā­dā­ci­tka­tvā­c cānityaḥ siddho bhogaḥ | tasya ca pu­ru­ṣā­d bhede tena tasya ga­ga­nā­de­r iva pu­ru­ṣā­nta­ra­sye­va vā bho­ktṛ­tvā­nu­pa­pa­tteḥ | tato bho­ga­syā­bhe­de ta­drū­pa­ta­yā pu­ru­ṣa­sya ka­thaṃ­ci­d a­ni­tya­tvaṃ si­ddhya­tī­ti samyag idaṃ sā­dha­na­m ā­tmā­ni­tya­tvaṃ sā­dha­ya­ti | tataḥ sūktam — sāṃ­khya­ma­ta­m i­ṣṭa­vi­ru­ddha­m iti | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p corresp="SŚP/GJ/1547748091" n="a_232 b_GJ_33,13­-­25" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 33,13­-­25</span>tathā ca­tu­rvi­dha­va­rṇā­śra­ma­ta­tta­dvi­dhe­ya­vi­vi­dhā­cā­ra­pu­ṇya­pa­pa­pa­ra­lo­ka­ba­ndha­mo­kṣa­ta­tkā­ra­ṇa­ta­tpha­la­ba­ddha­mu­ktā­di­sva­rū­pa­pra­ti­pā­da­kaḥ sāṃ­khyā­ga­mo na pramāṇaṃ dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddhā­ga­mā­bhi­nna­sya tasya pa­ro­kṣa­ta­tka­ra­ṇe­ṣu prā­mā­ṇya­saṃ­bhā­va­nā­nu­pa­pa­tte­r iti na teṣāṃ dha­rmā­nu­ṣṭhā­naṃ pra­ti­ṣṭhā­m iyarti | kim atra ba­hu­no­kte­na yat kiṃcit se­śva­ra­ni­rī­śva­ra­sāṃ­khyai­r a­saṃ­khyā­va­dbhi­r ā­khyā­ya­te tatsarvaṃ mṛ­ṣai­va­, ta­da­bhi­ma­ta­sa­ka­la­ta­ttvā­nā­m ā­vi­rbhā­vā­dya­pā­ka­ra­ṇa­dvā­re­ṇa śū­nya­tva­syā­pā­di­ta­tvā­d ity alaṃ pra­saṃ­ge­na­, dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­tvā­t sāṃ­khya­śā­sa­na­syā­sa­tya­tva­si­ddheḥ | </p><lg corresp="SŚP/GJ/1548017684" n="a_233"><l>dṛ­ṣṭe­ṣṭe­ṣu dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ro­dhā­t sāṃ­khya­saṃ­ma­taḥ | </l><l>pa­ro­kṣe­ṣu ta­de­ka­tvā­dā­ga­mo na pra­mā­ṇa­tā­m || </l><l>ā­vi­rbhā­va­cyu­tau sa­rva­cyu­teḥ sāṃ­khya­va­co '­khi­la­m | </l><l>bhavet pra­lā­pa­mā­tra­tvā­t nā­va­dhe­yaṃ vi­pa­śi­ca­tā­m || </l><l>na sāṃ­khya­śā­sa­naṃ satyaṃ dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭe­ṣṭa­bā­dha­taḥ | </l><l>na ca tena pra­ti­kṣe­paḥ syā­dvā­da­sye­ti ni­ści­ta­m || </l></lg></div></div><div n="8"><head resp="GJ" n="a_234">V­ai­śe­ṣi­ka­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><div resp="HT"><p n="a_235 b_H­T­'­12_2.1" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2.1</span>atha vai­śe­ṣi­ka­ma­ta­m api dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­m­. tāvad idaṃ hi teṣām ā­kū­ta­m­: </p><div n="8.1"><p n="a_236 b_H­T­'­12_2.2" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2.2</span>bu­ddhi­su­kha­duḥ­khe­cchā­dve­ṣa­pra­ya­tna­dha­rmā­dha­rma­saṃ­skā­rā­ṇāṃ na­vā­nā­m ā­tma­vi­śe­ṣa­gu­ṇā­nā­m a­tya­nto­cchi­ttā­v ātmanaḥ svātmany a­va­sthā­naṃ mokṣo '­nya­thā­tma­no '­tya­nta­vi­śu­ddhya­bhā­vā­d iti. </p><p n="a_237 b_H­T­'­12_2.3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2.3</span>dra­vya­gu­ṇa­ka­rma­sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­sa­ma­vā­yā­nāṃ pa­dā­rthā­nāṃ sā­dha­rmya­vai­dha­rmya­ta­ttva­jñā­naṃ niḥ­śre­ya­sa­he­tuḥ śai­va­pā­śu­pa­tā­di­dī­kṣā­gra­ha­ṇa­ja­ṭā­dhā­ra­ṇa­tri­kā­la­bha­smo­ddhū­la­nā­di­ta­po­'­nu­ṣṭhā­na­vi­śe­ṣa­ś ca. </p><p n="a_238 b_H­T­'­12_2.4" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2.4</span>tatra dravyāṇi pṛ­thi­vya­pte­jo­vā­yvā­kā­śa­kā­la­di­gā­tma­ma­nāṃ­si sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­saṃ­jño­ktā­ni navaiva ta­dvya­ti­re­ke­ṇa saṃ­jñā­nta­rā­na­bhi­dhā­nā­t­. guṇā rū­pa­ra­sa­ga­ndha­spa­rśa­sa­ṅkhyā­pa­ri­mā­ṇa­pṛ­tha­ktva­saṃ­yo­ga­vi­bhā­ga­pa­ra­tvā­pa­ra­tva­bu­ddhi­su­kha­duḥ­khe­cchā­dve­ṣa­pra­ya­tnā­ś ca kaṇṭhoktāḥ sa­pta­da­śa ca­śa­bda­sa­mu­cci­tā­ś ca gu­ru­tva­dra­va­tva­sne­ha­saṃ­skā­rā­dṛ­ṣṭa­śa­bdāḥ sa­ptai­ve­ty evaṃ ca­tu­rviṃ­śa­ti­gu­ṇāḥ­. u­tkṣe­pa­ṇā­pa­kṣe­pa­ṇā­ku­ñca­na­pra­sā­ra­ṇa­ga­ma­nā­nī­ti pañcaiva ka­rmā­ṇi­. ga­ma­na­gra­ha­ṇā­d bhra­ma­ṇa­re­ca­na­spa­nda­no­rdhva­jva­la­na­ti­rya­kpa­ta­na­na­ma­no­nna­ma­nā­da­yo ga­ma­na­vi­śe­ṣā na jā­tya­nta­rā­ṇi­. sāmānyaṃ dvividhaṃ param aparaṃ cā­nu­vṛ­tti­pra­tya­ya­kā­ra­ṇa­m­. tatra paraṃ sattā ma­hā­vi­ṣa­ya­tvā­t­. sā cā­nu­vṛ­tte­r eva he­tu­tvā­t sā­mā­nya­m eva. dra­vya­tvā­dy a­pa­ra­m a­lpa­vi­ṣa­ya­tvā­t­. tac ca vyā­vṛ­tte­r api he­tu­tvā­t sāmānyaṃ sad vi­śe­ṣā­khyā­m api la­bha­te­. ni­tya­dra­vya­vṛ­tta­yo 'ntyā vi­śe­ṣāḥ­. te khalv a­tya­nta­vyā­vṛ­tti­bu­ddhi­he­tu­tvā­d viśeṣā eva. a­yu­ta­si­ddhā­nā­m ā­dhā­ryā­dhā­ra­bhū­tā­nāṃ yaḥ sambandha i­ha­pra­tya­ya­he­tuḥ sa sa­ma­vā­yaḥ­. evaṃ dharmair vinā dha­rmi­ṇā­m uddeśaḥ kṛtaḥ. ṣaṇṇām api pa­dā­rthā­nāṃ sā­dha­rmya­m a­sti­tva­m a­bhi­dhe­ya­tvaṃ jñe­ya­tva­m­. ā­śri­ta­tvaṃ cānyatra ni­tya­dra­vye­bhyaḥ­. dra­vyā­dī­nāṃ pa­ñcā­nā­m api sa­ma­vā­yi­tva­m a­ne­ka­tvaṃ ca. gu­ṇā­dī­nāṃ pa­ñcā­nā­m api ni­rgu­ṇa­tva­ni­ṣkri­ya­tve­. </p><p n="a_239 b_H­T­'­12_2.5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2.5</span>ityādy a­ne­ka­vi­dhaṃ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ ceti ta­ttva­jñā­naṃ mo­kṣa­he­tuḥ­. </p><p n="a_240 b_H­T­'­12_2.6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2.6</span>ta­dya­thā­: duḥ­kha­ja­nma­pra­vṛ­tti­do­ṣa­mi­thyā­jñā­nā­nā­m u­tta­ro­tta­rā­pā­ye ta­da­na­nta­rā­bhā­vā­d a­pa­va­rgaḥ­. tatra ta­ttva­jñā­nā­n mi­thyā­jñā­naṃ ni­va­rta­te­. mi­thyā­jñā­na­ni­vṛ­ttau ta­jja­nya­rā­ga­dve­ṣa­ni­vṛ­ttiḥ­. ta­ddo­ṣa­ni­vṛ­ttau ta­jja­nya­kā­ya­vā­ṅma­no­vyā­pā­ra­rū­pa­pra­vṛ­tti­ni­vṛ­ttiḥ­. ta­tpra­vṛ­tti­ni­vṛ­ttau ta­jja­nya­pu­ṇya­pā­pa­ba­ndha­la­kṣa­ṇa­ja­nma­ni­vṛ­tti­r ity ā­gā­mi­ka­rma­ba­ndha­ni­vṛ­tti­s ta­ttva­jñā­nā­d eva bha­va­ti­. </p><p n="a_241 b_HT_2.7" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">HT 2.7</span>prā­gu­pā­rji­tā­śe­ṣa­ka­rma­pa­ri­kṣa­ya­s tu bhogād eva nā­nya­thā­. tathā co­kta­m­: nābhuktaṃ kṣīyate karma ka­lpa­ko­ṭi­śa­tai­r api | a­va­śya­m a­nu­bho­kta­vyaṃ kṛtaṃ karma śu­bhā­śu­bha­m || iti. </p><p n="a_242 b_H­T­'­12_2.8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2.8</span>ta­trā­pi­: kurvann ā­tma­sva­rū­pa­jño bhogāt ka­rma­pa­ri­kṣa­ya­m | yu­ga­ko­ṭi­sa­ha­srā­ṇi kṛtvā tena vi­mu­cya­te || ity ekaḥ pakṣaḥ. </p><p n="a_243 b_H­T­'­12_2.9" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2.9</span>ātmano vai śa­rī­rā­ṇi bahūni ma­nu­je­śva­raḥ | prāpya yo­ga­ba­laṃ kuryāt taiś ca sarvāṃ mahīṃ varet || bhuñjīta vi­ṣa­yā­n kaiścit kaiścid ugraṃ tapaś caret | saṃ­ha­re­c ca punas tāni sūryas te­jo­ga­ṇā­n iva || ity e­ka­smi­nn eva bhave bahubhiḥ śarīraiḥ prā­gu­pa­rji­tā­śe­ṣa­pha­la­bho­ga ity aparaḥ pakṣaḥ. </p><p n="a_244 b_H­T­'­12_2­.­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­10</span>tataś ca bhogāt prā­gu­pā­rji­tā­śe­ṣa­ka­rma­pa­ri­kṣa­ya e­ka­viṃ­śa­ti­bhe­da­bhi­nna­duḥ­kha­ni­vṛ­tti­r iti. tāni duḥkhāni kānīti cet? saṃsargaḥ su­kha­duḥ­khe ca ta­thā­rthe­ndri­ya­bu­ddha­yaḥ | pratyekaṃ ṣa­ḍvi­dhā­ś ceti duḥ­kha­sa­ṅkhyai­ka­viṃ­śa­tiḥ || iti. </p><p n="a_245 b_H­T­'­12_2­.­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­11</span>sa­ka­la­pu­ṇya­pā­pa­pa­ri­kṣa­yā­t ta­tpū­rva­ka­bu­ddhi­su­kha­duḥ­khe­cchā­dve­ṣa­pra­ya­tna­saṃ­skā­rā­ṇā­m api pa­ri­kṣa­ya ātmanaḥ kaivalyaṃ mokṣa iti. </p></div></div><div n="8.2"><div n="8.2.1" resp="HT"><p n="a_246 b_H­T­'­12_2­.­12" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­12</span>tad etad au­lū­kya­śā­sa­naṃ tāvad dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ ta­da­bhi­ma­ta­sya a­va­ya­vā­va­ya­vi­no­r gu­ṇa­gu­ṇi­noḥ kri­yā­kri­yā­va­to­r jā­ti­vya­ktyo­r bhe­dai­kā­nta­sya ta­da­bhe­da­grā­hi­ṇā pra­tya­kṣe­ṇa vi­ru­ddha­tvā­t­. </p><p n="a_247 b_H­T­'­12_2­.­13" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­13</span>na hy a­va­ya­vyā­di­r a­va­ya­vā­di­bhyaḥ sa­rva­thā­bhi­nna eva pratyakṣe pra­ti­bhā­sa­te 'pi tu ka­tha­ñci­da­bhi­nna eva ta­ntu­bhya­s ta­dā­tā­na­vi­tā­nā­va­sthā­vi­śe­ṣa­rū­pa­sya paṭasya ka­rpa­ṭyā­de­ś ci­tra­jñā­ne nī­lā­di­ni­rbhā­sa­va­t ta­trai­ka­lo­lī­bhā­va­m u­pa­ga­tā­nāṃ rū­pā­dī­nāṃ gacchataḥ pu­ru­ṣā­d bā­lyā­di­va­t sthi­tyā­di­va­d vā ta­da­va­sthā­vi­śe­ṣa­bhū­ta­kri­yā­yāḥ sā­mā­nya­va­to 'rthād vai­sā­dṛ­śya­va­t ta­ddha­rma­bhū­ta­sā­dṛ­śya­la­kṣa­ṇa­sā­mā­nya­syā­na­rthā­nta­ra­ta­yā sa­ka­la­lo­ka­sā­kṣi­ka­m a­dhya­kṣe­ṇā­dhya­va­sā­yā­t­. </p><p n="a_248 b_H­T­'­12_2­.­14" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­14</span>nanu sa­ma­vā­yā­t tebhyo '­va­ya­vyā­di­r a­na­rthā­nta­ra­m iva pra­ti­bhā­sa­ta iti cen nā­va­ya­vyā­di­pra­tya­kṣa­sya sarvatra bhrā­nta­tva­pra­sa­ṅgā­t ti­mi­rā­śu­bhra­ma­ṇa­nau­yā­na­sa­ṅkṣo­bhā­dyā­hi­ta­vi­bhra­ma­sya dhā­va­dhvā­di­da­rśa­na­va­d <ref type="note-up">1</ref> a­sa­dā­kā­ra­vi­śi­ṣṭā­rtha­gra­ha­ṇā­t­. tathā ca a­vya­bhi­cā­ri­tvaṃ pra­tya­kṣa­la­kṣa­ṇa­m a­sa­mbha­vi syāt. </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note HT: ? </seg> </ab><p n="a_249 b_H­T­'­12_2­.­15" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­15</span>na caite '­va­ya­vā­da­ya ime '­va­ya­vyā­da­yaḥ sa­ma­vā­ya­ś ca teṣām ayam iti pra­tya­kṣa­bu­ddhau visrasā bhinnāḥ sakṛd api pra­tī­ya­nte pra­tya­kṣa­tāṃ ca svī­ka­rtu­m i­ccha­ntī­ti­. te 'mī a­mū­lya­dā­na­kra­yi­ṇaḥ pra­tya­kṣa­bu­ddhā­v ā­tmā­na­rpa­ṇe­na pra­tya­kṣa­tā­svī­ka­ra­ṇā­t­. </p><p n="a_250 b_H­T­'­12_2­.­16" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­16</span>na ca pa­ro­pa­va­rṇi­ta­sva­rū­paḥ sa­ma­vā­ya eva vya­va­ti­ṣṭha­te yato bhi­nnā­nā­m a­bhe­da­pra­ti­bhā­sa i­ṣya­te­. tathā hi: ni­tya­vyā­pa­kai­ka­rū­pa­ta­yā parair a­bhi­ma­taḥ sa sa­ma­vā­yaḥ sa­ma­vā­yyā­śri­to '­nā­śri­to vā. </p><p n="a_251 b_H­T­'­12_2­.­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­17</span>ya­dā­śri­ta­s tadā pa­ra­mā­rtha­ta u­pa­cā­rā­d vā. </p><p n="a_252 b_H­T­'­12_2­.­18" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­18</span>tatra na pa­ra­mā­rtha­taḥ sa­ma­vā­yaḥ sa­ma­vā­yyā­śri­ta­s tayoḥ sa­mba­ndhā­bhā­vā­t­. </p><p n="a_253 b_H­T­'­12_2­.­19" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­19</span>na hi tāvat tayoḥ sa­ma­vā­yaḥ sambandhaḥ sa­ma­vā­ya­syai­ka­tvā­t sa­ma­vā­ya­sya sa­ma­vā­yā­nta­re­ṇa vṛttau tasyāpi ta­da­nta­re­ṇai­va vṛttir ity a­na­va­stho­pa­ni­pā­tā­t­. </p><p n="a_254 b_H­T­'­12_2­.­20" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­20</span>nāpi saṃ­yo­ga­s tasya gu­ṇa­tve­na dra­vyā­śri­ta­tvā­d a­dra­vya­tvā­c ca sa­ma­vā­ya­sya­. </p><p n="a_255 b_H­T­'­12_2­.­21" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­21</span>nāpi vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vaḥ sa­mba­ndhā­nta­rā­bhi­sa­mba­ddhā­rthe­ṣv evāsya pra­vṛ­tti­pra­tī­te­r da­ṇḍa­pu­ru­ṣā­di­va­t­. anyathā sarvaṃ sarvasya vi­śe­ṣa­ṇaṃ viśeṣyaṃ ca syāt. na ca sa­ma­vā­ya­sa­ma­vā­yi­nāṃ sa­mba­ndhā­nta­rā­bhi­sa­mba­ddha­tvaṃ saṃ­yo­ga­sa­ma­vā­ya­yo­r a­na­bhyu­pa­ga­mā­d vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śe­ṣya­bhā­vā­nta­re­ṇa sa­mba­ddha­tve tasyāpi ta­da­nta­re­ṇa sa­mba­ddhe­ṣv eva pra­vṛ­tti­r ity a­na­va­sthā­nā­t­. </p><p n="a_256 b_H­T­'­12_2­.­22" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­22</span>nāpy adṛṣṭaṃ ṣo­ḍhā­sa­mba­ndha­vā­di­tva­vyā­ghā­tā­t­. yadi cā­dṛ­ṣṭe­na sa­ma­vā­yaḥ sa­mba­dhya­te tarhi gu­ṇa­gu­ṇyā­da­yo 'py ata eva sambaddhā bha­vi­ṣya­ntī­ty alaṃ sa­ma­vā­yā­di­ka­lpa­na­ye­ti­. </p><p n="a_257 b_H­T­'­12_2­.­23" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­23</span>na sa­mba­ndhā­nta­re­ṇa sa­ma­vā­ya­sya sambandhaḥ si­dhya­ti­. </p><p n="a_258 b_H­T­'­12_2­.­24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­24</span>nanu na sa­ma­vā­ya­sya sa­mba­ndhā­nta­re­ṇa sambandho '­smā­bhi­r iṣṭaḥ ye­nā­na­va­sthā­di­do­ṣāḥ syuḥ. api tu agner u­ṣṇa­tā­va­t svata evāsya sambandho yuktaḥ svata eva sa­mba­ndha­rū­pa­tvā­n na saṃ­yo­gā­dī­nāṃ ta­da­bhā­vā­t­. na hy ekasya svabhāvo '­nya­syā­pi­. anyathā svato 'gner u­ṣṇa­tva­da­rśa­nā­j ja­lā­dī­nā­m api tat syād iti cet. </p><p n="a_259 b_H­T­'­12_2­.­25" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­25</span>tad api pra­lā­pa­mā­traṃ yataḥ pra­tya­kṣa­pra­si­ddhe pa­dā­rtha­sva­bhā­ve sva­bhā­vai­r uttaraṃ vaktuṃ yuktaṃ pra­tya­kṣe­ṇa pratīte 'rthe yadi pa­rya­nu­yu­jya­te | sva­bhā­vai­r uttaraṃ vācyaṃ dṛṣṭe kā­nu­pa­pa­nna­tā || iti va­ca­nā­d anyathā ta­tho­tta­re­ṇa sarvasya sve­ṣṭa­si­ddhi­pra­sa­ṅgā­t­. </p><p n="a_260 b_H­T­'­12_2­.­26" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­26</span>na ca sa­ma­vā­ya­sya svataḥ sa­mba­ndha­tvaṃ saṃ­yo­gā­dī­nāṃ tu tasmād ity a­dhya­kṣa­pra­si­ddhaṃ ta­tsva­rū­pa­syā­dhya­kṣā­go­ca­ra­tva­pra­ti­pā­da­nā­d ata e­vā­tī­ndri­yaḥ sa­ttā­dī­nā­m iva pra­tya­kṣe­ṣu vṛ­ttya­bhā­vā­t svā­tma­ga­ta­saṃ­ve­da­nā­bhā­vā­c ca iti pra­śa­sta­pā­da­bhā­ṣye '­bhi­dhā­nā­t sa­ma­vā­yaḥ pa­dā­rthā­nta­re­ṇa sa­mba­dhya­mā­no na svataḥ sa­mba­dhya­te sa­mba­dhya­mā­na­tvā­d rū­pā­di­va­d ity a­nu­mā­na­vi­ro­dhā­c ca. </p><p n="a_261 b_H­T­'­12_2­.­27" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­27</span>yādi cā­gni­pra­dī­pa­śva­māṃ­sā­dī­nā­m u­ṣṇa­pra­kā­śā­śu­ci­tva­va­t sa­ma­vā­yaḥ sva­pa­ra­yoḥ sa­mba­ndha­he­tu­s tarhi ta­ddṛ­ṣṭā­ntā­va­ṣṭa­mbhe­nai­va jñānaṃ sva­pa­ra­yoḥ pra­kā­śa­he­tuḥ kiṃ na syāt? tathā ca jñānaṃ jñā­nā­nta­ra­ve­dyaṃ pra­me­ya­tvā­d iti vi­pla­va­te­. </p><p n="a_262 b_H­T­'­12_2­.­28" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­28</span>kiṃ ca ya­thā­rthā­nāṃ sa­dā­tma­ka­sya bhāvasya nānyaḥ sa­ttā­yo­go 'sty evaṃ dra­vyā­dī­nāṃ vṛ­ttyā­tma­ka­sya sa­ma­vā­ya­sya nānyā vṛttir asti, tasmāt svā­tma­vṛ­tti­r iti manvānaḥ pa­dā­rthā­nāṃ saṃ­ve­da­nā­tma­ka­sya jñānasya nānyataḥ saṃ­ve­da­na­m­, tasmāt svataḥ saṃ­ve­da­na­m iti kiṃ na manyed bhā­va­va­t tā­dā­tmyā­vi­śe­ṣā­t­? ta­da­vi­śe­ṣe 'pi sa­ttā­dṛ­ṣṭā­nte­na sa­ma­vā­ya­syai­va svato vṛttiḥ syāt, na punar jñānasya sva­saṃ­ve­da­na­m iti sva­ru­ci­vi­ra­ci­ta­da­rśa­na­pra­da­rśa­na­mā­traṃ svataḥ sambandha iva svataḥ saṃ­ve­da­ne 'pi svātmani kri­yā­vi­ro­dhā­bhā­vā­d anyathā tatrāpi ta­tpra­sa­ṅgā­t ta­syai­ka­syai­va sa­ṅgha­ṭa­nī­ya­sa­ṅgha­ṭa­ka­tva­bhā­vā­t­. </p><p n="a_263 b_H­T­'­12_2­.­29" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­29</span>yac cocyate "­sa­ma­vā­yaḥ sa­mba­ndhā­nta­raṃ nā­pe­kṣa­te svataḥ sa­mba­ndha­tvā­t­. ye tu sa­mba­ndhā­nta­ra­m a­pe­kṣa­nte na te svataḥ sambandhā yathā gha­ṭā­da­yaḥ­. na cāyaṃ na svataḥ sa­mba­ndhaḥ­. tasmāt sa­mba­ndhā­nta­raṃ nā­pe­kṣa­te­" iti tad api ma­no­ra­tha­mā­traṃ saṃ­yo­ge­nā­ne­kā­ntā­t­. sa hi svataḥ sambandhaḥ sa­mba­ndhā­nta­raṃ cā­pe­kṣa­te­. na hi svato '­sa­mba­ndha­sva­bhā­va­tve saṃ­yo­gā­deḥ pa­ra­ta­s tad yuktam a­ti­pra­sa­ṅgā­t "­sa­ma­vā­yaḥ pa­dā­rthā­nta­re­ṇa saṃśleṣe sa­mba­ndhā­nta­ra­m a­pe­kṣa­te pa­dā­rthā­nta­ra­tvā­t­. yad itthaṃ tad itthaṃ yathā saṃ­yo­gaḥ­. tathā cā­ya­m­. tasmāt ta­thai­va­" ity a­nu­mā­na­bā­dhi­ta­vi­ṣa­ya­tvā­c ca. </p><p n="a_264 b_H­T­'­12_2­.­30" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­30</span>kiṃ ca yathā sa­ma­vā­yaḥ sva­rū­pā­pe­kṣa­yā­bhe­dā­t ta­da­vya­ti­ri­kta­gha­ṭa­nī­ya­gha­ṭa­kā­kā­rā­pe­kṣa­yā bhedād bhe­dā­bhe­dā­tma­kaḥ sidhyati ta­thā­va­ya­vyā­dya­pe­kṣa­yā­bhe­dā­t ta­da­pṛ­tha­gbhū­tā­va­ya­vā­pe­kṣa­yā bhedāt sarvaṃ vastu bhe­dā­bhe­dā­tma­kaṃ jā­tya­nta­raṃ sidhyed vi­ro­dhā­di­dū­ṣa­ṇā­nāṃ sa­ma­vā­ya­dṛ­ṣṭā­nte­nā­pa­sā­ra­ṇā­d ity a­rha­nma­ta­si­ddhi­s tasya ta­di­ṣṭa­tvā­d a­bhe­da­bhe­dā­tma­ka­m a­rtha­ta­ttvaṃ tava iti va­ca­nā­t­. ta­nma­ta­si­ddhau pa­rā­bhi­ma­ta­bhe­dai­kā­nta­rū­paṃ vastu kha­pu­ṣpa­va­d asad eva syāt sva­ta­ntrā­nya­ta­ra­t kha­pu­ṣpa­m iti va­ca­nā­t­. </p><p n="a_265 b_H­T­'­12_2­.­31" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­31</span> tad evaṃ svataḥ pa­ra­ta­ś ca sa­ma­vā­ya­sya sa­ma­vā­yi­ṣu vṛttir na syāt. a­vṛ­tti­ma­ttvā­t sa­ma­vā­ya­vṛ­tte­r na pa­ra­mā­rtha­taḥ sa­ma­vā­yaḥ sa­ma­vā­yyā­śri­taḥ parais tasya svā­ta­ntryā­bhyu­pa­ga­mā­c ca. </p><p n="a_266 b_H­T­'­12_2­.­32" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­32</span>nāpy u­pa­cā­rā­d u­pa­cā­ra­ni­mi­ttā­bhā­vā­t­. nanu ni­mi­tta­m u­pa­cā­ra­sya sa­ma­vā­yi­ṣu satsu sa­ma­vā­ya­jñā­naṃ sa­ma­vā­yi­śū­nya­de­śe sa­ma­vā­ya­jñā­nā­sa­mbha­vā­d iti cet. tad asad di­gā­dī­nā­m apy evam ā­śri­ta­tva­pra­sa­ṅgā­n mū­rta­dra­vye­ṣu sa­tsū­pa­la­bdhi­la­kṣa­ṇa­prā­pte­ṣu di­gli­ṅga­sya idam ataḥ pū­rve­ṇe­tyā­di­pra­tya­ya­sya kā­la­li­ṅga­sya ca pa­ra­tvā­pa­ra­tvā­di­pra­tya­ya­sya sa­dbhā­vā­n mū­rta­dra­vyā­śri­ta­tvo­pa­cā­ra­pra­sa­ṅgā­t­. tathā ca anyatra ni­tya­dra­vye­bhya iti va­ca­na­vyā­ghā­to ni­tya­dra­vya­syā­pi di­gā­de­r u­pa­cā­rā­d ā­śri­ta­tva­si­ddheḥ­. tato no­pa­cā­rā­d apy ā­śri­ta­tvaṃ sa­ma­vā­ya­sya­. </p><p n="a_267 b_H­T­'­12_2­.­33" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­33</span>atha a­nā­śri­taḥ sa­ma­vā­ya iti mataṃ tadā na sambandhaḥ sa­ma­vā­yaḥ sa­mba­ndhi­bhyāṃ bhi­nna­syo­bha­yā­śri­ta­syai­va saṃ­yo­ga­va­t sa­mba­ndha­tva­vya­va­sthi­teḥ­. tathā ca pra­yo­gaḥ­: sa­ma­vā­yo na sambandhaḥ sa­rva­thā­nā­śri­ta­tvā­t­. yo yaḥ sa­rva­thā­nā­śri­taḥ sa sa na sambandho yathā di­gā­diḥ­. sa­rva­thā­nā­śri­ta­ś ca sa­ma­vā­yaḥ­. tasmān na sambandha iti. na cā­trā­si­ddho hetuḥ sa­ma­vā­ya­sya pa­ra­mā­rtha­ta u­pa­cā­rā­c cā­śri­ta­tva­sya ni­rā­kṛ­ta­tvā­t­. </p><p n="a_268 b_H­T­'­12_2­.­34" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­34</span>syād ā­kū­ta­m­: sa­ma­vā­ya­sya dharmiṇo '­pra­ti­pa­ttau hetor ā­śra­yā­si­ddha­tva­m­. pra­ti­pa­ttau dha­rmi­grā­ha­ka­pra­mā­ṇa­bā­dhi­taḥ pakṣo hetuś ca kā­lā­tya­yā­pa­di­ṣṭaḥ pra­sa­jya­te­. sa­ma­vā­yo hi yataḥ pra­mā­ṇā­t pra­ti­pa­nna­s tata e­vā­yu­ta­si­ddha­sa­mba­ndha­tvaṃ pra­ti­pa­nna­m a­yu­ta­si­ddhā­nā­m eva sa­mba­ndha­sya sa­ma­vā­ya­vya­pa­de­śa­si­ddhe­r iti. </p><p n="a_269 b_H­T­'­12_2­.­35" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­35</span>tad api na sādhīyaḥ sa­ma­vā­ya­grā­hi­ṇā pra­mā­ṇe­nā­śri­ta­syai­va sa­ma­vā­ya­sya a­vi­ṣva­gbhā­va­la­kṣa­ṇa­sya pra­ti­pa­tte­s ta­syā­nā­śri­ta­tvā­bhyu­pa­ga­me cā­sa­mba­ndha­tva­sya pra­sa­ṅge­na sā­dha­nā­tsā­dhya­sā­dha­na­yo­r vyā­pya­vyā­pa­ka­bhā­va­si­ddhau parasya vyā­pyā­bhyu­pa­ga­me ta­nnā­nta­rī­ya­ka­sya vyā­pa­kā­bhyu­pa­ga­ma­sya pra­ti­pā­da­nā­t­. na hy a­nā­śri­ta­tva­m a­sa­mba­ndha­tve­na vyāptaṃ di­gā­di­ṣv a­si­ddha­m­. nāpy a­nai­kā­nti­ka­m a­nā­śri­ta­sya ka­sya­ci­t sa­mba­ndha­tvā­pra­si­ddhe­r vipakṣe vṛ­ttya­bhā­vā­t­. tata eva na vi­ru­ddha­m­. nāpi sa­tpra­ti­pa­kṣaṃ ta­syā­nā­śri­ta­syā­pi sa­mba­ndha­tva­vya­va­sthā­pa­kā­nu­mā­nā­bhā­vā­d iti. </p><p n="a_270 b_H­T­'­12_2­.­36" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­36</span>na pareṣāṃ sa­ma­vā­ya­sa­mba­ndho 'sti yatas ta­dva­śā­d bhi­nnā­nā­m apy a­va­ya­vyā­dī­nā­m a­bhe­de­na pra­ti­pa­tti­r u­pa­pa­dye­ta­. tatas te bhe­de­nai­va pra­ti­ye­ra­n­. na cai­va­m­. ataḥ pra­tya­kṣa­vi­ro­dho duḥśakaḥ pa­ri­ha­rtuṃ pa­re­ṣā­m­. </p><p n="a_271 b_H­T­'­12_2­.­37" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­37</span>kiṃ ca pra­ti­pā­di­ta­pra­kā­re­ṇa sa­ma­vā­ya­syā­sa­mbha­ve saṃ­yo­ga­syā­py a­sa­mbha­va­s tasya kāryasya kā­ra­ṇa­sa­ma­vā­yā­bhā­ve '­nu­pa­pa­tteḥ­. evaṃ sa­mba­ndhā­bhā­ve na kiñcid vastu bhe­dai­kā­nta­vā­di­ma­te vya­va­ti­ṣṭha­te­. </p><p n="a_272 b_H­T­'­12_2­.­38" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­38</span>tathā hi: tāvat pa­ra­mā­ṇū­nāṃ saṃ­yo­gā­bhā­ve dvya­ṇu­kā­di­pra­kra­me­ṇā­va­ya­vi­no '­nu­tpa­tteḥ kā­rya­rū­pa­bhū­ta­ca­tu­ṣṭa­yā­bhā­vaḥ­. ta­da­bhā­ve ta­tkā­ra­ṇa­ca­tu­rvi­dha­pa­ra­mā­ṇa­vo 'pi na sa­mbhā­vya­nte kā­rya­li­ṅga­tvā­t kā­ra­ṇa­sya kā­rya­bhrā­nte­r a­ṇu­bhrā­ntiḥ kā­rya­li­ṅgaṃ hi kā­ra­ṇa­m iti va­ca­nā­t­. tathā bhū­ta­ca­tu­ṣṭa­yā­sa­ttve pa­rā­pa­rā­di­pra­tya­yā­pā­yā­d idam ataḥ pū­rve­ṇe­tyā­di­pra­tya­yā­pā­yā­c ca na kālo dik ca vya­va­ti­ṣṭha­te­. tathā bhe­rī­da­ṇḍā­dyā­kā­śa­saṃ­yo­gā­bhā­vā­t saṃ­yo­ga­ja­śa­bda­syā­nu­tpa­ttiḥ­. sa­rva­trā­va­ya­va­saṃ­yo­gā­bhā­ve ta­dvi­bhā­ga­syā­py a­yo­gā­d vi­bhā­ga­ja­śa­bda­syā­py a­nu­tpa­ttiḥ­. tayor a­nu­da­ye śa­bda­ja­śa­bda­syā­sa­mbha­va iti sa­ka­la­śa­bdā­nu­tpa­tte­r ā­kā­śa­vya­va­sthā­pa­ko­pā­yā­pā­yā­d ā­kā­śa­hā­niḥ­. ta­thā­tmā­ntaḥ­ka­ra­ṇa­saṃ­yo­gā­si­ddhe­r bu­ddhyā­di­gu­ṇā­nu­tpa­ttiḥ­. ta­da­bhā­ve cā­tma­vya­va­sthā­pa­ko­pā­yā­sa­ttvā­d ā­tma­ta­ttva­hā­niḥ­. tathā bu­ddhya­nu­tpa­ttau manaso 'siddhiḥ kramato jñā­no­tpa­tte­r ma­no­li­ṅga­tvā­d yu­ga­pa­jjñā­nā­nu­tpa­tti­r manaso liṅgam iti va­ca­nā­t­. evaṃ saṃ­yo­gā­bhā­ve sa­rva­dra­vyā­bhā­vaḥ­. </p><p n="a_273 b_H­T­'­12_2­.­39" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­39</span>athavā sa­ma­vā­yā­bhā­ve sa­ttā­sa­ma­vā­yā­sa­mbha­vā­t sa­rva­dra­vyaḥ pra­cyu­taḥ­. sa­rva­dra­vya­hā­nau ta­dā­śri­ta­gu­ṇa­ka­rma­sā­mā­nya­vi­śe­ṣā­ṇā­m a­si­ddhi­r ā­śra­yā­bhā­ve saty ā­śra­yi­ṇā­m a­bhā­vā­t ta­ntva­bhā­ve pa­ṭā­bhā­va­va­d iti. saṃ­sa­rga­hā­neḥ sa­ka­lā­rtha­hā­ni­r du­rni­vā­rā vai­śe­ṣi­kā­ṇā­m u­pa­ni­pa­ta­ti­. </p><p n="a_274 b_H­T­'­12_2­.­40" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­40</span>tad uktaṃ svā­mi­sa­ma­nta­bha­dra­pā­daiḥ­: a­bhe­da­bhe­dā­tma­ka­m a­rtha­ta­ttvaṃ tava sva­ta­ntrā­nya­ta­ra­t kha­pu­ṣpa­m | a­vṛ­tti­ma­ttvā­t sa­ma­vā­ya­vṛ­tteḥ saṃ­sa­rga­hā­neḥ sa­ka­lā­rtha­hā­niḥ || iti. </p><p n="a_275 b_H­T­'­12_2­.­41" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">H­T­'­12 2­.­41</span>evaṃ vi­cā­rya­mā­ṇāḥ sa­rva­thā­bhi­nnā­va­ya­vā­va­ya­vyā­da­yaḥ svayam eva na santi yataḥ pra­tya­kṣe­ṇa na pra­ti­bhā­se­ra­n­. ta­tpra­tya­nī­kā­ś ca ka­tha­ñci­da­bhi­nnā­s te pra­tya­kṣa­taḥ pra­ti­bhā­sa­nta iti sthitaṃ dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ vai­śe­ṣi­ka­ma­ta­m iti. </p></div><div resp="HT" n="8.2.2"><p n="a_276 b_GJ_39,18­-­27" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 39,18­-­27</span>tathā tad i­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ ca | tathā hi vi­vā­dā­pa­nnaṃ "­ta­nu­ka­ra­ṇa­bhu­va­nā­di­kaṃ bu­ddhi­ma­ddhe­tu­kaṃ kā­rya­tvā­t gha­ṭā­di­va­t­" iti jagato ma­he­śva­ra­kṛ­ta­tvaṃ yaugaiḥ vya­va­sthā­pya­te­, tac cā­nu­mā­na­vi­ru­ddha­m­, ta­dbā­dha­kā­nu­mā­na­sa­dbhā­vā­t | tac ca idam — ne­śva­ra­s ta­nvā­dī­nāṃ kartā, a­śa­rī­ra­tvā­t­, ya evaṃ sa e­va­m­, ya­thā­tmā­, tathā cā­ya­m­, tasmāt ta­thai­ve­ti | na cā­trā­si­ddho hetuḥ, tasya śa­rī­ra­tvā­yo­gā­t | ta­ccha­rī­ra­sya sā­va­ya­va­sya ni­tya­tvā­nu­pa­pa­tteḥ | ni­tya­syā­pi ta­ccha­rī­ra­sya bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇā­pū­rva­ka­tve tenaiva kā­rya­tvā­di­he­tū­nāṃ vya­bhi­cā­rā­t | tasya bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇa­sa­pū­rva­tve vā pa­rā­pa­ra­śa­rī­ra­ka­lpa­nā­yā­m a­na­va­sthā­pra­saṃ­gā­t | pū­rva­pū­rva­sya śa­rī­re­ṇo­tta­ro­tta­ra­sva­śa­rī­ro­tpa­ttau bhavasya ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­tve sa­rva­saṃ­sā­ri­ṇāṃ tathā pra­si­ddhe­r ī­ṣva­ra­ka­lpa­nā­vai­ya­rthā­t | svo­pa­bho­gya­bhu­va­nā­dyu­tpa­ttā­v api teṣām eva ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­tvo­pa­pa­tte­r iti; ta­tkā­rya­tvā­ce­ta­no­pa­dā­na­tva­sa­nni­ve­śa­vi­śi­ṣṭa­he­ta­vo gamakāḥ syuḥ | a­śa­rī­raṃ vā vasantaṃ na pri­yā­pri­ye spṛśataḥ | <ref type="note-up">1</ref> iti ā­ga­ma­vi­ro­dhā­c ca | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: C­hā­ndo­gyo­pa­ni­ṣa­d 8­.­12­.­1 </seg> </ab><p n="a_277 b_GJ_40,1-5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 40,1-5</span>evam ta­syā­śa­rī­ra­tve siddhe ne­śva­ra­s ta­nvā­dī­nā­m kartā syāt, vi­ta­nu­ka­ra­ṇa­sya tasya ta­tkṛ­te­r a­yo­gā­t | tādṛśo 'pi ni­mi­tta­bhā­ve ka­rma­ṇā­m a­ce­ta­na­tve 'pi ta­nni­mi­tta­tva­m a­vi­pra­ti­ṣi­ddha­m­, sarvathā dṛ­ṣṭā­nta­vya­ti­kra­mā­t | yathaiva hi ku­lā­lā­di­sa­ta­nu­ka­ra­ṇaḥ kumbhādeḥ pra­yo­ja­ko dṛṣṭāntaḥ ta­nu­ka­ra­ṇa­bhu­va­nā­dī­nā­m a­śa­rī­re­ndri­ye­śva­ra­pra­yo­ja­ka­tva­ka­lpa­na­yā vya­ti­kra­mya­te tathā ka­rma­ṇā­m a­ce­ta­nā­nā­m api ta­nni­mi­tta­tva­m ka­lpa­na­yā bu­ddhi­mā­n api dṛṣṭānto vya­ti­kra­mya­tāṃ vi­śe­ṣā­bhā­vā­t | </p><p n="a_278 b_GJ_40,6­-­20" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 40,6­-­20</span>syān matam — sa­śa­rī­ra­syā­pi bu­ddhī­cchā­pra­ya­ta­na­va­ta eva ku­lā­lā­deḥ kā­ra­ka­pra­yo­kṛ­tvaṃ dṛ­ṣṭa­m­, ku­ṭā­di­kā­ryaṃ kartum a­bu­ddhya­mā­na­sya ta­da­da­rśa­nā­t bu­ddhi­ma­to '­pī­cchā­pā­ye ta­da­nu­pa­la­bdheḥ­; ta­di­cchā­va­to 'pi pra­ya­tnā­bhā­ve ta­da­nu­pa­la­mbhā­t­; vi­ta­nu­ka­ra­ṇa­syā­pi bu­ddhi­ma­taḥ sraṣṭum icchataḥ pra­ya­tna­va­taḥ śaśvad ī­śva­ra­sya sa­ma­sta­kā­ra­ka­pra­yo­ktṛ­tvo­pa­pa­tte­r na dṛ­ṣṭā­nta­vya­ti­kra­maḥ­, sa­śa­rī­ra­tve­ta­ra­yoḥ kā­ra­ka­pra­yu­ktiṃ pra­tya­na­ṅga­tvā­t | na hi dṛ­ṣṭā­nta­dā­rṣṭā­nti­ka­yoḥ sāmyam asti, ta­dvi­śe­ṣa­vi­ro­dhā­d iti; ta­da­yu­kta­m­, bu­ddhyā­dī­nā­m api ta­syā­saṃ­bha­vā­t | īśvaro jñā­na­ci­kī­rṣā­pra­ya­tna­tra­ya­vā­n na bha­va­ti­; a­śa­rī­ra­tvā­t­; mu­ktā­tma­va­d iti ta­da­bhā­va­si­ddheḥ | a­śa­rī­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'pi sā­di­mu­ktā­nā­m eva bu­ddhyā­di­ra­hi­ta­tvaṃ na tv a­nā­di­mu­kta­sye­śva­ra­sye­ti cet; na, a­nā­di­mu­ktā­si­ddheḥ | "­ī­śva­ra­syā­śa­rī­ra­tvaṃ sādi a­śa­rī­ra­tvā­t mu­ktā­tmā­śa­rī­ra­tva­va­t­" iti ta­dbā­dha­ka­sa­dbhā­vā­t | atrāpy a­śa­rī­ra­tvā­vi­śe­ṣe 'pi mu­ktā­tmā­śa­rī­ra­tvaṃ eva sādi na tv ī­śva­rā­śa­rī­ra­tva­m iti cet; na, a­nu­pa­pa­tti­ka­tvā­t­; ja­ga­tka­rtṛ­tva­sa­rva­jña­tvā­dī­nā­m ī­śva­ra­vi­śe­ṣa­ṇā­nāṃ vi­vā­da­go­ca­ra­tve na tato vai­la­kṣa­ṇyā­bhi­dhā­nā­nu­pa­pa­tteḥ | tathāpi yadi tathṣyate tarhi kā­rya­tvā­vi­śe­ṣe gha­ṭa­pa­ṭa­ka­ṭa­ka­ṭa­ka­śa­ṭa­ka­mu­ku­ṭā­dī­nāṃ bu­ddhi­ma­ddhe­tu­ka­tvaṃ na tu ma­hī­ma­hī­dha­ra­ma­hī­ru­hā­dī­nā­m iti kiṃ neṣyate | a­kṛ­ta­sa­ma­ya­syā­pi kṛ­ta­bu­ddhyu­tpā­da­ke­bhyo gha­ṭā­di­bhyaḥ ta­da­nu­tpā­da­ka­bhu­va­nā­dī­nāṃ vai­la­kṣa­ṇya­syā­pi saṃ­bha­vā­t | evam a­śa­rī­ra­tve bu­ddhī­cchā­pra­ya­tna­va­ttvā­si­ddheḥ ta­da­si­ddhau sa­ka­la­kā­ra­ka­pra­yo­ktṛ­tvā­nu­pa­pa­tteḥ sūktam ī­śva­ra­s ta­nvā­dī­nāṃ na kartti | </p><p n="a_279 b_GJ_40,21­-­27" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 40,21­-­27</span>tathāpi yadi vai­yyā­tyā­d īśvaraḥ kartty a­bhi­dhī­ya­te tadā prāṇināṃ vi­ci­tra­gho­ra­duḥ­kha­śa­tā­nī­śva­raḥ karoti vā, na vā, yadi na karoti tadā taiḥ kā­rya­tvā­di­he­tū­nāṃ vya­bhi­cā­raḥ | atha ka­ro­tī­ti ma­ta­m­, ta­da­saṃ­bhā­vya­m­; iha hi kaścid a­sa­rva­jño pra­ṇa­ṣṭa­rā­ga­dve­ṣo munir anyo vā sādhuḥ pa­ra­pī­ḍāṃ na karoti kila, sa eva ma­hā­ṛ­ṣī­ṇā­m apy ārādhyaḥ sarvajño vī­ta­rā­ga­dve­ṣa­mo­ho bha­ga­vā­n ma­he­śva­raḥ prā­ṇi­nā­m a­ni­mi­tta­m a­sa­hya­vi­vi­dho­gra­duḥ­kha­pa­ra­mpa­rā­m utpādya ja­ga­ttra­yaṃ pa­ri­pī­ḍa­ya­tī­ti kathaṃ idaṃ pra­kṣā­va­dbhiḥ saṃ­bhā­vya­te | ta­tka­ra­ṇe vā tasya a­tyu­grā­pū­rva­rā­kṣa­sa­tva­m eva, na tu mahabhiḥ stutyaṃ ma­he­śva­ra­tva­m iti tasya ta­tka­ra­ṇa­m a­saṃ­bhā­vya­m | </p><p n="a_280 b_GJ_40,28­-­41­,3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 40,28­-­41­,3</span>nanu <ref type="note-up">1</ref> prā­ṇi­nā­m īśvaro duḥkham u­tpā­da­ya­tī­ti cet; na; duḥ­kha­he­tū­nā­m api pā­pa­ka­rma­ṇā­m ī­śva­ra­kṛ­ta­tve tasyaiva duḥ­kha­he­tu­tva­si­ddheḥ­, ta­tpa­kṣo­pa­kṣi­pta­do­ṣā­nu­ṣaṃ­gā­t | teṣāṃ ta­da­kṛ­ta­tve ta­nu­ka­ra­ṇā­de­r api ta­tkṛ­ta­tvaṃ mā bhūt; vi­śe­ṣā­bhā­vā­t | ka­rma­bhi­r ī­śva­ra­sā­dha­ka­he­tū­nā­m a­nai­kā­nti­ka­tvā­c ca; ka­rma­ṇā­m a­bu­ddhi­ma­nni­mi­tta­tve 'pi kā­rya­tvā­rtha­kri­yā­kā­ri­tva­sthi­tyā pra­va­rta­nā­nāṃ saṃ­bha­vā­t | yadi ka­lpa­yi­tvā­pī­śva­ra­m avaśyaṃ ka­rmā­nu­ma­nya­te­; tadā kevalaṃ karmaiva ta­nu­ka­ra­ṇā­di­ni­mi­tta­m i­ṣya­tā­m­; kim a­ne­ne­śva­re­ṇa pra­mā­ṇa­bā­dhi­te­na­, tathā ca pareṣāṃ pā­ra­mpa­rya­pa­ri­śra­ma­pa­ri­hā­raḥ syāt | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: na </seg> </ab><p n="a_281 b_GJ_41,4-9" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 41,4-9</span>nanu katham a­ce­ta­nā­nāṃ karmaṇāṃ vi­ci­tro­pa­bho­gya­yo­gya­ta­nu­ka­ra­ṇā­dyu­tpā­da­ka­tva­m iti cet; katham u­nma­tta­ma­di­rā­ma­da­na­ko­dra­vā­dī­nā­m u­nmā­dā­di­vi­ci­tra­kā­ryo­tpā­da­ka­tva­m | kathaṃ vā a­ya­skā­nta­vi­śe­ṣā­ṇāṃ lo­hā­ka­rṣa­ṇa­bhra­ma­ṇā­di­kā­rya­kā­ri­tva­m ity a­bhi­dhī­ya­tā­m | ta­thā­dṛ­ṣṭa­tvā­d iti cet; tata eva prakṛtaḥ sva­bhā­va­vyā­la­mbho 'pi ni­va­rtya­tā­m | tathā "­su­kha­duḥ­kha­lā­bhā­lā­bhā­dī­nā­m adṛṣṭaṃ kā­ra­ṇa­m asti, dṛ­ṣṭa­kā­ra­ṇa­vya­bhi­cā­rā­nya­thā­nu­pa­pa­tteḥ­" ity a­nu­mi­ta­tvā­t | na caivam ī­śva­ra­syā­py a­nu­mi­ta­tvā­d a­pa­lā­mbha­pra­saṃ­ga­ni­vṛ­ttiḥ syād iti śa­ṅka­nī­ya­m­, ta­da­nu­mā­na­syā­ne­ka­do­ṣa­du­ṣṭa­tvā­t | </p><p n="a_282 b_GJ_41,10­-­12" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 41,10­-­12</span>tathā hi — ta­nu­kra­ṇa­bhu­va­nā­deḥ kā­rya­tvā­di­sā­dha­naṃ kim e­ka­bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇa­tvaṃ sā­dhye­t­, a­ne­ka­bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇaṃ vā, pra­tha­ma­pa­kṣe prā­sā­dā­di­nā a­ne­ka­sū­tra­dhā­ra­ya­ja­mā­nā­di­he­tu­nā ta­da­nai­kā­nti­ka­m | dvi­ti­ya­pa­kṣe si­ddha­sā­dha­na­m­, nā­nā­prā­ṇi­ni­mi­tta­tvā­t ta­du­pa­bho­gya­ta­nvā­dī­nā­m­, teṣāṃ ta­da­dṛ­ṣṭa­kṛ­ta­tvā­t | </p><p n="a_283 b_GJ_41,13­-­17" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 41,13­-­17</span>etena bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇa­sā­mā­nya­sā­dha­ne si­ddha­sā­dha­na­m u­kta­m­; ta­da­bhi­ma­ta­vi­śe­ṣa­syā­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta­nyā­ye­nā­py asiddheḥ | sā­mā­nya­vi­śe­ṣa­sya sā­dhya­tvā­d adoṣa iti cet, na; dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣā­śra­ya­sā­mā­nya­vi­ka­lpa­dva­yā­na­ti­vṛ­tteḥ | dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣā­śra­ya­sya sā­mā­nya­sya sādhyatve sve­ṣṭa­vi­ghā­tā­t | a­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣā­śra­ya­sya sā­mā­nya­sya sādhyatve sā­dhya­śū­nya­tva­pra­saṃ­gā­t | ni­da­rśa­nā­ya dṛ­ṣṭe­ta­ra­vi­śe­ṣā­śra­ya­sya sā­mā­nya­sā­dha­ne 'pi svā­bhi­ma­ta­vi­śe­ṣa­si­ddhiḥ kutaḥ syāt | </p><p n="a_284 b_GJ_41,18­-­30" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 41,18­-­30</span>a­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nta­nyā­yā­d iti cet; ko 'yam a­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­nto nāma, yat siddhāv a­nya­pra­ka­ra­ṇa­si­ddhiḥ so '­dhi­ka­ra­ṇa­si­ddhā­ntaḥ <ref type="note-up">1</ref> tato dṛ­ṣṭā­dṛ­ṣṭa­vi­śe­ṣā­śra­ya­sā­mā­nya­mā­tra­sya bu­ddhi­ma­nni­mi­tta­sya jagatsu prasiddhau pra­ka­ra­ṇā­ja­ga­nni­rmā­ṇa­sa­ma­rthaḥ sa­ma­sta­kā­ra­kā­ṇāṃ prayoktrā sarvadā '­vi­lu­pta­śa­kti­r vibhur a­śa­rī­ra­tvā­di­vi­śe­ṣā­śra­ya eva si­ddhya­tī­ti cet; syād e­va­m­, yadi sakala ja­ga­nni­rmā­ṇa sa­ma­rthe­nai­ke­na sa­ma­sta­kā­ra­kā­ṇāṃ prayoktrā sa­rva­jña­tvā­di­vi­śe­ṣe­ṇā­pi te­nā­vi­nā­bhā­vi­dṛ­ṣṭe­ta­ra­vi­śe­ṣā­dhi­ka­ra­ṇa­bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇa­sā­mā­nyaṃ ku­ta­ści­t si­ddhye­t­; na ca si­ddhya­ti­; a­ne­ka­bu­ddhi­ma­tkā­ra­ṇe­nai­va svo­pa­bho­gya­ta­nvā­di­ni­mi­tta­kā­ra­ṇa­vi­śe­ṣe­ṇa tasya vyā­pta­tva­si­ddheḥ sa­ma­rtha­nā­t | tathā sa­rva­jña­vī­ta­rā­ga­ka­rtṛ­ka­tve sādhye gha­ṭā­di­nā a­nai­kā­nti­kaṃ sā­dha­na­m | sā­dhya­vi­ka­laṃ ca ni­da­rśa­na­m | sa­rā­gā­sa­rva­jña­ka­rtṛ­ka­tve sādhye a­pa­si­ddhā­ntaḥ | sarvathā kāryatvaṃ ca sādhanaṃ ta­nvā­dā­va­si­ddha­m­, tasya ka­thaṃ­ci­t kā­ra­ṇa­tvā­t | ka­thaṃ­ci­t kāryatvaṃ tu vi­ru­ddha­m­, sarvathā bu­ddhi­ma­nni­mi­tta­tvā­t sādhyād vi­pa­rī­ta­sya ka­thaṃ­ci­dbu­ddhi­ma­nni­mi­tta­tva­sya sā­dha­nā­t | tathā pakṣo 'py a­nu­mā­na­bā­dhi­taḥ syāt "­ne­śva­ra­s ta­nvā­dī­nāṃ kartā jñā­nā­di­ra­hi­ta­tvā­t­, mu­kta­va­t­"­, iti prā­gu­ktā­nu­mā­na­sya ta­dbā­dha­ka­sya bhāvād iti, jagato bu­ddhi­ma­ddhe­tu­ka­tvaṃ na si­ddhya­ti­, sā­dha­ka­syā­bhā­vā­d bā­dha­ka­sya saṃ­bha­va­d | tataḥ sūktam i­ṣṭa­vi­ru­ddhaṃ vai­śe­ṣi­ka­ma­ta­m iti | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: N­yā­ya­sū­tra 1­.­1­.­30 </seg> </ab></div></div><trailer resp="GJ" n="a_285">iti vai­śe­ṣi­ka­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</trailer></div><div n="9"><head resp="GJ" n="a_286">N­ai­yā­yi­ka­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><div n="9.1"><head resp="GJ" n="a_287">P­ū­rva­pa­kṣa</head><p n="a_288 b_GJ_42,3-6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 42,3-6</span>vai­śe­ṣi­ka­sa­ma­si­ddhā­ntā nai­yā­yi­kā­s tv evam ā­ma­na­nti — pra­mā­ṇa­pra­me­ya­saṃ­śa­ya­pra­yo­ja­na­dṛ­ṣṭā­nta­si­ddhā­ntā­va­ya­va­ta­rka­ni­rṇa­ya­vā­da­ja­lpa­vi­ta­ṇḍā­he­tvā­bhā­sa­cha­la­jā­ti­ni­gra­ha­sthā­nāṃ ta­ttva­jñā­nā­n niḥ­śre­ya­sā­dhi­ga­maḥ | <ref type="note-up">1</ref></p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: N­yā­ya­sū­tra 1­.­1­.­1 </seg> </ab><p n="a_289 b_GJ_42,7-8" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 42,7-8</span>kiṃ ca, bha­kti­yo­ga­kri­ya­yo­ga­jñā­na­yo­ga­tra­yai­r ya­thā­sāṃ­khyaṃ sālokyaṃ sārūpyaṃ sāmīpyaṃ sāyujyaṃ muktir bhavati | </p><p n="a_290 b_GJ_42,9­-­10" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 42,9­-­10</span>tatra ma­he­śva­raḥ svāmī svayaṃ bhṛtya iti taccitto bhūtvā yā­va­jjī­vaṃ tasya pa­ri­ca­ryā­ka­ra­ṇaṃ bha­kti­yo­gaḥ­, tasmāt sā­lo­kya­mu­kti­r bhavati | </p><p n="a_291 b_GJ_42,11­-­14" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 42,11­-­14</span>ta­paḥ­svā­dhyā­yā­nu­ṣṭhā­naṃ kri­yā­yo­gaḥ | ta­tro­nmā­da­kā­di­vya­po­hā­rtha­m ā­dhyā­tmi­kā­di­duḥ­kha­sa­hi­ṣṇu­tvaṃ tapaḥ, pra­śā­nta­ma­ntra­sye­śva­ra­vā­ci­no 'bhyāsaḥ svā­dhyā­yaḥ­, ta­du­bha­ya­m api kle­śa­ka­rma­kṣa­yā­ya sa­mā­dhi­lā­bhā­ya cā­nu­ṣṭhe­ya­m | tasmāt kri­yā­yo­gā­t sārūpyaṃ sāmīpyaṃ vā muktir bhavati | vi­di­ta­pa­dā­rtha­sye­śva­ra­pra­ṇi­dhā­naṃ jñā­na­yo­gaḥ | </p><p n="a_292 b_GJ_42,15­-­24" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 42,15­-­24</span>pa­ra­me­śva­ra­ta­ttva­sya pra­ba­ndhe­nā­nu­ci­nta­naṃ pa­ryā­lo­ca­na­m ī­śva­ra­pra­ṇi­dhā­na­m | tasya yogasya ya­ma­ni­ya­mā­sa­na­prā­ṇā­yā­ma­pra­tyā­hā­ra­dhā­ra­ṇā­dhyā­na­sa­mā­dha­yaḥ a­ṣṭā­ṅgā­ni | tatra de­śa­kā­lā­va­sthā­bhi­r a­ni­tya­tāḥ pu­ru­ṣa­sya vi­śu­ddha­vṛ­tti­he­ta­vo yamāḥ a­hi­msā­bra­hma­cā­ryā­ste­yā­da­yaḥ | de­śa­kā­lā­va­sthā­pe­kṣi­ṇaḥ pu­ṇya­he­ta­vaḥ dri­yā­vi­śe­ṣā niyāmāḥ de­vā­rca­na­pra­da­kṣi­ṇa­saṃ­dhyo­pā­sa­na­ja­pā­da­yaḥ | yo­ga­ka­rma­vi­ro­dhi­kle­śa­ja­yā­dya­rtha­ś ca ra­ṇa­ba­ndhaḥ āsanaṃ pa­dma­ka­sva­sti­kā­diḥ | koṣṭhasya vāyor ga­ti­cche­daḥ prā­ṇā­yā­maḥ re­ca­ka­pū­ra­ka­ku­mbha­ka­pra­kā­raḥ śa­naiḥ­śa­nai­r a­bhya­sa­nī­yaḥ | sa­mā­dhi­pra­tya­nī­ke­bhyaḥ sa­ma­ntā­t svāntasya vyā­va­rta­naṃ pra­tyā­hā­raḥ | cittasya de­śa­saṃ­ba­ndho dhāraṇā | ta­trai­ka­tā­na­tā dhyānam | dhyā­no­tka­rṣā­n ni­rvā­tā­ca­la­pra­dī­pā­va­sthā­na­m i­vai­ka­tra ce­ta­na­sā­va­sthā­naṃ samādhiḥ | etāni yo­gā­ṅgā­ni mu­mu­kṣu­ṇā ma­he­śva­re parāṃ bhaktim ā­śra­yi­tyā­bhi­yo­ge­na se­vi­ta­vyā­ni | tato '­ci­re­ṇa kāleṇa bha­ga­va­nta­m a­nau­pa­mya­sva­bhā­vaṃ pratyakṣaṃ pa­śya­ti­; taṃ dṛṣṭvā ni­ra­ti­śa­yaṃ sāyujyaṃ niḥ­śre­ya­saṃ prāpnoti | </p></div><div n="9.2"><head resp="GJ" n="a_293">U­tta­ra­pa­kṣa</head><p n="a_294 b_GJ_42,26­-­27" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 42,26­-­27</span>tad etat tā­rki­ka­ma­taṃ dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | prā­ga­na­nta­raṃ pra­ti­pā­di­ta­pra­kā­re­ṇai­va pra­tya­kṣā­nu­mā­na­vi­ro­dha­yo­r atrāpy u­pa­pa­tteḥ­, ato nātra pṛthak ta­dvi­ro­dha­sa­ma­rtha­na­m u­pa­kra­mya­te | </p><p n="a_295 b_GJ_42,28­-­30" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 42,28­-­30</span>kiṃ ca, ta­da­bhyu­pa­ga­ta­pa­dā­rthe­ṣu i­ndri­ya­bu­ddhi­ma­na­sā­m a­rtho­pa­la­bdhi­sā­dha­ka­tve­na pra­mā­ṇa­tvā­t pra­me­ye­ṣv a­nta­rbhā­vā­nu­pa­pa­tteḥ­, a­nya­thai­kā­ne­kā­tma­ka­tva­si­ddheḥ | saṃ­śa­yā­dī­nā­m pra­me­ya­tve ca vya­va­sthā­nā­nu­pa­pa­tteḥ | vi­pa­rya­yā­na­dhya­va­sā­ya­yoḥ pra­mā­ṇā­di­ṣo­ḍa­śa­pa­dā­rthe­bhyo '­rthā­nta­ra­bhū­ta­yoḥ pra­tī­te­ś ca na ṣo­ḍa­śa­pa­dā­rtha­vya­va­sthā | </p><p n="a_296 b_GJ_43,1-6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 43,1-6</span>tathaivaṃ nai­yā­yi­ka­vai­śe­ṣi­ka­si­ddhā­nta­sya dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­tve siddhe ca­tu­rvi­dha­va­rṇā­śra­ma­va­t ta­dvi­dhe­ya­vi­vi­dhā­cā­ra­pu­ṇya­pā­pa­pa­ra­lo­ka­ba­ndha­mo­kṣa­ta­tkā­ra­ṇa­ta­tpha­la­ba­ddha­mu­ktā­di­sva­rū­pa­pra­ti­pā­da­ko 'pi yau­gā­ga­mo na pra­mā­ṇa­m­, dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddhā­ga­mā­bhi­nna­sya ta­syā­tī­ndri­ye­ṣu ta­tkā­ra­ṇe­ṣu ca prā­mā­nya­saṃ­bhā­va­nā­nu­pa­pa­tte­r iti na teṣāṃ dha­rmā­nu­ṣṭhā­naṃ pra­ti­ṣṭhā­m iyarti | kiṃ vā ba­hu­bhi­r ālāpaiḥ aulūkyaiḥ tā­rki­kai­ś ca laukikaṃ vaidikaṃ vā yat kiṃcid ucyate tat sarvaṃ mṛṣaiva ta­da­bhi­ma­ta­sa­rva­ta­ttvā­nāṃ saṃ­sa­rgā­saṃ­bha­ve­na śū­nya­tva­syā­pā­di­ta­tvā­d ity alam a­ti­pra­pa­ñce­na­, dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­tvā­n nai­yā­yi­ka­vai­śe­ṣi­ka­ma­ta­yo­r a­sa­tya­tva­si­ddha­tvā­t | </p><lg n="a_297"><l>dṛṣṭeṣv iṣṭeṣu dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ro­dhā­d yau­ga­saṃ­ma­taḥ | </l><l>pa­ro­kṣe­ṣu ta­de­ka­tvā­d āgamo na pra­mā­ṇya­tā­m || </l><l>saṃ­sa­rga­hā­neḥ sa­rvā­rtha­hā­ne­r yau­ga­va­co '­khi­la­m | </l><l>bhavet pra­lā­pa­mā­tra­tvā­n nā­va­dhe­yaṃ vi­pa­ści­tā­m || </l><l>dṛ­ṣṭe­ṣṭā­bhyāṃ vi­ru­ddha­tvā­n na satyaṃ yau­ga­śā­sa­na­m | </l><l>na ca tena pra­ti­kṣe­paḥ syā­dvā­da­sye­ti ni­ści­ta­m || </l></lg></div><trailer resp="GJ" n="a_298">iti nai­yā­yi­ka­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</trailer></div><div n="10"><head resp="GJ" n="a_299">M­ī­māṃ­sa­ka­bhā­ṭṭa­prā­bhā­ka­ra­śā­sa­na­pa­rī­kṣā</head><p n="a_300 b_GJ_44,3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 44,3</span>atha mī­māṃ­sa­ka­ma­ta­m api dṛ­ṣṭe­ṣṭa­vi­ru­ddha­m | </p><div n="10.1"><head resp="GJ" n="a_301">P­ū­rva­pa­kṣa</head><p n="a_302 b_GJ_44,3-5" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 44,3-5</span>mī­māṃ­sa­ke­ṣu tāvād evaṃ bhāṭṭā bhaṇanti — pṛ­thi­vya­pte­jo­vā­yu­di­kkā­lā­kā­śā­tma­ma­naḥ­śa­bda­ta­māṃ­si ity e­kā­da­śai­va pa­dā­rthāḥ­, ta­dā­śri­ta­gu­ṇa­ka­rma­sā­mā­nyā­dī­nāṃ ta­tsva­bhā­va­tve­na tā­dā­tmya­saṃ­bha­vā­n na pa­dā­rthā­nta­ra­m ity evaṃ pa­dā­rtha­yā­thā­tmya­jñā­nā­t ka­rma­kṣa­yo bha­va­tī­ti | </p><p n="a_303 b_GJ_44,6­-­14" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 44,6­-­14</span>prā­bhā­ka­ra­s tu — </p><lg n="a_304"><l>dravyaṃ guṇaḥ kri­yā­jā­ti­saṃ­khyā­sā­dṛ­śya­śa­kta­yaḥ | </l><l>sa­ma­vā­yaḥ kramaś ceti nava syur gu­ru­da­rśa­ne || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_305" rend="justify">tatra dravyā<ref type="note-up">1</ref> guṇā rū­pā­da­yaḥ kriyā u­tkṣe­pa­ṇā­di | jātiḥ sa­ttā­dra­vya­tvā­di | saṃkhyā e­ka­tva­dva­tvā­diḥ | sādṛśyaṃ go­pra­ti­yo­gi­kaṃ ga­va­ya­ga­ta­m a­nya­t­, ga­va­ya­pra­ti­yo­gi­kaṃ gogataṃ sā­dṛ­śya­m anyat | śaktiḥ sā­ma­rthya­m­, sā a­nu­me­yai­va | gu­ṇa­gu­ṇyā­dī­nāṃ saṃbandhaḥ sa­ma­vā­yaḥ | ekasya ni­ṣpā­da­nā­na­nta­ra­m anyasya ni­ṣpā­da­naṃ kramaḥ, pra­tha­mā­hu­tyā­di­pū­rṇā­hu­ti­pa­rya­nta­m | ity evaṃ navaiva padārthāḥ | eteṣāṃ yā­thā­tmya­jñā­nā­n niḥ­śre­ya­sa­si­ddhi­r ity ā­ca­kṣa­te | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: ṇi pṛ­thi­vyā­da­yaḥ </seg> </ab><p n="a_306 b_GJ_44,15­-­23" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 44,15­-­23</span>kiṃ ca, vedam adhītya tadarthaṃ jñātvā ta­du­kta­ni­tya­nai­mi­tta­ka­kā­mya­ni­ṣi­ddhā­nu­ṣṭhā­na­kra­maṃ niścitya tatra vi­hi­tā­nu­ṣṭhā­ne yaḥ pra­va­rta­te tasya sva­rgā­pa­va­rga­si­ddhi­r bhavati | tri­kā­la­saṃ­dhyo­pā­sa­na­ja­pa­de­va­rṣi­pi­tṛ­ta­rpa­ṇā­di­kaṃ ni­tyā­nu­ṣṭhā­na­m | da­rśa­pau­rṇa­mā­sa­gra­ha­ṇā­di­ṣu kri­ya­mā­ṇa­nai­mi­tti­kā­nu­ṣṭhā­na­m | ta­ddva­ya­m api ni­ya­me­na ka­rta­vya­m | kutaḥ, a­ku­rva­n vihitaṃ karmaṃ pra­tya­vā­ye­na lipyate | <ref type="note-up">1</ref> iti va­ca­nā­t | pu­tra­kā­mye­ṣṭyā­di­ka­m aihikaṃ kā­myā­nu­ṣṭhā­na­m | jyo­ti­ṣṭo­mā­di­ka­m ā­mu­tri­kaṃ kā­myā­nu­ṣṭhā­na­m | "­śye­nā­bhi­ca­ra­n ya­je­t­" ity ādikaṃ ni­ṣi­ddhā­nu­ṣṭhā­na­m | tatkramaṃ niścitya teṣv a­nu­ṣṭhā­ne­ṣu vi­hi­tā­nu­ṣṭhā­ne yaḥ pra­va­rta­te sa sva­rgā­pa­va­rgau prāpnoti | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_307 b_GJ_44,24­-­28" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 44,24­-­28</span>api ca — </p><lg n="a_308"><l>nyā­yā­rji­ta­dha­na­s ta­tta­ttva­jñā­na­ni­ṣṭho '­ti­thi­pri­yaḥ | </l><l>śra­ddha­kṛ­t sa­tya­vā­dī ca gṛhastho 'pi vi­mu­cya­te || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: source u­nkno­w­n </seg> </ab><p n="a_309" rend="justify">iti va­ca­nā­t | mu­mu­kṣū­ṇāṃ pra­vra­jya­yā bha­vi­ta­vya­m iti niyamo nāsti | </p><p n="a_310 b_GJ_45,1-6" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 45,1-6</span>tatrāpi — </p><lg n="a_311"><l>mokṣārtho na pra­va­rte­ta tatra kā­mya­ni­ṣi­ddha­yoḥ | </l><l>ni­tya­nai­mi­tti­ke kuryāt pra­tya­vā­ya­ji­hā­sa­yā || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­́­lo­ka­vā­rti­ka S­aṃ­ba­ndhā­kṣe­pa­pa­ri­hā­ra 110 </seg> </ab><p n="a_312" rend="justify">iti bhāṭṭāḥ | </p><p n="a_313" rend="justify">pra­tya­vā­ya­pa­ri­hā­ra­kā­me­na ni­tya­nai­mi­tta­kā­nu­ṣṭhā­na­yoḥ pra­va­rta­nā­t | tayor api kā­myā­nu­ṣṭhā­na­ku­kṣau ni­kṣe­pā­t ta­tka­ra­ṇa­m api mo­kṣa­kāṃ­kṣi­ṇā nā­va­dhī­ya­te iti prā­bhā­ka­rāḥ pra­tyū­ci­re | </p></div><div n="10.2"><head resp="GJ" n="a_314">U­tta­ra­pa­kṣa</head><p n="a_315 b_GJ_45,8­-­14" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 45,8­-­14</span>tad etan mī­māṃ­sa­ka­ma­taṃ tāvad dṛ­ṣṭa­vi­ru­ddha­m­. mī­māṃ­sa­kā­khyai­r bhāṭṭair prā­bhā­ka­rai­ś ca pṛ­thi­vyā­da­yo 'rthāḥ sa­ttā­di­sā­mā­nya­to '­nu­vya­jya­nte­. tac ca sa­ttā­di­sā­mā­nyaṃ sarvathā nityaṃ ni­ra­va­ya­va­m ekaṃ vyā­pa­ka­m iti tair a­bhi­ma­ta­m­. tat tu pra­tya­kṣa­vi­ru­ddhaṃ sa­dṛ­śa­pa­ri­ṇā­ma­la­kṣa­ṇa­sya sā­mā­nya­syā­ni­tya­syā­sa­rva­ga­ta­sya rū­pā­di­va­d a­ne­ka­vya­ktā­tma­ta­yā­ne­ka­rū­pa­syai­va pra­tya­kṣa­taḥ pra­tī­teḥ­. na hi bhi­nna­de­śā­su vyaktiṣu sā­mā­nya­m ekaṃ pra­tya­kṣa­taḥ sthūṇādau vaṃ­śā­di­va­t pra­tī­ya­te­; vyakter u­tpā­da­vi­nā­śe 'pi a­nu­tpā­da­m a­vi­nā­śaṃ vā yatas ta­tpra­tya­kṣaṃ syāt. tad idaṃ pa­ro­di­ta­sva­rū­paṃ sāmānyaṃ pra­tya­kṣa­bu­ddhā­v ātmānaṃ na sa­ma­rtha­ya­ti pra­tya­kṣa­tāṃ ca svī­ka­rtu­m i­ccha­tī­ty a­mū­lya­dā­na­kra­yi­tvā­t satām u­pa­hā­sā­spa­da­m eva syāt. </p><p n="a_316 b_GJ_45,15­-­23" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 45,15­-­23</span>tathāpi yadi yājñikā vai­yā­tyā­t ta­thai­ve­ti vi­va­da­nte­, tarhi tatra brūmaḥ; ekatra vyaktau sa­rvā­tma­nā va­rta­mā­na­sya anyatra vṛttir na syāt | tatra hi vṛttiḥ taddeśe ga­ma­nā­t­, piṇḍena sa­ho­tpā­dā­t­, taddeśe sa­dbhā­vā­t a­mśa­va­tta­yā vā syāt, na tāvad ga­ma­nā­d anyatra piṇḍe tasya vṛttiḥ, ni­ṣkri­ya­tvo­pa­ga­mā­t | kiṃ ca pū­rva­pi­ṇḍa­pa­ri­tyā­ge­na tat tatra ga­cche­t­, a­pa­ri­tyā­ge­na vā, na tāvat pa­ri­tyā­ge­na­, prā­kta­na­pi­ṇḍa­sya go­tva­pa­ri­tyā­kta­sya a­go­rū­pa­tā­pra­saṃ­gā­t­, nāpy a­pa­ri­tyā­ge­na­, a­pa­ri­tyā­kta­pi­ṇḍa­syā­syā­naṃ­śa­sya rū­pā­de­r iva ga­ma­nā­saṃ­bha­vā­t | na hy a­pa­ri­tya­kta­pū­rvā­dhā­rā­ṇāṃ rū­pā­dī­nā­m ā­dhā­rā­nta­ra­saṃ­krā­nti­r dṛṣṭā | nāpi piṇḍe<ref type="note-up">1</ref> sa­ho­tpā­dā­t­, ta­syā­ni­tya­tā­nu­ṣaṃ­gā­t | nāpi taddeśe sa­ttvā­t­; pi­ṇḍo­tpa­tteḥ prāk tatra ni­rā­dhā­ra­syā­syā­vya­va­sthā­nā­bhā­vā­t­, bhede vā svā­śra­ya­mā­tra­vṛ­tti­tva­vi­ro­dhaḥ | nāpy aṃ­śa­va­tta­yā­; ni­raṃ­śa­tva­pra­ti­jñā­nā­t | tato vya­ktya­nta­re sā­mā­nya­syā­bhā­vā­nu­ṣaṃ­gā­t | </p><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: na </seg> </ab><p n="a_317 b_GJ_45,24­-­29" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 45,24­-­29</span>pareṣāṃ prayogaḥ — ye yatra notpannā nāpi prāg a­va­sthā­yi­no nāpi paścād anyato deśād ā­ga­ta­m antaḥ te ta­trā­sa­nto­, yathā ka­ro­tta­mā­ṅge tad vi­śā­ṇa­m­, tathā ca sāmānyaṃ ta­cchū­nya­de­śo­tpā­da­tve gha­ṭā­di­ke va­stu­nī­ti | tad uktam — </p><lg n="a_318"><l>na yāti na ca ta­trā­sī­d asti paścān na cāṃ­śa­va­t | </l><l>jahāti pūrvam ā­dhā­ra­m aho vya­sa­na­saṃ­ta­tiḥ || <ref type="note-up">1</ref> iti | </l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: P­ra­mā­ṇa­vā­rti­ka S­vā­rthā­nu­mā­na 152 cd­-­15­3­a­b </seg> </ab><p n="a_319 b_GJ_45,30­-­46­,4" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 45,30­-­46­,4</span>nanv eṣa doṣo bhe­da­vā­di­nāṃ eva na tu mī­māṃ­sa­kā­nā­m­, taiḥ sā­mā­nya­vya­ktyo­s tā­dā­tmyā­ṅgī­ka­ra­ṇā­t | </p><lg n="a_320"><l>"­tā­dā­tmya­m asya kasmāc cet sva­bhā­vā­d iti ga­mya­tā­m | " <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­́­lo­ka­vā­rti­ka A­̄­kṛ­ti­vā­da 47 </seg> </ab><p n="a_321" rend="justify">ity a­bhi­dhā­nā­d iti cet; teṣāṃ vya­kti­va­t ta­syā­sā­dhā­ra­ṇa­sā­dha­ra­ṇa­rū­pa­tvā­nu­ṣaṃ­gā­t | vya­ktyu­tpā­da­vi­nā­śa­yo­ś cāsyāpi ta­dyo­gi­tva­pra­saṃ­gā­t | </p><p n="a_322 b_GJ_46,5­-­16" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 46,5­-­16</span>na sā­mā­nya­rū­pa­tā vā sā­dhā­ra­ṇa­rū­pa­tva­m­; u­tpā­da­vi­nā­śa­yo­gi­tvaṃ cāsya nā­bhyu­pa­ga­mya­te­, tarhi vi­ru­ddha­dha­rmā­dhyā­sa­to vyaktibhyo 'sya bhedaḥ syāt | uktam ca — </p><lg n="a_323"><l>tādātmyaṃ cen mataṃ jāter vya­kti­ja­nma­ny a­jā­ta­tā | </l><l>nāśo '­nā­śa­ś ca ke­ne­ṣṭa­s tadvac cā­na­nva­yo na kim || </l><l>vya­kti­ja­nma­ny ajātā ced āgatā nā­śra­yā­nta­rā­t | </l><l>prāg āsīn na ca taddeśe sā tayā saṃgatā katham || </l><l>vya­kti­nā­śe na cen naṣṭā gatā vya­ktya­nta­raṃ na ca | </l><l>tacchūnye na sthitā deśe sā jātiḥ kveti ka­thya­tā­m || </l><l>vyakter jā­tyā­di­yo­ge 'pi yadi jāteḥ sa neṣyate | </l><l>tādātmyaṃ katham iṣṭaṃ syād a­nu­pa­plu­ta­ce­ta­sā­m || <ref type="note-up">1</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: H­e­tu­bi­ndu­ṭī­kā §32 </seg> </ab><p n="a_324" rend="justify">ity evam a­ne­ka­do­ṣa­du­ṣṭa­tvā­t yā­jñi­kā­nu­jñā­ta­sā­mā­nyaṃ kha­ra­vi­ṣā­ṇa­va­d asad eva syāt | </p><p n="a_325 b_GJ_46,17­-­25" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 46,17­-­25</span>yat tu ta­tsa­dbhā­va­sā­dha­na­m uktaṃ parair — </p><lg n="a_326"><l>pi­ṇḍa­bhe­de­ṣu go­bu­ddhi­r e­ka­go­tva­ni­ba­ndha­nā | </l><l>ga­vā­bhā­sye­ka­rū­pā­bhyā­m e­ka­go­pi­ṇḍa­bu­ddhi­va­t || <ref type="note-up">1</ref></l><l>na śā­ba­le­yā­d go­bu­ddhi­s tato '­nyā­la­mba­nā­pi vā | </l><l>ta­da­bhā­ve 'pi sa­dbhā­vā­d ghaṭe pā­rthi­va­bu­ddhi­va­t || <ref type="note-up">2</ref></l></lg><ab type="note-block-container"><seg type="note-block-node-end"><ref type="note-below">1</ref> Note GJ: S­́­lo­ka­vā­rti­ka V­a­na­vā­da 44 <ref type="note-below">2</ref> Note GJ: S­́­lo­ka­vā­rti­ka V­a­na­vā­da 45 </seg> </ab><p n="a_327" rend="justify">ity ādiḥ; tatsarvaṃ si­ddha­sā­dha­na­m­; a­nu­vṛ­tta­pra­tya­ya­sya sa­dṛ­śa­pa­ri­ṇā­ma­la­kṣa­ṇa­sā­mā­nyā­la­mba­na­tva­si­ddheḥ | </p><p n="a_328 b_GJ_46,26­-­28" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 46,26­-­28</span>na hi vayaṃ bau­ddha­va­t sā­mā­nya­syā­pa­hna­vo­tā­raḥ­; kevalaṃ pa­ra­pa­ri­ka­lpi­ta­sa­rva­thā­ni­tya­tvā­di­vi­śe­ṣa­ṇa­vi­śi­ṣṭa­m eva sāmānyaṃ na mṛ­ṣyā­ma­he | sarvathā ni­tya­syai­ka­syā­na­ṣṭa­sya sa­rva­ga­ta­sya vi­cā­ra­mā­ṇa­syā­saṃ­bha­vā­t | </p><p n="a_329 b_GJ_46,29­-­31" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 46,29­-­31</span>nityaṃ sadādi sāmānyaṃ pra­tya­bhi­jñā­ya­mā­na­tvā­t­, śa­bda­va­t iti cet, na; heto vi­ru­ddha­tvā­t | ka­thaṃ­ci­n nityasya i­ṣṭa­vi­ru­ddha­sya sā­dha­nā­t | sarvathā nityasya pra­tya­bhi­jñā­nā­yo­gā­t | tad e­ve­da­m iti pū­rvo­tta­ra­pa­ryā­ya­vyā­pi­nai­ka­tra pra­tya­ya­syo­pa­pa­tteḥ­, pau­rvā­pa­rya­ra­hi­ta­sya pū­rvā­pa­ra­pra­tya­ya­vi­ṣa­ya­tvā­saṃ­bha­vā­t | </p><p n="a_330 b_GJ_47,1-3" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 47,1-3</span>dharmāv eva pū­rvā­pa­ra­bhū­tau na dha­rmi­sā­mā­nya­m iti cet, kathaṃ tad e­ve­da­m iti a­bhe­da­pra­tī­tiḥ­, pū­rvā­pa­ra­sva­bhā­va­yo­r a­tī­ta­va­rta­mā­na­yoḥ tad ity a­tī­ta­pa­rā­ma­rśi­nā sma­ra­ṇe­na idam iti va­rta­mā­no­lle­khi­nā pra­tya­kṣe­ṇa ca vi­ṣa­yī­kri­ya­mā­ṇa­yoḥ pa­ra­spa­raṃ bhedāt | </p><p n="a_331 b_GJ_47,4­-­11" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 47,4­-­11</span>sa­dā­di­sā­mā­nyā­d e­ka­smā­t tayoḥ ka­thaṃ­ci­d bhe­dā­bhe­da­pra­ti­pa­tti­r iti cet, siddham tasya ka­thaṃ­ci­d a­ni­tya­tva­m­, a­ni­tya­sva­dha­rmā­vya­ti­re­kā­t | na hy a­ni­tyā­d abhinnaṃ nityam eva yu­kta­m­, a­ni­tya­svā­tma­va­t sarvathā nityasya kra­ma­yau­ga­pa­dyā­bhyā­m a­rtha­kri­yā­vi­ro­dhā­c ca | tad anityaṃ sāmānyaṃ vi­śe­ṣā­de­śā­t śa­bda­va­t | tata e­vā­ne­kaṃ tadvat | sad ity ā­di­sva­pra­tya­yā­vi­śe­ṣā­d ekaṃ sa­ttā­di­sā­mā­nya­m iti cet, na; sa­rva­thā­sva­pra­tya­yā­vi­śe­ṣa­syā­si­ddha­tvā­t pra­ti­pa­dā­di­vya­ktau sad ity ā­di­pra­tya­ya­sya vi­śe­ṣā­t | ta­dvya­kti­vi­ṣa­yo vi­śe­ṣa­pra­tya­ya iti cet; tarhi tā vyaktayaḥ sā­mā­nyā­t sarvathā yadi bhinnāḥ pra­ti­pa­dya­nte­, tadā yau­ga­ma­ta­pra­ve­śo mī­māṃ­sa­ka­sya­, sa cā­yu­ktaḥ­, tanmate saṃ­ba­ndha­sya ni­ra­sta­tvā­t tasyeti vya­pa­de­śā­nu­pa­pa­tteḥ | </p><p n="a_332 b_GJ_47,12­-­21" rend="justify"><span resp="dcv" type="ref-unit">GJ 47,12­-­21</span>atha ka­thaṃ­ci­d a­bhi­nnāḥ­, tadā siddhaṃ sā­mā­nya­sya vi­śe­ṣa­pra­tya­ya­vi­ṣa­ya­tva­m­, vi­śe­ṣa­pra­tya­ya­vi­ṣa­ye­bhyo vi­śe­ṣe­bhyaḥ ka­thaṃ­ci­d a­bhi­nna­sya sā­mā­nya­sya vi­śe­ṣa­pra­tya­ya­vi­ṣa­ya­to­pa­pa­tteḥ vi­śe­ṣa­svā­tma­va­t | tato naikam eva sa­ttā­di­sā­mā­nya­m | nāpy a­naṃ­śa­m­, ka­thaṃ­ci­t sāṃ­śa­tva­pra­tī­teḥ­; sāṃśebhyo vi­śe­ṣe­bhyo '­na­rthā­nta­ra­bhū­ta­sya sāṃ­śa­tvo­pa­pa­tteḥ ta­tsvā­tma­va­t | tathā na sa­rva­ga­taṃ tat sāmānyaṃ vya­ktya­nta­rā­le '­nu­pa­la­bhya­mā­na­tvā­t | ta­trā­na­bhi­vya­kta­tvā­t ta­syā­nu­pa­la­mbha iti cet; tata eva vya­kti­svā­tma­na iva ta­trā­nu­pa­la­mbo 'stu | tatra tasya sa­dbhā­va­ve­da­ka­pra­mā­ṇā­bhā­vā­d a­sa­ttvā­d e­vā­nu­pa­la­mba iti cet; sā­mā­nya­syā­pi vi­śe­ṣā­bhā­vā­d a­sa­ttvā­d e­vā­nu­pa­la­mbho 'stu, vya­ktya­nta­rā­le tasyāpy sa­dbhā­va­ve­da­ka­pra­mā­ṇā­bhā­vā­t­, pra­tya­kṣa­ta­s ta­thā­na­nu­bha­vā­t­, kha­ra­vi­ṣā­ṇā­di­va­t | na hi bhi­nna­de­śā­su vyaktiṣu sā­mā­nya­m e­ka­m­, yathā sthū­ṇā­di­ṣu vaṃ­śā­di­r iti pra­tī­ya­te­, yato yu­ga­pa­dbhi­nna­de­śa­svā­dhā­ra­vṛ­tti­tve saty ekatvaṃ tasya si­ddhye­t­, svā­dhā­rā­nta­rā­le astitvaṃ sā­dha­ye­d iti tad evam a­ne­ka­bā­dha­ka­sa­dbhā­vā­t bhā­ṭṭa­prā­bhā­ka­rai­r iṣṭaṃ ... </p></div><trailer resp="GJ" n="a_333">bhadraṃ bhūyāt</trailer></div></body></text></TEI>
