<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE TEI PUBLIC "-//TEI P5//DTD Main Document Type//EN" "../tei_all.dtd">
<TEI><teiHeader><fileDesc><titleStmt><title type="main" subtype="text-TAŚVA" ana="actual">Tattvārthaślokavārttikālaṅkāra</title><title type="main" subtype="text-TAŚV" ana="potential">Tattvārthaślokavārttika</title><title type="main" subtype="text-TA" ana="potential">Tattvārtha</title><title type="subtitle" subtype="bare-text">Bare text of Manoharlāl's 1918 edition</title><respStmt><resp>Digital textresource created by</resp><persName>H. Trikha</persName></respStmt></titleStmt><publicationStmt><publisher>Published within the Digital Corpus of Vidyānandin's Works at <span type="ref-site" target="../">www.dipal.org/dcv</span></publisher><availability><licence> under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License</licence></availability><date type="published">November 24, 2025</date></publicationStmt><sourceDesc><bibl>Print edition: Vidyānandisvāmi-viracitaṃ Tattvārthaślokavārtikaṃ Manoharlālnyāyaśāstriṇā sampāditaṃ saṃśodhitaṃ ca. (Saraswati Oriental Research Sanskrit Series 16). Bombay 1918.</bibl><bibl type="base-resource">Plain text: <span target="TAŚVA-ML-t.html">dcv/Tattvārthaślokavārttikālaṅkāra/TAŚVA-ML-t</span></bibl></sourceDesc></fileDesc><encodingDesc><projectDesc><p/><p><seg type="project-general">This resource for the text of the <seg type="essential" subtype="wor_name">Tattvārthaślokavārttikālaṅkāra</seg> (<seg type="essential" subtype="wor_abbr">TAŚVA</seg>) is published alongside <span type="ref-site work" target="./">other digital resources for the work</span>. The resource at hand, <seg type="essential" subtype="tra_sigl">TAŚVA-ML‑b</seg>, is a resource for the specific text of the edition by Manoharlāl (ML) in 1918. </seg><seg type="derivat" subtype="bare-text">The resource renders the bare text (b) only. </seg></p><p/><p/><p><seg type="thanks">H. Trikha created this resource during his occupations at the Institutes for <span type="organisation">South Asian, Tibetan and Buddhist Studies, University of Vienna,</span> and for the <span type="organisation">Cultural and Intellectual History of Asia, Austrian Academy of Sciences.</span> Substantial work was done in the project “Perspectivism and intertextuality in Vidyānandin’s works,” funded by the Austrian Science Fund (FWF Schrödinger project J 3880-G24). Trikha is especially grateful to the late Helmut Krasser for financing the capture of the printed edition and to Vitus Angermeier for providing the initial TEI encoding. </seg></p></projectDesc></encodingDesc></teiHeader><text type="plain-text"><body><div n="1"><p n="a_4" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7 r_TAŚVA-ML#001,07_r"/>śreyastattvārthaślokavārtikapravacanāt pūrvaṃ parāparagurupravāhasyādhyānaṃ tatsiddhinibaṃdhanatvāt tatra paramo <span type="ref-block" n="8 r_TAŚVA-ML#001,08_r"/>gurus tīrthakaratvaśriyopalakṣito vardhamāno bhagavān ghātisaṃghātaghātanatvād yas tu na paramo guruḥ sa na ghātisaṃghā<span type="ref-block" n="9 r_TAŚVA-ML#001,09_r"/>taghātano yathāsmadādiḥ ghātisaṃghātaghātano sau vidyāspadatvād vidyaikadeśāspadenāsmadādinānaikāṃtika iti <span type="ref-block" n="10 r_TAŚVA-ML#001,10_r"/>cen na sakalavidyāspadatvasya hetutvād vyabhicārānupapatteḥ prasiddhaṃ ca sakalavidyāspadatvaṃ bhagavataḥ sarvajñatvasādha<span type="ref-block" n="11 r_TAŚVA-ML#001,11_r"/>nād ato nānyaḥ paramagurur ekāṃtatattvaprakāśanād dṛṣṭeṣṭaviruddhavacanatvād avidyāspadatvād akṣīṇakalmaṣasamūhatvāc ceti <span type="ref-block" n="12 r_TAŚVA-ML#001,12_r"/>na tasyādhyānaṃ yuktam etenāparagurur gaṇadharādiḥ sūtrakāraparyaṃto vyākhyātas tasyaikadeśavidyāspadatvena deśato <span type="ref-block" n="13 r_TAŚVA-ML#001,13_r"/>ghātisaṃghātaghātanatvasiddhes sāmarthyād aparagurutvopapatteḥ nanv evaṃ prasiddho 'pi parāparagurupravāhaḥ kathaṃ tattvārtha<span type="ref-block" n="14 r_TAŚVA-ML#001,14_r"/>ślokavārtikapravacanasya siddhinibaṃdhanaṃ yatas tasya tataḥ pūrvam ādhyānaṃ sādhīya iti kaścit tadādhyānād dharma<span type="ref-block" n="15 r_TAŚVA-ML#001,15_r"/>viśeṣotpatter adharmadhvaṃsāt taddhetukavighnopaśamanād abhimataśāstraparisamāptitas tatsiddhinibaṃdhanam ity eke tān prati <span type="ref-block" n="16 r_TAŚVA-ML#001,16_r"/>samādadhate teṣāṃ pātradānādikam api śāstrāraṃbhāt prathamam ācaraṇīyaṃ parāparagurupravāhādhyānavat tasyāpi dharma<span type="ref-block" n="17 r_TAŚVA-ML#001,17_r"/>viśeṣotpattihetutvāviśeṣād yathoktakrameṇa śāstrasiddhinibaṃdhanatvopapatteḥ paramamaṃgalatvād āptānudhyānaṃ śāstra<span type="ref-block" n="18 r_TAŚVA-ML#001,18_r"/>siddhinibaṃdhanam ity anye tad api tādṛg eva satpātradānāder api maṃgalatopapatteḥ na hi jineṃdraguṇastotram eva <span type="ref-block" n="19 r_TAŚVA-ML#001,19_r"/>maṃgalam iti niyamo sti svādhyāyāder eva maṃgalatvābhāvaprasaṃgāt paramātmānudhyānād graṃthakārasya nāstikatā<span type="ref-block" n="20 r_TAŚVA-ML#001,20_r"/>parihārasiddhis tadvacanasyāstikair ādaraṇīyatvena sarvatra khyātyupapattes tadādhyānaṃ tatsiddhinibaṃdhanam ity apare <span type="ref-block" n="21 r_TAŚVA-ML#001,21_r"/>tad apy asāraṃ śreyomārgasamarthanād eva vaktur nāstikatāparihāraghaṭanāt tadabhāve saty api śāstrāraṃbhe paramātmānu<span type="ref-block" n="22 r_TAŚVA-ML#001,22_r"/>dhyānavacane tadanupapatteḥ śiṣṭācāraparipālanasādhanatvāt tadanudhyānavacanaṃ tatsiddhinibaṃdhanam iti kecit <span type="ref-block" n="23 r_TAŚVA-ML#001,23_r"/>tad api tādṛśam eva svādhyāyāder eva sakalaśiṣṭācāraparipālanasādhanatvanirṇayāt tataḥ śāstrasyotpattihetu<span type="ref-block" n="24 r_TAŚVA-ML#001,24_r"/>tvāt tadarthanirṇayasādhanatvāc ca parāparagurupravāhas tatsiddhinibaṃdhanam iti dhīmaddhṛtikaraṃ samyagbodha eva vaktuḥ <span type="ref-block" n="25 r_TAŚVA-ML#001,25_r"/>śāstrotpattijñaptinimittam iti cen na tasya gurūpadeśāyattatvāt śrutajñānāvaraṇakṣayopaśamād gurūpadeśasyā<span type="ref-block" n="26 r_TAŚVA-ML#001,26_r"/>pāye pi śrutajñānasyotpatter na tat tad āyattam iti cen na dravyabhāvaśrutasyāptopadeśavirahe kasyacid abhāvāt <span type="ref-block" n="27 r_TAŚVA-ML#001,27_r"/>dravyaśrutaṃ hi dvādaśāṃgaṃ vacanātmakam āptopadeśarūpam eva tadarthajñānaṃ tu bhāvaśrutaṃ tadubhayam api gaṇadharadevānāṃ <span type="ref-block" n="28 r_TAŚVA-ML#001,28_r"/>bhagavadarhatsarvajñavacanātiśayaprasādāt svamatiśrutajñānāvaraṇavīryāṃtarāya kṣayopaśamātiśayāc cotpadyamānaṃ katham āptā<span type="ref-block" n="29 r_TAŚVA-ML#002,01_r"/>yattaṃ na bhavet yac ca cakṣurādimatipūrvakaṃ śrutaṃ tan neha prastutaṃ śrotram atipūrvakasya bhāvaśrutasya prastutatvāt tasya <span type="ref-block" n="30 r_TAŚVA-ML#002,02_r"/>cāptopadeśāyattatāpratiṣṭhānāt parāparāptapravāhanibaṃdhana eva parāparaśāstrapravāhas tannibaṃdhanaś ca samyagavabodhaḥ <span type="ref-block" n="31 r_TAŚVA-ML#002,03_r"/>svayam abhimataśāstrakaraṇalakṣaṇaphalasiddher abhyupāya iti tatkāmair āptas sakalo py ādhyātavya eva tad uktaṃ abhi<span type="ref-block" n="32 r_TAŚVA-ML#002,04_r"/>mataphalasiddher abhyupāyaḥ subodhaḥ prabhavati sa ca śāstrāt tasya cotpattirāptāt iti bhavati sa pūjya<span type="ref-block" n="33 r_TAŚVA-ML#002,05_r"/>s tatprasādaprabuddhair na hi kṛtam upakāraṃ sādhavo vismaraṃti nanu yathā gurūpadeśaḥ śāstrasiddher nibaṃ<span type="ref-block" n="34 r_TAŚVA-ML#002,06_r"/>dhanaṃ tathāptānudhyānakṛtanāstikatāparihāraśiṣṭācāraparipālanamaṃgaladharmaviśeṣāś ca tatsahakāritvāviśeṣād iti <span type="ref-block" n="35 r_TAŚVA-ML#002,07_r"/>cet satyaṃ kevalam āptānudhyānakṛtā eva te tasya sahakāriṇa iti niyamo niṣidhyate sādhanāṃtara<span type="ref-block" n="36 r_TAŚVA-ML#002,08_r"/>kṛtānām api teṣāṃ tatsahakāritopapatteḥ kadācit tadabhāve pi pūrvopāttadharmaviśeṣebhyas tanniṣpatteś ca parā<span type="ref-block" n="37 r_TAŚVA-ML#002,09_r"/>paragurūpadeśas tu naivam aniyataḥ śāstrakaraṇe tasyāvaśyam apekṣaṇīyatvād anyathā tadaghaṭanāt tataḥ sūktaṃ <span type="ref-block" n="38 r_TAŚVA-ML#002,10_r"/>parāparagurupravāhasyādhyānaṃ tattvārthaślokavārtikapravacanāt pūrvaṃ śreyastatsiddhinibaṃdhanatvād iti pradhānaprayojanā<span type="ref-block" n="39 r_TAŚVA-ML#002,11_r"/>pekṣayā nānyathā maṃgalakaraṇāder apy anivāraṇāt pātradānādivat kathaṃ punas tattvārthaḥ śāstraṃ tasya ślokavārtikaṃ <span type="ref-block" n="40 r_TAŚVA-ML#002,12_r"/>vā tadvyākhyānaṃ vā yena tadāraṃbhe parameṣṭinām ādhyānaṃ vidhīyata iti cet tallakṣaṇayogatvāt varṇātmakaṃ <span type="ref-block" n="41 r_TAŚVA-ML#002,13_r"/>hi padaṃ padasamudāyaviśeṣaḥ sūtraṃ sūtrasamūhaḥ prakaraṇaṃ prakaraṇasamitir āhnikaṃ āhnikasaṃghāto adhyāyaḥ <span type="ref-block" n="42 r_TAŚVA-ML#002,14_r"/>adhyāyasamudāyaḥ śāstram iti śāstralakṣaṇaṃ tac ca tattvārthasya daśādhyāyīrūpasyāstīti śāstraṃ tattvārthaḥ <span type="ref-block" n="43 r_TAŚVA-ML#002,15_r"/>śāstrabhāsatvaśaṃkāpy atra na kāryānvarthasaṃjñākaraṇāt tattvārthaviṣayatvād dhi tattvārtho graṃthaḥ prasiddho na ca <span type="ref-block" n="44 r_TAŚVA-ML#002,16_r"/>śāstrābhāsasya tattvārthaviṣayatā virodhāt sarvathaikāṃtasaṃbhavāt prasiddhe ca tattvārthasya śāstratve tadvārtikasya <span type="ref-block" n="45 r_TAŚVA-ML#002,17_r"/>śāstratvaṃ siddham eva tadarthatvāt vārtikaṃ hi sūtrāṇām anupapatticodanā tatparihāro viśeṣābhidhānaṃ prasiddhaṃ <span type="ref-block" n="46 r_TAŚVA-ML#002,18_r"/>tat katham anyārthaṃ bhavet tad anena tadvyākhyānasya śāstratvaṃ niveditaṃ tato 'nyatra kutaḥ śāstravyavahāra iti cet <span type="ref-block" n="47 r_TAŚVA-ML#002,19_r"/>tadekadeśe śāstratvopacārāt yat punardvādaśāṃgaṃ śrutaṃ tad evaṃvidhānekaśāstrasamūharūpatvān mahāśāstram anekaskaṃ<span type="ref-block" n="48 r_TAŚVA-ML#002,20_r"/>dhādhārasamūhamahāskaṃdhāghāravat yeṣāṃ tu śiṣyaṃte śiṣyā yena tac chāstram iti śāstralakṣaṇaṃ teṣām ekam api vākyaṃ <span type="ref-block" n="49 r_TAŚVA-ML#002,21_r"/>śāstravyavahārabhāg bhaved anyathābhipretam api mā bhūd iti yathoktalakṣaṇam eva śāstram etad avaboddhavyaṃ tatas tadāraṃbhe <span type="ref-block" n="50 r_TAŚVA-ML#002,22_r"/>yuktaṃ parāparagurupravāhasyādhyānaṃ athavā yady apūrvārtham idaṃ tattvārthaślokavārtikaṃ na tadā vaktavyaṃ satām anādeyatva<span type="ref-block" n="51 r_TAŚVA-ML#002,23_r"/>prasaṃgāt svaruciviracitasya prekṣavatām anādaraṇīyatvāt pūrvaprasiddhārthaṃ tu sutarām etan na vācyaṃ piṣṭapeṣaṇava<span type="ref-block" n="52 r_TAŚVA-ML#002,24_r"/>dvaiyarthyād iti bruvāṇaṃ pratyetad ucyate <hi rend="bold">vidyāspadaṃ</hi> tattvārthaślokavārtikaṃ pravakṣyāmīti vidyā pūrvācārya<span type="ref-block" n="53 r_TAŚVA-ML#002,25_r"/>śāstrāṇi samyagjñānalakṣaṇavidyāpūrvakatvāt tā evāspadam asyeti vidyāspadaṃ na pūrvaśāstrānāśrayaṃ yataḥ svaruci<span type="ref-block" n="54 r_TAŚVA-ML#002,26_r"/>viracitatvād anādeyaṃ prekṣāvatāṃ bhaved iti yāvat piṣṭapeṣaṇavadvyarthaṃ tathā syād ity apy acodyaṃ ādhyāyaghāti<span type="ref-block" n="55 r_TAŚVA-ML#002,27_r"/>saṃghātaghātanam iti viśeṣaṇena sāphalyapratipādanāt dhiyaḥ samāgamo hi dhyāyaḥ samaṃtād dhyāyo smād ity ā<span type="ref-block" n="56 r_TAŚVA-ML#002,28_r"/>dhyāyaṃ tac ca tadghātisaṃghātaghātanaṃ cety ādhyāyaghātisaṃghātaghātanaṃ yasmāc ca prekṣāvatāṃ samaṃtataḥ prajñāsamāgamo <span type="ref-block" n="57 r_TAŚVA-ML#002,29_r"/>yac ca mumukṣūn svayaṃ ghātisaṃghātaṃ ghnataḥ prayojayati tannimittakāraṇatvāt tat katham aphalam āvedayituṃ śakyaṃ <span type="ref-block" n="58 r_TAŚVA-ML#002,30_r"/>prajñātiśayasakalakalmaṣakṣayakaraṇalakṣaṇena phalena phalavattvāt kutas tadādhyāyaghātisaṃghātaghātanaṃ siddhaṃ <span type="ref-block" n="59 r_TAŚVA-ML#002,31_r"/>vidyāspadatvāt yat punar na tathāvidhaṃ na tadvidyāspadaṃ yathā pāpānuṣṭhānam iti samarthayiṣyate vidyāspadaṃ <span type="ref-block" n="60 r_TAŚVA-ML#002,32_r"/>kutas tad iti cet śrīvardhamānatvāt pratisthānam avisaṃvādalakṣaṇayā hi śriyā vardhamānaṃ katham avidyāspadaṃ <span type="ref-block" n="61 r_TAŚVA-ML#002,33_r"/>nāmātiprasaṃgāt tad evaṃ saprayojanatvapratipādanaparam idam ādiślokavākyaṃ prayuktam avagamyate nanu kimartham idaṃ <span type="ref-block" n="62 r_TAŚVA-ML#002,34_r"/>prayujyate śrotṛjanānāṃ pravartanārtham iti cet te yadi śraddhānusāriṇas tadā vyarthas tatprayogas tam aṃtareṇāpi <span type="ref-block" n="63 r_TAŚVA-ML#002,35_r"/>yathā kathaṃcit teṣāṃ śāstraśravaṇe pravartayituṃ śakyatvāt yadi prekṣāvaṃtas te tadā katham apramāṇakād vākyāt pra<span type="ref-block" n="64 r_TAŚVA-ML#003,01_r"/>vartaṃte prekṣāvattvavirodhād iti kecit tadasāraṃ prayojanavākyasya sapramāṇakatvaniścayāt pravacanānu<span type="ref-block" n="65 r_TAŚVA-ML#003,02_r"/>mānamūlaṃ hi śāstrakārās tatprathamaṃ prayuṃjate nānyathā anādeyavacanatvaprasaṃgāt tathāvidhāc ca tataḥ śraddhānu<span type="ref-block" n="66 r_TAŚVA-ML#003,03_r"/>sāriṇāṃ prekṣāvatāṃ ca pravṛttir na virudhyate śraddhānusāriṇo pi hy āgamād eva pravartayituṃ śakyā na yathā kathaṃ<span type="ref-block" n="67 r_TAŚVA-ML#003,04_r"/>cit pravacanopadiṣṭatattve śraddhām anusaratāṃ śraddhānusāritvād anyādṛśāmatimūḍhamanaskatvāt tattvārthaśravaṇe 'nadhi<span type="ref-block" n="68 r_TAŚVA-ML#003,05_r"/>kṛtatvād ativiparyastavat teṣāṃ tadanurūpopadeśayogyatvāt siddhamātṛkopadeśayogyadārakavat prekṣāvaṃtaḥ <span type="ref-block" n="69 r_TAŚVA-ML#003,06_r"/>punar āgamād anumānāc ca pravartamānās tattvaṃ labhaṃte na kevalād anumānāt pratyakṣāditas teṣām apravṛttiprasaṃgāt nāpi <span type="ref-block" n="70 r_TAŚVA-ML#003,07_r"/>kevalād āgamād eva viruddhārthamatebhyo pi pravartamānānāṃ prekṣāvattvaprasakteḥ tad uktaṃ siddhaṃ ced dhetutaḥ sarvaṃ na <span type="ref-block" n="71 r_TAŚVA-ML#003,08_r"/>pratyakṣādito gatiḥ siddhaṃ ced āgamāt sarvaṃ viruddhārthamatāny api iti tasmād āpte vaktari saṃpradāyā<span type="ref-block" n="72 r_TAŚVA-ML#003,09_r"/>vyavacchedena niścite tadvākyāt pravartanam āgamād eva vaktary anāpte tu yat tadvākyāt pravartanaṃ tad anumānād iti <span type="ref-block" n="73 r_TAŚVA-ML#003,10_r"/>vibhāgaḥ sādhīyān tad apy uktaṃ vaktary anāpte yad dhetoḥ sādhyaṃ tad dhetusādhitaṃ āpte vaktari tadvākyā<span type="ref-block" n="74 r_TAŚVA-ML#003,11_r"/>t sādhyam āgamasādhitaṃ na caivaṃ pramāṇasaṃplavavādivirodhaḥ kvacid ubhābhyām āgamānumānābhyāṃ pravartanasyeṣṭatvāt <span type="ref-block" n="75 r_TAŚVA-ML#003,12_r"/>pravacanasyāhetuhetumadātmakatvāt svasamayaprajñāpakatvasya tatparijñānanibaṃdhanatvād aparijñātāhetuvādāgamasya <span type="ref-block" n="76 r_TAŚVA-ML#003,13_r"/>siddhāṃtavirodhakatvāt tathā cābhyadhāyi jo heduvādaparakambhi heduo āgamammi āgamao <span type="ref-block" n="77 r_TAŚVA-ML#003,14_r"/>so sasamayapaṇṇavao siddhaṃtavirohao aṇṇotti tatrāgamamūlam idam ādivākyaṃ parāparagurupravāham ādhyāya <span type="ref-block" n="78 r_TAŚVA-ML#003,15_r"/>pravacanasya pravartakaṃ tattvārthaślokavārtikaṃ pravakṣyāmīti vacanasyāgamapūrvakāgamārthatvāt prāmāṇyaṃ punar a<span type="ref-block" n="79 r_TAŚVA-ML#003,16_r"/>syābhyastapravaktṛguṇān pratipādyān prati svata evābhyastakāraṇaguṇān prati pratyakṣādivat svayam anabhyasta<span type="ref-block" n="80 r_TAŚVA-ML#003,17_r"/>vaktṛguṇāṃs tu vineyān prati suniścitāsaṃbhavadbādhakatvād anumānāt svayaṃ pratipannāptāṃtaravacanād vā niścita<span type="ref-block" n="81 r_TAŚVA-ML#003,18_r"/>prāmāṇyāt nacaivam anavasthā parasparāśrayadoṣo vā abhyastaviṣaye pramāṇasya svataḥ prāmāṇyaniścayād ana<span type="ref-block" n="82 r_TAŚVA-ML#003,19_r"/>vasthāyā nivṛtteḥ pūrvasyānabhyastaviṣayasya parasmād abhyastaviṣayāt pramāṇatvapratipatteḥ tathānumānamūlam eta<span type="ref-block" n="83 r_TAŚVA-ML#003,20_r"/>dvākyaṃ svayaṃ svārthānumānena niścitasyārthasya parārthānumānarūpeṇa prayuktatvāt samarthanāpekṣasādhanatvān na <span type="ref-block" n="84 r_TAŚVA-ML#003,21_r"/>prayojanavākyaṃ parārthānumānarūpam iti cet na sveṣṭānumānena vyabhicārāt na hi tatsamarthanāpe<span type="ref-block" n="85 r_TAŚVA-ML#003,22_r"/>kṣasādhanaṃ na bhavati prativādivipratipattau tadvinivṛttaye sādhanasamarthanasyāvaśyaṃ bhāvitvāt keṣāṃci<span type="ref-block" n="86 r_TAŚVA-ML#003,23_r"/>d asamarthitasādhanavacane asādhanāṃgavacanasyeṣṭeḥ prakṛtānumānahetor aśakyasamarthanatvam api nāśaṃkanīyaṃ <span type="ref-block" n="87 r_TAŚVA-ML#003,24_r"/>taduttaragraṃthena taddhetoḥ samarthananiścayāt sakalaśāstravyākhyānāt taddhetusamarthanapravaṇāt tattvārthaślokavārtikasya <span type="ref-block" n="88 r_TAŚVA-ML#003,25_r"/>prayojanavattvasiddheḥ prāg evāpārthakaṃ prayojanavacanam iti cet tarhi sveṣṭānumāne hetvarthasamarthanaprapaṃcābhidhānā<span type="ref-block" n="89 r_TAŚVA-ML#003,26_r"/>d eva sādhyārthasiddhes tataḥ pūrvaṃ hetūpanyāsopārthakaḥ kin na bhavet sādhanasyānabhidhāne samarthanam anāśrayam eveti <span type="ref-block" n="90 r_TAŚVA-ML#003,27_r"/>cet prayojanavattvasyāvacane tatsamarthanaṃ katham anāśrayaṃ na syāt ye tu pratijñām anabhidhāya tatsādhanāya <span type="ref-block" n="91 r_TAŚVA-ML#003,28_r"/>hetūpanyāsaṃ kurvāṇāḥ sādhanam abhihitam eva samarthayaṃte te kathaṃ svasthāḥ pakṣasya gamyamānasya sādhanād adoṣa <span type="ref-block" n="92 r_TAŚVA-ML#003,29_r"/>iti cet prayojanavatsādhanasya gamyamānasya samarthane ko doṣaḥ saṃbhāvyate sarvatra gamyamānasyaiva tasya <span type="ref-block" n="93 r_TAŚVA-ML#003,30_r"/>samarthanasiddheḥ prayogo na yukta iti cet saṃkṣiptaśāstrapravṛttau savistaraśāstrapravṛttau vā prathamapakṣe na <span type="ref-block" n="94 r_TAŚVA-ML#003,31_r"/>kiṃcid aniṣṭaṃ sūtrakāreṇa tasyāprayogāt sāmarthyād gamyamānasyaiva sūtrasaṃdarbheṇa samarthanāt dvitīyapakṣe tu <span type="ref-block" n="95 r_TAŚVA-ML#003,32_r"/>tasyāprayoge pratijñopanayanigamanaprayogavirodhaḥ pratijñānigamanayor aprayoga eveti cet tadvatpakṣadharmopa<span type="ref-block" n="96 r_TAŚVA-ML#003,33_r"/>saṃhārasyāpi prayogo mā bhūt yat sat tat sarvaṃ kṣaṇikam ity ukte śabdādau sattvasya sāmarthyād gamyamānatvāt <span type="ref-block" n="97 r_TAŚVA-ML#003,34_r"/>tasyāpi kvacid aprayoge 'bhīṣṭa eva viduṣāṃ vācyo hetur eva hi kevala iti vacanāt tarhi savistara<span type="ref-block" n="98 r_TAŚVA-ML#003,35_r"/>vacane gamyamānasyāpi siddhaḥ prayogaḥ saṃkṣiptavacanapravṛttāv eva tasyāprayogāt tataḥ kvacid gamyamānaṃ sapra<span type="ref-block" n="99 r_TAŚVA-ML#004,01_r"/>yojanatvasādhanam aprayuktam api sakalaśāstravyākhyānena samarthyate kvacit prayujyamānam iti naikāṃtaḥ syādvādi<span type="ref-block" n="100 r_TAŚVA-ML#004,02_r"/>nāmavirodhāt sarvathaikāṃtavādināṃ tu na prayojanavākyopanyāso yuktas tasyāpramāṇatvāt tadāgamaḥ <span type="ref-block" n="101 r_TAŚVA-ML#004,03_r"/>pramāṇam iti cet so 'pauruṣeyaḥ pauruṣeyo vā na tāvad ādyapakṣakakṣīkaraṇaṃ athāto dharmajijñāse ti <span type="ref-block" n="102 r_TAŚVA-ML#004,04_r"/>prayojanavākyasyāpauruṣeyatvāsiddheḥ svarūpe rthe tasya prāmāṇyāniṣṭeś cānyathātiprasaṃgāt pauruṣeya evāgamaḥ <span type="ref-block" n="103 r_TAŚVA-ML#004,05_r"/>prayojanavākyam iti cet kuto sya prāmāṇyaniścayaḥ svata eveti na svataḥ prāmāṇyaikāṃtasya nirā<span type="ref-block" n="104 r_TAŚVA-ML#004,06_r"/>kariṣyamāṇatvāt parata evāgamasya prāmāṇyam ity anye teṣām api nedaṃ pramāṇaṃ siddhyati parataḥ prāmāṇya<span type="ref-block" n="105 r_TAŚVA-ML#004,07_r"/>syānavasthādidoṣadūṣitatvena pratikṣepsyamānatvāt pratītivirodhāt parārthānumānam ādau prayojanavacana<span type="ref-block" n="106 r_TAŚVA-ML#004,08_r"/>m ity apare te pi na yuktivādinaḥ sādhyasādhanayor vyāptipratipattau tarkasya pramāṇasyānabhyupagamāt pratyakṣa<span type="ref-block" n="107 r_TAŚVA-ML#004,09_r"/>syānumānasya vā tatrāsamarthatvena sādhayiṣyamāṇatvāt ye tv apramāṇakād eva vikalpajñānāt tayor vyāptiprati<span type="ref-block" n="108 r_TAŚVA-ML#004,10_r"/>pattim āhus teṣāṃ pratyakṣānumānapramāṇatvasamarthanam anarthakam eva pramāṇād eva pratyakṣānumeyārthapratipattiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="109 r_TAŚVA-ML#004,11_r"/>tato na prayojanavākyaṃ syādvādavidviṣāṃ kiṃcit pramāṇaṃ pramāṇādivyavasthānāsaṃbhavāc ca na teṣāṃ tatpramāṇam iti <span type="ref-block" n="110 r_TAŚVA-ML#004,12_r"/>śāstrapraṇayanam evāsaṃbhavi vibhāvyatāṃ kiṃ punaḥ prayojanavākyopanyasanaṃ śraddhākutūhalotpādanārthaṃ tad i<span type="ref-block" n="111 r_TAŚVA-ML#004,13_r"/>ty eke tad apy anenaiva nirastaṃ tasya pramāṇatvāpramāṇatvapakṣayos tadutpādakatvāyogāt arthasaṃśayotpādanārthaṃ <span type="ref-block" n="112 r_TAŚVA-ML#004,14_r"/>tad ity apy asāraṃ kvacid arthasaṃśayāt pravṛttau pramāṇavyavasthāpanānarthakyāt pramāṇapūrvako rthasaṃśayaḥ pravartaka <span type="ref-block" n="113 r_TAŚVA-ML#004,15_r"/>iti pramāṇavyavasthāpanasya sāphalye katham apramāṇakāt prayojanavākyād upajāto rthasaṃśayaḥ pravṛttyaṃgaṃ viruddhaṃ <span type="ref-block" n="114 r_TAŚVA-ML#004,16_r"/>ca saṃśayaphalasya pramāṇatvaṃ viparyāsaphalavat svārthavyavasāyaphalasyaiva jñānasya pramāṇatvaprasiddheḥ ye tv āhur ya<span type="ref-block" n="115 r_TAŚVA-ML#004,17_r"/>n niṣprayojanaṃ tan nāraṃbhaṇīyaṃ yathā kākadaṃtaparīkṣāśāstraṃ niṣprayojanaṃ cedaṃ śāstram iti vyāpakānupalabdhyā <span type="ref-block" n="116 r_TAŚVA-ML#004,18_r"/>pratyavatiṣṭhamānāt prativyāpakānupalabdher asiddhatodbhāvanārthaṃ prayojanavākyam iti te pi na parīkṣakāḥ svayam a<span type="ref-block" n="117 r_TAŚVA-ML#004,19_r"/>pramāṇakena tadasiddhatodbhāvanā'saṃbhavāt tatpramāṇatvasya parair vyavasthāpayitum aśakteḥ sakalaśāstrārthoddeśa<span type="ref-block" n="118 r_TAŚVA-ML#004,20_r"/>karaṇārtham ādivākyam ity api phalguprāyaṃ taduddeśasyāpramāṇāt pratipattum aśaktes tallakṣaṇaparīkṣāvat tato <span type="ref-block" n="119 r_TAŚVA-ML#004,21_r"/>noddeśo lakṣaṇaṃ parīkṣā ceti trividhā vyākhyā vyavatiṣṭhate samāsato 'rthapratipattyartham ādivākyaṃ vyāsatas ta<span type="ref-block" n="120 r_TAŚVA-ML#004,22_r"/>duttaraśāstram ity apy anenaiva pratikṣiptam apramāṇād vyāsata iva samāsato py arthapratipatter ayogāt syādvādināṃ tu <span type="ref-block" n="121 r_TAŚVA-ML#004,23_r"/>sarvam anavadyaṃ tasyāgamānumānarūpatvasamarthanād ity alaṃ prasaṃgena </p><p n="a_5" rend="justify"> <span type="ref-block" n="122 r_TAŚVA-ML#004,24_r"/>nanu ca tattvārthaśāstrasyādisūtraṃ tāvad anupapannaṃ pravaktṛviśeṣasyābhāve pi pratipādyaviśeṣasya ca kasyacit <span type="ref-block" n="123 r_TAŚVA-ML#004,25_r"/>pratipitsāyām asatyām eva pravṛttatvād ity anupapatticodanāyām uttaram āha </p><p n="a_7" rend="justify"> <span type="ref-block" n="128 r_TAŚVA-ML#004,30_r"/>tenopapannam eveti tātparyaṃ siddhe praṇetari mokṣamārgasya prakāśakaṃ vacanaṃ pravṛttaṃ tatkāryatvād anyathā praṇetṛ<span type="ref-block" n="129 r_TAŚVA-ML#004,31_r"/>vyāpārānapekṣatvaprasaṃgāt tadvyaṃgyatvāt tattadapekṣam iti cet na kūṭasthasya sarvathābhivyaṃgyatvavirodhāt tadabhivyakter a<span type="ref-block" n="130 r_TAŚVA-ML#004,32_r"/>vyavasthiteḥ sā hi yadi vacanasya saṃskārādhānaṃ tadā tato bhinno 'nyo vā saṃskāraḥ praṇetṛvyāpāre<span type="ref-block" n="131 r_TAŚVA-ML#004,33_r"/>ṇādhīyate yady abhinnas tadā vacanam eva tenādhīyata iti kathaṃ kūṭasthaṃ nāma bhinnaś cet pūrvavat tasya sarvadā<span type="ref-block" n="132 r_TAŚVA-ML#004,34_r"/>py aśravaṇaprasaṃgaḥ prāk paścād vā śravaṇānuṣaṃgaḥ svasvabhāvāparityāgāt saṃskārādhānakāle prācyāśrāva<span type="ref-block" n="133 r_TAŚVA-ML#005,01_r"/>ṇatvasvabhāvasya parityāge śrāvaṇasvabhāvopādāne ca śabdasya pariṇāmitvasiddhiḥ pūrvāparasvabhāvaparihārāv ā<span type="ref-block" n="134 r_TAŚVA-ML#005,02_r"/>ptisthitilakṣaṇatvāt pariṇāmitvasya tathā ca vacanasya kim abhivyaktipakṣakakṣīkaraṇena utpattipakṣasyaiva <span type="ref-block" n="135 r_TAŚVA-ML#005,03_r"/>sughaṭatvāt śabdād bhinno 'bhinnaś ca saṃskāraḥ praṇetṛvyāpāreṇādhīyata iti cet na sarvathā bhedābhedayo<span type="ref-block" n="136 r_TAŚVA-ML#005,04_r"/>r ekatvavirodhāt yadi punaḥ kathaṃcid abhinno bhinnaś ca śabdāt saṃskāras tasya tenādhīyata iti mataṃ tadā <span type="ref-block" n="137 r_TAŚVA-ML#005,05_r"/>syāt pauruṣeyaṃ tattvārthaśāsanam ity āyātam arhanmataṃ nanu ca varṇasaṃskāro 'bhivyaktis tadāvārakavāgapanayanaṃ ghaṭā<span type="ref-block" n="138 r_TAŚVA-ML#005,06_r"/>dyāvārakatamopanayanavat tirobhāvaś ca tadāvārakotpattir na cānyotpattivināśau śabdasya tirobhāvāvirbhāvau kauṭasthya<span type="ref-block" n="139 r_TAŚVA-ML#005,07_r"/>virodhinau yena paramataprasiddhir iti cet tarhi kiṃ kurvann āvārakaḥ śabdasya vāyur upeyate na tāvat svarūpaṃ <span type="ref-block" n="140 r_TAŚVA-ML#005,08_r"/>khaṃḍa yan nityaikāṃtatvavirodhāt tadbuddhipratidhnann iti cet tatpratighāte śabdasyopalabhyatā pratihanyate vā na <span type="ref-block" n="141 r_TAŚVA-ML#005,09_r"/>vā pratihanyate cet sā śabdād abhinnā pratihanyate na punaḥ śabda iti pralāpamātraṃ tato sau bhinnaiveti <span type="ref-block" n="142 r_TAŚVA-ML#005,10_r"/>cet sarvadānupalabhyatāsvabhāvaḥ śabdaḥ syāt tatsaṃbaṃdhād upalabhyaḥ sa iti cet kas tayā tasya saṃbaṃdhaḥ <span type="ref-block" n="143 r_TAŚVA-ML#005,11_r"/>dharmadharmibhāva iti cet nātyaṃtaṃ bhinnayos tayos tadbhāvavirodhāt bhedābhedopagamād aviruddhas tadbhāva iti cet <span type="ref-block" n="144 r_TAŚVA-ML#005,12_r"/>tarhi yenāṃśenābhinnopalabhyatā tataḥ pratihanyate tena śabdo pīti naikāṃtanityo sau dvitīyavikalpe <span type="ref-block" n="145 r_TAŚVA-ML#005,13_r"/>saty apy āvārake śabdasyopalabdhiprasaṃgas tadupalabhyatāyāḥ pratighātābhāvāt tathā ca na tadbuddhipratighātī <span type="ref-block" n="146 r_TAŚVA-ML#005,14_r"/>kaścid āvārakaḥ kūṭasthasya yukto yatas tadapanayanam abhivyaktiḥ siddhyet etena śabdasyopalabdhyutpatti<span type="ref-block" n="147 r_TAŚVA-ML#005,15_r"/>r abhivyaktir iti bruvan pratikṣiptaḥ tasyāṃ tadupalabhyatotpattyanutpattyoḥ śabdasyotpattyapratipattiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="148 r_TAŚVA-ML#005,16_r"/>na hi śabdasyopalabdher utpattau tadabhinnopalabhyatotpadyate na punaḥ śabda iti bruvāṇaḥ svasthaḥ tasyā<span type="ref-block" n="149 r_TAŚVA-ML#005,17_r"/>s tato bhede sadānupalabhyasvabhāvatāpatter dharmadharmibhāvasaṃbaṃdhāyogāt tatsaṃbaṃdhād apy upalabhyatvāsaṃbhavāt bhedābhedopagame <span type="ref-block" n="150 r_TAŚVA-ML#005,18_r"/>kathaṃcid utpattiprasiddher ekāṃtanityatāvirodhāt śabdasyopalabdhyutpattāv apy upalabhyatānutpattau syād apratipatti<span type="ref-block" n="151 r_TAŚVA-ML#005,19_r"/>r iti vyarthābhivyaktiḥ śrotrasaṃskāro 'bhivyaktir ity anye teṣām api śrotrasyāvārakāpanayanaṃ saṃskāraḥ śabda<span type="ref-block" n="152 r_TAŚVA-ML#005,20_r"/>grahaṇayogyatotpattir vā tadā tadbhāve tasyopalabhyatotpattyanutpattyoḥ sa eva doṣaḥ tadubhayasaṃskāro 'bhi<span type="ref-block" n="153 r_TAŚVA-ML#005,21_r"/>vyaktir ity ayaṃ pakṣo 'nenaiva pratikṣeptavyaḥ pravāhanityatopagamād abhidhānasyābhivyaktau nokto doṣa iti cet <span type="ref-block" n="154 r_TAŚVA-ML#005,22_r"/>na puruṣavyāpārāt prāk tatpravāhasadbhāve pramāṇābhāvāt pratyabhijñānaṃ pramāṇam iti cet tatsādṛśyanibaṃdha<span type="ref-block" n="155 r_TAŚVA-ML#005,23_r"/>nam ekatvanibaṃdhanaṃ vā na tāvad ādyaḥ pakṣaḥ sādṛśyanibaṃdhanāt pratyabhijñānād ekaśabdapravāhāsiddheḥ dvitī<span type="ref-block" n="156 r_TAŚVA-ML#005,24_r"/>yapakṣe tu kutas tadekatvanibaṃdhanatvasiddhiḥ sa evāyaṃ śabda ity ekaśabdaparāmarśipratyayasya bādhakābhāvāt ta<span type="ref-block" n="157 r_TAŚVA-ML#005,25_r"/>nnibaṃdhanatvasiddhis tata eva nīlajñānasya nīlanibaṃdhanatvasiddhivad iti cet syād evaṃ yadi tadekatvaparā<span type="ref-block" n="158 r_TAŚVA-ML#005,26_r"/>marśinaḥ pratyayasya bādhakaṃ na syāt sa evāyaṃ devadatta ityādy ekatvaparāmarśipratyayavat asti ca bādhakaṃ <span type="ref-block" n="159 r_TAŚVA-ML#005,27_r"/>nānā gośabdo bādhakābhāve sati yugapadbhinnadeśatayopalabhyamānatvād brahmavṛkṣādivad iti na tāvad idam ekena <span type="ref-block" n="160 r_TAŚVA-ML#005,28_r"/>puruṣeṇa kramaśo 'nekadeśatayopalabhyamānenānaikāṃtikaṃ yugapadgrahaṇāt nāpy ekenādityena nānāpuruṣaiḥ sakṛdbhi<span type="ref-block" n="161 r_TAŚVA-ML#005,29_r"/>nnadeśatayopalabhyamānena pratyakṣānumānābhyām ekapuruṣeṇa vā nānājalapātrasaṃkrāṃtādityaviṃbena pratyakṣato dṛśyamā<span type="ref-block" n="162 r_TAŚVA-ML#005,30_r"/>neneti yuktaṃ vaktuṃ bādhakābhāve satīti viśeṣaṇāt na hy ekasminn āditye sarvathā bhinnadeśatayopalabhyamāne <span type="ref-block" n="163 r_TAŚVA-ML#005,31_r"/>bādhakābhāvaḥ pratipuruṣam ādityamālānupalaṃbhasya bādhakasya sadbhāvāt parvatādinaikena vyabhicārīdam anumā<span type="ref-block" n="164 r_TAŚVA-ML#005,32_r"/>nam iti cet na tasya nānāvayavātmakasya sato bādhakābhāve sati yugapadbhinnadeśatayopalabhyamānatvaṃ vyava<span type="ref-block" n="165 r_TAŚVA-ML#005,33_r"/>tiṣṭhate niravayavatve tathābhāvavirodhād ekaparamāṇuvat vyomādinā tadanaikāṃtikatvam anena pratyuktaṃ <span type="ref-block" n="166 r_TAŚVA-ML#005,34_r"/>tasyāpy anekapradeśatvasiddheḥ khāder anekapradeśatvād ekadravyavirodha iti cet na nānādeśasyāpi ghaṭāder e<span type="ref-block" n="167 r_TAŚVA-ML#005,35_r"/>kadravyatvapratīteḥ na hy ekapradeśatvenaivaikadravyatvaṃ vyāptaṃ yena paramāṇor evaikadravyatā nāpi nānāpradeśatvenaiva <span type="ref-block" n="168 r_TAŚVA-ML#006,01_r"/>yato ghaṭāder eveti vyavatiṣṭhate ekadravyatvapariṇāmena tasyāḥ vyāptatvadarśanāt sakalalokaprasiddhā hy ekadravya<span type="ref-block" n="169 r_TAŚVA-ML#006,02_r"/>tvapariṇatasyaikadravyatā nānādravyatvapariṇatānām arthānāṃ nānādravyatāvat syād etadbādhakābhāve satīti hetu<span type="ref-block" n="170 r_TAŚVA-ML#006,03_r"/>viśeṣaṇam asiddhaṃ gaur ityādiśabdasya sarvagatasya yugapadvyaṃjakasya deśabhedād bhinnadeśatayopalabhyamānasya svato deśa<span type="ref-block" n="171 r_TAŚVA-ML#006,04_r"/>vicchinnatayopalaṃbhāsaṃbhavād iti tad ayuktaṃ tasya sarvagatatvāsiddheḥ kūṭasthatvenābhivyaṃgyatvapratiṣedhāc ca sarva<span type="ref-block" n="172 r_TAŚVA-ML#006,05_r"/>gataḥ śabdo nityadravyatve saty amūrtatvād ākāśavad ity etad api na śabdasarvagatatvasādhanāyālaṃ jīvadravyeṇā<span type="ref-block" n="173 r_TAŚVA-ML#006,06_r"/>naikāṃtikatvāt tasyāpi pakṣīkaraṇān na tenānaikāṃta iti cet na pratyakṣādivirodhāt śrotraṃ hi pratyakṣaṃ <span type="ref-block" n="174 r_TAŚVA-ML#006,07_r"/>niyatadeśatayā śabdam upalabhate svasaṃvedanādhyakṣaṃ cātmānaṃ śarīraparimāṇānuvidhāyitayeti kālātyayāpa<span type="ref-block" n="175 r_TAŚVA-ML#006,08_r"/>diṣṭo hetus tejonuṣṇatve dravyatvavat svarūpāsiddhaś ca sarvathā nityadravyatvāmūrtatvayor dharmiṇy asaṃbhavāt <span type="ref-block" n="176 r_TAŚVA-ML#006,09_r"/>tathāhi pariṇāmī śabdo vastutvānyathānupapatteḥ na vastunaḥ pratikṣaṇavivartenaikena vyabhicāras tasya <span type="ref-block" n="177 r_TAŚVA-ML#006,10_r"/>vastvekadeśatayā vastutvāvyavasthiteḥ na ca tasyā vastutvaṃ vastvekadeśatvābhāvaprasaṃgāt vastutvasyānyathā<span type="ref-block" n="178 r_TAŚVA-ML#006,11_r"/>nupapattir asiddheti cet na ekāṃtanityatvādau pūrvāparasvabhāvatyāgopādānasthitilakṣaṇapariṇāmābhāve kramayau<span type="ref-block" n="179 r_TAŚVA-ML#006,12_r"/>gapadyābhyām arthakriyāvirodhād vastutvāsaṃbhavād iti naikāṃtanityaḥ śabdo nāpi sarvathā dravyaṃ paryāyātmatā<span type="ref-block" n="180 r_TAŚVA-ML#006,13_r"/>svīkaraṇāt sa hi pudgalasya paryāyaḥ kramaśas tatrodbhavatvāt chāyātapādivat kathaṃcid dravyaṃ śabdaḥ kriyāvattvā<span type="ref-block" n="181 r_TAŚVA-ML#006,14_r"/>d bāṇādivat dhātvarthalakṣaṇayā kriyayā kriyāvatā guṇādinānaikāṃta iti cet na parispaṃdarūpayā <span type="ref-block" n="182 r_TAŚVA-ML#006,15_r"/>kriyayā kriyāvattvasya hetutvavacanāt kriyāvattvam asiddham iti cet na deśāṃtaraprāptyā tasya tatsiddher anyathā <span type="ref-block" n="183 r_TAŚVA-ML#006,16_r"/>bāṇāder api niḥkriyatvaprasaṃgān matāṃtarapraveśāc ca tato dravyaparyāyātmakatvāc chabdasyaikāṃtena dravyatvāsiddhiḥ <span type="ref-block" n="184 r_TAŚVA-ML#006,17_r"/>amūrtatvaṃ vāsiddhaṃ tasya mūrtimaddravyaparyāyatvāt mūrtimaddravyaparyāyo sau sāmānyaviśeṣavattve sati bāhyeṃdri<span type="ref-block" n="185 r_TAŚVA-ML#006,18_r"/>yaviṣayatvād ātapādivat na ghaṭatvādisāmānyena vyabhicāraḥ sāmānyaviśeṣavattve satīti viśeṣaṇāt <span type="ref-block" n="186 r_TAŚVA-ML#006,19_r"/>paramatāpekṣaṃ cedaṃ viśeṣaṇaṃ svamate ghaṭatvādisāmānyasyāpi sadṛśapariṇāmalakṣaṇasya dravyaparyāyātmakatvena <span type="ref-block" n="187 r_TAŚVA-ML#006,20_r"/>sthites tena vyabhicārābhāvāt karmaṇānaikāṃta iti cet na tasyāpi dravyaparyāyātmakatveneṣṭeḥ sparśādinā <span type="ref-block" n="188 r_TAŚVA-ML#006,21_r"/>guṇena vyabhicāracodanam anenāpāstaṃ tato hetor asiddhir eveti nāto bhilāpasya sarvagatatvasādhanaṃ yato yugapa<span type="ref-block" n="189 r_TAŚVA-ML#006,22_r"/>dbhinnadeśatayopalabhyamānatā asyābādhitā na bhavet pratyabhijñānasya vā tadekatvaparāmarśino numānabādhi<span type="ref-block" n="190 r_TAŚVA-ML#006,23_r"/>tatvena puruṣavyāpārāt prāk sadbhāvāvedakatvābhāvāt tadabhivyaṃgyatvābhāva iti tajjanyam eva vacanaṃ siddhaṃ <span type="ref-block" n="191 r_TAŚVA-ML#006,24_r"/>paryāyārthataḥ pauruṣeyaṃ vacanasāmānyasya pauruṣeyatvasiddhau viśiṣṭaṃ sūtravacanaṃ satpraṇetṛkaṃ prasiddhyaty eveti <span type="ref-block" n="192 r_TAŚVA-ML#006,25_r"/>sūktaṃ <hi rend="bold">siddhe</hi> mokṣamārgasya netari prabaṃdhena vṛttaṃ sūtram ādimaṃ śāstrasyeti tathāpy anāptamūlam idaṃ vaktṛsāmānye <span type="ref-block" n="193 r_TAŚVA-ML#006,26_r"/>sati pravṛttatvād duṣṭapuruṣavacanavad iti na matavyaṃ sākṣāt prabuddhāśeṣatattvārthe prakṣīṇakalmaṣe ceti viśeṣaṇāt <span type="ref-block" n="194 r_TAŚVA-ML#006,27_r"/>sūtraṃ hi satyaṃ sayuktikaṃ cocyate hetumat tathyam iti sūtralakṣaṇavacanāt tac ca katham asarvajñe doṣavati <span type="ref-block" n="195 r_TAŚVA-ML#006,28_r"/>ca vaktari pravartate sūtrābhāsattvaprasaṃgād bahaspatyādisūtravat tato rthataḥ sarvajñavītarāgapraṇetṛkam idaṃ sūtraṃ <span type="ref-block" n="196 r_TAŚVA-ML#006,29_r"/>sūtratvānyathānupapatteḥ gaṇādhipapratyekabuddhaśrutakevalyabhinnadaśapūrvadharasūtreṇa svayaṃ saṃmatena vyabhicāra iti <span type="ref-block" n="197 r_TAŚVA-ML#006,30_r"/>cet na tasyāpy arthataḥ sarvajñavītarāgapraṇetṛkatvasiddher arhadbhāṣitārthaṃ gaṇadharadevair graṃthitam iti vacanāt etena <span type="ref-block" n="198 r_TAŚVA-ML#006,31_r"/>gṛddhapicchācāryaparyaṃtamunisūtreṇa vyabhicāritā nirastā prakṛtasūtre sūtratvam asiddham iti cet na suni<span type="ref-block" n="199 r_TAŚVA-ML#006,32_r"/>ścitāsaṃbhavadbādhakatvena tathāsya sūtratvaprasiddheḥ sakalaśāstrārthādhikaraṇāc ca na hi mokṣamārgaviśeṣapra<span type="ref-block" n="200 r_TAŚVA-ML#006,33_r"/>tipādakaṃ sūtram asmadādipratyakṣeṇa bādhyate tasya tadaviṣayatvāt yad dhi yadaviṣayaṃ na tat tadvacaso bādhakaṃ <span type="ref-block" n="201 r_TAŚVA-ML#006,34_r"/>yathā rūpāviṣayaṃ rasanajñānaṃ rūpavacasaḥ śreyomārgaviśeṣāviṣayaṃ cāsmadādipratyakṣam iti etenānumānaṃ <span type="ref-block" n="202 r_TAŚVA-ML#006,35_r"/>tadbādhakam iti pratyuktaṃ tasyānanumānaviṣayatvāt śreyomārgasāmānyaṃ hi tadviṣayo na punas tadviśeṣaḥ prava<span type="ref-block" n="203 r_TAŚVA-ML#007,01_r"/>canaviśeṣasamadhigamyaḥ pravacanaikadeśas tadbādhaka iti cet na tasyātisaṃkṣepavistarābhyāṃ pravṛttasyāpy etadarthā<span type="ref-block" n="204 r_TAŚVA-ML#007,02_r"/>natikramāt tadbādhakatvāyogāt pūrvāparapravacanaikadeśayor anyonyam anugrāhakatvasiddheś ca yathā vādhunātra cāsma<span type="ref-block" n="205 r_TAŚVA-ML#007,03_r"/>dādīnāṃ pratyakṣād iti na tadbādhakaṃ tathānyatrānyadānyeṣāṃ ca viśeṣābhāvād iti siddhaṃ suniścitāsaṃbhavadbā<span type="ref-block" n="206 r_TAŚVA-ML#007,04_r"/>dhakatvam asya tathyatāṃ sādhayati sā ca sūtratvaṃ tatsarvajñavītarāgapraṇetṛkatvam iti niravadyaṃ praṇetuḥ sākṣā<span type="ref-block" n="207 r_TAŚVA-ML#007,05_r"/>t prabuddhāśeṣatattvārthatayā prakṣīṇakalmaṣatayā ca viśeṣaṇaṃ munīṃdrasaṃstutatvaviśeṣaṇaṃ ca vineyamukhyasevya<span type="ref-block" n="208 r_TAŚVA-ML#007,06_r"/>tām aṃtareṇa sato pi sarvajñavītarāgasya mokṣamārgapraṇetṛtvānupapatteḥ pratigrāhakābhāve pi tasya tatpraṇayane adhunā <span type="ref-block" n="209 r_TAŚVA-ML#007,07_r"/>yāvat tatpravartanānupapatteḥ tata evopayogātmakasyātmanaḥ śreyasā yokṣyamāṇasya vineyamukhyasya pratipitsāyāṃ <span type="ref-block" n="210 r_TAŚVA-ML#007,08_r"/>satyāṃ sūtraṃ pravṛttam ity ucyate sato pi vineyamukhyasya yathoktasya pratipitsābhāve śreyodharmapratipatter ayogāt <span type="ref-block" n="211 r_TAŚVA-ML#007,09_r"/>pratigrāhakatvāsiddher idānīṃ yāvat tatsūtrapravartanāghaṭanāt pravṛttaṃ cedaṃ pramāṇabhūtaṃ sūtraṃ tasmāt siddhe yathokte <span type="ref-block" n="212 r_TAŚVA-ML#007,10_r"/>praṇetari yathoditapratipitsāyāṃ ca satyām iti pratyeyam </p><p n="a_8" rend="justify"> <span type="ref-block" n="213 r_TAŚVA-ML#007,11_r"/>nanv apauruṣeyām nāyamūlatve pi jaiminyādisūtrasya pramāṇabhūtatvasiddher nedaṃ sarvajñavītadoṣapuruṣapraṇetṛkaṃ siddhyatī<span type="ref-block" n="214 r_TAŚVA-ML#007,12_r"/>ty ārekāyām āha </p><p n="a_10" rend="justify"> <span type="ref-block" n="217 r_TAŚVA-ML#007,15_r"/>saṃbhavann api hy akṛtrimāmnāyo na svayaṃ svārthaṃ prakāśayitum īśas tadarthavipratipattyabhāvānuṣaṃgād iti tadvyākhyā<span type="ref-block" n="218 r_TAŚVA-ML#007,16_r"/>tānumaṃtavyaḥ sa ca yadi sarvajño vītarāgaś ca syāt tadāmnāyasya tatparataṃtratayā pravṛtteḥ kim akṛtrimatvam akāraṇaṃ <span type="ref-block" n="219 r_TAŚVA-ML#007,17_r"/>poṣyate tadvyākhyātur asarvajñatve rāgitve vāśrīyamāṇe tanmūlasya sūtrasya naiva pramāṇatā yuktā tasya vipralaṃ<span type="ref-block" n="220 r_TAŚVA-ML#007,18_r"/>bhanāt doṣavadvyākhyātṛkasyāpi pramāṇatve kimartham aduṣṭakāraṇajanyatvaṃ pramāṇasya viśeṣaṇaṃ yathaiva hi khārapa<span type="ref-block" n="221 r_TAŚVA-ML#007,19_r"/>ṭikaśāstraṃ duṣṭakāraṇajanyaṃ tathāmnāyavyākhyānam apīti tadvisaṃvādakatvasiddher na tanmūlaṃ vacaḥ pramāṇabhūtaṃ satyaṃ <span type="ref-block" n="222 r_TAŚVA-ML#007,20_r"/>sarvajñavītarāge ca vaktari siddhe śreyomārgasyābhidhāyakaṃ vacanaṃ pravṛttaṃ na tu kasyacit pratipitsāyāṃ satyām </p><p n="a_11" rend="justify"> <span type="ref-block" n="223 r_TAŚVA-ML#007,21_r"/>cetanārahitasya cātmanaḥ pradhānasya vā bubhutsāyāṃ tatpravṛttam iti kaścit taṃ pratyāha </p><p n="a_13" rend="justify"> <span type="ref-block" n="226 r_TAŚVA-ML#007,24_r"/>naiva vineyajanasya saṃsāraduḥkhābhibhūtasya bubhutsāyām apy asatyāṃ śreyomārge paramakāruṇikasya karuṇā<span type="ref-block" n="227 r_TAŚVA-ML#007,25_r"/>mātrāt tatprakāśakaṃ vacanaṃ pravṛttimad iti yuktaṃ tasyopadeśāyogyatvanirṇīteḥ na hi tatpratipitsārahitas ta<span type="ref-block" n="228 r_TAŚVA-ML#007,26_r"/>dupadeśāya yogyo nāmātiprasaṃgāt tadupadeśakasya ca kāruṇikatvāyogāt jñātvā hi bubhutsāṃ pareṣā<span type="ref-block" n="229 r_TAŚVA-ML#007,27_r"/>m anugrahe pravartamānaḥ kāruṇikaḥ syāt kvacid apratipitsāvati parapratipitsāvati vā tatpratipādanāya prayata<span type="ref-block" n="230 r_TAŚVA-ML#007,28_r"/>mānas tu na svasthaḥ parasya pratipitsām aṃtareṇopadeśapravṛttau tatpraśnānurūpaprativacanavirodhaś ca yo pi cājñatvān na <span type="ref-block" n="231 r_TAŚVA-ML#007,29_r"/>svahitaṃ pratipitsate tasya hi tat pratipitsā karaṇīyā na ca kaścid ātmanaḥ pratikūlaṃ bubhutsate mithyājñā<span type="ref-block" n="232 r_TAŚVA-ML#007,30_r"/>nād api svapratikūle anukūlābhimānād anukūlam ahaṃ pratipitse sarvadeti pratyayāt tatra nedaṃ bhavato nukūlaṃ kiṃtv i<span type="ref-block" n="233 r_TAŚVA-ML#007,31_r"/>dam ity anukūlaṃ pratipitsotpādyate samutpannānukūlapratipitsas tadupadeśayogyatām ātmasāt kurute tataḥ śreyo<span type="ref-block" n="234 r_TAŚVA-ML#007,32_r"/>mārgapratipitsāvān evādhikṛtas tatpratipādane nānya iti sūktaṃ pradhānasyātmano vā cetanārahitasya bubhutsāyāṃ <span type="ref-block" n="235 r_TAŚVA-ML#007,33_r"/>na prathamaṃ sūtraṃ pravṛttaṃ tasyāpy upadeśāyogyatvaniścayāt khādivat caitanyasaṃbaṃdhāt tasya cetanatopagamād upadeśa<span type="ref-block" n="236 r_TAŚVA-ML#007,34_r"/>yogyatvaniścaya iti cen na tasya cetanāsaṃbaṃdhe pi paramārthataś cetanatānupapatteḥ śarīrādivat upacārāt tu <span type="ref-block" n="237 r_TAŚVA-ML#008,01_r"/>cetanasyopadeśayogyatāyām atiprasaṃgaḥ śarīrādiṣu tannivāraṇāghaṭanāt tatsaṃbaṃdhaviśeṣāt paramārthataḥ kasya<span type="ref-block" n="238 r_TAŚVA-ML#008,02_r"/>cic cetanatvam iti cet sa ko nyo nyatra kathaṃcic cetanātādātmyāt tato jñānādyupayogasvabhāvasyaiva śreyasā <span type="ref-block" n="239 r_TAŚVA-ML#008,03_r"/>yokṣyamāṇasya śreyomārgapratipitsāyāṃ satyām idaṃ prakṛtaṃ sūtraṃ pravṛttam iti niścayaḥ pramāṇabhūtasya prabaṃdhena <span type="ref-block" n="240 r_TAŚVA-ML#008,04_r"/>vṛtteḥ śrotṛviśeṣābhāve vaktṛviśeṣāsiddhau vidhānānupapadyamānatvāt </p><p n="a_14" rend="justify"> <span type="ref-block" n="241 r_TAŚVA-ML#008,05_r"/>kiṃ punaḥ pramāṇam idam ity āha </p><p n="a_16" rend="justify"> <span type="ref-block" n="246 r_TAŚVA-ML#008,10_r"/>pramāṇam idaṃ sūtram āgamas tāvad āptamūlatvasiddheḥ sadgotrādyupadeśavat kutas tadāptamūlatvasiddhir iti cet <span type="ref-block" n="247 r_TAŚVA-ML#008,11_r"/>saṃpradāyāvyavacchedasyāvirodhāt tadvad eveti brūmaḥ katham adhunātatānāṃ nṛṇāṃ tatsaṃpradāyāvyavacchedāvirodhaḥ <span type="ref-block" n="248 r_TAŚVA-ML#008,12_r"/>siddha iti cet sadgotrādyupadeśasya kathaṃ vicārād iti cet mokṣamārgopadeśasyāpi tata eva <span type="ref-block" n="249 r_TAŚVA-ML#008,13_r"/>kaḥ punar atra vicāraḥ sadgotrādyupadeśe kaḥ pratyakṣānumānāgamaiḥ parīkṣaṇam atra vicāro 'bhidhīyate <span type="ref-block" n="250 r_TAŚVA-ML#008,14_r"/>somavaṃśaḥ kṣatriyo yam iti hi kaścit pratyakṣato tīṃdriyād adhyavasyati tad uccair gotrodayasya sadgotravyava<span type="ref-block" n="251 r_TAŚVA-ML#008,15_r"/>hāranimittasya sākṣātkaraṇāt kaścit tu kāryaviśeṣadarśanād anuminoti tathāgamād aparaḥ pratipadyate <span type="ref-block" n="252 r_TAŚVA-ML#008,16_r"/>tato py aparas tadupadeśād iti saṃpradāyasyāvyavacchedaḥ sarvadā tadanyathopadeśābhāvāt tasyāvirodhaḥ punaḥ <span type="ref-block" n="253 r_TAŚVA-ML#008,17_r"/>pratyakṣādivirodhasyāsaṃbhavād iti tad etanmokṣamārgopadeśe pi samānaṃ tatrāpy evaṃvidhaviśeṣākrāṃtāni samya<span type="ref-block" n="254 r_TAŚVA-ML#008,18_r"/>gdarśanādīni mokṣamārga ity aśeṣato tīṃdriyapratyakṣato bhagavān paramamuniḥ sākṣātkurute tadupadeśād gaṇādhipaḥ <span type="ref-block" n="255 r_TAŚVA-ML#008,19_r"/>pratyeti tadupadeśād apy anyas tadupadeśāc cāpara iti saṃpradāyasyāvyavacchedaḥ sadā tadanyathopadeśābhāvāt tasyā<span type="ref-block" n="256 r_TAŚVA-ML#008,20_r"/>virodhaś ca pratyakṣādivirodhasyābhāvād iti sadgotrādyupadeśasya yatra yadā yathā yasyāvyavacchedas tatra tadā tathā <span type="ref-block" n="257 r_TAŚVA-ML#008,21_r"/>tasya pramāṇatvam apīṣṭam iti cet mokṣamārgopadeśasya kim aniṣṭaṃ kevalam atredānīm evam asmadādes tadvyavacchedābhāvā<span type="ref-block" n="258 r_TAŚVA-ML#008,22_r"/>t pramāṇatā sādhyate kapilādyupadeśasyaivaṃ pramāṇatā syād iti cet na tasya pratyakṣādivirodhasadbhāvāt nanv ā<span type="ref-block" n="259 r_TAŚVA-ML#008,23_r"/>ptamūlasyāpy upadeśasya kuto rthaniścayo smadādīnāṃ na tāvat svata eva vaidikavacanādivatpuruṣavyākhyānād iti cet <span type="ref-block" n="260 r_TAŚVA-ML#008,24_r"/>sa puruṣo 'sarvajño rāgādimāṃś ca yadi tadā tadvyākhyānād arthaniścayānupapattir ayathārthābhidhānaśaṃkanāt sarvajño <span type="ref-block" n="261 r_TAŚVA-ML#008,25_r"/>vītarāgaś ca na so tredānīm iṣṭo yatas tadarthaniścayaḥ syād iti kaścit tad asat prakṛtārthaparijñāne tadviṣa<span type="ref-block" n="262 r_TAŚVA-ML#008,26_r"/>yarāgadveṣābhāve ca sati tadvyākhyātur vipralaṃbhanāsaṃbhavāt tadvyākhyānād arthaniścayopapatteḥ apauruṣeyāgamārtha<span type="ref-block" n="263 r_TAŚVA-ML#008,27_r"/>niścayas tadvad astu manvādes tadvyākhyātus tadarthaparijñānasya tadviṣayarāgadveṣābhāvasya ca prasiddhatvād iti cet na <span type="ref-block" n="264 r_TAŚVA-ML#008,28_r"/>prathamataḥ kasyacid atīṃdriyavedārthaparicchedino 'niṣṭer anvarthaparaṃparāto rthanirṇayānupapatteḥ nanu ca vyākaraṇādyabhyā<span type="ref-block" n="265 r_TAŚVA-ML#008,29_r"/>sāl laukikapadārthaniścaye tadaviśiṣṭavaidikapadārthaniścayasya svataḥ siddheḥ padārthapratipattau ca tadvākyārthapra<span type="ref-block" n="266 r_TAŚVA-ML#008,30_r"/>tipattisaṃbhavād aśrutakāvyādivan na vedārthaniścaye tīṃdriyārthadarśīṃ kaścid apekṣyate nāpy aṃdhaparaṃparā yatas tadarthani<span type="ref-block" n="267 r_TAŚVA-ML#008,31_r"/>rṇayānupapattir iti cet na laukikavaidikapadānām ekatve pi nānārthatvāvasthiter ekārthaparihāreṇa vyākhyāṃgam iti <span type="ref-block" n="268 r_TAŚVA-ML#008,32_r"/>tasyārthasya nigamayitum aśakyatvāt prakaraṇādibhyas tanniyama iti cen na teṣām apy anekadhā pravṛtteḥ paṃcasaṃdhānā<span type="ref-block" n="269 r_TAŚVA-ML#008,33_r"/>divadekārthasya vyavasthānāyogāt yadi punar vedavākyāni sanibaṃdhanāny evānādikālapravṛttāni na vyākhyānāṃ<span type="ref-block" n="270 r_TAŚVA-ML#008,34_r"/>tarāpekṣāṇi deśabhāṣāvad iti mataṃ tadā kuto vyākhyāvipratipattaya statra bhaveyuḥ pratipattur māṃdyād iti cet <span type="ref-block" n="271 r_TAŚVA-ML#009,01_r"/>kveyaṃ tadarthasaṃpratipattir amaṃdasya pratipattur jātucidasaṃbhavāt sātiśayaprajño manvādis tatpratipattā saṃpratipattihetu<span type="ref-block" n="272 r_TAŚVA-ML#009,02_r"/>r asty eveti cet kutas tasya tādṛśaḥ prajñātiśayaḥ śrutyarthasmṛtyatiśayād iti cet so pi kutaḥ pūrvajanmani <span type="ref-block" n="273 r_TAŚVA-ML#009,03_r"/>śrutyabhyāsād iti cet sa tasya svato 'nyato vā svataś cet sarvasya syāt tasyādṛṣṭaviśeṣād vedābhyāsaḥ svato <span type="ref-block" n="274 r_TAŚVA-ML#009,04_r"/>yukto na sarvasya tadabhāvād iti cet kuto syaivādṛṣṭaviśeṣas tādṛgvedārthānuṣṭhānād iti cet tarhi sa vedā<span type="ref-block" n="275 r_TAŚVA-ML#009,05_r"/>rthasya svayaṃ jñātasyānuṣṭhātā syād ajñātasya vāpi na tāvad uttaraḥ pakṣo tiprasaṃgāt svayaṃ jñātasya cet parasparā<span type="ref-block" n="276 r_TAŚVA-ML#009,06_r"/>śrayaḥ sati vedārthasya jñāne tadanuṣṭhānād adṛṣṭaviśeṣaḥ sati vādṛṣṭaviśeṣe svayaṃ vedārthasya parijñānam iti <span type="ref-block" n="277 r_TAŚVA-ML#009,07_r"/>manvāder vedābhyāso nyata eveti cet sa ko nyaḥ brahmeti cet tasya kuto vedārthajñānaṃ dharmaviśeṣād iti <span type="ref-block" n="278 r_TAŚVA-ML#009,08_r"/>cet sa evānyonyāśrayaḥ vedārthaparijñānābhāve tatpūrvakānuṣṭhānajanitadharmaviśeṣānutpattau vedārthaparijñānā<span type="ref-block" n="279 r_TAŚVA-ML#009,09_r"/>yogād iti syān mataṃ sahasraśākho vedaḥ svargaloke brahmaṇādhīyate ciraṃ punas tato vatīrya martye manvādibhyaḥ <span type="ref-block" n="280 r_TAŚVA-ML#009,10_r"/>prakāśyate punaḥ svargaṃ gatvā ciram adhīyate punar martyāvatīrṇebhyo manvādibhyo 'vatīrya prakāśyata ity anādyanaṃto <span type="ref-block" n="281 r_TAŚVA-ML#009,11_r"/>brahmamanvādisaṃtāno vedārthavipratipattinirākaraṇasamartho 'ṃdhaparaṃparām api pariharatīti vede tadvyāhṛtaṃ sarva<span type="ref-block" n="282 r_TAŚVA-ML#009,12_r"/>puruṣāṇām atīṃdriyārthajñānavikalatvopagamād brahmāder atīṃdriyārthajñānāyogāt codanājanitam atīṃdriyārthajñānaṃ <span type="ref-block" n="283 r_TAŚVA-ML#009,13_r"/>puṃso bhyupeyate cet yogipratyakṣeṇa koparādhaḥ kṛtaḥ tadantareṇāpi heyopādeyatattvaniścayāt kim asyādṛṣṭasya <span type="ref-block" n="284 r_TAŚVA-ML#009,14_r"/>kalpanayeti cet brahmāder atīṃdriyārthajñānasya kim iti dṛṣṭasya kalpanā saṃbhāvyamānasyeti cet yogipratyakṣasya <span type="ref-block" n="285 r_TAŚVA-ML#009,15_r"/>kim asaṃbhāvanā yathaiva hi śāstrārthasyākṣādyagocarasya parijñānaṃ keṣāṃcid dṛṣṭam iti brahmāder vedārthasya jñānaṃ <span type="ref-block" n="286 r_TAŚVA-ML#009,16_r"/>tādṛśasya saṃbhāvyate tathā kevalajñānam apīti nivedayiṣyate tataḥ sakalāgamārthavidām iva sarvavidāṃ pramāṇa<span type="ref-block" n="287 r_TAŚVA-ML#009,17_r"/> tvān nānupalabhyamānānāṃ parikalpanā nāpi tair vinaiva heyopādeyatattvanirṇayaḥ sakalārthaviśeṣasākṣā<span type="ref-block" n="288 r_TAŚVA-ML#009,18_r"/>tkaraṇam aṃtareṇa kasyacid arthasyākṣūṇavidhānāyogāt sāmānyatas tattvopadeśasyākṣūṇavidhānam āmnāyād eveti <span type="ref-block" n="289 r_TAŚVA-ML#009,19_r"/>cet tarhy anumānād eva tattathāstv iti kim āgamaprāmāṇyasādhanāyāsena pratyakṣānumānāviṣayatvanirṇayo nāgamād vi<span type="ref-block" n="290 r_TAŚVA-ML#009,20_r"/>neti tatprāmāṇyasādhane pratyakṣānumānāgamāviṣayatvaviśeṣaniścayo pi na kevalajñānād vineti tatprāmāṇyaṃ kiṃ na <span type="ref-block" n="291 r_TAŚVA-ML#009,21_r"/>sādhyate na hi tṛtīyasthānasaṃkrāṃtārthabhedanirṇayāsaṃbhave numeyārthanirṇayo nopapadyata ity āgamagamyārthaniśca<span type="ref-block" n="292 r_TAŚVA-ML#009,22_r"/>yas tattvopadeśahetur na punaś caturthasthānasaṃkrāṃtārthaniścayo pīti yuktaṃ vaktuṃ tadā kevalajñānāsaṃbhave tadarthaniścayā<span type="ref-block" n="293 r_TAŚVA-ML#009,23_r"/>yogāt na ca codanāviṣayatvam atikrāṃtaś caturthasthānasaṃkrāṃtaḥ kaścid arthaviśeṣo na vidyata eveti yuktaṃ <span type="ref-block" n="294 r_TAŚVA-ML#009,24_r"/>sarvārthaviśeṣāṇāṃ codanayā viṣayīkartum aśaktes tasyāḥ sāmānyabhedaviṣayatvāt tato 'śeṣārthaviśeṣāṇāṃ sākṣā<span type="ref-block" n="295 r_TAŚVA-ML#009,25_r"/>tkaraṇakṣamaḥ pravacanasyādyo vyākhyātābhyupeyas tadvineyamukhyaś ca sakalāgamārthasya paricchedīti tatsaṃpradāyā<span type="ref-block" n="296 r_TAŚVA-ML#009,26_r"/>vyavacchedād aviruddhāt siddho smadāder āgamārthaniścayo na punar apauruṣeyāgamasaṃpradāyāvyavacchedāt tatsūktam āgamaḥ <span type="ref-block" n="297 r_TAŚVA-ML#009,27_r"/>pramāṇam idaṃ sūtram iti nanu ca sann apy āptaḥ pravacanasya praṇetāsyeti jñātum aśakyas tadvyāpārāder vyabhicāritvāt <span type="ref-block" n="298 r_TAŚVA-ML#009,28_r"/>sarāgā api hi vītarāgā iva ceṣṭaṃte vītarāgāś ca sarāgā iveti kaścit so py asaṃbaddhapralāpī sarāgatva<span type="ref-block" n="299 r_TAŚVA-ML#009,29_r"/>vītarāgatvaniścayasya kvacid asaṃbhave tathā vaktum aśakteḥ so yaṃ vītarāgaṃ sarāgavacceṣṭamānaṃ kathaṃcin niścinvan <span type="ref-block" n="300 r_TAŚVA-ML#009,30_r"/>vītarāganiścayaṃ pratikṣipatīti katham apramattaḥ svayam ātmānaṃ kadācid vītarāgaṃ sarāgavacceṣṭamānaṃ saṃvedayate na <span type="ref-block" n="301 r_TAŚVA-ML#009,31_r"/>punaḥ param iti cet kutaḥ sugatasaṃvittiḥ kāryānumānād iti cet na tatkāryasya vyāhārāder vyabhicāri<span type="ref-block" n="302 r_TAŚVA-ML#009,32_r"/>tvavacanāt viprakṛṣṭasvabhāvasya sugatasya nāstitvaṃ pratikṣipyate bādhakābhāvān na tu tadastitvaniścayaḥ kriyata <span type="ref-block" n="303 r_TAŚVA-ML#009,33_r"/>iti cet katham aniścitasattākaḥ stutyaḥ prekṣāvatām iti sāścaryaṃ naś cetaḥ kathaṃ vā saṃtānāṃtarakṣaṇasthiti<span type="ref-block" n="304 r_TAŚVA-ML#009,34_r"/>svargaprāpaṇaśaktyādeḥ sattāniścayaḥ svabhāvaviprakṛṣṭasya kriyeta tadakaraṇe sarvatra saṃśayān nābhimatatattvaniścayaḥ <span type="ref-block" n="305 r_TAŚVA-ML#009,35_r"/>saṃvedanādvaitamata evaṃ śreyas tasyaiva sugatatvāt saṃstutyatopapatter ity aparaḥ so pi yadi saṃvedyādyākārarahitaṃ niraṃśa<span type="ref-block" n="306 r_TAŚVA-ML#010,01_r"/>kṣaṇikavedanaṃ viprakṛṣṭasvabhāvaṃ kriyāt tadā na tatsattāsiddhiḥ svayam upalabhyasvabhāvaṃ cen na tatra vibhramaḥ svayam upa<span type="ref-block" n="307 r_TAŚVA-ML#010,02_r"/>labdhasyāpi niścayābhāvād vibhramaḥ syād iti cet katham aniścitaṃ svataḥ siddhaṃ nāma yena svarūpasya svato <span type="ref-block" n="308 r_TAŚVA-ML#010,03_r"/>gatir vyavatiṣṭheteti kvāyaṃ tiṣṭhed viprakṛṣṭasaṃśayavādī anādyavidyātṛṣṇākṣayād advayasaṃvedane vibhramābhāvo na <span type="ref-block" n="309 r_TAŚVA-ML#010,04_r"/>niścayotpādāt sakalakalpanāvikalpatvāt tasyeti cet sā tarhy avidyā tṛṣṇā ca yady upalabhyasvabhāvā tadā na <span type="ref-block" n="310 r_TAŚVA-ML#010,05_r"/>saṃvedanādvaitaṃ tasyās tato nyasyāḥ prasiddheḥ sānupalabhyasvabhāvā cet kutas tadbhāvābhāvaniścayo yato hy advayasaṃve<span type="ref-block" n="311 r_TAŚVA-ML#010,06_r"/>dane vibhramāvibhramavyavasthā niraṃśasaṃvedanasiddhir evāvidyātṛṣṇānivṛttisiddhir ity api na samyak viprakṛṣṭe<span type="ref-block" n="312 r_TAŚVA-ML#010,07_r"/>tarasvabhāvayor arthayor ekatarasiddhāv anyatarasadbhāvāsadbhāvasiddher ayogāt katham anyathā vyāhāradiviśeṣopalaṃbhāt kasya<span type="ref-block" n="313 r_TAŚVA-ML#010,08_r"/>cid vijñānādyatiśayasadbhāvo na siddhyet tad ayaṃ pratipattā svasmin vyāhārādikāryaṃ rāgitvārāgitvayoḥ saṃkīrṇa<span type="ref-block" n="314 r_TAŚVA-ML#010,09_r"/>m upalabhya paratra rāgitvaniyamabhāvaṃ sādhayati na punar arāgitvaṃ rāgitvaṃ ceti bruvāṇaḥ parīkṣakatvam abhimanyata iti <span type="ref-block" n="315 r_TAŚVA-ML#010,10_r"/>kim api mahādbhutaṃ yathaiva hi rāgitvādyatīṃdriyaṃ tathā tadaniyatatvam apīti kutaścit tatsādhane vītarāgitvā<span type="ref-block" n="316 r_TAŚVA-ML#010,11_r"/>dyatiśayasādhanaṃ sādhīyaḥ tato yam asya pravacanasya praṇetāpta iti jñātuṃ śakyatvād āptamūlatvaṃ tatprāmāṇyanibaṃdhanaṃ <span type="ref-block" n="317 r_TAŚVA-ML#010,12_r"/>siddhyaty eva athavānumānam idaṃ sūtram avinābhāvinā bhāvino mokṣamārgatvaliṃgān mokṣamārgadharmiṇi samyagdarśa<span type="ref-block" n="318 r_TAŚVA-ML#010,13_r"/>nāditrayātmakatvasya sādhyasya nirṇayāt tathā hi samyagdarśanajñānacāritrātmako mokṣamārgo mokṣamārgatvānya<span type="ref-block" n="319 r_TAŚVA-ML#010,14_r"/>thānupapatteḥ na tāvad atrāprasiddho dharmī hetur vā mokṣavādinām aśeṣāṇām avipratipatteḥ mokṣābhāvavādinas tu prati <span type="ref-block" n="320 r_TAŚVA-ML#010,15_r"/>tatsiddheḥ pramāṇataḥ kariṣyamāṇatvāt pratijñārthaikadeśo hetur iti cet kaḥ punaḥ pratijñārthas tadekadeśo vā <span type="ref-block" n="321 r_TAŚVA-ML#010,16_r"/>sādhyadharmadharmisamudāyaḥ pratijñārthas tadekadeśaḥ sādhyaṃ dharmo yathānityaḥ śabdo 'nityatvād iti dharmī vā tadeka<span type="ref-block" n="322 r_TAŚVA-ML#010,17_r"/>deśo yathā naśvaraḥ śabdaḥ śabdatvād iti so yaṃ hetutvenopādīyamāno na sādhyasādhanāyālaṃ svayam asiddhamiuniḥ <span type="ref-block" n="323 r_TAŚVA-ML#010,18_r"/>cet kathaṃ dharmiṇo 'siddhatā prasiddho dharmīti vacanavyāghātāt satyaṃ prasiddha eva dharmīti cet sa tarhi hetu<span type="ref-block" n="324 r_TAŚVA-ML#010,19_r"/>tvenopādīyamāno pi na svayam asiddho yato na sādhyaṃ sādhayet sa hetus tadanvayaḥ syāt dharmiṇo nyatrānugamanā<span type="ref-block" n="325 r_TAŚVA-ML#010,20_r"/>bhāvād iti cet sarvam anityaṃ sattvād iti dharmaḥ kim anvayī yena svasādhyasādhane hetur iṣyate sattvādidharma<span type="ref-block" n="326 r_TAŚVA-ML#010,21_r"/>sāmānyam aśeṣadharmivyaktiṣv anvayīti cet tathā dharmisāmānyam api dṛṣṭāṃtadharmiṇy ananvayaḥ punar ubhayatreti yat kiṃ<span type="ref-block" n="327 r_TAŚVA-ML#010,22_r"/>cid etat sādhyadharmaḥ punaḥ pratijñārthaikadeśatvān na hetur dharmiṇā vyabhicārāt kiṃ tarhi svarūpāsiddhatvā<span type="ref-block" n="328 r_TAŚVA-ML#010,23_r"/>d eveti na pratijñārthaikadeśo nāma hetvābhāso sti yo trāśaṃkyate śrāvaṇatvādivad asādhāraṇatvād anaikāṃtiko yaṃ <span type="ref-block" n="329 r_TAŚVA-ML#010,24_r"/>hetur iti cen na asādhāraṇatvasyānaikāṃtikatvena vyāptyasiddheḥ sapakṣavipakṣayor hi hetur asattvena niścito <span type="ref-block" n="330 r_TAŚVA-ML#010,25_r"/>'sādhāraṇaḥ saṃśayito vā niścitaś cet katham anaikāṃtikaḥ pakṣe sādhyāsaṃbhave anupapadyamānatayāstitvena niści<span type="ref-block" n="331 r_TAŚVA-ML#010,26_r"/>tatvāt saṃśayahetutvābhāvāt na ca sapakṣavipakṣayor asattvena niścite pakṣe sādhyāvinābhāvitvena niśce<span type="ref-block" n="332 r_TAŚVA-ML#010,27_r"/>tum aśakyaḥ sarvānityatvādau sattvāder ahetutvaprasaṃgāt na hi sattvādivipakṣa evāsattvena niścitaḥ sapakṣe pi <span type="ref-block" n="333 r_TAŚVA-ML#010,28_r"/>tadasattvaniścayāt sapakṣasyābhāvāt tatra sarvānityatvādau sādhye sattvāder asattvaniścayān niścayahetutvaṃ na punaḥ <span type="ref-block" n="334 r_TAŚVA-ML#010,29_r"/>śrāvaṇatvādes tadbhāve pīti cet nanu śrāvaṇatvādir api yadi sapakṣe syāt tadā taṃ vyāpnuyād eveti samānāṃ<span type="ref-block" n="335 r_TAŚVA-ML#010,30_r"/>tarvyāptiḥ sati vipakṣe dhūmādiś cāsattvena niścito niścayahetu rmā bhūt vipakṣe saty asati vā sattvena <span type="ref-block" n="336 r_TAŚVA-ML#010,31_r"/>niścitaḥ sādhyāvinābhāvitvād dhetur eveti cet sapakṣe saty asati vā sattvena nirṇīto hetur astu tata eva <span type="ref-block" n="337 r_TAŚVA-ML#010,32_r"/>sapakṣe tadekadeśe vā san kathaṃ hetur iti cet sapakṣe asann eva hetur ity anavadhāraṇāt vipakṣe tadasattvā<span type="ref-block" n="338 r_TAŚVA-ML#010,33_r"/>navadhāraṇam astv ity ayuktaṃ sādhyāvinābhāvitvavyāghātāt naivaṃ sapakṣe tadasattvānavadhāraṇe vyāghātaḥ <span type="ref-block" n="339 r_TAŚVA-ML#010,34_r"/>kaścid iti tatra sann asan vā sādhyāvinābhāvī hetur eva śrāvaṇatvādiḥ sattvādivat tadvanmokṣamārga<span type="ref-block" n="340 r_TAŚVA-ML#010,35_r"/>tvād iti hetur nāsādhāraṇatvād agamakaḥ sādhyasya samyagdarśanajñānacāritrātmakatvasyābhāve jñānamātrātmakatvādau <span type="ref-block" n="341 r_TAŚVA-ML#011,01_r"/>sarvathānupapannatvasādhanāt yadi punaḥ sapakṣavipakṣayor asattvena saṃśayito sādhāraṇa iti mataṃ tadā pakṣatra<span type="ref-block" n="342 r_TAŚVA-ML#011,02_r"/>yavṛttitayā niścitayā saṃśayitayā vānaikāṃtikatvaṃ hetor ity āyātaṃ na ca prakṛtahetoḥ sāstīti gamaka<span type="ref-block" n="343 r_TAŚVA-ML#011,03_r"/>tvam eva viruddhatānena pratyuktā vipakṣe bādhakasya bhāvāc ca na caivaṃ hetor ānarthakyaṃ tato vidhimukhena sādhyasya <span type="ref-block" n="344 r_TAŚVA-ML#011,04_r"/>siddher anyathā gamakatvavittau tadāpattes tataḥ sūktaṃ laiṃgikaṃ vā pramāṇam idaṃ sūtram avinābhāviliṃgāt sādhyasya <span type="ref-block" n="345 r_TAŚVA-ML#011,05_r"/>nirṇayād iti pramāṇatvāc ca sākṣātprabuddhāśeṣatattvārthe prakṣīṇakalmaṣe siddhe pravṛttam anyathā pramāṇatvānupapatteḥ </p><p n="a_17" rend="justify"> <span type="ref-block" n="346 r_TAŚVA-ML#011,06_r"/>nedaṃ sarvajñe siddhe pravṛttaṃ tasya jñāpakānupalaṃbhād abhāvasiddher iti parasya mahāmohaviceṣṭitam ācaṣṭe </p><p n="a_19" rend="justify"> <span type="ref-block" n="349 r_TAŚVA-ML#011,09_r"/>nāsti sarvajño jñāpakānulabdheḥ khapuṣpavad iti bruvann ātmano mahāmohavilāsam āvedayati <span type="ref-block" n="350 r_TAŚVA-ML#011,10_r"/>yasmād idaṃ jñāpakam upalabhyata ity āha </p><p n="a_21" rend="justify"> <span type="ref-block" n="353 r_TAŚVA-ML#011,13_r"/>śītaṃ jalam ityādyupadeśenākṣāpekṣeṇāvitathena vyabhicāro 'nupacaritatatsākṣātkartṛpūrvakatvasya sādhyasyā<span type="ref-block" n="354 r_TAŚVA-ML#011,14_r"/>bhāve pi bhāvād avitathatvasya hetor upacāratas tatsākṣātkartṛpūrvakatvasādhane svasiddhāṃtavirodhāt tatsāmānyasya <span type="ref-block" n="355 r_TAŚVA-ML#011,15_r"/>sādhane svābhimataviśeṣasiddhau pramāṇāṃtarāpekṣaṇāt prakṛtānumānavaiyarthyāpattir iti na maṃtavyam akṣānapekṣatva<span type="ref-block" n="356 r_TAŚVA-ML#011,16_r"/>viśeṣaṇāt sarvajñavijñānasyāpy akṣajatvād asiddhaṃ viśeṣaṇam ity aparaḥ so py aparīkṣakaḥ sakalārthasākṣā<span type="ref-block" n="357 r_TAŚVA-ML#011,17_r"/>tkaraṇasyākṣajajñānenāsaṃbhavāt dharmādīnām akṣair asaṃbaṃdhāt sa hi sākṣān na yuktaḥ pṛthivyādyavayavivat <span type="ref-block" n="358 r_TAŚVA-ML#011,18_r"/>nāpi paraṃparayā rūparūpitvādivat svayam anumeyatvavacanāt yogajadharmānugṛhītānyakṣāṇi sūkṣmādyarthe dharmādau <span type="ref-block" n="359 r_TAŚVA-ML#011,19_r"/>pravartaṃte maheśvarasyety apy asāraṃ svaviṣaye pravartamānānām atiśayāghānasyānugrahatvena vyavasthiteḥ sūkṣādyarthekṣāṇā<span type="ref-block" n="360 r_TAŚVA-ML#011,20_r"/>m apravartanāt tadaghaṭanāt yadi punas teṣām aviṣaye pi pravartanam anugrahas tadaikam eveṃdriyaṃ sarvārthaṃ grahīṣyatāṃ satya<span type="ref-block" n="361 r_TAŚVA-ML#011,21_r"/>m aṃtaḥkaraṇam ekaṃ yogajadharmānugṛhītaṃ yugapatsarvārthasākṣātkaraṇakṣamam iṣṭam iti cet katham aṇor manasaḥ sarvārtha<span type="ref-block" n="362 r_TAŚVA-ML#011,22_r"/>saṃbaṃdhaḥ sakṛd upapadyate dīrghaśaṣkulībhakṣaṇādau sakṛccakṣurādibhis tatsaṃbaṃdhaprasakteḥ rūpādijñānapaṃcakasya kramotpatti<span type="ref-block" n="363 r_TAŚVA-ML#011,23_r"/>virodhāt kramaśo nyatra tasya darśanād iha kramaparikalpanāyāṃ sarvārtheṣu yogimanaḥsaṃbaṃdhasya kramakalpanās tu <span type="ref-block" n="364 r_TAŚVA-ML#011,24_r"/>sarvārthānāṃ sākṣātkaraṇasamarthasyeśvaravijñānasyānumānasiddhatvāt tair īśamanasaḥ sakṛtsaṃbaṃdhasiddhir iti cet rūpā<span type="ref-block" n="365 r_TAŚVA-ML#011,25_r"/>dijñānapaṃcakasya kvacid yaugapadyenānubhavād anīśamanaso pi sakṛccakṣurādibhiḥ saṃbaṃdho stu kutaścid dharmaviśeṣāt ta<span type="ref-block" n="366 r_TAŚVA-ML#011,26_r"/>thopapatteḥ tādṛśo dharmaviśeṣaḥ kuto 'nīśasya siddha iti cet īśasya kutaḥ sakṛtsarvārthajñānāt tatkārya<span type="ref-block" n="367 r_TAŚVA-ML#011,27_r"/>viśeṣād iti cet tarhi sakṛdrūpādijñānapaṃcakāt kāryaviśeṣād anīśasya taddhetur dharmaviśeṣo stīti kiṃ na <span type="ref-block" n="368 r_TAŚVA-ML#011,28_r"/>siddhyet tathā sati tasya rūpādijñānapaṃcakaṃ neṃdriyajaṃ syāt kiṃ tarhi dharmaviśeṣajam eveti cet <span type="ref-block" n="369 r_TAŚVA-ML#011,29_r"/>sarvārthajñānam apy evam īśasyāṃtaḥkaraṇajaṃ mā bhūt samādhiviśeṣotthadharmaviśeṣajatvāt tasya manonapekṣasya jñānasyā<span type="ref-block" n="370 r_TAŚVA-ML#011,30_r"/>darśanād adṛṣṭakalpanā syād iti cet manopekṣasya vedanasya sakṛtsarvārthasākṣātkāriṇaḥ kvacid darśanaṃ kim asti <span type="ref-block" n="371 r_TAŚVA-ML#011,31_r"/>yenādṛṣṭasya kalpanā na syāt sarvārthajñānaṃ manopekṣaṃ jñānatvād asmadādijñānavad iti cet na hetoḥ kālā<span type="ref-block" n="372 r_TAŚVA-ML#011,32_r"/>tyayāpadiṣṭatvāt pakṣasyānumānabādhitatvāt tathā hisarvajñavijñānaṃ manokṣānapekṣaṃ sakṛtsarvārthapariccheda<span type="ref-block" n="373 r_TAŚVA-ML#011,33_r"/>katvāt yan manokṣāpekṣaṃ tat tu na sakṛtsarvārthaparicchedakaṃ dṛṣṭaṃ yathāsmadādijñānaṃ na ca tathedam iti manopekṣatvasya <span type="ref-block" n="374 r_TAŚVA-ML#011,34_r"/>nirākaraṇāt nanv evaṃ śaṣkulībhakṣaṇādau rūpādijñānapaṃcakaṃ manokṣānapekṣaṃ sakṛdrūpādipaṃcakaparicchedakatvād ya<span type="ref-block" n="375 r_TAŚVA-ML#012,01_r"/>n naivaṃ tan naivaṃ dṛṣṭaṃ yathānyatra kramaśo rūpādijñānaṃ na ca tathedam ato kṣamanonapekṣam ity apy aniṣṭaṃ siddhyed iti mā maṃsthāḥ <span type="ref-block" n="376 r_TAŚVA-ML#012,02_r"/>sādhanasyāsiddhatvāt parasyāpi hi naikāṃtena śaṣkulībhakṣaṇādau rūpādijñānapaṃcakasya sakṛdrūpādipaṃcakaparicche<span type="ref-block" n="377 r_TAŚVA-ML#012,03_r"/>dakatvaṃ siddhaṃ so payogasyānekajñānasyaikatrātmani kramabhāvitvavacanāt śaktito nupayuktasya yaugapadyasyāpra<span type="ref-block" n="378 r_TAŚVA-ML#012,04_r"/>siddheḥ pratītiviruddhaṃ cāsyākṣamanonapekṣatvasādhanaṃ tadanvayavyatirekānuvidhāyitayā tadapekṣatvasiddher anyathā <span type="ref-block" n="379 r_TAŚVA-ML#012,05_r"/>kasyacit tadapekṣatvāyogāt tataḥ kasyacit sakṛtsūkṣmādyarthasākṣātkaraṇam icchatā manokṣānapekṣam eṣitavyam iti <span type="ref-block" n="380 r_TAŚVA-ML#012,06_r"/>nākṣānapekṣatvaviśeṣaṇaṃ sūkṣmādyarthopadeśasyāsiddhaṃ siddham apy etad anarthakaṃ tat sākṣātkartṛpūrvakatvasāmānyasya sādha<span type="ref-block" n="381 r_TAŚVA-ML#012,07_r"/>yitum abhipretatvān na vā sarvajñavādinaḥ siddhasādhyatā nāpi sādhyāvikalatvād udāharaṇasyānupapattir ity anye te pi <span type="ref-block" n="382 r_TAŚVA-ML#012,08_r"/>svamatānapekṣaṃ bruvāṇā na pratiṣidhyaṃte parānurodhāt tathābhidhānāt svasiddhāṃtānusāriṇāṃ tu saphalam akṣāna<span type="ref-block" n="383 r_TAŚVA-ML#012,09_r"/>pekṣatvaviśeṣaṇam ity uktam eva tadanumātṛpūrvakasūkṣmādyarthopadeśe nākṣānapekṣāvitathatvam anaikāṃtikam ity api na <span type="ref-block" n="384 r_TAŚVA-ML#012,10_r"/>śaṃkanīyaṃ liṃgānapekṣatvaviśeṣaṇāt na cedam asiddhaṃ paropadeśapūrvake sūkṣmādyarthopadeśe liṃgānapekṣā<span type="ref-block" n="385 r_TAŚVA-ML#012,11_r"/>vitathatvaprasiddheḥ tenaiva vyabhicārīdam iti cet na paropadeśānapekṣatvaviśeṣaṇāt tad asiddhaṃ dharmādyupadeśasya <span type="ref-block" n="386 r_TAŚVA-ML#012,12_r"/>sarvadā paropadeśapūrvakatvāt tad uktaṃ dharme codanaiva pramāṇaṃ nānyat kiṃ ca nendriyam iti kaścit <span type="ref-block" n="387 r_TAŚVA-ML#012,13_r"/>tatra ke yaṃ codanā nāma kriyāyāḥ pravartakaṃ vacanam iti cet tat puruṣeṇa vyākhyātaṃ svato vā kriyāyāḥ <span type="ref-block" n="388 r_TAŚVA-ML#012,14_r"/>pravartakaṃ śrotuḥ syāt na tāvat svata evācāryacoditaḥ karomīti hi dṛśyate na vacanacodita iti nanv a<span type="ref-block" n="389 r_TAŚVA-ML#012,15_r"/>pauruṣeyād vacanāt pravartamāno vacanacoditaḥ karomīti pratipadyate pauruṣeyād ācāryacodita iti viśeṣo sty eveti <span type="ref-block" n="390 r_TAŚVA-ML#012,16_r"/>cet syād evaṃ yadi meghadhvānavadapauruṣeyaṃ vacanaṃ puruṣaprayatnanirapekṣaṃ pravartakaṃ kriyāyāḥ pratīyeta na ca <span type="ref-block" n="391 r_TAŚVA-ML#012,17_r"/>pratīyate sarvadā puruṣavyāpārāpekṣatvāt tatsvarūpalābhasya puruṣaprayatno bhivyaṃjakas tasyeti cen naikāṃtanityasyā<span type="ref-block" n="392 r_TAŚVA-ML#012,18_r"/>bhivyaktyasaṃbhavasya samarthitatvāt puruṣeṇa vyākhyātam apauruṣeyaṃ vacaḥ kriyāyāḥ pravartakam iti cet sa <span type="ref-block" n="393 r_TAŚVA-ML#012,19_r"/>puruṣaḥ pratyayito 'pratyayito vā na tāvat pratyayito tīndriyārthajñānavikalasya rāgadveṣavataḥ satyavāditayā <span type="ref-block" n="394 r_TAŚVA-ML#012,20_r"/>pratyetum aśakteḥ syād apīṃdriyagocare rthe 'numānagocare vā puruṣasya pratyayitā nanu tṛtīyasthānaṃ saṃkrāṃte jātyaṃ<span type="ref-block" n="395 r_TAŚVA-ML#012,21_r"/>dhasyeva rūpaviśeṣeṣu na ca brahmā manvādir vātīndriyārthadarśī rāgadveṣavikalo vā sarvadopagato yato smāt pra<span type="ref-block" n="396 r_TAŚVA-ML#012,22_r"/>tyayitāc codanāvyākhyānaṃ pramāṇyam upeyād ity uktaṃ prāk svayam apratyayitāt tu puruṣāt tadvyākhyānaṃ pravartamāna<span type="ref-block" n="397 r_TAŚVA-ML#012,23_r"/>m asatyam eva nadyās tīre phalāni saṃtīti laukikavacanavat na cāpauruṣeyaṃ vacanam atathābhūtam apy arthaṃ brūyād iti <span type="ref-block" n="398 r_TAŚVA-ML#012,24_r"/>vipratiṣiddhaṃ yatas tadvyākhyānam asatyaṃ na syāt laukikam api hi vacanam arthaṃ bravīti bodhayati budhyamānasya <span type="ref-block" n="399 r_TAŚVA-ML#012,25_r"/>nimittaṃ bhavatīty ucyate vitathārthābhyadhāyi ca dṛṣṭam avipratiṣedhāt tad yadārthaṃ bravīti na tadā vitathārthābhi<span type="ref-block" n="400 r_TAŚVA-ML#012,26_r"/>dhāyi yadā tu bādhakapratyayotpattau vitathārthābhidhāyi na tadā yathārthaṃ bravīty avipratiṣedhe vedavacane pi <span type="ref-block" n="401 r_TAŚVA-ML#012,27_r"/>tathā vipratiṣedho mā bhūt tatra bādhakapratyayotpatter asaṃbhavād vipratiṣedha eveti cet nāgnihotrāt svargo <span type="ref-block" n="402 r_TAŚVA-ML#012,28_r"/>bhavatīti codanāyāṃ bādhakasadbhāvāt tathā hi nāgnihotraṃ svargasādhanaṃ hiṃsāhetutvāt sādhanavadhavat sādhana<span type="ref-block" n="403 r_TAŚVA-ML#012,29_r"/>vadho vā na svargasādhanas tata evāgnihotravat vidhipūrvakasya paśvādivadhasya vihitānuṣṭhānatvena hiṃsāhetu<span type="ref-block" n="404 r_TAŚVA-ML#012,30_r"/>tvābhāvāt asiddho hetur iti cet tarhi vidhipūrvakasya sādhanavadhasya khārapaṭikānāṃ vihitānuṣṭhānatvena <span type="ref-block" n="405 r_TAŚVA-ML#012,31_r"/>hiṃsāhetutvaṃ mā bhūd iti sadhanavadhāt svargo bhavatīti vacanaṃ pramāṇam astu tasyāpy aihikapratyavāyaparihārasamarthe ti<span type="ref-block" n="406 r_TAŚVA-ML#012,32_r"/>kartavyatālakṣaṇavidhipūrvakatvāviśeṣāt na hi vedavihitam eva vihitānuṣṭhānaṃ na punaḥ kharapaṭaśāstra<span type="ref-block" n="407 r_TAŚVA-ML#012,33_r"/>vihitam ity atra pramāṇam asti yāgaḥ śreyorthināṃ vihitānuṣṭhānaṃ śreyaskaratvān na sadhanavadhas tadviparītatvād iti <span type="ref-block" n="408 r_TAŚVA-ML#012,34_r"/>cet kuto yāgasya śreyaskaratvaṃ dharmaśabdenocyamānatvāt yo hi yāgam anutiṣṭhati taṃ 'dhārmika' iti <span type="ref-block" n="409 r_TAŚVA-ML#012,35_r"/>samācakṣate yaś ca yasya kartā sa tena samākhyāyate yathā yācako lāvaka iti tena yaḥ puruṣaṃ niḥśreya<span type="ref-block" n="410 r_TAŚVA-ML#013,01_r"/>sena saṃyunakti sa dharmaśabdenocyate na kevalaṃ loke vede pi yajñena yajñam ayajaṃta devāstāni dharmāṇi <span type="ref-block" n="411 r_TAŚVA-ML#013,02_r"/>prathamāny āsann iti yajatiśabdavācya evārthe dharmaśabdaṃ samāmanaṃtīti śavarāḥ so 'yaṃ yathārthanāmā śiṣṭa<span type="ref-block" n="412 r_TAŚVA-ML#013,03_r"/>vicārabahirbhūtatvāt na hi śiṣṭāḥ kvacid dharmādharmavyapadeśamātrād eva śreyaskaratvam aśreyaskaratvaṃ vā <span type="ref-block" n="413 r_TAŚVA-ML#013,04_r"/>pratiyaṃti tasya vyabhicārāt kvacid aśreyaskare pi hi dharmavyapadeśo dṛṣṭo yathā māṃsavikrayiṇāṃ māṃsadāne <span type="ref-block" n="414 r_TAŚVA-ML#013,05_r"/>śreyaskare pi vā dharmavyapadeśo yathā saṃnyāse svaghātī pāpakarmeti tadvidhāyini kaiścid bhāṣaṇāt sarvair yasya <span type="ref-block" n="415 r_TAŚVA-ML#013,06_r"/>dharmavyapadeśaḥ pratipadyate sa śreyaskaro nānya iti cet tarhi na yāgaḥ śreyaskaras tasya saugatādibhir a<span type="ref-block" n="416 r_TAŚVA-ML#013,07_r"/>dharmatvena vyapadiśyamānatvāt sakalair vedavādibhir yāgasya dharmatvena vyapadiśyamānatvāc chreyaskaratve sarvaiḥ <span type="ref-block" n="417 r_TAŚVA-ML#013,08_r"/>khārapaṭikaiḥ sadhanavadhasya dharmatvena vyapadiśyamānatayā śreyaskaratvaṃ kiṃ na bhavet yataḥ śreyorthināṃ <span type="ref-block" n="418 r_TAŚVA-ML#013,09_r"/>saṃvihitānuṣṭhānaṃ na syāt lokagarhitatvam ubhayatra samānam keṣāṃcid agarhitatvaṃ ceti tato na sadhana<span type="ref-block" n="419 r_TAŚVA-ML#013,10_r"/>vadhāgnihotrayoḥ pratyavāyetarasādhanatvavyavasthā pratyakṣādipramāṇabalāt tu nāgnihotrasya śreyaskaratvasiddhir iti <span type="ref-block" n="420 r_TAŚVA-ML#013,11_r"/>nāsyaiva vihitānuṣṭhānatvaṃ yato hiṃsāhetutvābhāvād asiddho hetuḥ syāt tan na prakṛtacodanāyāṃ bādhakabhāva<span type="ref-block" n="421 r_TAŚVA-ML#013,12_r"/>niścayād arthatas tathābhāve saṃśayānudayaḥ puruṣavacanaviśeṣavad iti na tadupadeśapūrvaka eva sarvadā dharmādyupadeśo <span type="ref-block" n="422 r_TAŚVA-ML#013,13_r"/>yenāsya paropadeśānapekṣatvaviśeṣaṇam asiddhaṃ nāma na ca paropadeśaliṃgajñānāpekṣā vitathatve pi tatsākṣātkartṛ<span type="ref-block" n="423 r_TAŚVA-ML#013,14_r"/>pūrvakatvaṃ sūkṣmādyarthopadeśasya prasiddhasya nopapadyate tathā vinābhāvaṃ saṃdehāyogād ity anavadyaṃ sarvavido jñāpakam </p><p n="a_22" rend="justify"> <span type="ref-block" n="424 r_TAŚVA-ML#013,15_r"/>athavā </p><p n="a_24" rend="justify"> <span type="ref-block" n="427 r_TAŚVA-ML#013,18_r"/>dharmādharmāv eva sopāyaheyopādeyatattvam eva vā kasyacid adhyakṣaṃ sādhanīyaṃ na tu sakalo rtha iti na sādhīyaḥ <span type="ref-block" n="428 r_TAŚVA-ML#013,19_r"/>sakalārthapratyakṣatvāsādhane tadadhyakṣāsiddheḥ saṃvṛtyā sakalārthaḥ pratyakṣaḥ sādhya ity unmattabhāṣitaṃ sphuṭaṃ tasya <span type="ref-block" n="429 r_TAŚVA-ML#013,20_r"/>tathābhāvāsiddhau kasyacit pramāṇatānupapatteḥ </p><p n="a_26" rend="justify"> <span type="ref-block" n="434 r_TAŚVA-ML#013,25_r"/>tataḥ prakṛtahetor avyabhicāritā pakṣavyāpakatā ca sāmānyato boddhavyā yataś caivaṃ sarvajñasādhanam anavadyam </p><p n="a_28" rend="justify"> <span type="ref-block" n="437 r_TAŚVA-ML#013,28_r"/>svayaṃ siddhaṃ hi kiṃcit kasyacit sādhakaṃ nānyathātiprasaṃgāt siddham api </p><p n="a_30" rend="justify"> <span type="ref-block" n="440 r_TAŚVA-ML#013,31_r"/>na hi payonidher aṃbhaḥ kuṃbhādisaṃkhyānaṃ bahvaṃbhastvāt kūpāṃbhovad ity anumānāt tat teṣām ajñāyamānateti cet <span type="ref-block" n="441 r_TAŚVA-ML#013,32_r"/>nāto viśeṣeṇāsiddhes tatsaṃkhyānamātreṇāvyabhicārācodanāt etenārthāpattyupamānābhyāṃ jñāyamānatā <span type="ref-block" n="442 r_TAŚVA-ML#013,33_r"/>pratyuktā codanātas tatpratisiddhir iti cet na tasyāḥ kāryārthād anyatra pramāṇatāniṣṭeḥ pareṣāṃ tu tāni <span type="ref-block" n="443 r_TAŚVA-ML#013,34_r"/>saṃtīty āgamāt pratipatter yuktaṃ tair vyabhicāracodanam </p><p n="a_32" rend="justify"> <span type="ref-block" n="446 r_TAŚVA-ML#014,03_r"/>sarvasaṃbaṃdhi tad jñātāsiddhaṃ kiṃcid jñair jñātum aśakyatvāt na ca sarvajñas tadboddhāsti tatpratiṣedha<span type="ref-block" n="447 r_TAŚVA-ML#014,04_r"/>virodhāt ṣaṅbhiḥ pramāṇaiḥ sarvajño na vāryata iti cāyuktaṃ yasmāt </p><p n="a_34" rend="justify"> <span type="ref-block" n="464 r_TAŚVA-ML#014,21_r"/>yad āptas tad adhikaraṇasya vacanādyanumānāt siddhisadbhāvāt tadabhiprāyasya ca tadanupalaṃbhanān niṣedhe sādhye kuto <span type="ref-block" n="465 r_TAŚVA-ML#014,22_r"/>na doṣa iti na vācyam </p><p n="a_36" rend="justify"> <span type="ref-block" n="468 r_TAŚVA-ML#014,25_r"/>anekāṃtopalabdhir eva hi pratipattur ekāṃtānulabdhiḥ prasiddhaiva svasaṃbaṃdhinī sā caikāṃtābhāvam aṃtareṇānupa<span type="ref-block" n="469 r_TAŚVA-ML#014,26_r"/>padyamānā tatsādhanīyā na cānekāṃtopalaṃbhād evānekāṃtavidhir abhimataḥ sa eva caikāṃtapratiṣedha iti <span type="ref-block" n="470 r_TAŚVA-ML#014,27_r"/>nānumānataḥ sādhanīyas tasya tatra vaiyarthyāt satyam etat kasyacit tu kutaścit sākṣātkṛte py anekāṃte viparī<span type="ref-block" n="471 r_TAŚVA-ML#014,28_r"/>tāropadarśanāt tadvyavacchedo nupalabdheḥ sādhyate tato syāḥ sāphalyam eva pramāṇasaṃplavopagamād vā na doṣaḥ <span type="ref-block" n="472 r_TAŚVA-ML#014,29_r"/>parasyāpy ayaṃ nyāyaḥ samāna iti cet </p><p n="a_38" rend="justify"> <span type="ref-block" n="475 r_TAŚVA-ML#014,32_r"/>sarvasaṃbaṃdhini sarvajñajñāpakānupalaṃbhe hi pratipattuḥ svayaṃ siddhe kutaścit kasyacit sarvajñajñāpakopalaṃbhasamāropo <span type="ref-block" n="476 r_TAŚVA-ML#014,33_r"/>yadi vyavacchedyena tadā samāno nyāyaḥ syān na caivaṃ sarvajñābhāvavādināṃ tadasiddheḥ </p><p n="a_40" rend="justify"> <span type="ref-block" n="481 r_TAŚVA-ML#015,03_r"/>svayam asarvajñasyāpi sarvavido boddhāro vṛttā vartaṃte vartiṣyaṃte matto 'nye pīti yuktaṃ vaktuṃ tatsiddhyupāya<span type="ref-block" n="482 r_TAŚVA-ML#015,04_r"/>ghaṭanāt tat punar asarvajñavādinas te pūrvaṃ nāsan na saṃti na bhaviṣyaṃtīti pramāṇābhāvāt katham </p><p n="a_42" rend="justify"> <span type="ref-block" n="485 r_TAŚVA-ML#015,07_r"/>saṃtaḥ praśasyāḥ prekṣāvaṃtaḥ puruṣās te madanye py anumānādinā sarvajñasya boddhāraḥ prekṣāvattvāt yathāham iti <span type="ref-block" n="486 r_TAŚVA-ML#015,08_r"/>bruvato na kiṃcid bādhakam asti na ca prekṣāvattvaṃ mamāsiddhaṃ niravadyaṃ sarvavidyāvedakapramāṇavāditvāt yo <span type="ref-block" n="487 r_TAŚVA-ML#015,09_r"/>hi yatra niravadyaṃ pramāṇaṃ vakti sa tatra prekṣāvān iti suprasiddham </p><p n="a_44" rend="justify"> <span type="ref-block" n="492 r_TAŚVA-ML#015,14_r"/>madanye puruṣāḥ sarvajñajñāpakopalaṃbhaśūnyāḥ puruṣatvāt kāyādimattvād yathāham iti vacas tamovilasitam eva <span type="ref-block" n="493 r_TAŚVA-ML#015,15_r"/>hetoḥ syādvādinānaikāṃtāt tasya pakṣīkaraṇād adoṣa iti cet na pakṣasya pratyakṣānumānabādhaprasakteḥ <span type="ref-block" n="494 r_TAŚVA-ML#015,16_r"/>sarvajñavādino hi sarvajñajñāpakam anumānādisvasaṃvedanapratyakṣaṃ prativādinaś ca tadvacanaviśeṣotthānumānasiddhaṃ <span type="ref-block" n="495 r_TAŚVA-ML#015,17_r"/>sarvapuruṣāṇāṃ sakalavitsādhanānubhavanaśūnyatvaṃ bādhate hetuś cātītakālaḥ syād iti nāsarvajñavādināṃ sarva<span type="ref-block" n="496 r_TAŚVA-ML#015,18_r"/>vido boddhāro na kecid iti vaktuṃ yuktam </p><p n="a_46" rend="justify"> <span type="ref-block" n="499 r_TAŚVA-ML#015,21_r"/>tad evaṃ siddho viśvatattvānāṃ jñātā tadabhāvasādhanasya jñāpakānupalaṃbhasya kārakānupalaṃbhasya ca <span type="ref-block" n="500 r_TAŚVA-ML#015,22_r"/>nirākaraṇāt </p><p n="a_48" rend="justify"> <span type="ref-block" n="503 r_TAŚVA-ML#015,25_r"/>sarvatattvārthajñānaṃ ca kasyacit syāt kalmaṣaprakṣayaś ca na syād iti na śaṃkanīyaṃ tadbhāva eva tasya sadbhāvo<span type="ref-block" n="504 r_TAŚVA-ML#015,26_r"/>papattisiddheḥ </p><p n="a_50" rend="justify"> <span type="ref-block" n="507 r_TAŚVA-ML#015,29_r"/>sarvajñavijñānasya svaṃ pratibaṃdhakaṃ kalmaṣaṃ tasminn asaty eva tad bhavati spaṣṭasvaviṣayāvabhāsitvāt nirdoṣa<span type="ref-block" n="508 r_TAŚVA-ML#015,30_r"/>cakṣurādivad ity atra nāsiddhaṃ sādhanaṃ pramāṇasadbhāvāt </p><p n="a_51" rend="justify"> <span type="ref-block" n="509 r_TAŚVA-ML#015,31_r"/>nanv āmūlakalmaṣasya kṣaye kiṃ pramāṇam iti ced imaṃ brūmahe </p><p n="a_53" rend="justify"> <span type="ref-block" n="512 r_TAŚVA-ML#016,01_r"/>samagrakṣayahetukaṃ hi cakṣuṣi timirādi na punar udbhavaddṛṣṭaṃ tadvatsarvavido jñānapratibaṃdhakam iti nanu <span type="ref-block" n="513 r_TAŚVA-ML#016,02_r"/>kṣayamātrasiddhāv apy āmūlakṣayo sya na siddhyet punar nayane timiram udbhavad dṛṣṭam eveti cen na tadā tasya samagrakṣaya<span type="ref-block" n="514 r_TAŚVA-ML#016,03_r"/>hetutvābhāvāt samagrakṣayahetukam eva hi timirādikam ihodāharaṇaṃ nānyat na cānena hetor anaikāṃtikatā <span type="ref-block" n="515 r_TAŚVA-ML#016,04_r"/>tatra tadabhāvāt kiṃ punaḥ kevalasya pratibaṃdhakaṃ yasyātyaṃtaparikṣayaḥ kvacit sādhyata iti nākṣeptavyam </p><p n="a_55" rend="justify"> <span type="ref-block" n="518 r_TAŚVA-ML#016,07_r"/>yad bhāve niyamena yasyānudbhavas tat tasya pratibaṃdhakaṃ yathā timiraṃ netravijñānasya mohādibhāvo smadādeś ca<span type="ref-block" n="519 r_TAŚVA-ML#016,08_r"/>kṣurjñānānudbhavaś ca kevalasyeti mohādayas tatpratibaṃdhakāḥ pravakṣyaṃte tato na dharmiṇo 'siddhiḥ </p><p n="a_56" rend="justify"> <span type="ref-block" n="520 r_TAŚVA-ML#016,09_r"/>kaḥ punar etat kṣayahetuḥ samagro yad bhāvād dhetusiddhir iti cet </p><p n="a_58" rend="justify"> <span type="ref-block" n="535 r_TAŚVA-ML#016,24_r"/>kevalapratibaṃdhakasyānāgatasya saṃcitasya vātyaṃtikakṣayahetū samagrau saṃvaranirjare tapotiśayāt kasyacid a<span type="ref-block" n="536 r_TAŚVA-ML#016,25_r"/>vaśyaṃ bhavata eveti pramāṇasiddhaṃ tasya samagrakṣayahetutvasādhanaṃ yataḥ </p><p n="a_60" rend="justify"> <span type="ref-block" n="539 r_TAŚVA-ML#016,28_r"/>nanu niḥśeṣatattvārthaveditve prakṣīṇakalmaṣatve ca cāritrākhye samyagdarśanāvinābhāvini siddhe pi <span type="ref-block" n="540 r_TAŚVA-ML#016,29_r"/>bhagavataḥ śarīratvenāvasthānāsaṃbhavān na śreyomārgopadeśitvaṃ tathāpi tadavasthāne śarīratvābhāvasya ratnatraya<span type="ref-block" n="541 r_TAŚVA-ML#016,30_r"/>nibaṃdhanatvavirodhāt tadbhāve py abhāvāt kāraṇāṃtarāpekṣāyāṃ na ratnatrayam eva saṃsārakṣayanimittam iti kaścit <span type="ref-block" n="542 r_TAŚVA-ML#016,31_r"/>so pi na vipaścit yasmāt </p><p n="a_62" rend="justify"> <span type="ref-block" n="547 r_TAŚVA-ML#017,01_r"/>tasya niḥśeṣatattvārthavedinaḥ samudbhūtaratnatrayasyāpi śarīritvenāvasthānaṃ svāyur viśeṣavaśavartitvāt na hi <span type="ref-block" n="548 r_TAŚVA-ML#017,02_r"/>tadāyur apavartanīyaṃ yenopakramavaśāt kṣīyeta tadakṣaye ca tadavinābhāvinām ādikarmatrayodayo pi tasyāvatiṣṭhate <span type="ref-block" n="549 r_TAŚVA-ML#017,03_r"/>tataḥ sthitasya bhagavataḥ śreyomārgopadeśitvaṃ katham api na virudhyate kutas tarhi tasyāyuḥkṣayaḥ śeṣāghātikarmakṣa<span type="ref-block" n="550 r_TAŚVA-ML#017,04_r"/>yaś ca syād yato muktir iti cet phalopabhogād āyuṣo nirjaropavarṇanād aghātikarmatrayasya ca śeṣasyādhikasthi<span type="ref-block" n="551 r_TAŚVA-ML#017,05_r"/>ter daṃḍakapāṭādikaraṇaviśeṣād apakarṣaṇādikarmaviśeṣād veti brūmaḥ na caivaṃ ratnatrayahetutā mukter vyāhanyate <span type="ref-block" n="552 r_TAŚVA-ML#017,06_r"/>niścayanayād ayogikevalicaram asamayavartino ratnatrayasya muktihetutvavyavasthiteḥ nanu sthitasyāpy amohasya <span type="ref-block" n="553 r_TAŚVA-ML#017,07_r"/>mohaviśeṣātmakavivakṣānupapatteḥ kutaḥ śreyomārgavacanapravṛttir iti ca na maṃtavyaṃ tīrthakaratvanāmakarmaṇā <span type="ref-block" n="554 r_TAŚVA-ML#017,08_r"/>puṇyātiśayena tasyāgamalakṣaṇatīrthakaratvaśriyaḥ saṃpādanāt tīrthakaratvanāmakarma tu darśanaviśuddhyādibhāvanābala<span type="ref-block" n="555 r_TAŚVA-ML#017,09_r"/>bhāvi vibhāvayiṣyate na ca mohavati vivakṣānāṃtarīyakatvaṃ vacanapravṛtter upalabhya prakṣīṇamohe pi tasya <span type="ref-block" n="556 r_TAŚVA-ML#017,10_r"/>tatpūrvakatvasādhanaṃ śreyaḥ śarīratvādeḥ pūrvasarvajñatvādisādhanānuṣaṃgāt vacovivakṣānāṃtarīyakatvāsiddheś ceti <span type="ref-block" n="557 r_TAŚVA-ML#017,11_r"/>niravadyaṃ samyagdarśanāditrayahetukamuktivādināṃ śreyomārgopadeśitvam </p><p n="a_64" rend="justify"> <span type="ref-block" n="562 r_TAŚVA-ML#017,16_r"/>sākṣādaśeṣatattvajñānāt pūrvam āgamajñānabalād yoginaḥ śreyomārgopadeśitvam aviruddham ajñatvāsiddher iti na maṃ<span type="ref-block" n="563 r_TAŚVA-ML#017,17_r"/>tavyaṃ sarvajñakalpanānarthakyāt paramatānusaraṇaprasakteś ca yogijñānasamakālaṃ tasya tad ity apy asāraṃ tattva<span type="ref-block" n="564 r_TAŚVA-ML#017,18_r"/>jñānapūrvatvavirodhāt tadupadeśasya tattvajñānāt paścāt tu mukteḥ khasyeva vāgvṛttyaghaṭanāt śarīratvenāvasthānā<span type="ref-block" n="565 r_TAŚVA-ML#017,19_r"/>saṃbhavād dūre sanmārgopadeśaḥ </p><p n="a_66" rend="justify"> <span type="ref-block" n="568 r_TAŚVA-ML#017,22_r"/>na hi tattvajñānam eva saṃskārakṣaye kāraṇam avasthānavirodhasya tadavasthatvāt </p><p n="a_68" rend="justify"> <span type="ref-block" n="573 r_TAŚVA-ML#017,27_r"/>tattvajñānād anyata eva saṃprajñātayogāt saṃsārakṣaye muktisiddhis tattvajñānān muktir iti pratijñā hīyate <span type="ref-block" n="574 r_TAŚVA-ML#017,28_r"/>samādhiviśeṣaś ca cāritraviśeṣaḥ syādvādināṃ muktimārgo vyavasthitaḥ syāt </p><p n="a_70" rend="justify"> <span type="ref-block" n="585 r_TAŚVA-ML#018,05_r"/>na sthirajñānātmakaḥ saṃprajñāto yogaḥ saṃskārakṣayakāraṇam iṣyate yatas tasya pradhānadharmatvāt tatkṣayān muktiḥ <span type="ref-block" n="586 r_TAŚVA-ML#018,06_r"/>syāt so pi ca tatkṣayo jñānād ajñānād vā samādher iti paryanuyogasya samānatvād anavasthānam āśaṃkyate nāpi <span type="ref-block" n="587 r_TAŚVA-ML#018,07_r"/>puruṣasvarūpamātraṃ samādhir yena tasya nityatvān nityaṃ muktir āpādyate tadāvirbhāvatirobhāvābhāvād anyathā pradhānavat puṃ<span type="ref-block" n="588 r_TAŚVA-ML#018,08_r"/>so pi pariṇāmasiddheḥ sarvapariṇāmīti syādvādāśrayaṇaṃ prasajyeta kiṃ tarhi viśiṣṭaṃ puruṣasvarūpam asaṃprajñāta<span type="ref-block" n="589 r_TAŚVA-ML#018,09_r"/>yogaḥ saṃskārakṣayakāraṇaṃ na ca pratijñāvyāghātas tattvajñānāj jīvanmukter āsthānāṃtakāle tattvopadeśaghaṭanāt para<span type="ref-block" n="590 r_TAŚVA-ML#018,10_r"/>maniḥśreyasasya samādhiviśeṣāt saṃskārakṣaye pratijñānād iti vadann aṃdhasarpabilapraveśanyāyena syādvādidarśanaṃ <span type="ref-block" n="591 r_TAŚVA-ML#018,11_r"/>samāśrayatīty upadarśyate </p><p n="a_72" rend="justify"> <span type="ref-block" n="596 r_TAŚVA-ML#018,16_r"/>nanu ca mithyārthābhiniveśena varjitaṃ puruṣasya svarūpaṃ na samyagdarśanaṃ tasya tattvārthaśraddhānalakṣaṇatvāt <span type="ref-block" n="597 r_TAŚVA-ML#018,17_r"/>nāpi mithyājñānena varjitaṃ tatsamyagjñānaṃ tasya svārthāvāyalakṣaṇatvāt udāsīnaṃ ca na puṃrūpaṃ samyak<span type="ref-block" n="598 r_TAŚVA-ML#018,18_r"/>cāritraṃ tasya guptisamitivratabhedasya bāhyābhyaṃtarakriyāviśeṣo paramalakṣaṇatvāt yena tathābhūtaratnatrayam eva <span type="ref-block" n="599 r_TAŚVA-ML#018,19_r"/>mokṣasya kāraṇam asmābhir āsthīyate mithyābhiniveśamithyājñānayoḥ pradhānavivartitayā samādhiviśeṣakāle <span type="ref-block" n="600 r_TAŚVA-ML#018,20_r"/>pradhānasaṃsargābhāve puruṣasya tadvarjitatve pi svarūpamātrāvasthānāt tad uktaṃ tadā draṣṭuḥ svarūpe vasthānam iti <span type="ref-block" n="601 r_TAŚVA-ML#018,21_r"/>kaścit tad asat saṃprajñātayogakāle pi tādṛśaḥ puṃrūpasyābhāvāt paramaniḥśreyasaprasakteḥ tadā vairāgyatattva<span type="ref-block" n="602 r_TAŚVA-ML#018,22_r"/>jñānābhiniveśātmakapradhānasaṃsargāsadbhāvān nāsaṃprajñātayogo sti yataḥ paramamuktir iti cet tarhi ratnatrayāj jī<span type="ref-block" n="603 r_TAŚVA-ML#018,23_r"/>vanmuktir ity āyātaḥ pratijñāvyāghātaḥ paramatapraveśāt tattvārthaśraddhānatattvajñānavairāgyāṇāṃ ratnatrayatvāt tato <span type="ref-block" n="604 r_TAŚVA-ML#018,24_r"/>jīvanmukter ārhaṃtyarūpāyāḥ parair iṣṭatvāt yad api draṣṭur ātmanaḥ svarūpe vasthānaṃ dhyānaṃ paramamuktinibaṃdhanaṃ tad api <span type="ref-block" n="605 r_TAŚVA-ML#018,25_r"/>na ratnatrayātmakatāṃ vyabhicarati samyagjñānasya puṃrūpatvāt tasya tattvārthaśraddhānasahacaritatvāt paramaudāsī<span type="ref-block" n="606 r_TAŚVA-ML#018,26_r"/>nyasya ca paramacāritratvāt </p><p n="a_73" rend="justify"> <span type="ref-block" n="607 r_TAŚVA-ML#018,27_r"/>puruṣo na jñānasvabhāva iti na śakyavyavasthaṃ tathā hi </p><p n="a_75" rend="justify"> <span type="ref-block" n="610 r_TAŚVA-ML#018,30_r"/>yathaiva hi suṣuptavattattvajñānarahitaḥ kapilo 'nyo vā nopadeśakārī parasya ghaṭate tathā pradhānam api <span type="ref-block" n="611 r_TAŚVA-ML#018,31_r"/>svayam acetanatvāt kuṭādivat </p><p n="a_76" rend="justify"> <span type="ref-block" n="612 r_TAŚVA-ML#018,32_r"/>tattvajñānasaṃsargād yogī jñānasvabhāva iti cet </p><p n="a_78" rend="justify"> <span type="ref-block" n="615 r_TAŚVA-ML#019,01_r"/>yasya sarvathā niratiśayaḥ puruṣas tasya jñānasaṃsargād api na jñānasvabhāvo sau gaganavat katham anyathā caitanyaṃ <span type="ref-block" n="616 r_TAŚVA-ML#019,02_r"/>puruṣasya svarūpam iti na virudhyate tato na kapilo mokṣamārgasya praṇetā yena saṃstutyaḥ syāt </p><p n="a_80" rend="justify"> <span type="ref-block" n="619 r_TAŚVA-ML#019,05_r"/>neśvaraḥ śreyomārgopadeśī svayam acetanatvād ākāśavat svayam acetano sau jñānād arthāṃtaratvāt tadvat <span type="ref-block" n="620 r_TAŚVA-ML#019,06_r"/>nātrāśrayāsiddho hetur īśvarasya puruṣaviśeṣasya syādvādibhir abhipretatvāt nāpi dharmigrāhakapramāṇabādhitaḥ <span type="ref-block" n="621 r_TAŚVA-ML#019,07_r"/>pakṣas tadgrāhiṇā pramāṇena tasya śreyomārgopadeśitvenāpratipatteḥ paropagamataḥ sādhanābhidhānād vā na prakṛta<span type="ref-block" n="622 r_TAŚVA-ML#019,08_r"/>codyāvatāraḥ sarvasya tathā tadvacanāpratikṣepāt </p><p n="a_82" rend="justify"> <span type="ref-block" n="625 r_TAŚVA-ML#019,11_r"/>yatheśvaro jñānasamavāyāc cetanas tathā jñānasaṃsargāt kapilo pi jño stu tathāpi tasyājñatve katham īśvaraś cetano <span type="ref-block" n="626 r_TAŚVA-ML#019,12_r"/>yato 'siddho hetuḥ syāt </p><p n="a_84" rend="justify"> <span type="ref-block" n="629 r_TAŚVA-ML#019,15_r"/>pradhānāśritaṃ jñānaṃ nātmano jñatvasādhanaṃ tato bhinnāśrayatvāt puruṣāṃtarasaṃsargijñānavad iti cet tarhi <span type="ref-block" n="630 r_TAŚVA-ML#019,16_r"/>na jñānam īśvarasya jñatvasādhanaṃ tato bhinnapadārthatvād anīśvarajñānavad iti kiṃ nānumanyase </p><p n="a_86" rend="justify"> <span type="ref-block" n="633 r_TAŚVA-ML#019,19_r"/>sraṣṭā jño nityaṃ jñānāśrayatvāt yas tu na jñaḥ sa na nityaṃ jñānāśrayo yathā vyomādiḥ na ca tathā sraṣṭā <span type="ref-block" n="634 r_TAŚVA-ML#019,20_r"/>tato nityaṃ jña iti cet kiṃkṛtaṃ tadā sraṣṭur jñānāśrayatvaṃ jñānād bhede pi vastuta iti ciṃtyam samavāyakṛta<span type="ref-block" n="635 r_TAŚVA-ML#019,21_r"/>m iti cet samavāyaḥ kim aviśiṣṭo viśiṣṭo vā prathamavikalpo nupapannaḥ </p><p n="a_87" rend="justify"> <span type="ref-block" n="636 r_TAŚVA-ML#019,22_r"/>kasmāt </p><p n="a_89" rend="justify"> <span type="ref-block" n="639 r_TAŚVA-ML#019,25_r"/>yasmāt sarveṣu samavāyiṣv eka eva samavāyas tattvaṃ bhavena vyākhyātam iti vacanāt tasmāt teṣāṃ <span type="ref-block" n="640 r_TAŚVA-ML#019,26_r"/>viśeṣakṛn na nāma yena puṃsy eva jñānaṃ niyojayed ākāśādiparihāreṇa iti buddhyāmahe sattāvadekatve pi <span type="ref-block" n="641 r_TAŚVA-ML#019,27_r"/>samavāyasya prativiśiṣṭapadārthaviśeṣaṇatayā viśeṣakāritvam iti cet tarhi viśiṣṭaḥ samavāyaḥ prati <span type="ref-block" n="642 r_TAŚVA-ML#019,28_r"/>viśeṣyaṃ sattāvad eva iti prāpto dvitīyaḥ pakṣaḥ tatra ca </p><p n="a_91" rend="justify"> <span type="ref-block" n="645 r_TAŚVA-ML#019,31_r"/>na hi saṃyogaḥ prativiśeṣyaṃ viśiṣṭo nānā na bhavati daṃḍapuruṣasaṃyogāt paṭadhūpasaṃyogasyābhedā<span type="ref-block" n="646 r_TAŚVA-ML#019,32_r"/>pratīteḥ saṃyogatvenābheda eveti cet tad api tato yadi bhinnam eva tadā katham asyaikatve saṃyogayor ekatvaṃ <span type="ref-block" n="647 r_TAŚVA-ML#019,33_r"/>tan nānā saṃyogo bhyupeyo 'nyathā svamatavirodhāt tadvatsamavāyo nekaḥ pratipadyatāṃ īśvarajñānayoḥ samavāyaḥ <span type="ref-block" n="648 r_TAŚVA-ML#019,34_r"/>paṭarūpayoḥ samavāya iti viśiṣṭapratyayotpatteḥ samavāyiviśeṣāt samavāye viśiṣṭaḥ pratyaya iti cet <span type="ref-block" n="649 r_TAŚVA-ML#020,01_r"/>tarhi saṃyogiviśeṣāt saṃyoge viśiṣṭapratyayo stu śithilaḥ saṃyogo nibiḍaḥ saṃyoga iti pratyayo yathā <span type="ref-block" n="650 r_TAŚVA-ML#020,02_r"/>saṃyoge tathā nityaṃ samavāyaḥ kadācit samavāya iti samavāye pi samavāyino nityatvakādācitkatvābhyāṃ <span type="ref-block" n="651 r_TAŚVA-ML#020,03_r"/>samavāye tatpratyayotpattau saṃyoginoḥ śithilatvanibiḍatvābhyāṃ saṃyoge tathā pratyayaḥ syāt svataḥ <span type="ref-block" n="652 r_TAŚVA-ML#020,04_r"/>saṃyoginor nibiḍatve saṃyogo narthaka iti cet svataḥ samavāyinor nityatve samavāyo narthakaḥ kiṃ na syāt <span type="ref-block" n="653 r_TAŚVA-ML#020,05_r"/>ihedaṃ samavetam iti pratītiḥ samavāyasyārtha iti cet saṃyogasyehedaṃ saṃyuktam iti pratītir artho stu tato <span type="ref-block" n="654 r_TAŚVA-ML#020,06_r"/>na saṃyogasamavāyayor viśeṣo nyatra viṣvagbhāvāviṣvagbhāvasvabhāvābhyām iti tayor nānātvaṃ kathaṃcit siddhaṃ <span type="ref-block" n="655 r_TAŚVA-ML#020,07_r"/>samavāyasya nānātve anityatvaprasaṃgaḥ saṃyogavad iti cet na ātmabhir vyabhicārāt kathaṃcid anitya<span type="ref-block" n="656 r_TAŚVA-ML#020,08_r"/>tvasyeṣṭatvāc ca kiṃ ca </p><p n="a_93" rend="justify"> <span type="ref-block" n="659 r_TAŚVA-ML#020,11_r"/>yeṣām anāśrayaḥ samavāya iti mataṃ teṣām ātmajñānādibhiḥ samavāyibhiḥ kathaṃ saṃbadhyate saṃyogeneti cen na <span type="ref-block" n="660 r_TAŚVA-ML#020,12_r"/>tasyādravyatvena saṃyogānāśrayatvāt samavāyeneti cāyuktaṃ svayaṃ samavāyāṃtarāniṣṭeḥ viśeṣaṇabhāveneti <span type="ref-block" n="661 r_TAŚVA-ML#020,13_r"/>cet kathaṃ samavāyibhir asaṃbaddhasya tasya tadviśeṣaṇabhāvo niścīyate samavāyino viśeṣyāt samavāyo <span type="ref-block" n="662 r_TAŚVA-ML#020,14_r"/>viśeṣaṇam iti pratīter viśeṣaṇaviśeṣyabhāva eva saṃbaṃdhaḥ samavāyibhiḥ samavāyasyeti cet sa tarhi tato <span type="ref-block" n="663 r_TAŚVA-ML#020,15_r"/>yady abhinnas tadvad vā samavāyināṃ tādātmyasiddhir abhinnād abhinnānāṃ teṣāṃ tadvadbhedavirodhāt bhinna eveti cet <span type="ref-block" n="664 r_TAŚVA-ML#020,16_r"/>kathaṃ tair vyapadiśyate parasmād viśeṣaṇaviśeṣyabhāvād iti cet sa eva paryanuyogo 'navasthānaṃ ca sudūram api <span type="ref-block" n="665 r_TAŚVA-ML#020,17_r"/>gatvā svasaṃbaṃdhibhiḥ saṃbaṃdhasya tādātmyopagame paramataprasiddher na samavāyiviśeṣaṇatvaṃ nāma </p><p n="a_95" rend="justify"> <span type="ref-block" n="668 r_TAŚVA-ML#020,20_r"/>saty api samavāyasya nānāsamavāyināṃ viśeṣaṇatve nānātvaprāptir daṃḍakaṭādivat na hi yugapan nānārtha<span type="ref-block" n="669 r_TAŚVA-ML#020,21_r"/>viśeṣaṇam ekaṃ dṛṣṭaṃ sattvaṃ dṛṣṭam iti cen na tasya kathaṃcin nānārūpatvāt tadekatvaikāṃte ghaṭaḥ sann iti pratyayo<span type="ref-block" n="670 r_TAŚVA-ML#020,22_r"/>tpattau sarvathā sattvasya pratītatvāt sarvārthasattvapratītyanuṣaṃgāt kvacit sattāsaṃdeho na syāt sattvaṃ sarvātmanā <span type="ref-block" n="671 r_TAŚVA-ML#020,23_r"/>pratipannaṃ na tu sarvārthās tadviśeṣyā iti tadā kvacit sattāsaṃdehe ghaṭaviśeṣaṇatvaṃ sattvasyānyad anyad arthāṃtara<span type="ref-block" n="672 r_TAŚVA-ML#020,24_r"/>viśeṣaṇatvam ity āyātam anekarūpatvaṃ nānārthaviśeṣaṇatvaṃ nānā na punaḥ sattvaṃ tasya tato bhedād iti cet <span type="ref-block" n="673 r_TAŚVA-ML#020,25_r"/>tarhi ghaṭaviśeṣaṇatvādhāratvena sattvasya pratītau sarvārthaviśeṣaṇatvādhāratvenāpi pratipatteḥ sa eva saṃśayāpāyaḥ <span type="ref-block" n="674 r_TAŚVA-ML#020,26_r"/>sarvārthaviśeṣaṇatvādhāratvasya tato narthāṃtaratvāt tasyāpi nānārūpasya sattvādbhede nānārthaviśeṣaṇatvān nānā<span type="ref-block" n="675 r_TAŚVA-ML#020,27_r"/>rūpād anarthāṃtaratvasiddheḥ siddhaṃ nānāsvabhāvaṃ sattvaṃ sakṛnnānārthaviśeṣaṇaṃ tadvatsamavāyo stu dravyatvādi<span type="ref-block" n="676 r_TAŚVA-ML#020,28_r"/>sāmānyaṃ dvitvādisaṃkhyānaṃ pṛthaktvādyavayavidravyam ākāśādi vibhudravyaṃ ca svayam ekam api purā yad anekārtha<span type="ref-block" n="677 r_TAŚVA-ML#020,29_r"/>viśeṣaṇam ity etad anena nirastaṃ sarvathaikasya tathābhāvavirodhasiddher iti na paraparikalpitasvabhāvaḥ samavāyo sti <span type="ref-block" n="678 r_TAŚVA-ML#020,30_r"/>yeneśvarasya sadā jñānasamavāyitopapatter jñatvaṃ siddhyet </p><p n="a_96" rend="justify"> <span type="ref-block" n="679 r_TAŚVA-ML#020,31_r"/>kīdṛśas tarhi samavāyo 'stu </p><p n="a_98" rend="justify"> <span type="ref-block" n="682 r_TAŚVA-ML#020,34_r"/>bhrāṃtaṃ kathaṃcid dravyabhedena pratibhāsanaṃ samavāyasyeti na matavyaṃ tadbhedaikāṃtasya grāhakābhāvāt na hi <span type="ref-block" n="683 r_TAŚVA-ML#021,01_r"/>pratyakṣaṃ tadgrāhakaṃ tatredaṃ dravyam ayaṃ guṇādir ayaṃ samavāya iti bhedapratibhāsābhāvāt nāpy anumānaṃ liṃgā<span type="ref-block" n="684 r_TAŚVA-ML#021,02_r"/>bhāvāt ihedam iti pratyayo liṃgam iti cet na tasya samavāyitādātmyasvabhāvasamavāyasādhakatvena <span type="ref-block" n="685 r_TAŚVA-ML#021,03_r"/>viruddhatvāt nityasarvagataikarūpasya samavāyenānāṃtarīyakatvāt guṇādīnāṃ dravyatvāt kathaṃcit tādātmyā<span type="ref-block" n="686 r_TAŚVA-ML#021,04_r"/>bhāsanasya dravyapariṇāmatvasya bhāvāt sādhanaśūnyaṃ sādhyaśūnyaṃ ca nidarśanam iti cen na atyaṃtabhedasya tatas teṣā<span type="ref-block" n="687 r_TAŚVA-ML#021,05_r"/>m aniścayāt tadasiddheḥ guṇaguṇinau kriyātadvaṃtau jātitadvaṃtau ca parasparam atyaṃtaṃ bhinnau bhinnapratibhāsatvāt <span type="ref-block" n="688 r_TAŚVA-ML#021,06_r"/>ghaṭapaṭavad ity anumānam api na tadbhedaikāṃtasādhanaṃ kathaṃcid bhinnapratibhāsatvasya hetoḥ kathaṃcit tadbhedasādhanatayā <span type="ref-block" n="689 r_TAŚVA-ML#021,07_r"/>viruddhatvāt siddhyabhāvāt na hi guṇaguṇyādīnāṃ sarvathā bhedapratibhāso sti kathaṃcit tādātmyapratibhāsanāt <span type="ref-block" n="690 r_TAŚVA-ML#021,08_r"/>tathāhi guṇādayas tadvataḥ kathaṃcid abhinnās tato śakyavivecanatvānyathānupapatteḥ kim idam aśakyavivecanatvaṃ <span type="ref-block" n="691 r_TAŚVA-ML#021,09_r"/>nāma vivekena grahītum aśakyatvam iti ced asiddhaṃ guṇādīnāṃ dravyād bhedena grahaṇāt tadbuddhau dravyasyāprati<span type="ref-block" n="692 r_TAŚVA-ML#021,10_r"/>bhāsanāt dravyabuddhau ca guṇādīnām apratīteḥ deśabhedena vivecayitum aśakyatvaṃ tad iti cet kālakāśādi<span type="ref-block" n="693 r_TAŚVA-ML#021,11_r"/>bhir anaikāṃtikaṃ sādhanam iti kaścit tadanavabodhavijṛbhitaṃ svāśrayadravyād dravyāṃtaraṃ netum aśakyatvasyā<span type="ref-block" n="694 r_TAŚVA-ML#021,12_r"/>śakyavivecanatvasya kathanāt na ca tadasiddham anaikāṃtikatvaṃ sādhyadharmiṇi sadbhāvād vipakṣād vyāvṛtteś ca tan na <span type="ref-block" n="695 r_TAŚVA-ML#021,13_r"/>guṇādīnāṃ kathaṃcid dravyatādātmyapariṇāmenāvabhāsanam asiddhaṃ nāpi dravyapariṇāmatvaṃ yena sādhyaśūnyaṃ <span type="ref-block" n="696 r_TAŚVA-ML#021,14_r"/>sādhanaśūnyaṃ vā nidarśanam anumanyate samavāyo vārthasyaiva paryāyo na siddhyet siddhe pi samavāyasya <span type="ref-block" n="697 r_TAŚVA-ML#021,15_r"/>dravyapariṇāmatve nānātve ca kiṃ siddham iti pradarśayati </p><p n="a_100" rend="justify"> <span type="ref-block" n="702 r_TAŚVA-ML#021,20_r"/>tad evaṃ samavāyasya tattvato bhinnasya sarvathā pratyakṣādibādhanāt tadabādhitadravyapariṇāmaviśeṣasya samavāya<span type="ref-block" n="703 r_TAŚVA-ML#021,21_r"/>prasiddher jñānasamavāyād jño maheśvara iti kathaṃcit tādātmyapariṇāmād evoktaḥ syāt sa ca mokṣāmārgasya <span type="ref-block" n="704 r_TAŚVA-ML#021,22_r"/>praṇeteti bhagavān arhann eva nāmāṃtareṇa stūyamānaḥ kenāpi vārayitum aśakyaḥ paras tu kapilādivadajño na <span type="ref-block" n="705 r_TAŚVA-ML#021,23_r"/>tatpraṇetā nāma </p><p n="a_102" rend="justify"> <span type="ref-block" n="708 r_TAŚVA-ML#021,26_r"/>yo py āha avidyātṛṣṇābhyāṃ vinirmuktatvāt pramāṇabhūto jagaddhitaiṣī sugato mārgasya śāsteti so pi <span type="ref-block" n="709 r_TAŚVA-ML#021,27_r"/>na prekṣāvān tathā vyavasthityaghaṭanāt na hi śobhanaṃ saṃpūrṇaṃ vā gataḥ sugato vyavatiṣṭhate kṣaṇika<span type="ref-block" n="710 r_TAŚVA-ML#021,28_r"/>nirāsravacittasya prajñāpāramitasya śobhanatvasaṃpūrṇatvābhyām iṣṭasya siddhyupāyāpāyāt bhāvanāprakarṣaparyaṃtas ta<span type="ref-block" n="711 r_TAŚVA-ML#021,29_r"/>tsidhdyupāya iti cet na bhāvanāyā vikalpātmakatvenātattvaviṣayāyāḥ prakarṣaparyaṃtaprāptāyās tattvajñāna<span type="ref-block" n="712 r_TAŚVA-ML#021,30_r"/>vaitṛṣṇyasvabhāvodayavirodhāt na hi sā śrutamayī tattvaviṣayā śrutasya pramāṇatvānuṣaṃgāt tattvavivakṣāyāṃ <span type="ref-block" n="713 r_TAŚVA-ML#021,31_r"/>pramāṇaṃ seti cet tarhi ciṃtāmayī syāt tathā ca na śrutamayī bhāvanā nāma parārthānumānarūpā śrutamayī <span type="ref-block" n="714 r_TAŚVA-ML#021,32_r"/>svārthānumānātmikā ciṃtāmayīti vibhāgo pi na śreyān sarvathā bhāvanāyās tattvaviṣayatvāyogāt tattva<span type="ref-block" n="715 r_TAŚVA-ML#021,33_r"/>prāpakatvād vastuviṣayatvam iti cet katham avastvālaṃbanā sā vastunaḥ prāpikā tadadhyavasāyāt tatra pravartakatvā<span type="ref-block" n="716 r_TAŚVA-ML#021,34_r"/>d iti cet kiṃ punar adhyavasāyo vastu viṣayīkurute yato sya tatra pravartakatvaṃ svalakṣaṇadarśanavaśaprabhāvo <span type="ref-block" n="717 r_TAŚVA-ML#022,01_r"/>'dhyavasāyaḥ pravṛttiviṣayopadarśakatvāt pravartaka iti cet pratyakṣapṛṣṭabhāvī vikalpas tathāstu samāropa<span type="ref-block" n="718 r_TAŚVA-ML#022,02_r"/>vyavacchedakatvād anumānādhyavasāyasya tathābhāve darśanotthādhyavasāyasya kim atathābhāvas tadaviśeṣāt <span type="ref-block" n="719 r_TAŚVA-ML#022,03_r"/>pravṛttasyāropasya vyavacchedo dhyavasāyaḥ pravartako na punaḥ pravartiṣyamāṇasya vyavacchedaka iti bruvāṇaḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="720 r_TAŚVA-ML#022,04_r"/>parīkṣako nāma tattvārthavāsanājanitādhyavasāyasya vastuviṣayatāyām anumānādhyavasāyasyāpi seṣṭeti tadātmikā<span type="ref-block" n="721 r_TAŚVA-ML#022,05_r"/>bhāvanā na tattvaviṣayato nāvidyāprasūtihetur avijñāto vidyodayavirodhāt nanv avidyānukūlāyā evā<span type="ref-block" n="722 r_TAŚVA-ML#022,06_r"/>vidyāyā vidyāprasavanahetutvaṃ viruddhaṃ na punar vidyānukūlāyāḥ sarvasya tata eva vidyodayo paramād anyathā <span type="ref-block" n="723 r_TAŚVA-ML#022,07_r"/>vidyānāditvaprasakteḥ saṃsārapravṛttyayogād iti cet na syādvādināṃ vidyāpratibaṃdhakābhāvād vidyodaya<span type="ref-block" n="724 r_TAŚVA-ML#022,08_r"/>syeṣṭeḥ vidyāsvabhāvo hy ātmā tadāvaraṇodaye syād avidyāvivartaḥ svapratibaṃdhakābhāve tu svarūpe vyavatiṣṭhata <span type="ref-block" n="725 r_TAŚVA-ML#022,09_r"/>iti nāvidyaivānādir vidyodayanimittā sakalavidyām upeyām apekṣya deśavidyā tadupāyarūpā bhavaty avidyaiveti <span type="ref-block" n="726 r_TAŚVA-ML#022,10_r"/>cet na deśavidyāyā deśataḥ pratibaṃdhakābhāvād avidyātvavirodhāt yā tu kenacid aṃśena pratibaṃdhakasya <span type="ref-block" n="727 r_TAŚVA-ML#022,11_r"/>sadbhāvād avidyātmanaḥ sāpi na vidyodayakāraṇaṃ tadabhāva eva vidyāprasūter iti na vidyātmikā bhāvanā <span type="ref-block" n="728 r_TAŚVA-ML#022,12_r"/>guruṇopadiṣṭā sādhyamānā sugatatvahetur yataḥ sugato vyavatiṣṭhate bhavatu vā sugatasya vidyāvaitṛṣṇyasaṃprāpti<span type="ref-block" n="729 r_TAŚVA-ML#022,13_r"/>s tathāpi na śāstṛtvaṃ vyavasthānābhāvāt tathā hi sugato na mārgasya śāstā vyavasthānavikalatvāt <span type="ref-block" n="730 r_TAŚVA-ML#022,14_r"/>khaṅgivat vyavasthānavikalo sāv avidyātṛṣṇāvinirmuktatvāt tadvat </p><p n="a_104" rend="justify"> <span type="ref-block" n="733 r_TAŚVA-ML#022,17_r"/>buddho bhaveyaṃ jagato hitāyeti bhāvanāsāmarthyād avidyātṛṇṇāprakṣaye pi sugatasya vyavasthāne khaṅgino <span type="ref-block" n="734 r_TAŚVA-ML#022,18_r"/>'py ātmānaṃ śamayiṣyāmīti bhāvanābalād vyavasthānam astu viśeṣābhāvāt </p><p n="a_106" rend="justify"> <span type="ref-block" n="749 r_TAŚVA-ML#022,33_r"/>khaṅgino nirāsravaṃ cittaṃ cittāṃtaraṃ nārabhate jagaddhitaiṣitvābhāve caramatve na sati sahakārirahitatvāt <span type="ref-block" n="750 r_TAŚVA-ML#022,34_r"/>tādṛgdīpaśikhāvad ity ayuktaṃ sahakārirahitatvasya hetor buddhacittenānaikāṃtāt tadviśeṣaṇasya hitaiṣitvābhāvasya <span type="ref-block" n="751 r_TAŚVA-ML#023,01_r"/>caramatvasya vāsiddhatvāt samānaṃ hi tāvad dhitaiṣitvaṃ khaṅgisugatayor ātmajagadviṣayaṃ sarvaviṣayaṃ hitaiṣitvaṃ <span type="ref-block" n="752 r_TAŚVA-ML#023,02_r"/>khaṅgino nāsty eveti cet sugatasyāpi kṛtakṛtyeṣu tadabhāvāt tatra tadbhāve vā sugatasya yat kiṃcana<span type="ref-block" n="753 r_TAŚVA-ML#023,03_r"/>kāritvaṃ pravṛttinaipphalyāt yat tu deśato 'kṛtakṛtyeṣu tasya hitaiṣitvaṃ tat svaṅgino pi svacitteṣūttare<span type="ref-block" n="754 r_TAŚVA-ML#023,04_r"/>ṣv astīti na jagaddhitaiṣitvābhāvaḥ siddhaḥ nāpi caramatvaṃ pramāṇābhāvāt caramaṃ nirāsravaṃ khaṅgicittaṃ <span type="ref-block" n="755 r_TAŚVA-ML#023,05_r"/>svopādeyānāraṃbhakatvād vartisnehādiśūnyadīpādikṣaṇavad iti cet na anyonyāśrayaṇāt sati hi tasya <span type="ref-block" n="756 r_TAŚVA-ML#023,06_r"/>svopādeyānāraṃbhakatve caramatvasya siddhis tatsiddhau ca svopādeyānāraṃbhakatvasiddhir iti nāpramāṇasiddha<span type="ref-block" n="757 r_TAŚVA-ML#023,07_r"/>viśeṣaṇo hetur vipakṣavṛttiś ca khaṅgisaṃtānasyānaṃtatvapratiṣedhāyālaṃ yenottarottaraiṣyaciṃtāpekṣayātmānaṃ śamayiṣyā<span type="ref-block" n="758 r_TAŚVA-ML#023,08_r"/>mīty abhyāsavidhānāt svacittaikasya śamane pi tatsaṃtānasyāparisamāptisiddher niranvayanirvāṇābhāvaḥ sugatasye<span type="ref-block" n="759 r_TAŚVA-ML#023,09_r"/>vānaṃtajagadupakārasya na vyavatiṣṭheta tathāpi kasyacit praśāṃtanirvāṇe sugatasya tad astu tataḥ suṣṭhu gata eva <span type="ref-block" n="760 r_TAŚVA-ML#023,10_r"/>sugataḥ sa ca kathaṃ mārgasya praṇetā nāma </p><p n="a_108" rend="justify"> <span type="ref-block" n="763 r_TAŚVA-ML#023,13_r"/>na kasyacic chāṃtanirvāṇam asti yena sugatasya tadvat tad āpādyate nirāsravacittotpādalakṣaṇasya nirvāṇasyeṣṭa<span type="ref-block" n="764 r_TAŚVA-ML#023,14_r"/>tvāt tataḥ śobhanaṃ saṃpūrṇaṃ vā gataḥ sugataḥ pramātmakaḥ śāstā mārgasyeti cet na tasyāpi vidhūtaka<span type="ref-block" n="765 r_TAŚVA-ML#023,15_r"/>lpanājālasya vivakṣāvirahād vācaḥpravṛttivirodhāt </p><p n="a_110" rend="justify"> <span type="ref-block" n="768 r_TAŚVA-ML#023,18_r"/>buddhabhāvanodbhūtatvād buddhatvaṃ saṃvartakād dharmaviśeṣād vināpi vivakṣāyā buddhasya sphuṭaṃ vāgvṛttir yadi tadā <span type="ref-block" n="769 r_TAŚVA-ML#023,19_r"/>sa sānvayo niranvayo vā syāt kiṃ cātaḥ </p><p n="a_112" rend="justify"> <span type="ref-block" n="772 r_TAŚVA-ML#023,22_r"/>na sānvayaḥ sugato yena tīrthakaratvabhāvanopāttāttīrthakaratvanāmakarmaṇo tiśayavataḥ puṇyād āgamalakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="773 r_TAŚVA-ML#023,23_r"/>tīrthaṃ pravartayato 'rhato vivakṣārahitasya nāmāṃtarakaraṇāt syādvādimataṃ siddhyet nāpi pratikṣaṇavināśī <span type="ref-block" n="774 r_TAŚVA-ML#023,24_r"/>sugataḥ kṣaṇe śāstā yenāsya kramayaugapadyābhyām arthakriyākṣatir āpādyate kiṃ tarhi sugatasaṃtānaḥ śāsteti <span type="ref-block" n="775 r_TAŚVA-ML#023,25_r"/>yo brūyāt tasyāpi sa saṃtānaḥ kim avastu vastu vā syāt ubhayatrārthakriyākṣatiparamatasiddhī tadavasthe <span type="ref-block" n="776 r_TAŚVA-ML#023,26_r"/>tathāhi </p><p n="a_114" rend="justify"> <span type="ref-block" n="779 r_TAŚVA-ML#023,29_r"/>svayam aparāmṛṣṭabhedāḥ pūrvottarakṣaṇāḥ saṃtāna iti cet tarhi tasyāvastutvād arthakriyākṣatiḥ saṃtānibhyas ta<span type="ref-block" n="780 r_TAŚVA-ML#023,30_r"/>ttvātattvābhyām avācyatvasyāvastutvena vyavasthāpanāt saṃtānasya vastutve vā siddhaṃ paramatam ātmanas tathābhi<span type="ref-block" n="781 r_TAŚVA-ML#023,31_r"/>dhānāt kathaṃcid dravyatādātmyenaiva pūrvottarakṣaṇānāṃ saṃtānatvasiddheḥ pratyāsattyaṃtarasya vyabhicārāt tāttvika<span type="ref-block" n="782 r_TAŚVA-ML#023,32_r"/>tānabhyupagamāc ca </p><p n="a_116" rend="justify"> <span type="ref-block" n="785 r_TAŚVA-ML#024,01_r"/>yathā jāgradvijñānān naṣṭād api prabuddhavijñānaṃ dṛṣṭaṃ tayā naṣṭāyāḥ pūrvavivakṣāyāḥ sugatasya vāco pi <span type="ref-block" n="786 r_TAŚVA-ML#024,02_r"/>pravartamānāḥ saṃbhāvyā iti cet </p><p n="a_118" rend="justify"> <span type="ref-block" n="789 r_TAŚVA-ML#024,05_r"/>yat savāsanaṃ naṣṭaṃ tan na kāryakāri yathātmīyābhiniveśalakṣaṇaṃ kalpanājālaṃ sugatasya savāsanaṃ naṣṭaṃ ca <span type="ref-block" n="790 r_TAŚVA-ML#024,06_r"/>vivakṣāvakhyakalpanājālam iti na pūrvavivakṣāto sya vāgvṛttir yuktim adhivasati jāgradvijñānena vyabhicārī <span type="ref-block" n="791 r_TAŚVA-ML#024,07_r"/>hetur iti cet na savāsanagrahaṇāt tasya hi vāsanāprabodhe sati svakāryakāritvam anyathātiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="792 r_TAŚVA-ML#024,08_r"/>sugatasya vivakṣā vāsanāprabodhopagame tu vivakṣotpattiprasakteḥ kuto 'tyaṃtaṃ kalpanāvilayaḥ syān mataṃ <span type="ref-block" n="793 r_TAŚVA-ML#024,09_r"/>sugatavāco vivakṣāpūrvikā vāktvād asmadādivāgvat tadvivakṣā ca buddhadaśāyāṃ na saṃbhavati tatsaṃbhave <span type="ref-block" n="794 r_TAŚVA-ML#024,10_r"/>buddhatvavirodhāt sāmarthyāt pūrvakālabhāvinī vivakṣā vāgvṛttikāraṇaṃ gotraskhalanavad iti tad ayuktam <span type="ref-block" n="795 r_TAŚVA-ML#024,11_r"/>gotraskhalanasya tatkālavivakṣāpūrvakatvapratīteḥ tad dhi padmāvatīti vacanakāle vāsavadatte tivacanaṃ na ca <span type="ref-block" n="796 r_TAŚVA-ML#024,12_r"/>vāsavadattāvivakṣā tadvacanahetur anyadā ca tadvacanam iti yuktaṃ prathamaṃ padmāvatīvivakṣā hi vatsarājasya <span type="ref-block" n="797 r_TAŚVA-ML#024,13_r"/>jātā tadanaṃtaram āśv evātyaṃtābhyāsavaśād vāsavadattāvivakṣā tadvacanaṃ ceti sarvajanaprasiddhaṃ katham anyathānya<span type="ref-block" n="798 r_TAŚVA-ML#024,14_r"/>manaskena mayā prastutātikrameṇānyad uktam iti saṃpratyayaḥ syāt tathā ca katham atītavivakṣāpūrvakatve sugata<span type="ref-block" n="799 r_TAŚVA-ML#024,15_r"/>vacanasya gotraskhalanam udāharaṇaṃ yena vivakṣām aṃtareṇaiva sugatavāco na pravarteran suṣuptavacovat prakārāṃtarā<span type="ref-block" n="800 r_TAŚVA-ML#024,16_r"/>saṃbhavāt na hi suṣuptasya suṣuptadaśāyāṃ vivakṣāsaṃvedanam asti tadabhāvaprasaṃgāt paścād anumānāṃtaravivakṣā<span type="ref-block" n="801 r_TAŚVA-ML#024,17_r"/>saṃvedanam iti cet na liṃgābhāvāt vacanādi liṃgām iti cet suṣuptavacanādir jāgradvacanādir vā <span type="ref-block" n="802 r_TAŚVA-ML#024,18_r"/>prathamapakṣe vyāptyasiddhiḥ svataḥ parato vā suṣuptavacanāder vivakṣāpūrvakatvena pratipattum aśakteḥ jāgradvacanā<span type="ref-block" n="803 r_TAŚVA-ML#024,19_r"/>dis tu na suṣuptavivakṣāpūrvako dṛṣṭa iti tadagamaka eva sanniveśādivajjagatkṛtakatvasādhane yādṛśām abhinava<span type="ref-block" n="804 r_TAŚVA-ML#024,20_r"/>kūpādīnāṃ sanniveśādi dhīmatkāraṇakaṃ dṛṣṭaṃ tādṛśām adṛṣṭadhīmatkāraṇānām api jīrṇakūpādīnāṃ tadgamakaṃ <span type="ref-block" n="805 r_TAŚVA-ML#024,21_r"/>nānyādṛśānāṃ bhūdharādīnām iti bruvāṇā yādṛśāṃ jāgradādīnāṃ vivakṣāpūrvakaṃ vacanādi dṛṣṭaṃ tādṛśām eva <span type="ref-block" n="806 r_TAŚVA-ML#024,22_r"/>deśāṃtarādivartināṃ tattadgamakaṃ nānyādṛśāṃ suṣuptādīnām iti kathaṃ na pratipadyate tathā pratipattau ca na <span type="ref-block" n="807 r_TAŚVA-ML#024,23_r"/>sugatasya vivakṣāpūrvikā vāgvṛttiḥ sākṣātparaṃparayā vā śuddhasya vivakṣāpāyād anyathātiprasaṃgāt </p><p n="a_120" rend="justify"> <span type="ref-block" n="810 r_TAŚVA-ML#024,26_r"/>satyaṃ na sugatasya vāco vivakṣāpūrvikās tatsannidhānamātrāt kuṭyādibhyo pi yathā pratipattur abhiprāyaṃ <span type="ref-block" n="811 r_TAŚVA-ML#024,27_r"/>tadudbhūteś ciṃtāratnopamatvāt sugasya tad uktaṃ ciṃtāratnopamāno jagati vijayate viśvarūpo py arūpaḥ <span type="ref-block" n="812 r_TAŚVA-ML#024,28_r"/>iti kecit te katham īśvarasyāpi sannidhānāj jagad udbhavatīti pratiṣeddhuṃ samarthāḥ sugateśvarayor anupakāraka<span type="ref-block" n="813 r_TAŚVA-ML#024,29_r"/>tvādinā sarvathā viśeṣābhāvāt </p><p n="a_121" rend="justify"> <span type="ref-block" n="814 r_TAŚVA-ML#024,30_r"/>tathāhi </p><p n="a_123" rend="justify"> <span type="ref-block" n="825 r_TAŚVA-ML#025,07_r"/>tad evaṃ na sugato mārgasyopadeṣṭā pramāṇatvābhāvād īśvaravat na pramāṇam asau tattvaparicchedakatvābhāvā<span type="ref-block" n="826 r_TAŚVA-ML#025,08_r"/>t tadvat na tattvaparicchedako sau sarvathārthakriyārahitatvāt tadvad eva na vārthakriyārahitatvam asiddhaṃ kṣaṇikasya <span type="ref-block" n="827 r_TAŚVA-ML#025,09_r"/>kramākramābhyāṃ tadvirodhān nityavat syān mataṃ saṃvṛttyaiva sugataḥ śāstā mārgasyeṣyate na vastutaś citrādvaitasya <span type="ref-block" n="828 r_TAŚVA-ML#025,10_r"/>sugatatvād iti tad asat sutarāṃ tasya śāstṛtvāyogāt tathāhi </p><p n="a_125" rend="justify"> <span type="ref-block" n="831 r_TAŚVA-ML#025,13_r"/>paramārthataś citrādvaitaṃ tāvan na saṃbhavaty eva citrāsyādvaitatvavirodhāt tadvadbahirarthakasyāpy anyathā nānaikatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="832 r_TAŚVA-ML#025,14_r"/>svān mataṃ citrākārāpy ekā buddhir bāhyacitravilakṣaṇatvāt śakyavivecanaṃ hi bāhyaṃ citram aśakyavivecanā <span type="ref-block" n="833 r_TAŚVA-ML#025,15_r"/>svabuddhir nīlādyākārā iti tad asat bāhyadravyasya citraparyāyātmakasyāśakyavivecanatvāviśeṣāc citraika<span type="ref-block" n="834 r_TAŚVA-ML#025,16_r"/>rūpatāpatteḥ yathaiva hi jñānasyākārās tato vivecayitum aśakyās tathā pudgalāder api rūpādayaḥ nānāratna<span type="ref-block" n="835 r_TAŚVA-ML#025,17_r"/>rāśau bāhye padmarāgamaṇir ayaṃ caṃdrakāṃtamaṇiś cāyam iti vivecanaṃ pratītam eveti cet tarhi nīlādyākāraika<span type="ref-block" n="836 r_TAŚVA-ML#025,18_r"/>jñāne pi nīlākāro yaṃ pītākāraś cāyam iti vivecanaṃ kiṃ na pratītaṃ citrapratibhāsakāle tan na pratīyata <span type="ref-block" n="837 r_TAŚVA-ML#025,19_r"/>eva paścāt tu nīlādyabhāsāni jñānāṃtarāṇy avidyodayād vivekena pratīyaṃta iti cet tarhi maṇirāśiprati<span type="ref-block" n="838 r_TAŚVA-ML#025,20_r"/>bhāsakāle padmarāgādivivecanaṃ na pratīyata eva paścāt tu tatpratītir avidyodayād iti śakyaṃ vaktuṃ maṇi<span type="ref-block" n="839 r_TAŚVA-ML#025,21_r"/>rāśer deśabhedena vibhajanaṃ vivecanam iti cet bhinnajñānasaṃtānarāśeḥ samaṃ ekajñānākāreṣu tadabhāva <span type="ref-block" n="840 r_TAŚVA-ML#025,22_r"/>iti cet ekam aṇyākāreṣv api maṇer ekasya khaṃḍane tadākāreṣu tad astīti cet jñānasyaikasya khaṃḍane <span type="ref-block" n="841 r_TAŚVA-ML#025,23_r"/>samānaṃ parāṇy eva jñānāni tatkhaṃḍane tatheti cet parāṇy eva maṇikhaṃḍadravyāṇi maṇikhaṃḍane tānīti <span type="ref-block" n="842 r_TAŚVA-ML#025,24_r"/>samānam nanv evaṃ vicitrajñānaṃ vivecayann arthe patatīti tadavivecanam eveti cet tarhi ekatvapariṇata<span type="ref-block" n="843 r_TAŚVA-ML#025,25_r"/>dravyākārān eva vivecayannānādravyākāreṣu patatīti tadavivecanam astu tato yathaikajñānākārāṇām aśakya<span type="ref-block" n="844 r_TAŚVA-ML#025,26_r"/>vivecanatvaṃ tathaikapudgalādidravyākārāṇām apīti jñānavadbāhyam api citraṃ sidhdyat kathaṃ pratiṣedhyaṃ yena citrādvaitaṃ <span type="ref-block" n="845 r_TAŚVA-ML#025,27_r"/>sidhdyet na ca siddhe pi tasmin mārgopadeśanāsti tattvato mokṣatanmārgāder abhāvāt saṃvedanādvaite <span type="ref-block" n="846 r_TAŚVA-ML#025,28_r"/>tadabhāvo 'nena niveditaḥ pratyakṣādibhir bhedaprasiddheḥ tadviruddhaṃ ca citrādyadvaitam iti sugatamatād anya evo<span type="ref-block" n="847 r_TAŚVA-ML#025,29_r"/>paśamavidher mārgaḥ siddhaḥ tato na sugatas tatpraṇetā brahmavat </p><p n="a_127" rend="justify"> <span type="ref-block" n="852 r_TAŚVA-ML#025,34_r"/>na hi nityādirūpasya brahmaṇaḥ svataḥ siddhiḥ kṣaṇikānaṃśasaṃvedanavat nāpi paratas tasyāniṣṭeḥ anyathā <span type="ref-block" n="853 r_TAŚVA-ML#026,01_r"/>dvaitaprasakteḥ kalpitād anumānādeḥ tatsādhane na tāttvikī siddhir yato nirodhotpattibaddhamocakabaṃdhamuktirahitaṃ <span type="ref-block" n="854 r_TAŚVA-ML#026,02_r"/>pratibhāsamātram āsthāya mārgadeśanā dūrotsāritaivety anumanyate tad evaṃ tattvārthaśāsanāraṃbhe 'rhann eva syādvāda<span type="ref-block" n="855 r_TAŚVA-ML#026,03_r"/>nāyakaḥ stutiyogyo 'stadoṣatvāt astadoṣo 'sau sarvavittvāt sarvavid asau pramāṇānvitamokṣamārga<span type="ref-block" n="856 r_TAŚVA-ML#026,04_r"/>praṇāyakatvāt ye tu kapilādayo 'sarvajñās te na pramāṇānvitamokṣamārgapraṇāyakās tata evāsarvajñatvān nāsta<span type="ref-block" n="857 r_TAŚVA-ML#026,05_r"/>doṣā iti na parīkṣakajanastavanayogyās teṣāṃ sarvathehitahīnamārgatvāt sarvathaikāṃtavādināṃ mokṣamārgavyavasthānu<span type="ref-block" n="858 r_TAŚVA-ML#026,06_r"/>papatter ity upasaṃhriyate </p><p n="a_129" rend="justify"> <span type="ref-block" n="861 r_TAŚVA-ML#026,09_r"/>iti śāstrādau stotavyaviśeṣasiddhiḥ </p><p n="a_131" rend="justify"> <span type="ref-block" n="864 r_TAŚVA-ML#026,12_r"/>kṣityādipariṇāmaviśeṣaś cetanātmakaḥ sakalalokaprasiddhamūrtir ātmā tato nyo na kaścit pramāṇābhāvād iti <span type="ref-block" n="865 r_TAŚVA-ML#026,13_r"/>kasya sarvajñatvavītarāgatve mokṣo mokṣamārgapraṇetṛtvaṃ stutyatā mokṣamārgapratipitsā vā siddhyet tadasiddhau <span type="ref-block" n="866 r_TAŚVA-ML#026,14_r"/>ca nādisūtrapravartanaṃ śreya iti yo py ākṣipati so pi na parīkṣakaḥ svasaṃvedanād ātmanaḥ siddhatvāt <span type="ref-block" n="867 r_TAŚVA-ML#026,15_r"/>svasaṃvedanaṃ bhrāṃtam iti cet na tasya sarvadā bādhavarjitatvāt pratiniyatadeśapuruṣakālabādhavarjitena <span type="ref-block" n="868 r_TAŚVA-ML#026,16_r"/>viparītasaṃvedanena vyabhicāra iti na maṃtavyaṃ sarvadeti viśeṣaṇāt na ca kṣmādivivartātmake caitanyavi<span type="ref-block" n="869 r_TAŚVA-ML#026,17_r"/>śiṣṭakāyalakṣaṇe puṃsi svasaṃvedanaṃ saṃbhavati yena tato rthāṃtaram ātmānaṃ na prasādhayet </p><p n="a_132" rend="justify"> <span type="ref-block" n="870 r_TAŚVA-ML#026,18_r"/>svasaṃvedanaprasiddham ity atrocyate </p><p n="a_134" rend="justify"> <span type="ref-block" n="873 r_TAŚVA-ML#026,21_r"/>na hīdaṃ nīlam ityādi pratibhāsanaṃ svasaṃvedanaṃ bāhyeṃdriyajatvād anahaṃkārāspadatvāt na ca tathāhaṃ <span type="ref-block" n="874 r_TAŚVA-ML#026,22_r"/>sukhīti pratibhāsanam iti spaṣṭaṃ tad anubhūyate gauro ham ity avabhāsanam anena pratyuktaṃ karaṇāpekṣatvād ahaṃ gulmī<span type="ref-block" n="875 r_TAŚVA-ML#026,23_r"/>ty avabhāsanavat karaṇāpekṣaṃ hīdaṃ śarīrāṃtaḥsparśaneṃdriyanimittatvāt sukhy aham ity avabhāsanam iti tathāstu <span type="ref-block" n="876 r_TAŚVA-ML#026,24_r"/>tata eveti cet na tasyāhaṃkāramātrāśrayatvāt bhrāṃtaṃ tad iti hi cen na abādhatvāt nanv ahaṃ sukhīti <span type="ref-block" n="877 r_TAŚVA-ML#026,25_r"/>vedanaṃ karaṇāpekṣaṃ vedanatvād ahaṃ gulmītyādivedanavad ity anumānabādhasya sadbhāvāt sabādham eveti cet <span type="ref-block" n="878 r_TAŚVA-ML#026,26_r"/>kim idam anumānaṃ karaṇamātrāpekṣatvasya sādhakaṃ bahiḥkaraṇāpekṣatvasya sādhakaṃ vā prathamapakṣe na tatsādhakaṃ <span type="ref-block" n="879 r_TAŚVA-ML#026,27_r"/>svasaṃvedanasyāṃtakaraṇāpekṣasyeṣṭatvāt dvitīyapakṣe pratītivirodhaḥ svatas tasya bahiḥkaraṇāpekṣatvāpratīteḥ <span type="ref-block" n="880 r_TAŚVA-ML#026,28_r"/>svarūpamātraparāmarśi vāhaṃ sukhīty āvedanam ity anumānād api tasya tathābhāvāsiddheḥ svātmani kriyāvirodhāt <span type="ref-block" n="881 r_TAŚVA-ML#026,29_r"/>svarūpaparāmarśaṇam asyāsiddham iti cet </p><p n="a_136" rend="justify"> <span type="ref-block" n="884 r_TAŚVA-ML#026,32_r"/>pṛthivyāpastejovāyur iti tattvāni sarvam upaplavamātram iti vā sveṣṭaṃ tattvaṃ vyavasthāpayatsvasaṃvedanaṃ svīkartu<span type="ref-block" n="885 r_TAŚVA-ML#026,33_r"/>m arhaty eva anyathā tadasiddheḥ paraparyanuyogamātraṃ kurute na punas tattvaṃ vyavasthāpayatīti cet vyāhatam idaṃ <span type="ref-block" n="886 r_TAŚVA-ML#026,34_r"/>tasyaiveṣṭatvāt paropagamāt paraparyanuyogamātraṃ kurute na tu svayam iṣṭe yena tad eva tattvaṃ vyavasthāpitaṃ <span type="ref-block" n="887 r_TAŚVA-ML#027,01_r"/>bhaved iti cet sa paropagamo yady upaplutas tadā na tataḥ paraparyanuyogo yuktaḥ so nupaplutaś cet kathaṃ na <span type="ref-block" n="888 r_TAŚVA-ML#027,02_r"/>svayam iṣṭaḥ paropagamāṃtarād anupapluto na svayam iṣṭatvād iti cet tad api paropagamāṃtaram upaplutaṃ na vedyanivṛtteḥ <span type="ref-block" n="889 r_TAŚVA-ML#027,03_r"/>paryanuyogaḥ sudūram api gatvā kasyacit svayam iṣṭau siddham iṣṭatattvavyavasthāpanaṃ svasaṃviditaṃ pramāṇam anvākarṣa<span type="ref-block" n="890 r_TAŚVA-ML#027,04_r"/>ty anyathā ghaṭāder iva tadvyavasthāpakatvāyogāt na hi svayam asaṃviditaṃ vedanaṃ paropagamenāpi viṣayaparicche<span type="ref-block" n="891 r_TAŚVA-ML#027,05_r"/>dakaṃ vedanāṃtaraviditaṃ tadiṣṭasiddhinibaṃdhanam iti cen na anavasthānāt tathā hi </p><p n="a_138" rend="justify"> <span type="ref-block" n="898 r_TAŚVA-ML#027,12_r"/>arthadarśanaṃ pratyakṣam iti vṛhaspatimataṃ parityajyaikārthasamavetānaṃtarajñānavedyam arthajñānam iti bruvāṇaḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="899 r_TAŚVA-ML#027,13_r"/>cārvāko nāma paropagamāt tathāvacanam iti cen na svasaṃviditajñānavādinaḥ paratvāt tato pi matāṃtara<span type="ref-block" n="900 r_TAŚVA-ML#027,14_r"/>samāśrayasya durnivāratvāt na ca tadupapannam anavasthānāt iti siddhaṃ svasaṃvedanaṃ bādhavarjitaṃ sukhy aham ityādi <span type="ref-block" n="901 r_TAŚVA-ML#027,15_r"/>kāyāt tattvāṃtaratayātmano bhedaṃ sādhayatīti kiṃ naściṃtayā </p><p n="a_140" rend="justify"> <span type="ref-block" n="904 r_TAŚVA-ML#027,18_r"/>caitanyadehau tattvāṃtaratvena bhinnau bhinnalakṣaṇatvāt toyatejovat ity atra nāsiddho hetuḥ svasaṃvedana<span type="ref-block" n="905 r_TAŚVA-ML#027,19_r"/>lakṣaṇatvāc caitanyasya kāṭhinyalakṣaṇatvāt kṣityādipariṇāmātmano dehasya tayor bhinnalakṣaṇatvasya siddheḥ <span type="ref-block" n="906 r_TAŚVA-ML#027,20_r"/>pariṇāmipariṇāmabhāvena bhedasādhane siddhasādhanam ity ayuktaṃ tattvāṃtaratayeti sādhyadehacaitanyayoḥ tattvā<span type="ref-block" n="907 r_TAŚVA-ML#027,21_r"/>ntarayā bhedasādhanam asti viśeṣaṇāt kuṭapaṭābhyāṃ bhinnalakṣaṇābhyāṃ tattvāṃtaratvena bhedarahitābhyām anekāṃta <span type="ref-block" n="908 r_TAŚVA-ML#027,22_r"/>iti cen na tatra pareṣāṃ bhinnalakṣaṇatvāsiddher anyathā cattvāry eva tattvānīti vyavasthānupapatteḥ kuṭa<span type="ref-block" n="909 r_TAŚVA-ML#027,23_r"/>paṭādīnāṃ bhinnalakṣaṇatve pi tattvāṃtarābhāve kṣityādīnām api tattvāṃtarābhāvāt dhāraṇādilakṣaṇasāmānyabhe<span type="ref-block" n="910 r_TAŚVA-ML#027,24_r"/>dāt teṣāṃ tattvāṃtaratvaṃ na lakṣaṇaviśeṣabhedād yena ghaṭapaṭādīnāṃ tatprasaṃga iti cet tarhi svasaṃvidatvetaratvalakṣaṇa<span type="ref-block" n="911 r_TAŚVA-ML#027,25_r"/>sāmānyabhedād dehacaitanyayos tattvāṃtaratvasādhanāt kathaṃ kuṭapaṭābhyāṃ tasya vyabhicāraḥ syādvādināṃ punar viśeṣa<span type="ref-block" n="912 r_TAŚVA-ML#027,26_r"/>lakṣaṇabhedād bhedasādhane pi na tābhyām anekāṃtaḥ kathaṃcit tattvāṃtaratayā tayor bhedopagamāt sattvādisāmānya<span type="ref-block" n="913 r_TAŚVA-ML#027,27_r"/>lakṣaṇabhede hetur asiddha iti cen na katham anyathā kṣityādibhedasādhane pi so 'siddho na bhavet asādhāraṇa<span type="ref-block" n="914 r_TAŚVA-ML#027,28_r"/>lakṣaṇabhedasya hetutvān naivam iti cet samānam anyatra sarvathā viśeṣābhāvāt </p><p n="a_142" rend="justify"> <span type="ref-block" n="917 r_TAŚVA-ML#027,31_r"/>bahiraṃtarmukhākārayor iṃdriyajasvasaṃvedanayor bhedena prasiddhau siddham idaṃ sādhanaṃ varṇanīyaṃ dehacaitanye bhinne <span type="ref-block" n="918 r_TAŚVA-ML#027,32_r"/>bhinnapramāṇavedyatvād iti karaṇajajñānavedyo hi dehaḥ svasaṃvedanavedyaṃ caitanyaṃ pratītam iti siddhaṃ sādhanaṃ svayaṃ <span type="ref-block" n="919 r_TAŚVA-ML#027,33_r"/>svasaṃvedanavedyena parair anumeyena bhinnena caitanyena vyabhicārīti na yuktaṃ svasaṃvedyānumeyasvabhāvābhyāṃ tasya <span type="ref-block" n="920 r_TAŚVA-ML#027,34_r"/>bhedāt tata evaikasya pratyakṣānumānaparicchedyenāgninā na tadanaikāṃtikaṃ nāpi māraṇaśaktyātmakaviṣadravyeṇa <span type="ref-block" n="921 r_TAŚVA-ML#028,01_r"/>śakṛtādṛśā śaktiśaktimatoḥ kathaṃcid bhedaprasiddheḥ sarvathā bhedasya dehacaitanyayor apy asādhanatvāt tathā <span type="ref-block" n="922 r_TAŚVA-ML#028,02_r"/>sādhane saddravyatvādināpi bhedaprasakter nobhayor api sattvadravyatvādayor avyavatiṣṭheran yathā hi dehasya caitanyāt <span type="ref-block" n="923 r_TAŚVA-ML#028,03_r"/>sattvena vyāvṛttau sattvavirodhas tathā caitanyasyāpi dehāt evaṃ dravyatvādibhir vyāvṛttau codyaṃ bhinnapramāṇa<span type="ref-block" n="924 r_TAŚVA-ML#028,04_r"/>vedyatvād evety avadhāraṇād vā na kenacid vyabhicāracodanā hetoḥ saṃbhavati yena viśeṣaṇam ekenetyādi prayujyate <span type="ref-block" n="925 r_TAŚVA-ML#028,05_r"/>saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvam api nāsya śaṃkanīyaṃ kutracid abhinnarūpe bhinnapramāṇavedyatvāsaṃbhavāt tādṛśaḥ <span type="ref-block" n="926 r_TAŚVA-ML#028,06_r"/>sarvasyānekasvabhāvatvasiddher anyathārthakriyānupapatter avastutvaprasakteḥ yad apy abhyadhāyi </p><p n="a_144" rend="justify"> <span type="ref-block" n="929 r_TAŚVA-ML#028,09_r"/>pṛthivyāpastejovāyur iti tattvāni tatsamudāyaḥ śarīreṃdriyasaṃjñāviṣayaḥ tebhyaś caitanyam ity etad api na <span type="ref-block" n="930 r_TAŚVA-ML#028,10_r"/>parīkṣākṣameritaṃ śarīrādīnāṃ caitanyavyaṃjakatvakārakatvayor ayogāt kutas tadayogaḥ </p><p n="a_146" rend="justify"> <span type="ref-block" n="933 r_TAŚVA-ML#028,13_r"/>nityaṃ caitanyaṃ śaśvadabhivyaṃgyatvāt kṣityāditattvavat śaśvadabhivyaṃgyaṃ tatkāryatānupagamāt kadāci<span type="ref-block" n="934 r_TAŚVA-ML#028,14_r"/>t kāryatvopagame vābhivyaktivādavirodhāt tadabhivyaktikāla etasyābhivyaṃgatvaṃ nānyathety asiddhaṃ sarvadā<span type="ref-block" n="935 r_TAŚVA-ML#028,15_r"/>bhivyaṃgatvaṃ na maṃtavyaṃ abhivyaktiyogyatvasya hetutvāt tata eva na parasya ghaṭādibhir anaikāṃtikaṃ teṣāṃ <span type="ref-block" n="936 r_TAŚVA-ML#028,16_r"/>kāryatve saty abhivyaṃgyatvasyāśāśvatikatvāt syādvādināṃ tu sarvasya kathaṃcin nityatvān na kenacid vyabhicāraḥ </p><p n="a_148" rend="justify"> <span type="ref-block" n="939 r_TAŚVA-ML#028,19_r"/>na hy ekāṃtanaśvarā ghaṭādayaḥ pradīpādibhir abhivyaṃgyā nāma nāśaikāṃte 'bhivyaṃgyābhivyaṃjakabhāvasya virodhā<span type="ref-block" n="940 r_TAŚVA-ML#028,20_r"/>n nityaikāṃtavat jātyaṃtare tasya pratīyamānatvād iti pratipakṣāpekṣayā na ghaṭādibhir anekāṃtaḥ sādhanasya <span type="ref-block" n="941 r_TAŚVA-ML#028,21_r"/>tataḥ kathaṃcic caitanyanityatāprasaktibhayān na śarīrādayaś cittābhivyaṃjakāḥ pratipādanīyāḥ śabdasya tālvādi<span type="ref-block" n="942 r_TAŚVA-ML#028,22_r"/>vat tebhyaś caitanyam utpādyata iti kriyādhyāhārād vyaṃjata iti kriyādhyāhārasya pauraṃdarasyāyuktatvāt kārakā eva <span type="ref-block" n="943 r_TAŚVA-ML#028,23_r"/>śarīrādayas tasyeti cānupapannaṃ teṣāṃ sahakāritvenopādānatvena vā kārakatvāyogād ity upadarśayann āha </p><p n="a_150" rend="justify"> <span type="ref-block" n="946 r_TAŚVA-ML#028,26_r"/>svopādānarahitāyā vitteḥ śarīrādayaḥ kārakāḥ śabdādes tālvādivad iti cen na asiddhatvāt <span type="ref-block" n="947 r_TAŚVA-ML#028,27_r"/>tathā hi </p><p n="a_152" rend="justify"> <span type="ref-block" n="952 r_TAŚVA-ML#028,32_r"/>pratyakṣato 'pratītasya śabdādyupādānasyānumānāt sādhane parasya yady adṛṣṭakalpanaṃ tadā pratyakṣato 'pratītāt kā<span type="ref-block" n="953 r_TAŚVA-ML#028,33_r"/>ṣṭhāṃtargatād agner anumīyamānād agnyaṃtarasamudbhavasādhane tadadṛṣṭakalpanaṃ kathaṃ na syād bhūtavādinaḥ sarvathā viśeṣā<span type="ref-block" n="954 r_TAŚVA-ML#028,34_r"/>bhāvāt kāṣṭhād evānalotpattau kva tattvasaṃkhyāvyavasthā kāṣṭhopādeyasyānalasya kāṣṭhetaratvābhāvāt pṛthivītva<span type="ref-block" n="955 r_TAŚVA-ML#029,01_r"/>prasakteḥ pārthivānāṃ ca muktāphalānāṃ svopādāne jale 'ntarbhāvāj jalatvāpatter jalasya ca caṃdrakāṃtād udbhavataḥ <span type="ref-block" n="956 r_TAŚVA-ML#029,02_r"/>pārthivattvānatikramāt yadi punaḥ kāṣṭhādayo 'nalādīnāṃ nopādānahetavas tadānupādānānalādyutpattiḥ <span type="ref-block" n="957 r_TAŚVA-ML#029,03_r"/>kalpanīyā sā ca na yuktā pramāṇavirodhāt tataḥ svayam adṛṣṭasyāpi pāvakādyupādānasya kalpanāyāṃ <span type="ref-block" n="958 r_TAŚVA-ML#029,04_r"/>cito py upādānam avaśyam abhyupeyam </p><p n="a_154" rend="justify"> <span type="ref-block" n="967 r_TAŚVA-ML#029,13_r"/>sūkṣmabhūtaviśeṣaś caitanyena sajātīyo vijātīyo vā tadupādānaṃ bhavet sajātīyaś ced ātmano nāmāṃ<span type="ref-block" n="968 r_TAŚVA-ML#029,14_r"/>tareṇābhidhānāt paramatasiddhiḥ vijātīyaś cet katham upādānam agner jalavat sarvathā vijātīyasyāpy upādānatve <span type="ref-block" n="969 r_TAŚVA-ML#029,15_r"/>saivādṛṣṭakalpanā gomayāder vṛścikasyotpattidarśanān nādṛṣṭakalpaneti cet na vṛścikaśarīragomayayoḥ <span type="ref-block" n="970 r_TAŚVA-ML#029,16_r"/>pudgaladravyatvena sajātīyatvāt tayor upādānopādeyatāpāyāc ca vṛścikaśarīrāraṃbhakā hi pudgalās tadupādānaṃ <span type="ref-block" n="971 r_TAŚVA-ML#029,17_r"/>na punar gomayādis tasya sahakāritvāt sattvena dravyatvādinā vā sūkṣmabhūtaviśeṣasya sajātīyatvāc cetano<span type="ref-block" n="972 r_TAŚVA-ML#029,18_r"/>pādānatvam iti tata eva kṣmādīnām anyonyam upādānatvam astu nivārakābhāvāt tathā sati teṣāṃ paraspara<span type="ref-block" n="973 r_TAŚVA-ML#029,19_r"/>m anaṃtarbhāvaḥ tadaṃtarbhāvo vā syāt prathamapakṣe caitanyasyāpi bhūteṣv aṃtarbhāvābhāvāt tattvāṃtaratvasiddhiḥ <span type="ref-block" n="974 r_TAŚVA-ML#029,20_r"/>dvitīyapakṣe tattvam ekaṃ prasidhdyet pṛthivyādeḥ sarvatra tatraivānupraveśanāt tac cāyuktaṃ kriyākārakaghātitvāt </p><p n="a_156" rend="justify"> <span type="ref-block" n="977 r_TAŚVA-ML#029,23_r"/>tattvam upādānatvaṃ vikāryatvaṃ ca tadbhedo dravyāṃtaravyāvṛttena svabhāvenānvayitve saty upādānopādeyayo<span type="ref-block" n="978 r_TAŚVA-ML#029,24_r"/>r yuktor nānyathātiprasaṃgād ity upasaṃhartavyaṃ tathā ca sūkṣmasya bhūtaviśeṣasyācetanadravyavyāvṛtasvabhāvena caitanya<span type="ref-block" n="979 r_TAŚVA-ML#029,25_r"/>m anugacchatas tadupādānatvam iti varṇādirahitaḥ svasaṃvedyo 'numeyo vā sa evātmā paṃcamatattvam anātmajñasya <span type="ref-block" n="980 r_TAŚVA-ML#029,26_r"/>paralokapratiṣedhāsaṃbhavavyavasthāpanaparatayā prasidhdyaty eveti nigadyate </p><p n="a_158" rend="justify"> <span type="ref-block" n="985 r_TAŚVA-ML#029,31_r"/>nedṛśo bhūtaviśeṣaś caitanyasyopādānaṃ kiṃtu śarīrādaya eva teṣāṃ sahakāritvena kārakatvapakṣānāśrayā<span type="ref-block" n="986 r_TAŚVA-ML#029,32_r"/>d iti cet </p><p n="a_160" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1011 r_TAŚVA-ML#030,23_r"/>tadevaṃ na śarīrādibhyo bhivyaktivad utpattiś caitanyasya ghaṭate sarvathā teṣāṃ vyaṃjakatvavatkārakatvānupapatteḥ </p><p n="a_162" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1014 r_TAŚVA-ML#030,26_r"/>niraste hi dehacaitanyayoḥ kāryakāraṇabhāve vyaṃgyavyaṃjakabhāve ca tena tayor bhedasādhane siddhasādhana<span type="ref-block" n="1015 r_TAŚVA-ML#030,27_r"/>m ity etan nirastaṃ bhavati tattvāṃtaratvena tadbhedasya sādhyatvāt na ca yady asya kāryaṃ tat tatas tattvāṃtaram atiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="1016 r_TAŚVA-ML#030,28_r"/>nāpi svātmabhūtaṃ vyaṃgyaṃ tata eva vyaṃjakād bhinnaṃ tattattvāṃtaram iti cen na adbhyo rasanasya tadbhāva<span type="ref-block" n="1017 r_TAŚVA-ML#030,29_r"/>prasaṃgāt rasanaṃ hi vyaṃgyam adbhyo bhinnaṃ ca tābhyo na ca tattvāṃtaraṃ tasyāptattve ṃtarbhāvāt kāryakāraṇayoḥ <span type="ref-block" n="1018 r_TAŚVA-ML#030,30_r"/>sarvathā bhedāt tadviśeṣayor vyaṃgyavyaṃjakayor api bheda eveti cen na kayościd abhedopalabdheḥ katham anyathā <span type="ref-block" n="1019 r_TAŚVA-ML#030,31_r"/>caitanyasya dehopādānatve pi tattvāṃtaratā na syāt dehābhivyaṃgyatve vā yena kāryakāraṇabhāvena dehacaitanya<span type="ref-block" n="1020 r_TAŚVA-ML#030,32_r"/>yor bhede sādhye siddhasādhanam udbhāvyate </p><p n="a_164" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1023 r_TAŚVA-ML#031,01_r"/>kathaṃ dehaguṇatvena buddher asiddhir yato buddhidehayor guṇaguṇibhāvena bhedasādhane siddhasādhanam asādhīyaḥ <span type="ref-block" n="1024 r_TAŚVA-ML#031,02_r"/>syād iti brūmahe </p><p n="a_166" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1027 r_TAŚVA-ML#031,05_r"/>na hi yatheha dehe sparśādaya iti svasya parasya bādhyavasāyo sti tathaiva dehe buddhir iti yenāsau dehaguṇaḥ <span type="ref-block" n="1028 r_TAŚVA-ML#031,06_r"/>syāt prāṇādimati kāye cetanety asty evādhyavasāyaḥ kāyād anyatra tadabhāvād iti cet na tasya bādhaka<span type="ref-block" n="1029 r_TAŚVA-ML#031,07_r"/>sadbhāvāt satyatānupapatteḥ katham </p><p n="a_168" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1032 r_TAŚVA-ML#031,10_r"/>bāhyeṃdriyajñānagrāhyo bodho stu dehaguṇatvāt sparśādivadviparyayo vā na ca bodhasya bāhyakaraṇajñānavedya<span type="ref-block" n="1033 r_TAŚVA-ML#031,11_r"/>tvam ity atiprasaṃgaviparyayau dehaguṇatvaṃ buddher bādhete </p><p n="a_170" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1038 r_TAŚVA-ML#031,16_r"/>na kvacid bodho bāhyakaraṇajñānaviṣayaḥ prasajyatāṃ dehaguṇatvāt tasya dehāraṃbhakaparamāṇur upādibhir vyabhicārā<span type="ref-block" n="1039 r_TAŚVA-ML#031,17_r"/>t teṣāṃ bahiḥkaraṇatvāviṣayatve pi dehaguṇatvasya bhāvāt na ca dehāvayavaguṇā dehaguṇā na bhavaṃti sarvathā<span type="ref-block" n="1040 r_TAŚVA-ML#031,18_r"/>vayayāvayavinor bhedābhāvād ity asaṃgataṃ jīvad dehe pi tatsiddher vyavasthābhāvānuṣaṃgāt tatra tavdyavasthā hi <span type="ref-block" n="1041 r_TAŚVA-ML#031,19_r"/>iṃdriyajajñānāt svasaṃvedanād vā na tāvad ādyaḥ pakṣo bodhasyābāhyakaraṇajñānagocaratvavacanāt dvitīyapakṣe <span type="ref-block" n="1042 r_TAŚVA-ML#031,20_r"/>tu na bodho dehaguṇaḥ svasaṃvedanavedyatvād anyathā sparśādīnām api svasaṃviditatvaprasaṃgāt yat punar jīvatkāya<span type="ref-block" n="1043 r_TAŚVA-ML#031,21_r"/>guṇa eva bodho na mṛtakāyaguṇo yena tatra bāhyeṃdriyāviṣayatve jīvatkāye pi bodhasya tadviṣayatvam āpadyeteti <span type="ref-block" n="1044 r_TAŚVA-ML#031,22_r"/>mataṃ tad apy asat pūrvoditadoṣānuṣaṃgāt abhyupagamyocyate </p><p n="a_172" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1047 r_TAŚVA-ML#031,25_r"/>jīvatkāye saty upalaṃbhād anyatrānupalaṃbhān nāyam ajīvatkāyaguṇo 'numānavirodhāt kiṃ tarhi yathā prāṇādi<span type="ref-block" n="1048 r_TAŚVA-ML#031,26_r"/>saṃyogo jīvatkāyasyaiva guṇas tathā bodho pīti cet tadvad eveṃdriyagocaraḥ syāt na hi prāṇādisaṃyogaḥ <span type="ref-block" n="1049 r_TAŚVA-ML#031,27_r"/>sparśaneṃdriyāgocaraḥ pratītivirodhāt kaścid āha nāyaṃ jīvaccharīrasyaiva guṇas tataḥ prāg api pṛthivyādiṣu <span type="ref-block" n="1050 r_TAŚVA-ML#031,28_r"/>bhāvād anyathātyaṃtāsatas tatropādānāyogād gaganāṃbhojavat sādhāraṇas tu syāt taddoṣābhāvād iti tad asat </p><p n="a_174" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1053 r_TAŚVA-ML#031,31_r"/>jīvatkāyākāreṇa pariṇateṣu pṛthivyādiṣu bodhasyodbhavas tathā tenāpariṇateṣv api syād eveti sarvadānudbhavo <span type="ref-block" n="1054 r_TAŚVA-ML#031,32_r"/>na bhavet sparśasāmānyasyeva sādhāraṇaguṇatvopagamāt pradīpaprabhāyām uṣṇasparśasyānudbhūtasya darśanāt sādhya<span type="ref-block" n="1055 r_TAŚVA-ML#031,33_r"/>śūnyaṃ nidarśanam iti na śaṃkanīyaṃ tasyāsādhāraṇaguṇatvāt sādhāraṇasya tu sparśamātrasya pratyekaṃ pṛthivyādi <span type="ref-block" n="1056 r_TAŚVA-ML#031,34_r"/>bhedeṣv aśeṣeṣūdbhavaprasiddheḥ pariṇāmaviśeṣābhāvāt na tatra caitanyasyodbhūtir iti cet tarhi pariṇāma<span type="ref-block" n="1057 r_TAŚVA-ML#032,01_r"/>viśiṣṭabhūtaguṇo bodha ity asādhāraṇa evābhimataḥ tatra cokto doṣaḥ tatparijihīrṣuṇāvaśyam adehaguṇo <span type="ref-block" n="1058 r_TAŚVA-ML#032,02_r"/>bodho 'bhyupagaṃtavyaḥ iti na dehacaitanyayor guṇaguṇibhāvena bhedaḥ sādhyate yena siddhasādhyatā syāt tato <span type="ref-block" n="1059 r_TAŚVA-ML#032,03_r"/>'navadyaṃ tayor bhedasādhanaṃ kiṃ ca </p><p n="a_176" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1066 r_TAŚVA-ML#032,10_r"/>sukhayogāt sukhy aham iti saṃvittis tāvat prasiddhā tatra kasya sukhayogo na viṣayasyeti pratyeyaṃ tataḥ <span type="ref-block" n="1067 r_TAŚVA-ML#032,11_r"/>kartṛrūpaḥ kaścit tadāśrayo vācyas tadabhāve sukhyaham iti kartṛsthasukhasaṃvittyanupapatteḥ syān mataṃ pūrvottara<span type="ref-block" n="1068 r_TAŚVA-ML#032,12_r"/>sukhādirūpacaitanyavivartavyāpī mahācidvivartaḥ kāryasyeva sukhādiguṇānām āśrayaḥ kartā nirāśrayāṇāṃ teṣām a<span type="ref-block" n="1069 r_TAŚVA-ML#032,13_r"/>saṃbhavāt niraṃśasukhasaṃvedane cāśrayāśrayibhāvasya virodhāt tasya bhrāṃtatvāyogāt bādhakābhāvāt tathā svayam a<span type="ref-block" n="1070 r_TAŚVA-ML#032,14_r"/>niṣṭaś ceti tarhi sa evātmā kartā śarīreṃdriyaviṣayavilakṣaṇatvāt tadvilakṣaṇo sau sukhāder anubhavitṛtvāt <span type="ref-block" n="1071 r_TAŚVA-ML#032,15_r"/>tadanubhavitāsau tatsmartṛtvāt tatsmartāsau tadanusaṃdhātṛtvāt tadanusaṃdhātasau ya evāhaṃ yaṃ sukham anubhūtavān <span type="ref-block" n="1072 r_TAŚVA-ML#032,16_r"/>sa evāhaṃ saṃprati harṣam anubhavāmīti niścayasyāsaṃbhavadbādhakasya sadbhāvāt nanv astu nāma kartṛtvādisvabhāva<span type="ref-block" n="1073 r_TAŚVA-ML#032,17_r"/>ś caitanyasāmānyavivartaḥ kāyād arthāṃtarasukhādicaitanyaviśeṣāśrayo garbhādimaraṇaparyaṃtaḥ sakalajanaprasiddhatvāt ta<span type="ref-block" n="1074 r_TAŚVA-ML#032,18_r"/>ttvāṃtaraṃ cattvāry eva tattvānītyavadhāraṇasyāpy avirodhāt tasyāprasiddhatattvapratiṣedhaparatvena sthitatvāt na punar a<span type="ref-block" n="1075 r_TAŚVA-ML#032,19_r"/>nādyaṃtātmā pramāṇābhāvād iti vadaṃtaṃ prati brūmahe </p><p n="a_178" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1084 r_TAŚVA-ML#032,28_r"/>dravyārthikanayād anādyaṃtaḥ puruṣaḥ sattvāt pṛthivyāditattvavad ity atra na hetor anaikāṃtikatvaṃ pratikṣaṇavinaśvare <span type="ref-block" n="1085 r_TAŚVA-ML#032,29_r"/>kvacid api vipakṣe 'navatārāt kuṃbhādibhiḥ paryayair anekāṃta iti cen na teṣāṃ naśvaraikāṃtatvābhāvāt te pi hi <span type="ref-block" n="1086 r_TAŚVA-ML#032,30_r"/>naikāṃtanāśinaḥ kathaṃcin nityadravyatādātmyād iti syādvādināṃ darśanaṃ nityaṃ tatpratyabhijñānān nākasmāt tada<span type="ref-block" n="1087 r_TAŚVA-ML#032,31_r"/>vicchidā kṣaṇikaṃ kālabhedāt te budhdyasaṃcaradoṣataḥ iti vacanāt nanv evaṃ sarvasyānādiparyaṃtatāsādi<span type="ref-block" n="1088 r_TAŚVA-ML#032,32_r"/>paryaṃtatābhyāṃ vyāptatvāt viruddhatā syād iti cen na ātmanonaikāṃtānādiparyaṃtatāyāḥ sādhyatvavacanāt <span type="ref-block" n="1089 r_TAŚVA-ML#032,33_r"/>yathaiva hi ghaṭāder anādyanaṃtatetararūpatve sati sattvaṃ tathātmany apīṣṭam iti kva viruddhatvaṃ kathaṃ tarhi sattvam ane<span type="ref-block" n="1090 r_TAŚVA-ML#032,34_r"/>kāṃtaikāṃtena vyāptaṃ yenātmano nādyanaṃtetararūpatayā sādhyatvam iṣyata iti cet sarvathaikāṃtarūpeṇa tasya <span type="ref-block" n="1091 r_TAŚVA-ML#032,35_r"/>vyāptyasiddheḥ bahir aṃtaś cānekāṃtatayopalaṃbhāt anekāṃtaṃ vastu sattvasya vyāpakam iti nivedayiṣyate </p><p n="a_180" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1094 r_TAŚVA-ML#033,03_r"/>yataś caivaṃ paramārthato ghaṭādīnām api nityānityātmakatvaṃ siddhaṃ tato vṛhaspatimatānuṣṭhānenāpi na sattvasya <span type="ref-block" n="1095 r_TAŚVA-ML#033,04_r"/>ghaṭādibhir vyabhicāro yuktas tena tasyānaikāṃtenābādhitatvāt na ca pramāṇāsiddhena paropagamamātrāt kena<span type="ref-block" n="1096 r_TAŚVA-ML#033,05_r"/>cid dhetor vyabhicāracodane kaścid dhetur avyabhicārī syāt vādiprativādisiddhena tu vyabhicāreṇa sattvaṃ <span type="ref-block" n="1097 r_TAŚVA-ML#033,06_r"/>kathaṃcid anādiparyaṃtatve sādhye vyabhicārīti vyartham asyāhetukatvaviśeṣaṇaṃ ahetukatvasya hetukatve sattva<span type="ref-block" n="1098 r_TAŚVA-ML#033,07_r"/>viśeṣaṇavat prāgabhāvena vyabhicārasya sattvaviśeṣaṇena vyavacchidyata iti tad vyartham iti cet na sarvasya <span type="ref-block" n="1099 r_TAŚVA-ML#033,08_r"/>tucchasya prāgabhāvatvasyāprasiddhatvāt bhāvāṃtarasya bhāvasya nityānityātmakatvād vipakṣatānupapattes tena <span type="ref-block" n="1100 r_TAŚVA-ML#033,09_r"/>vyabhicārāsaṃbhavāt tato yuktaṃ sattvasyāviśeṣasya hetutvam ahetukatvavad iti tato bhavaty eva sādhyasiddhiḥ </p><p n="a_182" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1103 r_TAŚVA-ML#033,12_r"/>na hy ekāṃtānādyanaṃtatvam aṃtas tattvasya sādhyaṃ yena pṛthivyādiṣu tadabhāvāt sādhyaśūnyam udāharaṇaṃ nāpi <span type="ref-block" n="1104 r_TAŚVA-ML#033,13_r"/>tatra sattvam asiddhaṃ yataḥ sādhanavaikalyaṃ tadasiddhau matāṃtarānusaraṇaprasaṃgāt tato 'navadyam anādyanaṃtatvasādhana<span type="ref-block" n="1105 r_TAŚVA-ML#033,14_r"/>m ātmanas tattvāṃtaratvasādhanavat satyam anādyanaṃtaṃ caitanyaṃ saṃtānāpekṣayā na punar ekānvayidravyāpekṣayā kṣaṇi<span type="ref-block" n="1106 r_TAŚVA-ML#033,15_r"/>kacittānām anvayānupapatter ity aparaḥ so py anātmajñaḥ tadananvayatvasyānumānabādhitatvāt tathā hi </p><p n="a_184" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1109 r_TAŚVA-ML#033,18_r"/>mṛtkṣaṇās tattvato nvitāḥ parasyāsiddhā iti na maṃtavyaṃ tatrānvayāpahnave pratītivirodhāt sakalaloka<span type="ref-block" n="1110 r_TAŚVA-ML#033,19_r"/>sākṣikā hi mṛdbhedeṣu tathānvayapratītiḥ saiveyaṃ pūrvaṃ dṛṣṭā mṛd iti pratyabhijñānasyāvisaṃvādinaḥ <span type="ref-block" n="1111 r_TAŚVA-ML#033,20_r"/>sadbhāvāt </p><p n="a_186" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1114 r_TAŚVA-ML#033,23_r"/>yathā nānāsaṃtānavartināṃ mṛdbhedānāṃ sādṛśyāt pratyabhijñāyamānatvaṃ tathaikasaṃtānavartinām apīti bruvatām a<span type="ref-block" n="1115 r_TAŚVA-ML#033,24_r"/>dṛṣṭaparikalpanāmātraṃ pratikṣaṇaṃ bhūyāt tathā teṣām adṛṣṭatvāt tadekatvam api na dṛṣṭam eveti cen naitat satyam </p><p n="a_188" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1118 r_TAŚVA-ML#033,27_r"/>yathaiva hi sarvasya pratipattur arthasya cāskhalitāt pratyakṣāder bhedasiddhis tathā pratyabhijñānāder ekatvasiddhir apīti <span type="ref-block" n="1119 r_TAŚVA-ML#033,28_r"/>dṛṣṭam eva tadekatvaṃ pratyabhijñānam apramāṇaṃ saṃvādanābhāvād iti cet pratyakṣam api pramāṇaṃ mā bhūt tata eva <span type="ref-block" n="1120 r_TAŚVA-ML#033,29_r"/>na hi pratyabhijñānena pratīte viṣaye pratyakṣasyāvartamānāt tasya saṃvādanābhāvo na punaḥ pratyakṣapratīte pratyabhi<span type="ref-block" n="1121 r_TAŚVA-ML#033,30_r"/>jñānasyāpravṛtteḥ pratyakṣasyety ācakṣāṇaḥ parīkṣako nāma na pratyakṣasya svārthe pramāṇāṃtaravṛttiḥ saṃvādanaṃ kiṃ <span type="ref-block" n="1122 r_TAŚVA-ML#033,31_r"/>tarhi abādhitā saṃvittir iti cet </p><p n="a_190" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1125 r_TAŚVA-ML#033,34_r"/>kathaṃ pūrvottaravivartayor ekatvasya saṃvittir abādhitāyā saṃvādanam iti cet bhedasya katham iti samaḥ <span type="ref-block" n="1126 r_TAŚVA-ML#034,01_r"/>paryanuyogaḥ tasya pramāṇāṃtaratvād atadviṣayeṇa bādhanāsaṃbhavād abādhitā saṃvittir iti cet tarhy ekatvasya <span type="ref-block" n="1127 r_TAŚVA-ML#034,02_r"/>pratyabhijñānaviṣayatvasyādhyakṣāder agocaratvāt tena bādhanāsaṃbhavād abādhitā saṃvittiḥ kiṃ na bhavet kathaṃ pratya<span type="ref-block" n="1128 r_TAŚVA-ML#034,03_r"/>bhijñānaviṣayaḥ pratyakṣeṇāparicchedyaḥ pratyabhijñānaviṣayaḥ katham iti samānaṃ tathā yogyatāpratiniyamād iti <span type="ref-block" n="1129 r_TAŚVA-ML#034,04_r"/>cet tarhi </p><p n="a_192" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1134 r_TAŚVA-ML#034,09_r"/>yad yad viṣayatayā pratīyate tat tad viṣayam iti vyavasthāyāṃ vartamānārthākāraviṣayatayā samīkṣyamāṇaṃ pratyakṣaṃ <span type="ref-block" n="1135 r_TAŚVA-ML#034,10_r"/>tadviṣayaṃ pūrvāparavivartavartyekadravyaviṣayatayā tu pratīyamānaṃ pratyabhijñānaṃ tadviṣayam iti ko necchet <span type="ref-block" n="1136 r_TAŚVA-ML#034,11_r"/>nanv anubhūtānubhūyamānapariṇāmavṛtter ekatvasya pratyabhijñānaviṣayatve 'tītānubhūtākhilapariṇāmavartino 'nāgata<span type="ref-block" n="1137 r_TAŚVA-ML#034,12_r"/>pariṇāmavartinaś ca tadviṣayatvaprasaktiḥ bhinnakālapariṇāmavartitvāviśeṣāt anyathānubhūtānubhūyamānapariṇāma<span type="ref-block" n="1138 r_TAŚVA-ML#034,13_r"/>vartino pi tadaviṣayatvāpatter iti cet tarhi sāṃpratikaparyāyasya pratyakṣaviṣayatve kasyacit sakaladeśavarti<span type="ref-block" n="1139 r_TAŚVA-ML#034,14_r"/>no py adhyakṣaviṣayatā syād anyatheṣṭasyāpi tadabhāvaḥ sāṃpratikatvāviśeṣāt tadaviśeṣe pi yogyatāviśeṣāt <span type="ref-block" n="1140 r_TAŚVA-ML#034,15_r"/>sāṃpratikākārasya kasyacid evādhyakṣaviṣayatvaṃ na sarvasyeti cet tarhi </p><p n="a_194" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1145 r_TAŚVA-ML#034,20_r"/>yathā vartamānārthajñānāvaraṇakṣayopaśamād vartamānārthasyaiva paricchedakam akṣajñānaṃ tathā katipayātītānāgata<span type="ref-block" n="1146 r_TAŚVA-ML#034,21_r"/>paryāyaikatvajñānāvaraṇakṣayopaśamāt tāvad atītānāgataparyāyaikatvasyaiva grāhakaṃ pratyabhijñānam iti yuktam utpaśyāmaḥ <span type="ref-block" n="1147 r_TAŚVA-ML#034,22_r"/>tasmāc caikasaṃtānavartighaṭakapālādimṛtparyāyāṇām anvayitvasiddher nodāharaṇasya sādhyasādhanavikalatvaṃ yena citta<span type="ref-block" n="1148 r_TAŚVA-ML#034,23_r"/>kṣaṇasaṃtānavyāpye ko 'nvitaḥ pumānna sidhdyet katham ekaḥ puruṣaḥ krameṇānaṃtān paryāyān vyāpnoti <span type="ref-block" n="1149 r_TAŚVA-ML#034,24_r"/>na tāvad ekena svabhāvena sarveṣām ekarūpāpatteḥ nānāsvarūpair vyāptānāṃ jalānalādīnāṃ nānātvaprasiddher anyathā<span type="ref-block" n="1150 r_TAŚVA-ML#034,25_r"/>nupapatteḥ sattādyekasvabhāvena vyāptānām arthānāṃ nānātvadarśanāt puruṣatvaikasvabhāvena vyāptānām apy anaṃtaparyā<span type="ref-block" n="1151 r_TAŚVA-ML#034,26_r"/>yāṇāṃ nānātvam aviruddham iti cāyuktaṃ nānārthavyāpinaḥ sattvāder ekasvabhāvatvānavasthiteḥ katham anyathaika<span type="ref-block" n="1152 r_TAŚVA-ML#034,27_r"/>svabhāvavyāptaṃ kiṃcid ekaṃ siddhyet yadi punar nānāsvabhāvaiḥ pumān anaṃtaparyāyān vyāpnuyāt tadā tataḥ svabhāvā<span type="ref-block" n="1153 r_TAŚVA-ML#034,28_r"/>nām abhede tasya nānātvaṃ teṣāṃ caikatvam anuṣajyeta bhede saṃbaṃdhāsiddher vyapadeśānupapattiḥ saṃbaṃdhakalpanāyāṃ <span type="ref-block" n="1154 r_TAŚVA-ML#034,29_r"/>kim ekena svabhāvena pumān svasvabhāvaiḥ saṃbadhyate nānāsvabhāvair vā prathamakalpanāyāṃ sarvasvabhāvānām ekatā<span type="ref-block" n="1155 r_TAŚVA-ML#034,30_r"/>pattiḥ dvitīyakalpanāyāṃ tataḥ svabhāvānām abhede ca sa eva doṣaḥ anivṛtasvaparyanuyogaḥ ity anavasthānāt <span type="ref-block" n="1156 r_TAŚVA-ML#034,31_r"/>kuto 'naṃtaparyāyavṛttir ātmā vyavatiṣṭheteti kecit te pi dūṣaṇābhāsavādinaḥ katham </p><p n="a_196" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1159 r_TAŚVA-ML#034,34_r"/>citrajñānam anaṃśam ekaṃ yugapan nānākārān vyāpnotīti svayam upanayan kramato 'naṃtaparyāyān vyāpnuvantam ātmānaṃ <span type="ref-block" n="1160 r_TAŚVA-ML#035,01_r"/>pratikṣipatīti kathaṃ madhyasthaḥ tatra samādhānākṣepayoḥ samānatvāt nanv aneko pi citrajñānākāro śakyavive<span type="ref-block" n="1161 r_TAŚVA-ML#035,02_r"/>canatvād eko yukta iti cet </p><p n="a_198" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1164 r_TAŚVA-ML#035,05_r"/>kramabhuvām ātmaparyāyāṇām aśakyavivecanatvam asiddham iti māniścaiṣīḥ yasmāt </p><p n="a_200" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1167 r_TAŚVA-ML#035,08_r"/>nanu cātmaparyāyāṇāṃ bhinnakālatayā vittir eva śakyavivecanatvam iti cet tarhi citrajñānākārāṇāṃ bhinna<span type="ref-block" n="1168 r_TAŚVA-ML#035,09_r"/>deśatayā vittir vivecanam astīty aśakyavivecanatvaṃ mā bhūt tathā hi </p><p n="a_202" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1171 r_TAŚVA-ML#035,12_r"/>na hi citrapaṭīnirīkṣaṇe pītādyākārāś citrabhedanasya bhinnadeśā na bhavaṃti tato bahis teṣāṃ bhinnadeśatā<span type="ref-block" n="1172 r_TAŚVA-ML#035,13_r"/>pratiṣṭhānavirodhāt na hy abhinnadeśapītādyākārānukāriṇāś citravedanād bhinnadeśapītādyākāro bahirarthaś citraḥ <span type="ref-block" n="1173 r_TAŚVA-ML#035,14_r"/>pratyetuṃ śakyo 'pītākārād api jñānāt pītapratītiprasaṃgāt </p><p n="a_204" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1176 r_TAŚVA-ML#035,17_r"/>citrapaṭīdarśane pratyekaṃ pītākārādivedanaṃ na citrajñānaṃ kramādbhinnadeśaviṣayatvāt tādṛśānekasaṃtāna<span type="ref-block" n="1177 r_TAŚVA-ML#035,18_r"/>pītādijñānavad iti mataṃ yadi </p><p n="a_206" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1180 r_TAŚVA-ML#035,21_r"/>śakyaṃ hi vaktuṃ śaṣkulībhakṣaṇādau sahabhāvirūpādijñānapaṃcakam iva nīlādijñānaṃ sakṛd api na citram iti <span type="ref-block" n="1181 r_TAŚVA-ML#035,22_r"/>sahabhāvitvāviśeṣāt tadaviśeṣe pi pītādijñānaṃ citram abhinnadeśatvāc citrapataṃgādau na punā rūpādijñānapaṃcakaṃ <span type="ref-block" n="1182 r_TAŚVA-ML#035,23_r"/>kvacid iti na yuktaṃ vaktuṃ tasyāpy abhinnadeśatvāt na hi deśabhedena rūpādijñānapañcakaṃ sakṛt svasmin <span type="ref-block" n="1183 r_TAŚVA-ML#035,24_r"/>vedyate yugapajjñānotpattivādinas tathānabhyupagamāt nanu cādeśatvāc citracaitasikānām abhinnābhinnadeśatvaciṃtā <span type="ref-block" n="1184 r_TAŚVA-ML#035,25_r"/>śreyasīti cet kathaṃ bhinnadeśatvāc citrapaṭīpītādijñānānāṃ citrasvabhāvāḥ sādhyate saṃvyavahārāt teṣāṃ tatra <span type="ref-block" n="1185 r_TAŚVA-ML#035,26_r"/>bhinnadeśatvāsiddheḥ tatsādhane tata eva śaṣkulībhakṣaṇādau rūpādijñānānām abhinnadeśatvasiddheḥ sahabhāvi<span type="ref-block" n="1186 r_TAŚVA-ML#035,27_r"/>tvasiddheś ca tadvat sakṛd api pītādijñānaṃ citram ekaṃ mā bhūt yadi punar ekajñānatādātmyena pītādyābhāsānām anu<span type="ref-block" n="1187 r_TAŚVA-ML#035,28_r"/>bhavanāt tadvedanaṃ citram ekam iti mataṃ tadā rūpādijñānapaṃcakasyaikasaṃtānātmakatvena saṃvedanād ekaṃ citrajñānam astu <span type="ref-block" n="1188 r_TAŚVA-ML#035,29_r"/>tasyānekasaṃtānātmakatve pūrvavijñānam ekam evopādānaṃ na syāt pūrvānekavijñānopādānam ekarūpādijñāna<span type="ref-block" n="1189 r_TAŚVA-ML#035,30_r"/>paṃcakam iti cet tarhi bhinnasaṃtānatvāt tasyānusaṃghānavikalpajanakatvābhāvaḥ pūrvānusaṃghānavikalpavāsanā <span type="ref-block" n="1190 r_TAŚVA-ML#035,31_r"/>tajjaniketi cet kuto ham evāsya dṛṣṭā spṛṣṭā ghrātā svādayitā śrotety anusaṃdhānavedanaṃ rūpādijñānapaṃcakā<span type="ref-block" n="1191 r_TAŚVA-ML#035,32_r"/>naṃtaram eveti niyamaḥ saṃbhāvyatāṃ tasya tadvāsanāprabodhakatvād iti cet kutas tad eva tasyāḥ prabodhakaṃ tathā <span type="ref-block" n="1192 r_TAŚVA-ML#035,33_r"/>dṛṣṭatvād iti cen na anyathāpi darśanāt prāg api hi rūpādijñānapaṃcakotpatter aham asya draṣṭā bhaviṣyā<span type="ref-block" n="1193 r_TAŚVA-ML#035,34_r"/>mītyādyanusaṃdhānavikalpo dṛṣṭaḥ satyaṃ dṛṣṭaḥ sa tu bhaviṣyaddarśanādyanusaṃdhānavāsanāta eva tatprabodhakaś ca <span type="ref-block" n="1194 r_TAŚVA-ML#036,01_r"/>darśanādyabhimukhībhāvo na tu rūpādijñānapaṃcakam iti tadutpatteḥ pūrvam anyādṛśānusaṃdhānadarśanāt tāsā niyama<span type="ref-block" n="1195 r_TAŚVA-ML#036,02_r"/>pratiniyatānusaṃdhānānāṃ pratiniyatavāsanābhir janyatvāt tāsāṃ ca pratiniyataprabodhakapratyayāyat taprabodhatvād iti <span type="ref-block" n="1196 r_TAŚVA-ML#036,03_r"/>cet katham evam ekatra puruṣe nānānusaṃdhānasaṃtānā na syuḥ pratiniyatatve py anusaṃdhānām ekasaṃtānatvaṃ vikalpa<span type="ref-block" n="1197 r_TAŚVA-ML#036,04_r"/>jñānatvāviśeṣād iti cet kim evaṃ rūpādijñānānām etan na syāt karaṇajñānatvāviśeṣāt saṃtānāṃtarakaraṇa<span type="ref-block" n="1198 r_TAŚVA-ML#036,05_r"/>jñānair vyabhicāra iti cet tavāpi saṃtānāṃtaravikalpavijñānaiḥ kuto na vyabhicāraḥ ekasāmagryadhīnatve <span type="ref-block" n="1199 r_TAŚVA-ML#036,06_r"/>satīti viśeṣaṇāc cet samānam anyatra tathākṣamanojñānānām ekasaṃtānatvam ekasāmagryadhīnatve sati svasaṃvidita<span type="ref-block" n="1200 r_TAŚVA-ML#036,07_r"/>tvād iti kutas teṣāṃ bhinnasaṃtānatvaṃ yena rūpādijñānapaṃcakasya yugapadbhāvinaḥ pūrvaikavijñānopādānatvaṃ na <span type="ref-block" n="1201 r_TAŚVA-ML#036,08_r"/>siddhyet tatsiddhau ca tasyaikasaṃtānātmakatvād ekatvam iti sūktaṃ dūṣaṇaṃ nīlādyābhāsam ekaṃ citrajñānam icchatāṃ <span type="ref-block" n="1202 r_TAŚVA-ML#036,09_r"/>rūpādijñānapaṃcakam apy ekaṃ citrajñānaṃ prasajyeteti </p><p n="a_208" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1205 r_TAŚVA-ML#036,12_r"/>citraṃ hy anekākāram ucyate tat katham ekaṃ nāma virodhāt </p><p n="a_210" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1208 r_TAŚVA-ML#036,15_r"/>naikaṃ nāpy anekaṃ kiṃ tarhi citraṃ citram eva tasya jātyaṃtaratvādikatvānekatvābhyām ity aviruddhaṃ citrā<span type="ref-block" n="1209 r_TAŚVA-ML#036,16_r"/>dvaitasaṃvedanamātraṃ bahirarthaśūnyam ity upagame puṃsi jātyaṃtare ko virodhaḥ so pi hi naika eva nāpy aneka <span type="ref-block" n="1210 r_TAŚVA-ML#036,17_r"/>eva kiṃ tarhi syād ekaḥ syād aneka iti tato jātyaṃtaraṃ tathāpratibhāsanād anyathā sakṛd apy asaṃvedanāt <span type="ref-block" n="1211 r_TAŚVA-ML#036,18_r"/>iti nātmano naṃtaparyāyātmatā viruddhā citrajñānasya citratāvat </p><p n="a_212" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1218 r_TAŚVA-ML#036,25_r"/>citrādvaitam api mā bhūt saṃvedanamātrasya sakalavikalpaśūnyasyopagamād ity aparaḥ tasyāpi kim adhyāropya<span type="ref-block" n="1219 r_TAŚVA-ML#036,26_r"/>māṇo dharmaḥ kalpanā manovikalpamātraṃ vā vastunaḥ svabhāvo vā prathamadvitīyapakṣayoḥ siddhasādhana<span type="ref-block" n="1220 r_TAŚVA-ML#036,27_r"/>m ity ucyate </p><p n="a_214" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1227 r_TAŚVA-ML#036,34_r"/>yasmān mithyādarśanaviśeṣavaśān nityādyekāṃtāḥ kalpamānāḥ spaṣṭaṃ jātyaṃtare vastuni nirbādham avabhāsa<span type="ref-block" n="1228 r_TAŚVA-ML#037,01_r"/>māne tattvato na saṃtīti svayam iṣṭaṃ yataś cānekāṃte pramāṇataḥ pratipanne kutaścit pramātur vivakṣābhedād apo<span type="ref-block" n="1229 r_TAŚVA-ML#037,02_r"/>ddhārakalpanāni kṣaṇikatvādyanekadharmaviṣayāṇi pravartate parasparāpekṣāṇi sunayavyapadeśabhāṃji bhavaṃti <span type="ref-block" n="1230 r_TAŚVA-ML#037,03_r"/>tasmād aśeṣakalpanātikrāṃtaṃ tattvam iti siddhaṃ sādhyate na hi kalpyamānā dharmās tattvaṃ tatkalpanamātraṃ vā <span type="ref-block" n="1231 r_TAŚVA-ML#037,04_r"/>atiprasaṃgāt tenāṃtar bahiś ca tattvaṃ tadvinirmuktam iti yuktam eva tṛtīyapakṣe tu pratītivirodhaḥ <span type="ref-block" n="1232 r_TAŚVA-ML#037,05_r"/>katham </p><p n="a_216" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1235 r_TAŚVA-ML#037,08_r"/>vastunaḥ svabhāvāḥ kalpanās tābhir aśoṣābhiḥ suniścitāsaṃbhavadbādhābhī rahitaṃ saṃvinmātraṃ tattvam iti tu <span type="ref-block" n="1236 r_TAŚVA-ML#037,09_r"/>na vyavatiṣṭhate tasyānaṃśasya paropavarṇitasya brahmāvadapratibhāsanāt nānākāram ekaṃ pratibhāsanam api virodhād asa<span type="ref-block" n="1237 r_TAŚVA-ML#037,10_r"/>d eveti cet </p><p n="a_218" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1242 r_TAŚVA-ML#037,15_r"/>nānākārasyaikatra vastuni nādhyāso virodhād iti bruvāṇo nānākāraṃ vā tiraskurvītaikatvaṃ vā <span type="ref-block" n="1243 r_TAŚVA-ML#037,16_r"/>nānākaraṃ cet suvyaktam idaṃ rājaceṣṭitaṃ saṃvinmātravādinaḥ svarucyā saṃvedanam eṃkam anaṃśaṃ svīkṛtya nānākārasya <span type="ref-block" n="1244 r_TAŚVA-ML#037,17_r"/>saṃvedyamānasyāpi sarvatra sarvadā pratikṣepāt tasya prekṣāpūrvakāritvāyogāt </p><p n="a_220" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1247 r_TAŚVA-ML#037,20_r"/>na hi pratyabhijñānamatiḥ sukhaduḥkhādiparyāyātmake puṃsi kenacid bādhyate yatas tatsādhanapaṭīyasī na <span type="ref-block" n="1248 r_TAŚVA-ML#037,21_r"/>syāt tato nāśeṣasvabhāvaśūnyasya saṃvinmātrasya siddhis tadviparītātmapratītyā bādhitatvāt </p><p n="a_222" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1255 r_TAŚVA-ML#037,28_r"/>yathā nīlavāsanayā nīlavijñānaṃ janyate tathā pratyabhijñeyaṃ tad evedaṃ tādṛśam etad iti vā pratīyamānā <span type="ref-block" n="1256 r_TAŚVA-ML#037,29_r"/>pratyabhijñānavāsanayodbhāvyate na punar bahirbhūtenaikatvena sādṛśyena vā yena tadgrāhiṇī syāt tadvāsanā <span type="ref-block" n="1257 r_TAŚVA-ML#037,30_r"/>kusa iti cet pūrvatadvāsanātaḥ sāpi pūrvasvavāsanābalād ity anāditvād vāsanāsaṃtater ayuktaḥ paryanuyogaḥ <span type="ref-block" n="1258 r_TAŚVA-ML#037,31_r"/>katham anyathā bahirarthe pi na saṃbhavet tatra kāryakāraṇabhāvasyānāditvād aparyanuyoge pūrvāparavāsanānām api tata <span type="ref-block" n="1259 r_TAŚVA-ML#037,32_r"/>evāparyanuyogo stu kāryakāraṇabhāvasyānāditvaṃ hi yathā bahis tathāṃtaram apīti na viśeṣaḥ kevalaṃ bahira<span type="ref-block" n="1260 r_TAŚVA-ML#037,33_r"/>rthaunartaḥ parihṛto bhavet aśakyapratiṣṭhatvāt tasyeti jñānavādinaḥ teṣām api neyaṃ pratyabhijñā pūrvasvavāsanā<span type="ref-block" n="1261 r_TAŚVA-ML#037,34_r"/>prabhavā vaktuṃ yuktānvāyinaḥ puruṣasyābhāvāt saṃtānāṃtaravāsanāto pi tatprabhavaprasaṃgāt tannānātvāviśeṣāt </p><p n="a_224" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1268 r_TAŚVA-ML#038,07_r"/>saṃtānaikyāt pūrvavāsanā pratyabhijñāyā hetur na saṃtānāṃtaravāsaneti cet kutaḥ saṃtānaikyaṃ pratyāsatte<span type="ref-block" n="1269 r_TAŚVA-ML#038,08_r"/>ś cet sāpy avyabhicārī kāryakāraṇabhāva iṣṭas tato buddhetarakṣaṇānām api syāt na ca teṣāṃ sa vyabhicarati <span type="ref-block" n="1270 r_TAŚVA-ML#038,09_r"/>buddhasyāsarvajñatvāpatteḥ sakalasattvānāṃ tadakāraṇatve hi na tadviṣayatvaṃ syān nākāraṇaṃ viṣaya iti vacanāt <span type="ref-block" n="1271 r_TAŚVA-ML#038,10_r"/>sakalasattvacittānām ālaṃbanapratyayatvāt sugatacittasya na tadekasaṃtānateti cen na pūrvasvacittair api sahaika<span type="ref-block" n="1272 r_TAŚVA-ML#038,11_r"/>saṃtānatāpāya prasaktes tadālaṃbanapratyayatvāviśeṣāt samanaṃtarapratyayatvāt svapūrvacittānāṃ tenaikasaṃtānateti <span type="ref-block" n="1273 r_TAŚVA-ML#038,12_r"/>cet kutas teṣām iva samanaṃtarapratyayatvaṃ na punaḥ sakalasattvacittānām apīti niyamyate teṣām ekasaṃtāna<span type="ref-block" n="1274 r_TAŚVA-ML#038,13_r"/>vartitvād iti cet so 'yam anyonyasaṃśrayaḥ saty ekasaṃtānatve pūrvāparasugatacittānām avyabhicārī kāryakāraṇa<span type="ref-block" n="1275 r_TAŚVA-ML#038,14_r"/>bhāvas tasmin sati tadekasaṃtānatvam iti tataḥ pūrvakṣaṇābhāve nutpattir evottarakṣaṇasyāvyabhicārī kāryakāraṇa<span type="ref-block" n="1276 r_TAŚVA-ML#038,15_r"/>bhāvo bhyupagaṃtavyaḥ sa ca svacittair iva sakalasattvacittair api sahāsti sugatacittasyeti kathaṃ na tadeka<span type="ref-block" n="1277 r_TAŚVA-ML#038,16_r"/>saṃtānatāpattiḥ </p><p n="a_226" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1280 r_TAŚVA-ML#038,19_r"/>na hy advaye saṃtāno nāma lakṣaṇabhede tadupapatteḥ anyathā sakalavyavahāralopāt pramāṇaprameyavicārānava<span type="ref-block" n="1281 r_TAŚVA-ML#038,20_r"/>tārāt pralāpamātram avaśiṣyate abhyugamya vā vyabhicārī kāryakāraṇabhāvaṃ sugatetarasaṃtānaikatvāpatteḥ <span type="ref-block" n="1282 r_TAŚVA-ML#038,21_r"/>saṃtānaniyamo nirasyate tattvatas tu sa eva bhedavādino saṃbhavī keṣaṃcid eva kṣaṇānām avyabhicārī kārya<span type="ref-block" n="1283 r_TAŚVA-ML#038,22_r"/>kāraṇabhāva iti nivedayati </p><p n="a_228" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1286 r_TAŚVA-ML#038,25_r"/>kāladeśabhāvapratyāsatteḥ kasyacit kenacid bhāvād bhāve pi vyabhicārān na bhedaikāṃtavādinām avyabhicārī kārya<span type="ref-block" n="1287 r_TAŚVA-ML#038,26_r"/>kāraṇabhāvo nāma tathā hi </p><p n="a_230" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1292 r_TAŚVA-ML#038,31_r"/>yataś caiva savyabhicāreṇa kāryakāraṇarūpatā deśānaṃtaryādibhyo naikasaṃtānātmakatvābhimatānāṃ kṣaṇānāṃ <span type="ref-block" n="1293 r_TAŚVA-ML#038,32_r"/>vyavatiṣṭhate tasmād evam upādānopādeyaniyamo dravyapratyāsatter eveti pariśeṣasiddhaṃ darśayatiḥ </p><p n="a_232" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1296 r_TAŚVA-ML#039,01_r"/>vivādāpannaḥ pūrvaparyāyaḥ syād upādānaṃ kathaṃcid upādeyānuyāyidravyasvabhāvatve sati pūrvaparyāyatvāt <span type="ref-block" n="1297 r_TAŚVA-ML#039,02_r"/>yas tu nopādānaṃ sa naivaṃ yathā taduttaraparyāyaḥ pūrvapūrvaparyāyaḥ kāryaś ca ātmā vā tadupādeyānanuyāyi<span type="ref-block" n="1298 r_TAŚVA-ML#039,03_r"/>dravyasvabhāvo vā sahakāryādiparyāyo vā tathā vivādāpannas taduttaraparyāya upādeyaḥ kathaṃcit pūrvaparyāyānu<span type="ref-block" n="1299 r_TAŚVA-ML#039,04_r"/>yāyidravyasvabhāvatve satyuttaraparyāyatvāt yas tu nopādeyaḥ sa naivaṃ yathā tatpūrvaparyāyaḥ taduttarottaraparyāyo vā <span type="ref-block" n="1300 r_TAŚVA-ML#039,05_r"/>pūrvaparyāyānuyāyidravyasvabhāvo vā tat svātmā vā tathā cāsāv iti niyamāt tataḥ siddham upādānam upāde<span type="ref-block" n="1301 r_TAŚVA-ML#039,06_r"/>yaś ca anyathā tatsiddher ayogāt </p><p n="a_234" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1306 r_TAŚVA-ML#039,11_r"/>saṃtānaikyād upādānopādeyatāyā niyame parasparāśrayaṇāt saiva mā bhūd ity api na dhīraceṣṭitaṃ pūrvāpara<span type="ref-block" n="1307 r_TAŚVA-ML#039,12_r"/>vidos tatparicchedyayor vā niyamenopādānopādeyatāyāḥ samīkṣaṇāt tadanyathānupapattyā tadvyāpyekadravya<span type="ref-block" n="1308 r_TAŚVA-ML#039,13_r"/>sthiter iti tadviṣayaṃ pratyabhijñānaṃ tatparicchedakam ity upasaṃharati </p><p n="a_236" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1313 r_TAŚVA-ML#039,18_r"/>tasmān na dravyanairātmyavādināṃ saṃtānaviśeṣād vāsanāviśeṣād vā pratyabhijñānapravṛttis tanniyamasya labdhum a<span type="ref-block" n="1314 r_TAŚVA-ML#039,19_r"/>śakteḥ kiṃ tarhi puruṣād evopādānakāraṇāt sa evāhaṃ tad evedam iti vā svārthaikatvaparicchedakaṃ pratyabhijñānaṃ <span type="ref-block" n="1315 r_TAŚVA-ML#039,20_r"/>pravartate svāvaraṇakṣayopaśamavaśād iti vyavatiṣṭhate tasmāc ca mṛtparyāyāṇām ivaikasaṃtānavartināṃ citparyāyā<span type="ref-block" n="1316 r_TAŚVA-ML#039,21_r"/>ṇām api tattvato nvitatvasiddheḥ siddham ātmadravyam udāharaṇasya sādhyavikalatānupapatteḥ </p><p n="a_238" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1319 r_TAŚVA-ML#039,24_r"/>yeṣām ātmānupayogasvabhāvas teṣāṃ nāsau śreyomārgajijñāsā vācetanatvād ākāśavat nopayogasvabhāvatvaṃ <span type="ref-block" n="1320 r_TAŚVA-ML#039,25_r"/>cetanatvaṃ kiṃtu caitanyayogataḥ sa cātmano stīty asiddham acetanatvaṃ na sādhyasādhanāyālam iti śaṃkām apa<span type="ref-block" n="1321 r_TAŚVA-ML#039,26_r"/>nudati </p><p n="a_240" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1324 r_TAŚVA-ML#039,29_r"/>puṃsi caitanyasya samavāyo yogaḥ sa ca khādiṣv api samānaḥ samavāyasya svayam aviśiṣṭasyaikasya prati<span type="ref-block" n="1325 r_TAŚVA-ML#039,30_r"/>niyamahetvabhāvād ātmany eva jñānaṃ samavetaṃ nākāśādiṣv iti viśeṣāvyavasthiteḥ </p><p n="a_242" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1328 r_TAŚVA-ML#039,33_r"/>yatheha kuṃḍe dadhīti pratyayān na tatkuṃḍād anyatra taddadhisaṃyogaḥ śakyāpādānas tatheha mayi jñānam itīhedaṃ <span type="ref-block" n="1329 r_TAŚVA-ML#039,34_r"/>pratyayān nātmano 'nyatra svādiṣu jñānasamavāya ity ayuktikam eva yaugasya </p><p n="a_244" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1332 r_TAŚVA-ML#040,03_r"/>khādayo jñānam asmāsv iti pratīyaṃtu svayam acetanatvād ātmavat ātmano vā maivaṃ pratīyus tata eva khādi<span type="ref-block" n="1333 r_TAŚVA-ML#040,04_r"/>vaditi jaḍātmavādimate sann api jñānam ihedam iti pratyayaḥ pratyātmavedyo na jñānasyātmani samavāyaṃ niya<span type="ref-block" n="1334 r_TAŚVA-ML#040,05_r"/>mayati viśeṣābhāvāt nanv iha pṛthivyādiṣu rūpādaya iti pratyayo pi na rūpādīnāṃ pṛthivyādiṣu samavāyaṃ <span type="ref-block" n="1335 r_TAŚVA-ML#040,06_r"/>sādhayed yathā khādiṣu tatra vā sattvaṃ sādhayet pṛthivyādiṣv iveti na kvacit pratyayaviśeṣāt kasyacid vyavasthā <span type="ref-block" n="1336 r_TAŚVA-ML#040,07_r"/>kiṃcit sādharmyasya sarvatra bhāvād iti cet satyaṃ ayam aparo sya doṣo stu pṛthivyādīnāṃ rūpādyanātmakatve khādi<span type="ref-block" n="1337 r_TAŚVA-ML#040,08_r"/>bhyo viśiṣṭatayā vyavasthāpayitum aśakteḥ syān mataṃ ātmāno jñānam asmāsv iti pratīyaṃti ātmatvāt ye tu <span type="ref-block" n="1338 r_TAŚVA-ML#040,09_r"/>na tathā te nātmāno yathā khādayaḥ ātmānaś caite 'haṃpratyayagrāhyās tasmāt tathety ātmatvam eva khādibhyo viśeṣa<span type="ref-block" n="1339 r_TAŚVA-ML#040,10_r"/>mātmānaṃ sādhayati pṛthivītvādivat pṛthivyādīnāṃ pṛthivītvādiyogād dhi pṛthivyādayas tadvadātmatvayogā<span type="ref-block" n="1340 r_TAŚVA-ML#040,11_r"/>d ātmāna iti tad ayuktam ātmatvādijātīnām api jātimadanātmakatve tatsamavāyaniyamāsiddheḥ pratyayavi<span type="ref-block" n="1341 r_TAŚVA-ML#040,12_r"/>śeṣāt tatsiddhir iti cet sa eva vicārayitum ārabdhaḥ parasparam atyaṃtabhedāviśeṣe pi jātitadvatām ātmatvajāti<span type="ref-block" n="1342 r_TAŚVA-ML#040,13_r"/>r ātmani pratyayaviśeṣam upajanayati na pṛthivyādiṣu pṛthivītvādijātayaś ca tatraiva pratyayam utpādayaṃti nātma<span type="ref-block" n="1343 r_TAŚVA-ML#040,14_r"/>nīti ko tra niyamahetuḥ samavāya iti cet so 'yam anyonyasaṃśrayaḥ sati pratyayaviśeṣe jātiviśeṣasya <span type="ref-block" n="1344 r_TAŚVA-ML#040,15_r"/>jātimati samavāyaḥ sati ca samavāye pratyayaviśeṣa iti pratyāsattiviśeṣād anyata eva tatpratyayaviśeṣa <span type="ref-block" n="1345 r_TAŚVA-ML#040,16_r"/>iti cet sa ko 'nyo 'nyatra kathaṃcit tādātmyapariṇāmād iti sa eva pratyayaviśeṣahetur eṣitavyaḥ tadabhāve <span type="ref-block" n="1346 r_TAŚVA-ML#040,17_r"/>tadaghaṭanāj jātiviśeṣasya kvacid eva samavāyāsiddher ātmādivibhāgānupapatter ātmany eva jñānaṃ samavetam iheda<span type="ref-block" n="1347 r_TAŚVA-ML#040,18_r"/>m iti pratyayaṃ kurute na punaḥ khādiṣv iti pratipattum aśakter na caitanyayogād ātmanaś cetanatvaṃ siddhyet yato 'siddho <span type="ref-block" n="1348 r_TAŚVA-ML#040,19_r"/>hetuḥ syāt </p><p n="a_246" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1353 r_TAŚVA-ML#040,24_r"/>pratītivilopo hi syādvādibhir na kṣamyate na punaḥ pratītyāśrayaṇaṃ tato niḥpratidvandvam upayogātmaka<span type="ref-block" n="1354 r_TAŚVA-ML#040,25_r"/>syātmanaḥ siddher na hi jātucitsvayam acetano haṃ cetanāyogāc cetano 'cetane ca mayi cetanāyāḥ samavāya <span type="ref-block" n="1355 r_TAŚVA-ML#040,26_r"/>iti pratītir asti jñātāham iti samānādhikaraṇatayā pratīteḥ bhede tathā pratītir iti cen na kathaṃ<span type="ref-block" n="1356 r_TAŚVA-ML#040,27_r"/>cit tādātmyābhāve tadadarśanāt yaṣṭiḥ puruṣaḥ ityādipratītis tu bhede saty upacārād dṛṣṭā na punas tāttvikī <span type="ref-block" n="1357 r_TAŚVA-ML#040,28_r"/>tathā cātmani jñātāham iti pratītiḥ kathaṃcic cetanātmatāṃ gamayati tām aṃtareṇānupapadyamānatvāt kalaśā<span type="ref-block" n="1358 r_TAŚVA-ML#040,29_r"/>divat na hi kalaśādir acetanātmako jñātāham iti pratyeti caitanyayogābhāvād asau na tathā pratyetīti <span type="ref-block" n="1359 r_TAŚVA-ML#040,30_r"/>cet cetanasyāpi caitanyayogāc cetano ham iti pratipatter nirastatvāt nanu ca jñānavān aham iti pratyayād ātma<span type="ref-block" n="1360 r_TAŚVA-ML#040,31_r"/>jñānayor bhedo 'nyathā dhanavān iti pratyayād api dhanatadvator bhedābhāvānuṣaṃgād iti kaścit tad asat </p><p n="a_248" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1363 r_TAŚVA-ML#040,34_r"/>jñānavān aham iti nātmā pratyeti jaḍatvaikāṃtarūpatvād ghaṭavat sarvathā jaḍaś ca syāt ātmā jñānavān a<span type="ref-block" n="1364 r_TAŚVA-ML#040,35_r"/>ham iti pratyetā ca syād virodhābhāvād iti mā nirṇaiṣīs tasya tathotpattyasaṃbhavāt tathā hi </p><p n="a_250" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1369 r_TAŚVA-ML#041,05_r"/>yeṣāṃ nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhir iti mataṃ śvetāc chvete buddhir iti vacanāt teṣāṃ jñānavān aham iti <span type="ref-block" n="1370 r_TAŚVA-ML#041,06_r"/>pratyayo nāgṛhīte jñānākhye viśeṣaṇe viśeṣye cātmani jātūtpadyate svamatavirodhāt gṛhīte tasminn u<span type="ref-block" n="1371 r_TAŚVA-ML#041,07_r"/>tpadyate iti cet kutas tadgṛhītiḥ na tāvat svataḥ svasaṃvedanānabhyupagamāt svasaṃvidite hy ātmani jñāne <span type="ref-block" n="1372 r_TAŚVA-ML#041,08_r"/>ca svataḥ sā prayujyate nānyathā saṃtānāṃtaravat parataś cet tad api jñānāṃtaraṃ viśeṣyaṃ nāgṛhīte jñānatva<span type="ref-block" n="1373 r_TAŚVA-ML#041,09_r"/>viśeṣaṇe grahītuṃ śakyam iti jñānāṃtarāt tadgrahaṇena bhāvyam ity anavasthānāt kutaḥ prakṛtapratyayaḥ </p><p n="a_252" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1378 r_TAŚVA-ML#041,14_r"/>jñānātmaviśeṣaṇaviśeṣyajñānāhitasaṃskārasāmarthyād eva jñānavān aham iti pratyayotpatter nānavastheti ke<span type="ref-block" n="1379 r_TAŚVA-ML#041,15_r"/>cin manyaṃte </p><p n="a_254" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1382 r_TAŚVA-ML#041,18_r"/>viśeṣaṇaviśeṣyayor jñānaṃ hi tayor jñāpakaṃ tat katham ajñātaṃ tau jñāpayet kārakatve tad ayuktam eva tad ime <span type="ref-block" n="1383 r_TAŚVA-ML#041,19_r"/> <span type="ref-block" n="1384 r_TAŚVA-ML#042,01_r"/>tayor jñānam ajñātam eva jñāpakaṃ bruvāṇā na jñāpyajñāpakabhāvavida iti satyam anātmajñāḥ syān mataṃ viśeṣaṇasya <span type="ref-block" n="1385 r_TAŚVA-ML#042,02_r"/>jñānaṃ na jñāpakaṃ nāpi kārakaṃ liṃgavac cakṣurādivac ca kiṃ tarhi jñaptirūpaṃ phalaṃ tac ca pramāṇājñātaṃ cet tāva<span type="ref-block" n="1386 r_TAŚVA-ML#042,03_r"/>taivākāṃkṣāyā nivṛttiḥ phalaparyaṃtatvāt tasyā viśeṣyajñānasya jñāpakaṃ tad ity api vārtaṃ tasya tatkārakatvāt <span type="ref-block" n="1387 r_TAŚVA-ML#042,04_r"/>pramāṇatvāt tasya jñāpakaṃ tad ity apy asāraṃ sādhakatam asya kārakaviśeṣasya pramāṇatvavacanāt na hi viśeṣaṇa<span type="ref-block" n="1388 r_TAŚVA-ML#042,05_r"/>jñānaṃ pramāṇaṃ viśeṣyajñānaṃ tatphalam ity abhidadhānas tattasya jñāpakam iti manyate kiṃ tarhi viśeṣyajñānotpatti<span type="ref-block" n="1389 r_TAŚVA-ML#042,06_r"/>sāmagrītvena viśeṣaṇajñānaṃ pramāṇam iti tathā manyamānasya ca kānavasthā nāmeti tad etad api nāti vicāra<span type="ref-block" n="1390 r_TAŚVA-ML#042,07_r"/>sahaṃ ekātmasamavetānaṃtarajñānagrāhyam arthajñānam iti siddhāṃtavirodhāt yathaiva hi viśeṣaṇārthajñānaṃ pūrvaṃ <span type="ref-block" n="1391 r_TAŚVA-ML#042,08_r"/>pramāṇaphalaṃ pratipattur ākāṃkṣānivṛttihetutvān na jñānāṃtaram apekṣate tathā viśeṣārthajñānam api viśeṣaṇajñānaphala<span type="ref-block" n="1392 r_TAŚVA-ML#042,09_r"/>tvāt tasya yadi punar viśeṣaṇaviśeṣyārthajñānasya svarūpāparicchedakatvāt svātmani kriyāvirodhād aparajñānena <span type="ref-block" n="1393 r_TAŚVA-ML#042,10_r"/>vedyamānateṣṭā tadā tad api tadvedakaṃ jñānam apareṇa jñānena vedyam iṣyatām ity anavasthā duḥpariharā nanv arthajñānapari<span type="ref-block" n="1394 r_TAŚVA-ML#042,11_r"/>cchede tadanaṃtarajñānena vyavahartur ākāṃkṣākṣayād arthajñānaparicchittaye na jñānāṃtarāpekṣāsti tadākāṃkṣayā vā <span type="ref-block" n="1395 r_TAŚVA-ML#042,12_r"/>tad iṣyata eva yasya yatrākāṃkṣākṣayas tatra tasya jñānāṃtarāpekṣānivṛttes tathā vyavahāradarśanāt tato nānavastheti <span type="ref-block" n="1396 r_TAŚVA-ML#042,13_r"/>cet tarhy arthajñānenārthasya paricchittau kasyacid ākāṃkṣākṣayāt tadjñānāpekṣāpi mā bhūt tatheṣyata eveti cet <span type="ref-block" n="1397 r_TAŚVA-ML#042,14_r"/>parokṣajñānavādī kathaṃ bhavatā atiśayyate jñānasya kasyacit pratyakṣatvopagamād iti cet yasyāpratyakṣatopaga<span type="ref-block" n="1398 r_TAŚVA-ML#042,15_r"/>mas tena paricchinno rthaḥ kathaṃ pratyakṣaḥ saṃtānāṃtarajñānaparicchinnārthavat pratyakṣatayā pratīter iti cet tarhy a<span type="ref-block" n="1399 r_TAŚVA-ML#042,16_r"/>pratyakṣajñānavādino pi tata evārthaḥ pratyakṣo stu tathā cānarthikā sarvajñajñānasya jñānāṃtarapratyakṣatvakalpanā <span type="ref-block" n="1400 r_TAŚVA-ML#042,17_r"/>yatra yathā pratītis tatra tatheṣṭir na punar apratītikaṃ kiṃcit kalpyata iti cet svārthasaṃvedakatāpratītito <span type="ref-block" n="1401 r_TAŚVA-ML#042,18_r"/>jñānasya tatheṣṭir astu jñāne svasaṃvedakatāpratīteḥ svātmani kriyāvirodhena bādhitatvān na tatheṣṭir iti <span type="ref-block" n="1402 r_TAŚVA-ML#042,19_r"/>cet kā punaḥ svātmani kriyā viruddhā parispaṃdarūpā dhātvartharūpā vā prathamapakṣe asijñāne <span type="ref-block" n="1403 r_TAŚVA-ML#042,20_r"/>tadabhāvāt dhātvartharūpā tu na viruddhaiva bhavati tiṣṭhatītyādikriyāyāḥ svātmani pratīteḥ katham anyathā <span type="ref-block" n="1404 r_TAŚVA-ML#042,21_r"/>bhavaty ākāśaṃ tiṣṭhati merur ityādi vyavahāraḥ siddhyet sakarmikā dhātvartharūpāpi viruddhā svātmanīti <span type="ref-block" n="1405 r_TAŚVA-ML#042,22_r"/>cet tarhi jñānaṃ prakāśate cakāstīti kriyā na svātmani viruddhā jñānam ātmānaṃ jānātīti saka<span type="ref-block" n="1406 r_TAŚVA-ML#042,23_r"/>rmikā tatra viruddheti cen na ātmānaṃ haṃtītyāder api virodhānuṣaṃgāt kartṛsvarūpasya karmatveno<span type="ref-block" n="1407 r_TAŚVA-ML#042,24_r"/>pacārān nātra pāramārthikaṃ karmeti cet samānam anyatra jñāne kartari svarūpasyaiva jñānakriyāyāḥ karma<span type="ref-block" n="1408 r_TAŚVA-ML#042,25_r"/>tayopacārāt tāttvikam eva jñāne karmatvaṃ prameyatvāt tasyeti cet tad yadi sarvathā kartur abhinnaṃ tadā virodhaḥ <span type="ref-block" n="1409 r_TAŚVA-ML#042,26_r"/>sarvathā bhinnaṃ cet kathaṃ tatra jñānasya jānātīti kriyā svātmani syād yena viruddhyet katham anyathā kaṭaṃ <span type="ref-block" n="1410 r_TAŚVA-ML#042,27_r"/>karotīti kriyāpi kaṭakārasya svātmani na syād yato na viruddhyate kartuḥ karmatvaṃ kathaṃcid bhinnam ity e<span type="ref-block" n="1411 r_TAŚVA-ML#042,28_r"/>tasmiṃs tu darśane jñānasyātmano vā svātmani kriyā dūrotsāritaiveti na viruddhatām adhivasati tato jñānasya <span type="ref-block" n="1412 r_TAŚVA-ML#042,29_r"/>svasaṃvedakatāpratīteḥ svātmani kriyāvirodho bādhakaḥ pratyastamitabādhakapratītyāspadaṃ cārthasaṃvedakatvavatsva<span type="ref-block" n="1413 r_TAŚVA-ML#042,30_r"/>saṃvedakatvaṃ jñānasya parīkṣakair eṣṭavyam eva pratītyananusaraṇe navasthānasya svamatavirodhasya vā parihartum aśakteḥ <span type="ref-block" n="1414 r_TAŚVA-ML#042,31_r"/>tato na jaḍātmavādināṃ jñānavān aham iti pratyayaḥ jñātāham iti pratyayavat puruṣasya jñānaviśiṣṭasya grāhakaḥ </p><p n="a_256" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1417 r_TAŚVA-ML#042,34_r"/>kaś cāsyāhaṃ pratyayasya viṣaya iti vicāryate puruṣaś cet prameyaḥ pramātā na syāt na hi sa eva <span type="ref-block" n="1418 r_TAŚVA-ML#042,35_r"/>prameyaḥ sa eva pramātā sakṛd ekasyaikajñānāpekṣayā karmatvakartṛtayor virodhāt tato 'nyaḥ karteti cen na <span type="ref-block" n="1419 r_TAŚVA-ML#043,01_r"/>ekatra śarīre anekātmānabhyupagamāt tasyāpy ahaṃpratyayaviṣayatve 'parakartṛparikalpanānuṣaṃgād anavasthānād e<span type="ref-block" n="1420 r_TAŚVA-ML#043,02_r"/>kātmajñānāpekṣāyām ātmanaḥ pramātṛtvānupapatteś ca nānyaḥ kartā saṃbhavati yato na virodhaḥ </p><p n="a_258" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1423 r_TAŚVA-ML#043,05_r"/>yathā ghaṭādau pramiter utpattis tatpramātṛtvaṃ puruṣasya tathā svasminn eva tadutpattiḥ svapramātṛtvaṃ yathā ca ghaṭādeḥ <span type="ref-block" n="1424 r_TAŚVA-ML#043,06_r"/>pramitau prameyatvaṃ tasyaiva tathātmanaḥ paricchittau svasyaiva prameyatvaṃ yathā ghaṭādeḥ paricchittis tasyaiva pramiti<span type="ref-block" n="1425 r_TAŚVA-ML#043,07_r"/>s tathātmanaḥ paricchittiḥ svapramitiḥ pratītibalād āgatā parihartum aśakyā </p><p n="a_260" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1428 r_TAŚVA-ML#043,10_r"/>pramātrādiprakārāś catvāro py ātmano bhinnās tato naikasyānekātmakatvaṃ viruddham api siddhyatīti cet na <span type="ref-block" n="1429 r_TAŚVA-ML#043,11_r"/>tasya prakārāṃtaratvaprasaṃgāt kartṛtvād ātmanaḥ pramātṛtvena vyavasthānāt na prakārāṃtaratvam iti cet keyaṃ <span type="ref-block" n="1430 r_TAŚVA-ML#043,12_r"/>kartṛtā nāmātmanaḥ </p><p n="a_262" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1435 r_TAŚVA-ML#043,17_r"/>pramīyamāṇo hy arthaḥ prameyaḥ pramāṇasahakārī pramityutpattiṃ prati nimittakāraṇatvād iti bruvāṇaḥ katha<span type="ref-block" n="1436 r_TAŚVA-ML#043,18_r"/>m ātmanaḥ svapramitiṃ prati samavāyinaḥ pramātṛtāmātmasāt kurvataḥ prameyatvam ācakṣīta virodhāt na cātmā <span type="ref-block" n="1437 r_TAŚVA-ML#043,19_r"/>svapramāṃ prati nimittakāraṇaṃ samavāyikāraṇatvopagamāt yadi punar ātmanaḥ svapramitiṃ prati samavāyitvaṃ <span type="ref-block" n="1438 r_TAŚVA-ML#043,20_r"/>nimittakāraṇatvaṃ ceṣyate rthapramitiṃ prati samavāyikāraṇatvam eva tadā sādhakatamatvam apy astu tathā ca sa eva <span type="ref-block" n="1439 r_TAŚVA-ML#043,21_r"/>pramātā sa eva prameyaḥ sa eva ca pramāṇam iti kutaḥ pramātṛprameyapramāṇānāṃ prakārāṃtaratā nāvatiṣṭhet <span type="ref-block" n="1440 r_TAŚVA-ML#043,22_r"/>kartṛkārakāt karaṇasya bhedān nātmanaḥ pramāṇatvam iti cet karmakārakaṃ kartuḥ kim abhinnaṃ yatas tasya prameyatva<span type="ref-block" n="1441 r_TAŚVA-ML#043,23_r"/>m iti nātmā svayaṃ prameyaḥ </p><p n="a_264" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1446 r_TAŚVA-ML#043,28_r"/>vivakṣitātmā ātmāṃtarasya yadi prameyas tadāsya svātmā kim aprameyaḥ prameyo vā aprameyaś cet tarhyā<span type="ref-block" n="1447 r_TAŚVA-ML#043,29_r"/>tmāṃtarasya prameya iti paryanuyogasyāpariniṣṭhānād anavasthā kena bādhyate prameyaś cet sa eva pramātā sa eva <span type="ref-block" n="1448 r_TAŚVA-ML#043,30_r"/>prameya ity āyātam ekasya naikatvaṃ viruddham api paramatasādhanaṃ tadvat sa eva pramāṇaṃ syāt sādhakatamatvopapatte<span type="ref-block" n="1449 r_TAŚVA-ML#043,31_r"/>r iti pūrvoktam akhilaṃ dūṣaṇam aśakyanivāraṇam </p><p n="a_266" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1454 r_TAŚVA-ML#044,01_r"/>nanu svasaṃvedye py ātmani pramātṛtvaśaktiḥ prameyatvaśaktiś ca svayaṃ paricchedakaśaktyānyayā paricchedyā <span type="ref-block" n="1455 r_TAŚVA-ML#044,02_r"/>sāpi tatparicchedakatvaparicchedyatvaśaktiparayā paricchedakaśaktyā paricchedye tyanavasthānam anyathādyaśaktibhedo pi <span type="ref-block" n="1456 r_TAŚVA-ML#044,03_r"/>pramātṛtvaprameyahetur mā bhūt iti na syādvādināṃ codyaṃ pratipattur ākāṃkṣākṣayād eva kvacid avasthānasiddheḥ na <span type="ref-block" n="1457 r_TAŚVA-ML#044,04_r"/>hi paricchedakatvādiśaktir yāvat svayaṃ na jñātā tāvad ātmanaḥ svapramātṛtvādisaṃvedanaṃ na bhavati yenānavasthā <span type="ref-block" n="1458 r_TAŚVA-ML#044,05_r"/>syāt pramātṛtvādisvasaṃvedanād eva tacchakter anumānān nirākāṃkṣasya tatrāpy anupayogād iti yuktam upayogātma<span type="ref-block" n="1459 r_TAŚVA-ML#044,06_r"/>katvasādhanam ātmanaḥ </p><p n="a_268" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1462 r_TAŚVA-ML#044,09_r"/>saty anātmā saṃvedanātmakaḥ sa tu na pratyakṣaḥ karmatvenāpratīyamānatvāt na hi yathā nīlam ahaṃ jānāmīty atra <span type="ref-block" n="1463 r_TAŚVA-ML#044,10_r"/>nīlaṃ karmatayā cakāsti tathātmā karmatvena apratibhāsamānasya ca na pratyakṣatvaṃ tasya tena vyāptatvāt <span type="ref-block" n="1464 r_TAŚVA-ML#044,11_r"/>ātmānam ahaṃ jānāmīty atra karmatayātmā bhāty eveti cāyuktam upacaritatvāt tasya tathā pratīteḥ jānāter anyatra <span type="ref-block" n="1465 r_TAŚVA-ML#044,12_r"/>sakarmakasya darśanād ātmani sakarmakatvopacārasiddheḥ paramārthatas tu puṃsaḥ karmatve kartā sa eva vā syād anyo <span type="ref-block" n="1466 r_TAŚVA-ML#044,13_r"/>vā na tāvat sa eva virodhāt katham anyathaikarūpatātmanaḥ siddhyet nānārūpatvād ātmano na doṣa iti <span type="ref-block" n="1467 r_TAŚVA-ML#044,14_r"/>cet na anavasthānuṣaṃgāt kenacid rūpeṇa karmatvaṃ kenacit kartṛtvam ity anekarūpatve hy ātmanas tad anekaṃ rūpaṃ <span type="ref-block" n="1468 r_TAŚVA-ML#044,15_r"/>pratyakṣam apratyakṣaṃ vā pratyakṣaṃ cet karmatvena bhāvyam anyena tatkartṛtvena tatkarmatvakartṛtvayor api pratyakṣatve pareṇa <span type="ref-block" n="1469 r_TAŚVA-ML#044,16_r"/>karmatvena kartṛtvena cāvaśyaṃ bhavitavyam ity anavasthā tad anekaṃ rūpam apratyakṣaṃ cet kathamātmā pratyakṣo nāma <span type="ref-block" n="1470 r_TAŚVA-ML#044,17_r"/>pumān pratyakṣas tatsvarūpaṃ na pratyakṣam iti kaḥ śraddadhīta yadi punar anyaḥ kartā syāt tadā sa pratyakṣo 'pratyakṣo <span type="ref-block" n="1471 r_TAŚVA-ML#044,18_r"/>vā pratyakṣaś cet karmatvena pratīyamāno sāv iti na kartā syād virodhāt katham anyathaikarūpatātmanaḥ siddhyet <span type="ref-block" n="1472 r_TAŚVA-ML#044,19_r"/>nānārūpatvād ātmano na doṣa iti cen na anavasthānuṣaṃgāt ityādi punar āvartata iti mahac cakrakam tasyā<span type="ref-block" n="1473 r_TAŚVA-ML#044,20_r"/>pratyakṣatve sa evāsmākam ātmeti siddho 'pratyakṣaḥ puruṣaḥ parokṣo stu pumān iti cet na tasya kartṛrūpatayā <span type="ref-block" n="1474 r_TAŚVA-ML#044,21_r"/>svayaṃ saṃvedyamānatvāt sarvathā sākṣād apratibhāsamāno hi parokṣaḥ paralokādivan na punaḥ kenacid rūpeṇa sākṣā<span type="ref-block" n="1475 r_TAŚVA-ML#044,22_r"/>t pratibhāsamāna ity aparokṣa evātmā vyavasthitim anubhavati iti kecit </p><p n="a_270" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1478 r_TAŚVA-ML#044,25_r"/>kartṛtvenātmanaḥ saṃvedane tatkartṛtvaṃ tāvat paricchedyam iṣṭam anyathā tadviśiṣṭatayāsya saṃvedanavirodhāt <span type="ref-block" n="1479 r_TAŚVA-ML#044,26_r"/>tatsaṃbhave kathaṃ tadātmakasyātmanaḥ pratyakṣatvaninhavo yuktaḥ </p><p n="a_272" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1482 r_TAŚVA-ML#044,29_r"/>kartṛtvād bhede puṃsaḥ kartṛtvasya paricchedo na syāt viṃdhyaparicchede himādrer iveti sarvathātmanaḥ sākṣā<span type="ref-block" n="1483 r_TAŚVA-ML#044,30_r"/>t paricchedābhāvāt parokṣatāpatteḥ katham aparokṣatvanirṇayaḥ tato naikāṃtenātmanaḥ kartṛtvād abhedo vābhyupagaṃtavyaḥ </p><p n="a_274" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1486 r_TAŚVA-ML#044,33_r"/>kathaṃcid bhedaḥ kathaṃcid abhedaḥ kartṛtvasya narād iti cāyuktam aṃśato narasya pratyakṣatvaprasaṃgāt na hi <span type="ref-block" n="1487 r_TAŚVA-ML#044,34_r"/>pratyakṣāt kartṛtvādye nāṃśena narasyābhedas tena pratyakṣatvaṃ śakyaṃ niṣeddhuṃ pratyakṣād abhinnasyāpratyakṣatvavirodhāt </p><p n="a_276" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1490 r_TAŚVA-ML#045,03_r"/>nanu cātmanaḥ kartṛrūpatā kathaṃcid abhinnā paricchidyate na tu pratyakṣā kartṛrūpatā karmatayā pratīyamāna<span type="ref-block" n="1491 r_TAŚVA-ML#045,04_r"/>tvābhāvāt tannātmano ṃśenāpi pratyakṣatvaṃ siddhyati yasya nihnave pratītivirodha iti cet katham idānīṃ <span type="ref-block" n="1492 r_TAŚVA-ML#045,05_r"/>kartṛtā paricchidyate tasya kartṛtayaiveti cet tarhi kartṛtā kartā na punar ātmā tasyās tato bhedāt na <span type="ref-block" n="1493 r_TAŚVA-ML#045,06_r"/>hy anyasyāṃ kartṛtāyāṃ paricchinnāyām anyaḥ kartā vyavatiṣṭhate tiprasaṃgāt nanv ātmā dharmī kartā kartṛtāsya dharmaḥ kathaṃ<span type="ref-block" n="1494 r_TAŚVA-ML#045,07_r"/>cit tadātmā tatrātmā kartā pratīyata iti sa evārthaḥ siddho dharmidharmābhidhāyinoḥ śabdayor eva bhedāt tataḥ <span type="ref-block" n="1495 r_TAŚVA-ML#045,08_r"/>kartṛtā svarūpeṇa pratibhāti na punar anyayā kartṛtayā yataḥ sā kartrī syāt kartā cātmā svarūpeṇa <span type="ref-block" n="1496 r_TAŚVA-ML#045,09_r"/>cakāsti nāparāsya kartṛtā yasyāḥ pratyakṣatve puṃso pi pratyakṣatvaprasaṃga iti cet tarhy ātmā taddharmo vā <span type="ref-block" n="1497 r_TAŚVA-ML#045,10_r"/>pratyakṣaḥ svarūpeṇa sākṣāt pratibhāsamānatvān nīlādivat nīlādir vā na pratyakṣas tata evātmavat <span type="ref-block" n="1498 r_TAŚVA-ML#045,11_r"/>nīlādiḥ pratyakṣaḥ sākṣāt kriyamāṇatvād iti cet tata evātmā pratyakṣo stu karmatvenāpratīyamānatvān na <span type="ref-block" n="1499 r_TAŚVA-ML#045,12_r"/>pratyakṣa iti cet vyāhatam etat sākṣātpratīyamānatvaṃ hi viṣayīkriyamāṇatvaṃ viṣayatvam eva ca karmatvaṃ <span type="ref-block" n="1500 r_TAŚVA-ML#045,13_r"/>tac cātmany asti katham anyathā pratīyamānatāsya syāt nātmā pratīyate svayaṃ kiṃtu pratyeti sarvadā na tato <span type="ref-block" n="1501 r_TAŚVA-ML#045,14_r"/>pratīyamānatvāt tasya karmatvasiddhir asiddhatā sādhanasyeti cet sarvathā pratīyamānatvam asiddhaṃ kathaṃcid vā na <span type="ref-block" n="1502 r_TAŚVA-ML#045,15_r"/>tāvat sarvathā pareṇāpi pratīyamānatvābhāvaprasaṃgāt kathaṃcit pakṣe tu nāsiddhaṃ sādhanaṃ tathaivopanyāsāt <span type="ref-block" n="1503 r_TAŚVA-ML#045,16_r"/>svataḥ pratīyamānatvam asiddham iti cet parataḥ kathaṃ tatsiddhaṃ virodhābhāvād iti cet svatas tatsiddhau ko <span type="ref-block" n="1504 r_TAŚVA-ML#045,17_r"/>virodhaḥ kartṛtvakarmatvayoḥ sahānavasthānam iti cet paratas tatsiddhau samānaṃ yadaiva svayam arthaṃ pratyeti <span type="ref-block" n="1505 r_TAŚVA-ML#045,18_r"/>tadaiva pareṇānumānādinātmā pratīyata iti pratītisiddhatvān na sahānavasthānavirodhaḥ svayaṃ kartṛtvasya <span type="ref-block" n="1506 r_TAŚVA-ML#045,19_r"/>parakarmatveneti cet tarhi svayaṃ kartṛtvakarmatvayor apy ātmānam ahaṃ jānāmīty atra sahapratītisiddhatvād virodho <span type="ref-block" n="1507 r_TAŚVA-ML#045,20_r"/>mā bhūt na cātmani karmapratītir upacaritā kartṛtvapratīter apy upacaritatvaprasaṃgāt śakyaṃ hi vaktuṃ <span type="ref-block" n="1508 r_TAŚVA-ML#045,21_r"/>dahaty agnir iṃdhanam ity atra kriyāyāḥ kartṛsamavāyadarśanāt jānāty ātmārtham ity atrāpi jānātīti kriyāyāḥ <span type="ref-block" n="1509 r_TAŚVA-ML#045,22_r"/>kartṛsamavāyopacāraḥ paramārthatas tu tasya kartṛtve karma sa eva vā syād anyo vārthaḥ syāt sa eva ced vi<span type="ref-block" n="1510 r_TAŚVA-ML#045,23_r"/>rodhaḥ katham anyathaikarūpatātmanaḥ nānārūpatvāt tasyādoṣa iti cen na anavasthānāt yadi punar anyo rthaḥ <span type="ref-block" n="1511 r_TAŚVA-ML#045,24_r"/>karma syāt tadā pratibhāsamāno 'pratibhāsamāno vā pratibhāsamānaś cet kartā syāt tato nyatkarma vācyaṃ tasyāpi <span type="ref-block" n="1512 r_TAŚVA-ML#045,25_r"/>pratibhāsamānatve kartṛtvād anyat karmety anavasthānān na kvacit karmatvavyavasthā yadi punar apratibhāsamāno rthaḥ <span type="ref-block" n="1513 r_TAŚVA-ML#045,26_r"/>karmocyate tadā kharaśrṛṃgāder api karmatvāpattir iti na kiṃcit karma syād ātmavadarthasyāpi pratibhāsamānasya kartṛ<span type="ref-block" n="1514 r_TAŚVA-ML#045,27_r"/>tvasiddheḥ yadi punar arthaḥ pratibhāsajanakatvād upacāreṇa pratibhāsata iti na vastutaḥ kartā tadātmāpi <span type="ref-block" n="1515 r_TAŚVA-ML#045,28_r"/>svapratibhāsajanakatvād upacāreṇa kartāstu viśeṣābhāvāt svapratibhāsaṃ janayannātmā katham akarteti ced arthaḥ <span type="ref-block" n="1516 r_TAŚVA-ML#045,29_r"/>kathaṃ jaḍatvād iti cet tata eva svapratibhāsaṃ mājījanat kāraṇāṃtarāj jāte pratibhāse rthaḥ pratibhāsate na tu <span type="ref-block" n="1517 r_TAŚVA-ML#045,30_r"/>svayaṃ pratibhāsaṃ janayatīti cet samānam ātmani so pi hi svāvaraṇavicchedāj jāte pratibhāse vibhāsate <span type="ref-block" n="1518 r_TAŚVA-ML#045,31_r"/>na tannirapekṣaḥ svapratibhāsaṃ janayatīti tad evam ātmanaḥ kartṛtvakarmatvāpalāpavādinau nānyonyam atiśayyete <span type="ref-block" n="1519 r_TAŚVA-ML#045,32_r"/>ye tu pratītyanusaraṇe nātmanaḥ svasaṃviditātmatvam āhus te karaṇajñānāt phalajñānāc ca bhinnasyābhinnasya vā <span type="ref-block" n="1520 r_TAŚVA-ML#045,33_r"/>bhinnābhinnasya vā </p><p n="a_278" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1523 r_TAŚVA-ML#046,01_r"/>yad dhi sarvathā sarvasmād vedanād bhinnaṃ tan na svasaṃviditaṃ yathā vyoma tathātmatattvaṃ śrotriyāṇām iti kathaṃ <span type="ref-block" n="1524 r_TAŚVA-ML#046,02_r"/>tat tasyeti saṃpratipannāḥ </p><p n="a_280" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1529 r_TAŚVA-ML#046,07_r"/>parokṣāt karaṇajñānāt phalajñānāc ca pratyakṣād abhinnasyātmano na parokṣatā aham iti kartṛtayā saṃvedanā<span type="ref-block" n="1530 r_TAŚVA-ML#046,08_r"/>n nāpi pratyakṣatā karmatayā pratibhāsābhāvād iti na maṃtavyaṃ dattottaratvāt </p><p n="a_282" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1533 r_TAŚVA-ML#046,11_r"/>sarvathā bhinnābhinnātmakatve karaṇaphalajñānād ātmanas tadubhayapakṣoktadoṣaduṣṭatā kathaṃcid bhinnātmakatve <span type="ref-block" n="1534 r_TAŚVA-ML#046,12_r"/>syādvādāśrayaṇam evāstu virodhābhāvāt svāvaraṇakṣayopaśamalakṣaṇāyāḥ śakteḥ karaṇajñānarūpāyāḥ dravyārthā<span type="ref-block" n="1535 r_TAŚVA-ML#046,13_r"/>śrayaṇād abhinnasyātmanaḥ parokṣatvaṃ svārthavyavasāyātmakāc ca phalajñānād abhinnasya pratyakṣatvam iti syādvādāśrayaṇe <span type="ref-block" n="1536 r_TAŚVA-ML#046,14_r"/>na kiṃcid virodham utpaśyāmaḥ sarvathaikāṃtāśrayaṇe virodhāt tasmād ātmā syāt parokṣaḥ syāt pratyakṣaḥ <span type="ref-block" n="1537 r_TAŚVA-ML#046,15_r"/>prabhākarasyāpy evam avirodhaḥ kiṃ na syād iti cet na karaṇaphalajñānayoḥ parokṣapratyakṣayor avyavasthānāt <span type="ref-block" n="1538 r_TAŚVA-ML#046,16_r"/>tathā hi </p><p n="a_284" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1541 r_TAŚVA-ML#046,19_r"/>arthaparicchede puṃsi pratyakṣe svārthākāravyavasāyini sati niṣphalaṃ karaṇajñānam anyac ca phalajñānaṃ tatkṛtya<span type="ref-block" n="1542 r_TAŚVA-ML#046,20_r"/>syātmanaiva kṛtatvād iti tadakalpanīyam eva svārthavyavasāyitvam ātmano siddhaṃ vyavasāyātmakatvāt tasyeti <span type="ref-block" n="1543 r_TAŚVA-ML#046,21_r"/>cet na svavyavasāyina evārthavyavasāyitvaghaṭanāt tathā hy ātmārthavyavasāyasamarthaḥ so rthavyavasāyy evety ane<span type="ref-block" n="1544 r_TAŚVA-ML#046,22_r"/>nāyāstaṃ svavyavasāyitvam aṃtareṇārthavyavasiter anupapatteḥ kalaśādivat saty api svārthavyavasāyiny ātmani <span type="ref-block" n="1545 r_TAŚVA-ML#046,23_r"/>pramātari pramāṇena sādhakatamena jñānena bhāvyaṃ karaṇābhāve kriyānupapatter iti cet na iṃdriyamanasor e<span type="ref-block" n="1546 r_TAŚVA-ML#046,24_r"/>va karaṇatvāt tayor acetanatvād upakaraṇamātratvāt pradhāne cetanaṃ karaṇam iti cet na bhāveṃdriyamanasoḥ <span type="ref-block" n="1547 r_TAŚVA-ML#046,25_r"/>pareṣāṃ cetanatayāvasthitatvāt tad eva karaṇajñānam asmākam iti cet tatparokṣam iti siddhaṃ sādhyate <span type="ref-block" n="1548 r_TAŚVA-ML#046,26_r"/>labdhyupayogātmakasya bhāvakaraṇasya chadmasthāpratyakṣattvāt tajjanitaṃ tu jñānaṃ pramāṇabhūtaṃ nāpratyakṣaṃ svārtha<span type="ref-block" n="1549 r_TAŚVA-ML#046,27_r"/>vyavasāyātmakatvāt tac ca nātmano rthāṃtaram eveti sa eva svārthavyavasāyī yadīṣṭas tadā vyarthaṃ tato paraṃ karaṇa<span type="ref-block" n="1550 r_TAŚVA-ML#046,28_r"/>jñānaṃ phalajñānaṃ ca vyartham anenoktaṃ tasyāpi tato 'nyasyaivāsaṃbhavāt athavā pratyakṣe rthaparicchede phalajñāne <span type="ref-block" n="1551 r_TAŚVA-ML#046,29_r"/>svārthākārāvabhāsini sati kim ato nyatkaraṇaṃ jñānaṃ poṣyate niṣphalatvāt tasya tad eva tasya phalam iti cet <span type="ref-block" n="1552 r_TAŚVA-ML#046,30_r"/>pramāṇād abhinnaṃ bhinnaṃ vā yady abhinnaṃ pramāṇam eva tad iti kathaṃ phalajñāne pratyakṣe karaṇajñānam apratyakṣaṃ bhinnaṃ <span type="ref-block" n="1553 r_TAŚVA-ML#046,31_r"/>cen na karaṇajñānaṃ pramāṇaṃ svārthavyavasāyād arthāṃtaratvād ghaṭādivat kathaṃcid abhinnam iti cen na sarvathā karaṇa<span type="ref-block" n="1554 r_TAŚVA-ML#046,32_r"/>jñānasyāpratyakṣatvaṃ virodhāt pratyakṣāt phalajñānāt kathaṃcid abhinnatvāt karmatvenāpratibhāsamānatvāt karaṇa<span type="ref-block" n="1555 r_TAŚVA-ML#046,33_r"/>jñānam apratyakṣam iti cen na karaṇatvena pratibhāsamānasya pratyakṣatvopapatteḥ kathaṃcit pratibhāsate ca karma ca na <span type="ref-block" n="1556 r_TAŚVA-ML#046,34_r"/>bhavatīti vyāghātasya pratipāditatvāt kathaṃ cāyaṃ phalajñānaṃ karmatvenāpi pratibhāsamānam api pratyakṣa<span type="ref-block" n="1557 r_TAŚVA-ML#047,01_r"/>m upayan karaṇajñānaṃ tathā nopaiti na ced vyākulāṃtaḥkaraṇaḥ phalajñānaṃ karmatvena pratibhāsata eveti cet <span type="ref-block" n="1558 r_TAŚVA-ML#047,02_r"/>na phalatvena pratibhāsanavirodhāt nanu ca pramāṇasya paricchittiḥ phalaṃ sā cārthasya paricchidyamānatā <span type="ref-block" n="1559 r_TAŚVA-ML#047,03_r"/>tatpratītiḥ karmatvapratītir eveti cet kiṃ punar iyaṃ paricchittir arthadharmaḥ tathopagame pramāṇaphalatvaviro<span type="ref-block" n="1560 r_TAŚVA-ML#047,04_r"/>dho rthavat pramātṛdharmaḥ seti cet kathaṃ karmakartṛtvena pratīteḥ na karmakārakaṃ nāpi kartṛkārakaṃ paricchittiḥ <span type="ref-block" n="1561 r_TAŚVA-ML#047,05_r"/>kriyātvāt kriyāyāḥ kārakatvāyogāt kriyāviśiṣṭasya dravyasyaiva kārakatvopapatter iti cet tarhi phala<span type="ref-block" n="1562 r_TAŚVA-ML#047,06_r"/>jñānasya karmatvena pratītir yuktā kriyātvenaiva phalātmanā pratītir iti na pratyakṣatvasaṃbhavaḥ karaṇajñāna<span type="ref-block" n="1563 r_TAŚVA-ML#047,07_r"/>vad ātmavad vā </p><p n="a_286" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1566 r_TAŚVA-ML#047,10_r"/>phalajñānam ātmā cāparokṣo stu karaṇajñānavad ity ayuktam arthasya pratyakṣatānupapatteḥ pratyakṣāṃ svaparicchittim adhi<span type="ref-block" n="1567 r_TAŚVA-ML#047,11_r"/>tiṣṭhann eva hy arthaḥ pratyakṣo yukto nānyathā sarvasya sarvadā sarvathārthasya pratyakṣatvaprasaṃgāt tathātmanaḥ parokṣatve <span type="ref-block" n="1568 r_TAŚVA-ML#047,12_r"/>saṃtānāṃtarasyevārthaḥ pratyakṣo na syād anyathā sarvātmāṃtarapratyakṣaḥ sarvasyātmanaḥ pratyakṣo sau kiṃ na bhavet <span type="ref-block" n="1569 r_TAŚVA-ML#047,13_r"/>sarvathā viśeṣābhāvāt tataś cāpratyakṣād arthāt na kutaścit parokṣajñānaniścayo sya vādinaḥ syāt yenedaṃ <span type="ref-block" n="1570 r_TAŚVA-ML#047,14_r"/>śobheta jñāte tv anumānād avagacchatīti nāpy asiddhasaṃvedanāt puruṣāt tanniścayo yato navasthā na bhavet talliṃ<span type="ref-block" n="1571 r_TAŚVA-ML#047,15_r"/>gajñānasyāpi parokṣatve aparānumānān nirṇayāt talliṃgasyāpy aparānumānād iti svasaṃvedyatvād ātmano nānavastheti <span type="ref-block" n="1572 r_TAŚVA-ML#047,16_r"/>cet na tasya jñānāsaṃvedakatvāt tatsaṃvedakatve vārthasaṃvedakatvaṃ tasya kiṃ na syāt svatorthāṃtaraṃ kathaṃcid <span type="ref-block" n="1573 r_TAŚVA-ML#047,17_r"/>jñānam ātmā saṃvedayate na punar artham iti kiṃkṛto yaṃ niyamaḥ saṃvedayamāno pi jñānamātmā jñānāṃtareṇa saṃveda<span type="ref-block" n="1574 r_TAŚVA-ML#047,18_r"/>yate svato vā jñānāṃtareṇa cet pratyakṣeṇetareṇa vā na tāvat pratyakṣeṇa sarvasya sarvajñānasya parokṣatvo<span type="ref-block" n="1575 r_TAŚVA-ML#047,19_r"/>pagamāt nāpītareṇa jñānena saṃtānāṃtarajñāneneva tena jñātum aśakteḥ svayaṃ jñātena cet jñānāṃtareṇa svato <span type="ref-block" n="1576 r_TAŚVA-ML#047,20_r"/>vā jñānāṃtareṇa cet pratyakṣeṇetareṇa vetyādi punar āvartata iti cakrakam etat svato jñānam ātmā saṃvedayate <span type="ref-block" n="1577 r_TAŚVA-ML#047,21_r"/>svarūpavad iti cet tathaiva jñānam arthaṃ svaṃ ca svataḥ kiṃ na vedayate yataḥ parokṣajñānavādo mahāmohavijṛṃbhita <span type="ref-block" n="1578 r_TAŚVA-ML#047,22_r"/>eva na syāt </p><p n="a_288" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1581 r_TAŚVA-ML#047,25_r"/>kutaḥ punar upayogātmā naraḥ siddha iti cet </p><p n="a_290" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1584 r_TAŚVA-ML#047,28_r"/>svārthākāravyavasāyarūpeṇārthālocanamātrarūpeṇa ca jñānadarśanopayogātmakaḥ pumān pratyakṣa eva tathā <span type="ref-block" n="1585 r_TAŚVA-ML#047,29_r"/>svasaṃviditatvāt pratikṣaṇapariṇāmena svāvaraṇakṣayopaśamaviśiṣṭatvenāsaṃkhyātapradeśatvādinā cānumeyaḥ <span type="ref-block" n="1586 r_TAŚVA-ML#047,30_r"/>pravacanasamadhigamyaś cātyaṃtaparokṣarūpeṇeti nirṇetavyaṃ bādhakābhāvāt </p><p n="a_292" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1591 r_TAŚVA-ML#048,01_r"/>yathātmani cetanasya saṃvedanaṃ mayi caitanyaṃ cetano ham iti vā tathā jñānasyāpi mayi jñānaṃ jñātāham iti <span type="ref-block" n="1592 r_TAŚVA-ML#048,02_r"/>vā pratyakṣataḥ siddher yathodāsīnasya puṃsaś caitanyaṃ svarūpaṃ tathā jñānam api tatpradhānasyaiva vivartaṃ bruvāṇasya <span type="ref-block" n="1593 r_TAŚVA-ML#048,03_r"/>pratyakṣabādhā jñānasyātmani saṃvedanaṃ bhrāṃtir iti cet na syāt tadaivaṃ yadi jñānaśūnyasyātmanaḥ kadācit saṃ<span type="ref-block" n="1594 r_TAŚVA-ML#048,04_r"/>vidābhrāṃtā syāt sarvadā jñānasaṃsargādātmano jñānitvasaṃvittir iti cet </p><p n="a_294" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1597 r_TAŚVA-ML#048,07_r"/>jñānasaṃsargato jñānī sukhasaṃsargataḥ sukhī pumān na tu svayam iti vadataḥ sāṃkhyasya paśor ivātmānam apy ajānato <span type="ref-block" n="1598 r_TAŚVA-ML#048,08_r"/>yuktaṃ vaktum audāsīnyasya saṃsargād udāsīnaḥ puruṣaḥ caitanyasaṃsargāc cetano bhoktṛtvasaṃsargād bhoktā śuddhisaṃsargāc ca <span type="ref-block" n="1599 r_TAŚVA-ML#048,09_r"/>śuddha iti svayaṃ tu tato viparīta iti viśeṣābhāvāt na hi tasyānavabodhasvabhāvatādau pramāṇam asti </p><p n="a_296" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1602 r_TAŚVA-ML#048,12_r"/>svarūpāsiddho hi hetur ayaṃ vyāpinam ātmānaṃ vadataḥ kutaḥ </p><p n="a_298" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1605 r_TAŚVA-ML#048,15_r"/>kāyād bahiracetanatvena vyāptasya jīvatvasya siddheḥ kāye py acetanatvasiddhir iti nānavabodhādisvabhāvatve <span type="ref-block" n="1606 r_TAŚVA-ML#048,16_r"/>sādhye cetanatvaṃ sādhanam asiddhasyāsādhanatvāt </p><p n="a_300" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1609 r_TAŚVA-ML#048,19_r"/>kāye cetanatvena prāptasya naratvasya darśanāt tato bahir apy ātmanaś cetanatvasiddher nāsiddhasādhanam iti na maṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="1610 r_TAŚVA-ML#048,20_r"/>pratītibādhanāt </p><p n="a_302" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1613 r_TAŚVA-ML#048,23_r"/>yasya hi niratiśayaḥ puruṣas tasya kāye nyatra ca na tasya viśeṣo sti yataḥ kāye saṃvedanaṃ na tato <span type="ref-block" n="1614 r_TAŚVA-ML#048,24_r"/>bahir iti yujyate </p><p n="a_304" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1617 r_TAŚVA-ML#048,27_r"/>kāye bhivyaktatvāt puṃsaḥ saṃvedanaṃ na tato bahir anabhivyaktatvād iti bruvāṇaḥ kathaṃ tasyaikasvabhāvatāṃ <span type="ref-block" n="1618 r_TAŚVA-ML#048,28_r"/>sādhayet vyaktetarākārabhedād bhedasya siddheḥ yatra vyaktasaṃsargas tatrātmā saṃvedyate nānyatrety apy anenāpāstaṃ <span type="ref-block" n="1619 r_TAŚVA-ML#048,29_r"/>niraṃśasya kvacid eva vyaktasaṃsargasyetarasya vā sakṛdayogāt sakṛdekasya paramāṇoḥ paramāṇvaṃtareṇa saṃsargaṃ <span type="ref-block" n="1620 r_TAŚVA-ML#048,30_r"/>kvacid anyatra vāsaṃsargaṃ pratipadyata iti cet na tasyāpi kvacid deśe sato deśāṃtare ca tadasiddheḥ gaganavat syā<span type="ref-block" n="1621 r_TAŚVA-ML#048,31_r"/>d iti cet na tasyānaṃtapradeśatayā prasiddhasya tadupapatter anyathātmavadaghaṭanāt nanv ekaṃ dravyam anaṃtaparyāyān <span type="ref-block" n="1622 r_TAŚVA-ML#048,32_r"/>sakṛd api yathā vyāpnoti tathātmā vyaktavivartaśarīreṇa saṃsargaṃ kvacid anyatra vā'saṃsargaṃ pratipadyata iti <span type="ref-block" n="1623 r_TAŚVA-ML#048,33_r"/>cen na vastuno dravyaparyāyātmakasya jātyaṃtaratvāt vyāpyavyāpakabhāvasya nayavaśāt tatra nirūpaṇāt naivaṃ <span type="ref-block" n="1624 r_TAŚVA-ML#048,34_r"/>nānaikasvabhāvaḥ puruṣo jātyaṃtaratayopeyate niratiśayātmavādavirodhād iti kāye bhivyaktau tato bahira<span type="ref-block" n="1625 r_TAŚVA-ML#049,01_r"/>bhivyaktiprasakteḥ sarvatra saṃvedanam asaṃvedanaṃ no cet nānātvāpattir duḥśakyā parihartuṃ tato naitau sarvaga<span type="ref-block" n="1626 r_TAŚVA-ML#049,02_r"/>tātmavādinau cetanatvam acetanatvaṃ vā sādhayitum ātmanaḥ samarthau yato siddhaṃ sādhanaṃ na syāt syādvādinaḥ <span type="ref-block" n="1627 r_TAŚVA-ML#049,03_r"/>sāṃkhyasya ca prasiddham eva cetanatvaṃ sādhanam iti cen nānavabodhādyātmakatvena prativādinaś cetanatvasyeṣṭes tasya <span type="ref-block" n="1628 r_TAŚVA-ML#049,04_r"/>hetutve viruddhasiddher viruddho hetuḥ syāt sādhyasādhanavikalaś ca dṛṣṭāṃtaḥ suṣuptāvasthasyāpy ātmanaś cetanatva<span type="ref-block" n="1629 r_TAŚVA-ML#049,05_r"/>mātreṇānavabodhādisvabhāvatvena cāprasiddheḥ katham </p><p n="a_306" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1632 r_TAŚVA-ML#049,08_r"/>svapnadarśino hi yathā suptaprabuddhasya sukhānubhavanādismaraṇād vijñānasvabhāvatvaṃ vibhāvayaṃti tathā suṣupta<span type="ref-block" n="1633 r_TAŚVA-ML#049,09_r"/>syāpi sukham atisuṣupto ham iti pratyayāt katham anyathā suṣuptau puṃsaś cetanatvam api siddhyet prāṇādidarśanā<span type="ref-block" n="1634 r_TAŚVA-ML#049,10_r"/>d iti cet </p><p n="a_308" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1639 r_TAŚVA-ML#049,15_r"/>vīraṇādau caitanyābhāve prāṇādivṛttīnām abhāvaniścayān niścitavyatirekābhyas tābhyaḥ suṣuptau caitanya<span type="ref-block" n="1640 r_TAŚVA-ML#049,16_r"/>siddhir iti cet </p><p n="a_310" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1643 r_TAŚVA-ML#049,19_r"/>na hi cetanatve sādhye niścitavyatirekāḥ prāṇādivṛttayo na punar jñānātmakatāyām iti śakyaṃ vaktuṃ <span type="ref-block" n="1644 r_TAŚVA-ML#049,20_r"/>tadabhāve pi tāsāṃ vīraṇādāv abhāvanirṇayāt caitanyābhāvād eva tatra tā na bhavaṃti na tu vijñānābhāvād iti <span type="ref-block" n="1645 r_TAŚVA-ML#049,21_r"/>kośapānaṃ vidheyaṃ satyaṃ vijñānābhāve tā na bhavaṃti saty api caitanye muktasya tadabhāvād ity apare teṣāṃ <span type="ref-block" n="1646 r_TAŚVA-ML#049,22_r"/>suṣuptau vijñānābhāvasādhanam ayuktaṃ prāṇādivṛttīnāṃ sadbhāvāt tathā ca na sodāharaṇam iti kutaḥ <span type="ref-block" n="1647 r_TAŚVA-ML#049,23_r"/>sādhyasiddhiḥ sukhabuddhyādayo nātmasvabhāvāḥ svayam acetanatvād rūpādivad ity anumānād iti cet kutas teṣām ace<span type="ref-block" n="1648 r_TAŚVA-ML#049,24_r"/>tanatvasiddhiḥ </p><p n="a_312" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1653 r_TAŚVA-ML#049,29_r"/>puruṣānubhavo hi naśvaraḥ kādācitkatvād dīpādivad iti paramārthatas tena bhaṃguratvam anaikāṃtikam acetanatve <span type="ref-block" n="1654 r_TAŚVA-ML#049,30_r"/>'sādhye kādācitkaḥ kutaḥ siddhaḥ puruṣopabhogaḥ svasadbhāvād iti cet </p><p n="a_314" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1659 r_TAŚVA-ML#050,01_r"/>parāpekṣitayā kādācitkatvaṃ vyāptaṃ tena cānityatvam iti tatsiddhau tatsiddhiḥ parāpekṣitā puruṣānubhavasya <span type="ref-block" n="1660 r_TAŚVA-ML#050,02_r"/>nāsiddhā parasya buddhyadhyavasāyasyāpekṣaṇīyatvāt buddhyadhyavasitam arthaṃ puruṣaś cetayata iti vacanāt parāna<span type="ref-block" n="1661 r_TAŚVA-ML#050,03_r"/>pekṣitāyāṃ tu puruṣadarśanasya sarvadarśitāpattiḥ sakalārthabuddhyadhyavasāyāpāye pi sakalārthadarśanasyopapatter iti <span type="ref-block" n="1662 r_TAŚVA-ML#050,04_r"/>yogina ivāyogino 'muktasya ca sārvajñam aniṣṭam āyātam </p><p n="a_316" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1667 r_TAŚVA-ML#050,09_r"/>sarvasya sarvajñatve ca vṛthā siddhyupāyaḥ sādhyābhāvāt siddhir hi sarvajñatā muktir vā kutaścid anuṣṭhānā<span type="ref-block" n="1668 r_TAŚVA-ML#050,10_r"/>t sādhyate tatra na tāvat sarvajñatā tasyāḥ svataḥ siddhatvāt nāpi muktiḥ sarvajñatāpāye tadupagamāt tasya <span type="ref-block" n="1669 r_TAŚVA-ML#050,11_r"/>cāsaṃbhavāt parānapekṣitāyāḥ sarvadarśitāyāḥ parānivṛttāv api prasakteḥ syān mataṃ na buddhyadhyavasitārthā<span type="ref-block" n="1670 r_TAŚVA-ML#050,12_r"/>locanaṃ puṃso darśanaṃ tasyātmasvabhāvatvena vyavasthitatvād iti tad api nāvadhānīyaṃ bodhasyāpy ātmasvabhāvatvo<span type="ref-block" n="1671 r_TAŚVA-ML#050,13_r"/>papatteḥ na hy ahaṃkārābhimatārthādhyavasāyo buddhis tasyāḥ puṃsvabhāvatvena pratīter bādhakābhāvāt iti darśanajñāna<span type="ref-block" n="1672 r_TAŚVA-ML#050,14_r"/>yor ātmasvabhāvatvam eva prasiddhyatu viśeṣābhāvāt nanu ca naśvarajñānasvabhāvatve puṃso naśvaratvaprasaṃgo bādhaka <span type="ref-block" n="1673 r_TAŚVA-ML#050,15_r"/>iti cet na naśvaratvasya nare pi kathaṃcid virodhābhāvāt paryāyārthataḥ parapariṇāmākrāṃtatāvalokanāt <span type="ref-block" n="1674 r_TAŚVA-ML#050,16_r"/>apariṇāminaḥ kramākramābhyām arthakriyānupapatter vastutvahāniprasaṃgān nityānityātmakatvenaiva kathaṃcid arthakriyāsi<span type="ref-block" n="1675 r_TAŚVA-ML#050,17_r"/>ddhir ity alaṃ prapaṃcena ātmano jñānadarśanopayogātmakasya prasiddheḥ </p><p n="a_318" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1680 r_TAŚVA-ML#050,22_r"/>sann apy ātmopayogātmā na śreyasā yokṣyamāṇaḥ kaścit sarvadā rāgādisamākrāṃtamānasatvād iti keci<span type="ref-block" n="1681 r_TAŚVA-ML#050,23_r"/>t saṃpratipannāḥ tān prati tatsādhanam ucyate śreyasā yokṣyamāṇaḥ kaścit saṃsāravyādhividhvaṃsitvānya<span type="ref-block" n="1682 r_TAŚVA-ML#050,24_r"/>thānupapatteḥ śreyo tra sakaladuḥkhanivṛttiḥ sakaladuḥkhasya ca kāraṇaṃ saṃsāravyādhiḥ tadvidhvaṃse kasyacit siddhaṃ <span type="ref-block" n="1683 r_TAŚVA-ML#050,25_r"/>śreyasā yokṣyamāṇatvaṃ tallakṣaṇakāraṇānupalabdheḥ na ca saṃsāravyādheḥ sakaladuḥkhakāraṇatvam asiddhaṃ jīvasya <span type="ref-block" n="1684 r_TAŚVA-ML#050,26_r"/>pārataṃtryanimittatvāt pārataṃtryaṃ hi duḥkham iti etena sāṃsārikasukhasya duḥkhatvam uktaṃ svātaṃtryasyaiva <span type="ref-block" n="1685 r_TAŚVA-ML#050,27_r"/>sukhatvāt śakrādīnāṃ svātaṃtryaṃ sukham asty eveti cen na teṣām api karmaparataṃtratvāt nirākāṃkṣatātmakasaṃto<span type="ref-block" n="1686 r_TAŚVA-ML#050,28_r"/>ṣarūpaṃ tu sukhaṃ na sāṃsārikaṃ tasya deśam uktisukhatvāt deśato mohakṣayopaśame hi dehino nirākāṃkṣatā <span type="ref-block" n="1687 r_TAŚVA-ML#050,29_r"/>viṣayaratau nānyathātiprasaṃgāt tad etena yatijanasya praśamasukham asāṃsārikaṃ vyākhyātaṃ kṣīṇamohānāṃ tu <span type="ref-block" n="1688 r_TAŚVA-ML#050,30_r"/>kārtsnyataḥ praśamasukhaṃ mohaparataṃtratvanivṛtteḥ yad api saṃsāriṇām anukūlavedanīyaprātītikaṃ sukham iti mataṃ <span type="ref-block" n="1689 r_TAŚVA-ML#050,31_r"/>tad apy abhimānamātraṃ pārataṃtryākhyena duḥkhenānuṣaktatvāt tasya tatkāraṇatvāt kāryatvāc ceti na saṃsāravyādhi<span type="ref-block" n="1690 r_TAŚVA-ML#050,32_r"/>r jātucitsukhakāraṇaṃ yenāsya duḥkhakāraṇatvaṃ na siddhyet tadvidhvaṃsaḥ katham iti cet kvacin nidānaparidhvaṃsa<span type="ref-block" n="1691 r_TAŚVA-ML#050,33_r"/>siddheḥ yatra yasya nidānaparidhvaṃsas tatra tasya paridhvaṃso dṛṣṭo yathā kvacij jvarasya nidānaparidhvaṃsaś ca <span type="ref-block" n="1692 r_TAŚVA-ML#050,34_r"/>saṃsāravyādheḥ śuddhātmanīti kāraṇānupalabdhiḥ saṃsāravyādher nidānaṃ mithyādarśanādi tasya vidhvaṃsaḥ samya<span type="ref-block" n="1693 r_TAŚVA-ML#050,35_r"/>gdarśanādibhāvanābalāt kvacid iti samarthayiṣyamāṇatvān na hetor asiddhatā śaṃkanīyā sarasi śaṃkhakādi<span type="ref-block" n="1694 r_TAŚVA-ML#051,01_r"/>nānaikāṃtiko yaṃ hetuḥ svanidānasya jalasya paridhvaṃse pi tasyāparidhvaṃsād iti cen na tasya jalanidāna<span type="ref-block" n="1695 r_TAŚVA-ML#051,02_r"/>tvāsiddheḥ svāraṃbhakapudgalapariṇāmanidānatvāt śaṃkhakādes tatsahakārimātratvāj jalādīnāṃ na hi kāraṇa<span type="ref-block" n="1696 r_TAŚVA-ML#051,03_r"/>mātraṃ kenacit kasyacin nidānam iṣṭaṃ niyatasyaiva kāraṇasya nidānatvāt na ca tannāśe kasyacin nidānino <span type="ref-block" n="1697 r_TAŚVA-ML#051,04_r"/>na nāśa ity avyabhicāry eva hetuḥ kathaṃcana saṃsāravyādhividhvaṃsanaṃ sādhayed yatas tatparidhvaṃsanena śreyasā yokṣya<span type="ref-block" n="1698 r_TAŚVA-ML#051,05_r"/>māṇaḥ kaścid upayogātmakātmā na syāt niranvayavinaśvaraṃ cittaṃ śreyasā yokṣyamāṇam iti na maṃtavyaṃ tasya <span type="ref-block" n="1699 r_TAŚVA-ML#051,06_r"/>kṣaṇikatvavirodhāt saṃsāranidānarahitāc citāccittāṃtarasya śreyaḥsvabhāvasyotpadyamānataiva śreyasā yokṣya<span type="ref-block" n="1700 r_TAŚVA-ML#051,07_r"/>māṇatā sā na kṣaṇikatvaviruddheti cen na kṣaṇikaikāṃte kutaścit kasyacid utpattyayogāt saṃtānaḥ śreyasā <span type="ref-block" n="1701 r_TAŚVA-ML#051,08_r"/>yokṣyamāṇa ity apy anena pratikṣiptaṃ saṃtānivyatirekeṇa saṃtānasyāniṣṭeḥ pūrvottarakṣaṇa eva hāparāmṛṣṭabhedāḥ <span type="ref-block" n="1702 r_TAŚVA-ML#051,09_r"/>saṃtānassa cāvastubhūtaḥ kathaṃ śreyasā yokṣyate pradhānaṃ śreyasā yokṣyamāṇam ity apy asaṃbhāvyaṃ puruṣaparikalpana<span type="ref-block" n="1703 r_TAŚVA-ML#051,10_r"/>virodhāt tad eva hi saṃsarati tad eva ca vimucyata iti kim anyat puruṣasādhyam asti pradhānakṛtasyānubhavanaṃ <span type="ref-block" n="1704 r_TAŚVA-ML#051,11_r"/>puṃsaḥ prayojanam iti cet pradhānasyaiva tad astu kartṛtvāt tasya tan neti cet syād evaṃ yadi kartānubhavitā <span type="ref-block" n="1705 r_TAŚVA-ML#051,12_r"/>na syāt draṣṭuḥ kartṛtve muktasyāpi kartṛtvaprasaktir iti cet muktaḥ kim akarteṣṭaḥ viṣayasukhāder a<span type="ref-block" n="1706 r_TAŚVA-ML#051,13_r"/>kartaiveti cet kutaḥ sa tathā tatkāraṇakarmakartṛtvābhāvād iti cet tarhi saṃsārī viṣayasukhādikāraṇa<span type="ref-block" n="1707 r_TAŚVA-ML#051,14_r"/>karmaviśeṣasya kartṛtvād viṣayasukhādeḥ kartā sa eva cānubhavitā kiṃ na bhavet saṃsāryavasthāyām ātmā <span type="ref-block" n="1708 r_TAŚVA-ML#051,15_r"/>viṣayasukhāditatkāraṇakarmaṇāṃ na kartā cetanatvān muktāvasthāvad ity etad api na suṃdaraṃ sveṣṭavighātakāri<span type="ref-block" n="1709 r_TAŚVA-ML#051,16_r"/>tvāt kathaṃ saṃsāryavasthāyām ātmā na sukhāder bhoktā cetanatvān muktāvasthāvad iti sveṣṭasyātmano bhoktṛ<span type="ref-block" n="1710 r_TAŚVA-ML#051,17_r"/>tvasya vighātāt pratītivirūddham iṣṭavighātasādhanam iti cet kartṛtvābhāvasādhanam api puṃsaḥ śrotā ghrātāha<span type="ref-block" n="1711 r_TAŚVA-ML#051,18_r"/>m iti svakartṛtvapratīteḥ śrotāham ityādipratīter ahaṃkārāspadatvād ahaṃkārasya ca pradhānavivartatvāt pradhānam eva <span type="ref-block" n="1712 r_TAŚVA-ML#051,19_r"/>kartṛtayā pratīyata iti cet tata evānubhavitṛ pradhānam astu na hi tasyāhaṃkārāspadatvaṃ na pratibhāti <span type="ref-block" n="1713 r_TAŚVA-ML#051,20_r"/>śabdāder anubhavitāham iti pratīteḥ sakalajanasākṣikatvāt bhrāṃtam anubhavitur ahaṃkārāspadatvam iti cet <span type="ref-block" n="1714 r_TAŚVA-ML#051,21_r"/>kartuḥ katham abhrāṃtaṃ tasyāhaṃkārāspadatvād iti cet tata evānubhavitus tadabhrāṃtam astu tasyaupādhikatvā<span type="ref-block" n="1715 r_TAŚVA-ML#051,22_r"/>d ahaṃkārāspadatvaṃ bhrāṃtam eveti cet kutas tadaupādhikatvasiddhiḥ puruṣasvabhāvatvābhāvād ahaṃkārasya tadāspadatvaṃ <span type="ref-block" n="1716 r_TAŚVA-ML#051,23_r"/>puruṣasvabhāvasyānubhavitṛtvasyaupādhikam iti cet syād evaṃ yadi puruṣasvabhāvo haṃkāro na syāt muktasyāhaṃkārā<span type="ref-block" n="1717 r_TAŚVA-ML#051,24_r"/>bhāvād apuruṣasvabhāva evāhaṃkāraḥ svabhāvo hi na jātucittadvaṃtaṃ tyajati tasya niḥsvabhāvatvaprasaṃgād iti cen na <span type="ref-block" n="1718 r_TAŚVA-ML#051,25_r"/>svabhāvasya dvividhatvāt sāmānyaviśeṣaparyāyabhedāt tatra sāmānyaparyāyaḥ śāśvatikaḥ svabhāvaḥ kādā<span type="ref-block" n="1719 r_TAŚVA-ML#051,26_r"/>citko viśeṣaparyāya iti na kādācitkatvāt puṃsy ahaṃkārāder atatsvabhāvatā tato na tadāspadatvam anubhavitṛ<span type="ref-block" n="1720 r_TAŚVA-ML#051,27_r"/>tvasyaupādhikaṃ yenābhrāṃtaṃ na bhavet kartṛtvavat na cābhrāṃtāhaṃkārāspadatvāviśeṣe pi kartṛtvānubhavitṛtvayoḥ <span type="ref-block" n="1721 r_TAŚVA-ML#051,28_r"/>pradhānātmakatvam ayuktaṃ yataḥ puruṣakalpanam aphalaṃ na bhavet puruṣātmakatve vā tayoḥ pradhānaparikalpanaṃ tathāvidhasya <span type="ref-block" n="1722 r_TAŚVA-ML#051,29_r"/>cāsataḥ pradhānasya gaganakusumasyeva na śreyasā yokṣyamāṇatā puruṣasya sāstu iti cen na tasyāpi nirati<span type="ref-block" n="1723 r_TAŚVA-ML#051,30_r"/>śayasya muktāv api tatprasaṃgāt tathā ca sarvadā śreyasā yokṣyamāṇa eva syāt puruṣo na cāyujyamānaḥ <span type="ref-block" n="1724 r_TAŚVA-ML#051,31_r"/>pūrvaṃ yokṣyamāṇaḥ paścāt tenāyujyamāna iti cāyuktaṃ niratiśayaikāṃtatvavirodhāt svato bhinnair atiśayaiḥ <span type="ref-block" n="1725 r_TAŚVA-ML#051,32_r"/>sātiśayasya puṃsaḥ śreyasā yokṣamāṇatā bhavatv iti cen na anavasthānuṣaṃgāt puruṣo hi svātiśayaiḥ saṃbadhya<span type="ref-block" n="1726 r_TAŚVA-ML#051,33_r"/>māno yadi nānāsvabhāvaiḥ saṃbadhyate tadā tair api saṃbadhyamānaḥ parair nānāsvabhāvair ity anavasthā sa tair ekena <span type="ref-block" n="1727 r_TAŚVA-ML#051,34_r"/>svabhāvena saṃbadhyate iti cet na atiśayānām ekatvaprasaṃgāt katham anyathaikasvabhāvena kriyamāṇānāṃ nānā<span type="ref-block" n="1728 r_TAŚVA-ML#051,35_r"/>kāryāṇām ekatvāpatteḥ puruṣasya nānākāryakāriṇo nānātiśayakalpanā yuktim adhitiṣṭhet svātiśayair ātmā na <span type="ref-block" n="1729 r_TAŚVA-ML#052,01_r"/>saṃbadhyata eveti cāsaṃbaṃdhe tais tasya vyapadeśābhāvānuṣaṃgāt svātiśayaiḥ kathaṃcit tādātmyopagame tu syādvāda<span type="ref-block" n="1730 r_TAŚVA-ML#052,02_r"/>siddhiḥ ity anekāṃtātmakasyaivātmanaḥ śreyoyokṣyamāṇatvaṃ na punar ekāṃtātmanaḥ sarvathā virodhāt </p><p n="a_320" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1733 r_TAŚVA-ML#052,05_r"/>śreyomārgajijñāsopayogasvabhāvasyātmanaḥ śreyasā yokṣyamāṇasya kasyacit kālādilabdhau satyāṃ bṛhatpāpā<span type="ref-block" n="1734 r_TAŚVA-ML#052,06_r"/>pāyāt saṃpravartate śreyomārgajijñāsātvāt rogiṇo rogavinivṛttijaśreyomārgajijñāsāvat na tāvad iha <span type="ref-block" n="1735 r_TAŚVA-ML#052,07_r"/>sādhyavikalam udāharaṇaṃ rogiṇaḥ svayam upayogasvabhāvasya rogavinivṛttijaśreyasāyokṣyamāṇasya kālādilabdhau <span type="ref-block" n="1736 r_TAŚVA-ML#052,08_r"/>satyāṃ bṛhatpāpāpāyāt saṃpravartamānāyāḥ śreyojijñāsāyāḥ suprasiddhatvāt tat tata eva na sādhanavikalaṃ śreyo<span type="ref-block" n="1737 r_TAŚVA-ML#052,09_r"/>mārgajijñāsātvasya tatra bhāvāt niranvayakṣaṇikacittasya saṃtānasya pradhānasya vā'nātmanaḥ śreyomārgajijñāseti <span type="ref-block" n="1738 r_TAŚVA-ML#052,10_r"/>na maṃtavyam ātmana iti vacanāt tasya ca sādhitatvāt jaḍasya caitanyamātrasvarūpasya cātmanaḥ sety api na <span type="ref-block" n="1739 r_TAŚVA-ML#052,11_r"/>śaṃkanīyam upayogasvabhāvasyeti pratipādanāt tathāsya samarthanāt niḥśreyasenāsaṃpitsyamānasya tasya seti ca na <span type="ref-block" n="1740 r_TAŚVA-ML#052,12_r"/>ciṃtanīyaṃ śreyasā yokṣyamāṇasyeti nigaditatvāt tasya tathā vyavasthāpitatvāt kāladeśādiniyamam aṃtareṇaiva <span type="ref-block" n="1741 r_TAŚVA-ML#052,13_r"/>sety api ca na manasi nidheyaṃ kālādilabdhau satyām ity abhidhānāt tathā pratīteś ca bṛhatpāpāpāyam aṃtareṇaiva <span type="ref-block" n="1742 r_TAŚVA-ML#052,14_r"/>sā saṃpravartata ity api mābhimaṃsta bṛhatpāpāpāyāt tatsaṃpravartanasya pramāṇasiddhatvāt na hi kvacit saṃśayamātrāt <span type="ref-block" n="1743 r_TAŚVA-ML#052,15_r"/>kvacij jijñāsā tatpratibaṃdhakapāpākrāṃtamanasaḥ saṃśayamātreṇāvasthānāt sati prayojane jijñāsā tatrety api <span type="ref-block" n="1744 r_TAŚVA-ML#052,16_r"/>na samyak prayojanānaṃtaram eva kasyacid vyāsaṃgatas tadanupapatteḥ 'duḥkhatrayābhighātāj jijñāsā tadapaghātake hetau' <span type="ref-block" n="1745 r_TAŚVA-ML#052,17_r"/>iti kecit te pi na nyāyavādinaḥ sarvasaṃsāriṇāṃ tatprasaṃgāt duḥkhatrayābhighātasya bhāvāt āmnā<span type="ref-block" n="1746 r_TAŚVA-ML#052,18_r"/>yād eva śreyomārgajijñāsety anye teṣām athāto dharmajijñāseti sūtre tha śabdasyānaṃtaryārthe vṛtter athedam adhītyāmnā<span type="ref-block" n="1747 r_TAŚVA-ML#052,19_r"/>yād ity āmnāyād adhītavedasya vedavākyārtheṣu jijñāsāvidhir agamyata iti vyākhyānaṃ tad ayuktaṃ saty apy āmnāya<span type="ref-block" n="1748 r_TAŚVA-ML#052,20_r"/>śravaṇe tadarthāvadhāraṇe 'bhyāse ca kasyacid dharmajijñāsānupapatteḥ kālāṃtarāpekṣāyāṃ tadutpattau siddhaṃ kālā<span type="ref-block" n="1749 r_TAŚVA-ML#052,21_r"/>dilabdhau tatpratibaṃdhakapāpāpāyāc ca śreyaḥpathe jijñāsāyāḥ pravartanaṃ saṃśayaprayojanaduḥkhatrayābhighātāmnāya<span type="ref-block" n="1750 r_TAŚVA-ML#052,22_r"/>śravaṇeṣu satsv api kasyacit tadabhāvād asatsv api bhāvāt kadācit saṃśayādibhyas tadutpattidarśanāt teṣāṃ tatkāraṇatve <span type="ref-block" n="1751 r_TAŚVA-ML#052,23_r"/>lobhābhimānādibhyo pi tatprādurbhāvāvalokanāt teṣām api tatkāraṇatvam astu niyatakāraṇatvaṃ tu tajjanane <span type="ref-block" n="1752 r_TAŚVA-ML#052,24_r"/>bṛhatpāpāpāyasyaivāṃtaraṃgasya kāraṇatvaṃ bahiraṃgasya tu kālāder iti yuktaṃ tadabhāve tajjananānīkṣaṇāt kālādi <span type="ref-block" n="1753 r_TAŚVA-ML#052,25_r"/>na niyataṃ kāraṇaṃ bahiraṃgatvāt saṃśayalobhādivad iti cen na tasyāvaśyam apekṣaṇīyatvāt kāryāṃtarasādhāraṇa<span type="ref-block" n="1754 r_TAŚVA-ML#052,26_r"/>tvāt tu bahiraṃgaṃ tad iṣyate tato na hetoḥ sādhyābhāve pi sadbhāvaḥ saṃdigdho niścito vā yataḥ saṃdigdhavyati<span type="ref-block" n="1755 r_TAŚVA-ML#052,27_r"/>rekatā niścitavyabhicāritā vā bhavet nanu ca svapratibaṃdhakādharmaprakṣayāt kālādisahāyād astu śreyaḥpathe <span type="ref-block" n="1756 r_TAŚVA-ML#052,28_r"/>jijñāsā tadvāneva tu pratipādyate ity asiddhaṃ saṃśayaprayojanajijñāsāśakyaprāptisaṃśayavyudāsatadvacanavataḥ prati<span type="ref-block" n="1757 r_TAŚVA-ML#052,29_r"/>pādyatvāt tatra saṃśayitaḥ pratipādyas tattvaparyavasāyinā praśnaviśeṣeṇācāryaṃ pratyupasarpakatvāt nāvyutpanno <span type="ref-block" n="1758 r_TAŚVA-ML#052,30_r"/>viparyasto vā tadviparītatvād bālakavad dasyuvad vā tathā saṃśayavacanavān pratipādyaḥ svasaṃśayaṃ vacanenāprakāśa<span type="ref-block" n="1759 r_TAŚVA-ML#052,31_r"/>yataḥ saṃśayitasyāpi jñātum aśakteḥ parijñātasaṃśayo pi vacanāt prayojanavān pratipādyo na svasaṃśaya<span type="ref-block" n="1760 r_TAŚVA-ML#052,32_r"/>prakāśanamātreṇa vinivṛttākāṃkṣaḥ prayojanavacanavāṃś ca pratipādyaḥ svaprayojanaṃ vacanenāprakāśayataḥ prayojana<span type="ref-block" n="1761 r_TAŚVA-ML#052,33_r"/>vato pi niścetum aśakyatvāt tathā jijñāsāvān pratipādyaḥ prayojanavato niścitasyāpi jñātum anicchataḥ <span type="ref-block" n="1762 r_TAŚVA-ML#052,34_r"/>pratipādayitum aśakyatvāt tadvān api tadvacanavān pratipādyate svāṃ jijñāsāṃ vacanenānivedayatas tadvattayā <span type="ref-block" n="1763 r_TAŚVA-ML#052,35_r"/>nirṇetum aśakteḥ tathā jijñāsur niścito pi śakyagrāptimān eva pratipādanāyogyas tattvam upadiṣṭaṃ prāptum aśaknuvataḥ <span type="ref-block" n="1764 r_TAŚVA-ML#053,01_r"/>pratipādane vaiyarthyāt svāṃ śakyaprāptiṃ vacanenākathayatas tadvat tena pratyetum aśakteḥ śakyaprāptivacanavān eva <span type="ref-block" n="1765 r_TAŚVA-ML#053,02_r"/>pratipādyaḥ tathā saṃśayavyudāsavān pratipādyaḥ sakṛtsaṃśayitobhayapakṣasya pratipādayitum aśakteḥ saṃśaya<span type="ref-block" n="1766 r_TAŚVA-ML#053,03_r"/>vyudāsavān api tadvacanavān pratipādyate kim ayam anityaḥ śabdaḥ kiṃ vā nitya ity ubhayoḥ pakṣayor anyatra <span type="ref-block" n="1767 r_TAŚVA-ML#053,04_r"/>saṃśayavyudāsasyānityaḥ śabdas tāvat pratipādyatām iti vacanam aṃtareṇāvaboddhum aśakyatvād iti kecit tān <span type="ref-block" n="1768 r_TAŚVA-ML#053,05_r"/>pratīdam abhidhīyate </p><p n="a_322" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1771 r_TAŚVA-ML#053,08_r"/>yaḥ parataḥ pratipadyamānaśreyomārgaḥ sa śreyomārgapratipitsāvān eva yathāturaḥ sadvaidyādibhyaḥ pratipa<span type="ref-block" n="1772 r_TAŚVA-ML#053,09_r"/>dyamānavyādhivinivṛttijaśreyomārgaḥ parataḥ pratipadyamānaśreyomārgaś ca vivādāpannaḥ kaścid upayogātma<span type="ref-block" n="1773 r_TAŚVA-ML#053,10_r"/>kātmā bhavya iti atra na dharmiṇy asiddhasattāko hetur ātmanaḥ śreyasā yokṣyamāṇasyopayogasvabhāvasya ca <span type="ref-block" n="1774 r_TAŚVA-ML#053,11_r"/>viśiṣṭasya pramāṇasiddhasya dharmitvāt tatra hetoḥ sadbhāvāt tadviparīte tv ātmani dharmiṇi tasya pramāṇabā<span type="ref-block" n="1775 r_TAŚVA-ML#053,12_r"/>dhitatvād asiddhir eva na hi niranvayakṣaṇikacittasaṃtānaḥ pradhānam acetanātmā caitanyamātrātmā vā parataḥ <span type="ref-block" n="1776 r_TAŚVA-ML#053,13_r"/>pratipadyamānaśreyomārgaḥ siddhyati tasya sarvathārthakriyārahitatvenāvastutvasādhanāt nāpi śreyasā <span type="ref-block" n="1777 r_TAŚVA-ML#053,14_r"/>śaśvadayokṣyamāṇas tasya gurutaramohākrāṃtasyānupapatteḥ svataḥ pratipadyamānaśreyomārgeṇa yoginā vyabhicārī <span type="ref-block" n="1778 r_TAŚVA-ML#053,15_r"/>hetur iti cet na parato grahaṇāt parataḥ pratipadyamānapratyavāyamārgeṇānaikāṃtika iti cāyuktaṃ <span type="ref-block" n="1779 r_TAŚVA-ML#053,16_r"/>tatra hetudharmasyābhāvāt tata eva na viruddho hetuḥ śreyomārgapratipitsāvattam aṃtareṇa kvacid apy asaṃbhavāt <span type="ref-block" n="1780 r_TAŚVA-ML#053,17_r"/>iti pramāṇasiddham etat tadvān eva yathoktātmā pratipādyo mahātmanāṃ nātadvān nāyathoktātmā vā tatprati<span type="ref-block" n="1781 r_TAŚVA-ML#053,18_r"/>pādane satām aprekṣāvattvaprasaṃgāt paramakaruṇayā kāṃścana śreyomārgaṃ pratipādayatāṃ tatpratipitsārahi<span type="ref-block" n="1782 r_TAŚVA-ML#053,19_r"/>tānām api nāprekṣāvattvam iti cen na teṣāṃ pratipādayitum aśakyānāṃ pratipādane prayāsasya viphalatvāt tatprati<span type="ref-block" n="1783 r_TAŚVA-ML#053,20_r"/>pitsām utpādya teṣāṃ taiḥ pratipādanāt saphalas tatprayāsa iti cet tarhi tatpratipitsāvān eva teṣām api prati<span type="ref-block" n="1784 r_TAŚVA-ML#053,21_r"/>pādyaḥ siddhaḥ tadvacanavān eveti tu na niyamaḥ sakalavidāṃ pratyakṣata evaitatpratipitsāyāḥ pratyetuṃ śakya<span type="ref-block" n="1785 r_TAŚVA-ML#053,22_r"/>tvāt parair anumānād vāsya vikārādiliṃgajād āptopadeśād vā tathā pratīteḥ saṃśayatadvacanavāṃs tu sākṣān na prati<span type="ref-block" n="1786 r_TAŚVA-ML#053,23_r"/>pādyas tattvapratipitsārahitasya tasyācāryaṃ pratyupasarpaṇābhāvāt paraṃparayā tu viparyayatadvacanavān avyutpattitadva<span type="ref-block" n="1787 r_TAŚVA-ML#053,24_r"/>canavān vā pratipādyo stu viśeṣābhāvāt yathaiva hi saṃśayatadvacanānaṃtaraṃ svapratibaṃdhakābhāvāt tattvajijñāsāyāṃ <span type="ref-block" n="1788 r_TAŚVA-ML#053,25_r"/>kasyacit pratipādyatā tathā viparyayāvyutpattitadvacanānaṃtaram api viparyastāvyutpannamanasāṃ kutaścid adṛṣṭaviśeṣā<span type="ref-block" n="1789 r_TAŚVA-ML#053,26_r"/>t saṃśaye jāte tattvajijñāsā bhavatīti cāyuktaṃ niyamābhāvāt na hi teṣām adṛṣṭaviśeṣāt saṃśayo bhavati <span type="ref-block" n="1790 r_TAŚVA-ML#053,27_r"/>na punas tattvajijñāseti niyāmakam asti tattvapratipatteḥ saṃśayavyavacchedarūpatvāt saṃśayitaḥ pratipādyata <span type="ref-block" n="1791 r_TAŚVA-ML#053,28_r"/>iti cet tarhy avyutpanno viparyasto vā pratipādyaḥ saṃśayitavat tattvapratipatter avyutpattiviparyāsavyavaccheda<span type="ref-block" n="1792 r_TAŚVA-ML#053,29_r"/>rūpatvasya siddheḥ saṃśayavyavacchedarūpatvavat saṃśayaviparyayāvyutpattīnām anyatamāvyavacchede tattvapratipatte<span type="ref-block" n="1793 r_TAŚVA-ML#053,30_r"/>r yathārthatānupapatteḥ yathā vā'vidyamānasaṃśayasya pratipādyasya saṃśayavyavacchedārthaṃ tattvapratipādanam aphalaṃ tathaivā<span type="ref-block" n="1794 r_TAŚVA-ML#053,31_r"/>vidyamānāvyutpattiviparyayasya tadvyavacchedārtham api yathā bhaviṣyatsaṃśayavyavacchedārthaṃ tathā bhaviṣyadavyutpatti<span type="ref-block" n="1795 r_TAŚVA-ML#053,32_r"/>viparyayavyavacchedārtham api iti tattvapratipitsāyāṃ satyāṃ trividhaḥ pratipādyaḥ saṃśayito viparyas tabuddhir avyu<span type="ref-block" n="1796 r_TAŚVA-ML#053,33_r"/>tpannaś ca prayojanaśakyaprāptisaṃśayavyudāsatadvacanavān pratipādya ity apy anenāpāstaṃ tatpratipitsāvirahe tasya <span type="ref-block" n="1797 r_TAŚVA-ML#053,34_r"/>pratipādyatvavirodhāt satyāṃ tu pratipitsāyāṃ prayojanādyabhāvo pi yathāyogyaṃ pratipādyatvaprasiddhes tadvān eva <span type="ref-block" n="1798 r_TAŚVA-ML#054,01_r"/>pratipādyate iti yuktaṃ parāparagurūṇām arthato graṃthato vā śāstre prathamasūtrapravartanaṃ tadviṣayasya śreyomārgasya <span type="ref-block" n="1799 r_TAŚVA-ML#054,02_r"/>parāparapratipādyaiḥ pratipitsitatvāt </p><p n="a_324" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1802 r_TAŚVA-ML#054,05_r"/>yo yenārthī sa tatpratipitsāvān dṛṣṭo loke mokṣārthī ca kaścid bhavyas tasmān mokṣapratipitsāvān eva <span type="ref-block" n="1803 r_TAŚVA-ML#054,06_r"/>yukto na punar mokṣamārgapratipitsāvān apratijñāte mokṣe tanmārgasya pratipitsāyogyatopapatter iti mokṣasūtra<span type="ref-block" n="1804 r_TAŚVA-ML#054,07_r"/>pravartanaṃ yuktaṃ tadviṣayasya bubhutsitatvān na punarādāv eva tanmārgasūtraprarvatanam ity ayaṃ manyate </p><p n="a_326" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1807 r_TAŚVA-ML#054,10_r"/>na hi yatra yasya saṃpratipattis tatra tasya pratipitsānavasthānuṣaṃgāt saṃpratipattiś ca mokṣe svātmopalabdhirūpe <span type="ref-block" n="1808 r_TAŚVA-ML#054,11_r"/>prakṛtasya pratipādyasya prāyaśaḥ parīkṣīṇakalmaṣatvāt sātiśayaprajñatvāc ca tato na tadarthino pi tatra <span type="ref-block" n="1809 r_TAŚVA-ML#054,12_r"/>pratipitsā tadarthitvamātrasya tatpratipitsayā vyāptyasiddheḥ sati vivāde rthitvasya pratipitsāyā vyāpaka<span type="ref-block" n="1810 r_TAŚVA-ML#054,13_r"/>tvam iti cen na tasyāsiddhatvāt na hi mokṣe dhikṛtasya pratipattur vivādo sti nānāprativādikalpanābhedā<span type="ref-block" n="1811 r_TAŚVA-ML#054,14_r"/>d asty eveti cet </p><p n="a_328" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1814 r_TAŚVA-ML#054,17_r"/>svarūpopalabdhir nirvṛtir iti sāmānyato nirvṛtau sarvapravādināṃ vivādo 'siddha eva yasya tu svarūpasyo<span type="ref-block" n="1815 r_TAŚVA-ML#054,18_r"/>palabdhis tatra viśeṣato vivādas tadāvaraṇe vā karmaṇi kalpanābhedāt tathā hi prabhāsvaram idaṃ prakṛtyā cittaṃ <span type="ref-block" n="1816 r_TAŚVA-ML#054,19_r"/>niranvayakṣaṇikaṃ avidyātṛṣṇe tatpratibaṃdhake tadabhāvān nirāsravacittotpattir muktir iti keṣāṃcit kalpanā <span type="ref-block" n="1817 r_TAŚVA-ML#054,20_r"/>sarvathā niḥsvabhāvam evedaṃ cittaṃ tasya dharmidharmaparikalpanā pratibaṃdhikā tadapakṣayāt sakalanairātmyaṃ pradīpanirvāṇa<span type="ref-block" n="1818 r_TAŚVA-ML#054,21_r"/>vatsvāṃtanirvāṇam ity anyeṣāṃ sakalāgamarahitaṃ paramātmano rūpam advayaṃ tatpratibaṃdhikānādyavidyā tadvilayāt prati<span type="ref-block" n="1819 r_TAŚVA-ML#054,22_r"/>bhāsamātrasthitir muktir iti pareṣāṃ caitanyaṃ puruṣasya svaṃ rūpaṃ tatpratipakṣaḥ prakṛtisaṃsargas tadapāyāt svarūpe <span type="ref-block" n="1820 r_TAŚVA-ML#054,23_r"/>'vasthānaṃ niḥśreyasam ity apareṣāṃ sarvaviśeṣaguṇarahitam acetanam ātmanaḥ svarūpaṃ tadviparīto buddhyādiviśeṣa<span type="ref-block" n="1821 r_TAŚVA-ML#054,24_r"/>guṇasaṃbaṃdhas tatpratibaṃdhakas tatprakṣayād ākāśavadacetanāvasthitiḥ parā muktir itītareṣāṃ paramānaṃdātmakam ātmano <span type="ref-block" n="1822 r_TAŚVA-ML#054,25_r"/>rūpaṃ buddhyādisaṃbaṃdhas tatpratighātī tadabhāvād ānaṃdātmakatayā sthitiḥ parā nirvṛtir iti ca mīmāṃsakānāṃ <span type="ref-block" n="1823 r_TAŚVA-ML#054,26_r"/>naivaṃ nirvṛtisāmānye kalpanābhedo yatas tatra vivādaḥ syāt mokṣamārgasāmānye pi na pravādināṃ vivādaḥ <span type="ref-block" n="1824 r_TAŚVA-ML#054,27_r"/>kalpanābhedābhāvāt samyagjñānamātrātmakatvādāv eva tadviśeṣe vipratipatteḥ tato mokṣamārge 'sya sāmānye prati<span type="ref-block" n="1825 r_TAŚVA-ML#054,28_r"/>pitsā vineyaviśeṣasya mā bhūt iti cet satyam etat nirvāṇamārgaviśeṣe pratipitsotpatteḥ katham anyathā <span type="ref-block" n="1826 r_TAŚVA-ML#054,29_r"/>tadviśeṣapratipādanaṃ sūtrakārasya prayuktaṃ syāt mokṣamārgasāmānye hi vipratipannasya tanmātrapratipitsāyām 'asti <span type="ref-block" n="1827 r_TAŚVA-ML#054,30_r"/>mokṣamārga' iti vaktuṃ yujyeta vineyapratipitsānurūpatvāt sūtrakāraprativacanasya tarhi mokṣaviśeṣe <span type="ref-block" n="1828 r_TAŚVA-ML#054,31_r"/>vipratipattes tam eva kasmān nāprākṣīt iti cet kim evaṃ pratipitseta vineyaḥ sarvatredṛkkāryasya saṃbhavāt <span type="ref-block" n="1829 r_TAŚVA-ML#054,32_r"/>tatpraśne pi hi śakyeta codayituṃ kimarthaṃ mokṣaviśeṣam aprākṣīn na punas tanmārgaviśeṣaṃ vipratipatter aviśeṣād iti <span type="ref-block" n="1830 r_TAŚVA-ML#054,33_r"/>tataḥ kasyacit kvacit pratipitsām icchatā mokṣamārgaviśeṣapratipitsā na pratikṣeptavyā nanu ca sati <span type="ref-block" n="1831 r_TAŚVA-ML#054,34_r"/>dharmiṇi dharmaciṃtā pravartate nāsati na ca mokṣaḥ sarvathāsti yena tasya viśiṣṭatvakāraṇaṃ jijñāsyata iti <span type="ref-block" n="1832 r_TAŚVA-ML#054,35_r"/>na sādhīyaḥ yasmāt </p><p n="a_330" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1835 r_TAŚVA-ML#055,03_r"/>ko hi sarvātmanā mukter apahnavakāriṇo janān muktimārgaṃ pratipādayet teṣāṃ tatrānadhikārāt ko vā <span type="ref-block" n="1836 r_TAŚVA-ML#055,04_r"/>pramāṇasiddhaṃ niḥśreyasam apahnuvīta anyatra pralāpamātrābhidhāyino nāstikāt kutas tarhi pramāṇāt tanniścīyata <span type="ref-block" n="1837 r_TAŚVA-ML#055,05_r"/>iti cet </p><p n="a_332" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1840 r_TAŚVA-ML#055,08_r"/>parokṣo pi hi mokṣo 'smādṛśām āgamāt tajjñaiḥ saṃpratīyate yathā sāṃvatsaraiḥ sūryādigrahaṇākāraviśeṣa<span type="ref-block" n="1841 r_TAŚVA-ML#055,09_r"/>s tasya nirbādhatvāt na hi deśakālanarāṃtarāpekṣayāpi bādhāto nirgato yam āgamo na bhavati pratyakṣā<span type="ref-block" n="1842 r_TAŚVA-ML#055,10_r"/>der bādhakasya vicāryamāṇasyāsaṃbhavāt nāpi nirbādhasyāpramāṇatvam āsthātuṃ yuktaṃ pratyakṣāder apy apramāṇa<span type="ref-block" n="1843 r_TAŚVA-ML#055,11_r"/>tvānuṣakteḥ sūryādigrahaṇasyānumānāt pratīyamānatvād viṣamo yam upanyāsa iti cet na tadākāraviśeṣa<span type="ref-block" n="1844 r_TAŚVA-ML#055,12_r"/>liṃgābhāvād anumānānavatārāt na hi pratiniyatadigvelāpramāṇaphalatayā sūryācaṃdramasor grahaṇena vyāptaṃ <span type="ref-block" n="1845 r_TAŚVA-ML#055,13_r"/>kiṃcid avagaṃtuṃ śakyaṃ viśiṣṭāṃkamālā liṃgam iti cet sā na tāvat tatsvabhāvas tadvadapratyakṣatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="1846 r_TAŚVA-ML#055,14_r"/>nāpi tatkāryaṃ tataḥ prāk paścāc ca bhāvāt sūryādigrahaṇākārabhedo bhāvikāraṇaṃ viśiṣṭāṃkamālāyā <span type="ref-block" n="1847 r_TAŚVA-ML#055,15_r"/>iti cen na bhāvinaḥ kāraṇatvāyogāt bhāvitamavat kāryakāle sarvathāpy asattvād atītamavat <span type="ref-block" n="1848 r_TAŚVA-ML#055,16_r"/>tadanvayavyatirekānuvidhānāt tasyās tatkāraṇatvam iti cen na tasyāsiddheḥ na hi sūryādigrahaṇākārabhede <span type="ref-block" n="1849 r_TAŚVA-ML#055,17_r"/>bhāvini viśiṣṭāṃkamālotpadyate na punar abhāvinīti niyamo sti tatkāle tataḥ paścāc ca tadutpattipratīteḥ <span type="ref-block" n="1850 r_TAŚVA-ML#055,18_r"/>kasyāścid aṃkamālāyāḥ sa bhāvikāraṇaṃ kasyāścid atītakāraṇam aparasyāḥ svasamānakālavartinyāḥ kāraṇakārya<span type="ref-block" n="1851 r_TAŚVA-ML#055,19_r"/>m ekasāmagryadhīnatvād iti cet kim iṃdrajālam abhyastam anena sūryādigrahaṇākārabhedena yato 'yam atītānāgatavarta<span type="ref-block" n="1852 r_TAŚVA-ML#055,20_r"/>mānākhilāṃkamālāḥ svayaṃ nirvartayet kathaṃ vā kramākramabhāvyanaṃtakāryāṇi nityaikasvabhāvo bhāvaḥ svayaṃ <span type="ref-block" n="1853 r_TAŚVA-ML#055,21_r"/>na kuryāt tato viśeṣābhāvāt bhavan vā sa tasyāḥ kāraṇaṃ upādānaṃ sahakāri vā na tāvad upādānaṃ <span type="ref-block" n="1854 r_TAŚVA-ML#055,22_r"/>khaṭikādikṛtāyās tadupādānatvāt nāpi sahakārikāraṇam upādānasamakālatvābhāvāt yathopādānabhinnadeśaṃ <span type="ref-block" n="1855 r_TAŚVA-ML#055,23_r"/>sahakārikāraṇaṃ tathopādānabhinnakālam api dṛṣṭatvād iti cet kim evaṃ kasya sahakāri na syāt pitā<span type="ref-block" n="1856 r_TAŚVA-ML#055,24_r"/>mahāder api hi janakatvam anivāryaṃ virodhābhāvāt tato nāṃkamālā sūryādigrahaṇākārabhede sādhyaṃ liṃgaṃ <span type="ref-block" n="1857 r_TAŚVA-ML#055,25_r"/>svabhāvakāryatvābhāvāt tadasvabhāvakāryatve pi tadavinābhāvāt sa tatra liṃgam ity apare teṣām api kuto <span type="ref-block" n="1858 r_TAŚVA-ML#055,26_r"/>vyāpter grahaḥ na tāvat pratyakṣato bhāvino tītasya vā sūryādigrahaṇākārabhedasyāsmadādyapratyakṣatvāt nāpy anu<span type="ref-block" n="1859 r_TAŚVA-ML#055,27_r"/>mānād anavasthānuṣaṃgāt yadi punar āgamāt tadvyāptigrahas tadā yuktyanugṛhītāt tadananugṛhītād vā na tāvad ādyaḥ <span type="ref-block" n="1860 r_TAŚVA-ML#055,28_r"/>pakṣas tatra yukter apravṛttes tadasaṃbhavāt dvitīyapakṣe svataḥ siddhaprāmāṇyāt parato vā na tāvat svataḥ svayam ana<span type="ref-block" n="1861 r_TAŚVA-ML#055,29_r"/>bhyastaviṣaye 'tyaṃtaparokṣe svataḥ prāmāṇyāsiddher anyathā tadaprāmāṇyasyāpi svataḥ siddhiprasaṃgāt parataḥ siddha<span type="ref-block" n="1862 r_TAŚVA-ML#055,30_r"/>prāmāṇyād āgamāt tadvyāptigraha iti cet kiṃ tatparaṃ pravṛttisāmarthyaṃ bādhakābhāvo vā pravṛttisāmarthyaṃ cet <span type="ref-block" n="1863 r_TAŚVA-ML#055,31_r"/>phalenābhisaṃbaṃdhaḥ sajātīyajñānotpādo vā prathamakalpanāyāṃ kiṃ tadvyāptiphalaṃ sūryādigrahaṇānumānam iti <span type="ref-block" n="1864 r_TAŚVA-ML#055,32_r"/>cet so 'yam anyonyasaṃśrayaḥ prasiddhe hi āgamasya prāmāṇye tato vyāptigrahād anumāne pravṛttis tatsiddhau <span type="ref-block" n="1865 r_TAŚVA-ML#055,33_r"/>cānumānaphalenābhisaṃbaṃdhād āgamasya prāmāṇyam iti sajātīyajñānotpādaḥ pravṛttisāmarthyam iti cet tatsa<span type="ref-block" n="1866 r_TAŚVA-ML#055,34_r"/>jātīyajñānaṃ na tāvat pratyakṣato numānato vā anavasthānuṣaṃgāt tadanumānasyāpi vyāptigrahaṇapūrvakatvāt <span type="ref-block" n="1867 r_TAŚVA-ML#055,35_r"/>tadvyāpter api tadāgamād eva grahaṇasaṃbhavāt tadāgamasyāpi sajātīyajñānotpādād eva pramāṇatvāṃgīkaraṇāt <span type="ref-block" n="1868 r_TAŚVA-ML#056,01_r"/>bādhakābhāvaḥ para iti cet tarhi svato bhyāsasāmarthyasiddhād bādhakābhāvāt prasiddhaprābhāṇyād āgamād aṃkamālāyāḥ <span type="ref-block" n="1869 r_TAŚVA-ML#056,02_r"/>sūryādigrahaṇākārabhedena vyāptiḥ parigṛhyate na punaḥ sūryādigrahaṇākārabheda eva iti mugdhabhāṣitam <span type="ref-block" n="1870 r_TAŚVA-ML#056,03_r"/>tato na viṣamo 'yam upanyāso dṛṣṭāṃtadārṣṭāṃtikayor āgamāt saṃpratyayaprasiddheḥ sāmānyatodṛṣṭānumānāc ca <span type="ref-block" n="1871 r_TAŚVA-ML#056,04_r"/>nirvāṇaṃ pratīyate tathā hi </p><p n="a_334" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1874 r_TAŚVA-ML#056,07_r"/>yathā ghaṭīyaṃtrasya pravṛttir bhramaṇalakṣaṇā svakāraṇasyāragartabhramaṇasya vinivṛtter nivartate tathā kvacij jīve <span type="ref-block" n="1875 r_TAŚVA-ML#056,08_r"/>śārīramānasāsātapravṛttir api caturgatyaragartabhramaṇasya tat tat kāraṇaṃ kuta iti cet tadbhāva eva bhāvāc chārīra<span type="ref-block" n="1876 r_TAŚVA-ML#056,09_r"/>mānasāsātabhramaṇasya na hi taccaturgatyaragartabhramaṇābhāve saṃbhavati manuṣyasya manuṣyagativālyādivivarta<span type="ref-block" n="1877 r_TAŚVA-ML#056,10_r"/>parāvartane saty eva tasyopalaṃbhāt tadvattiryaksuranārakāṇām api yathā svatiryaggatyādiṣu nānāpariṇāmapravartane <span type="ref-block" n="1878 r_TAŚVA-ML#056,11_r"/>sati tattatsaṃvedanaṃ iti na tasya tadakāraṇatvaṃ tannivṛttiḥ kuta iti cet svakāraṇasya karmodayabhramaṇasya <span type="ref-block" n="1879 r_TAŚVA-ML#056,12_r"/>nivṛtteḥ balīvardabhramaṇasya nivṛttau tatkāryāragartabhramaṇanivṛttivat na ca caturgatyaragartabhramaṇaṃ karmodayabhramaṇa<span type="ref-block" n="1880 r_TAŚVA-ML#056,13_r"/>nimittam ity asiddhaṃ dṛṣṭakāraṇavyabhicāre sati tasya kadācid bhāvāt tasya kāraṇatve dṛṣṭakāraṇatve vā tada<span type="ref-block" n="1881 r_TAŚVA-ML#056,14_r"/>yogāt tannivṛttiḥ punas tatkāraṇamithyādarśanādīnāṃ samyagdarśanādipratipakṣabhāvanāsātmībhāvāt kasyaci<span type="ref-block" n="1882 r_TAŚVA-ML#056,15_r"/>d utpadyata iti samarthayiṣyamāṇatvāt tatsiddhiḥ prakṛtahetoḥ kuṃbhakāracakrādibhrāṃtyānaikāṃtaḥ svakāraṇasya <span type="ref-block" n="1883 r_TAŚVA-ML#056,16_r"/>kuṃbhakārasya vyāpārasya nivṛttāv api tadanivṛttidarśanāt iti cet </p><p n="a_336" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1886 r_TAŚVA-ML#056,19_r"/>na hi sarvā cakrādibhrāṃtiḥ kuṃbhakārakaravyāpārakāraṇikā prathamāyā eva tasyās tathābhāvāt uttarottara<span type="ref-block" n="1887 r_TAŚVA-ML#056,20_r"/>bhrāṃteḥ pūrvapūrvabhrāṃtyāhitavegakṛtatvāvalokanāt na cottarā tadbhrāṃtiḥ svakāraṇasya vegasya bhāve samudbhavati <span type="ref-block" n="1888 r_TAŚVA-ML#056,21_r"/>tadbhāva eva tasyāḥ samudbhavadarśanāt tato na tayā hetor vyabhicāraḥ pāvakāpāye pi dhūmena gopālaghaṭi<span type="ref-block" n="1889 r_TAŚVA-ML#056,22_r"/>kādiṣūpalabhyamānenānaikāṃta ity apy anenāpāstaṃ śārīramānasāsātapravṛtteḥ parāparotpatter upāyapratiṣedhyatvāt <span type="ref-block" n="1890 r_TAŚVA-ML#056,23_r"/>saṃcitāyās tu phalopabhogataḥ prakṣayāt na cāpūrvadhūmādipravṛttiḥ svakāraṇapāvakāder abhāve pi na nivartate <span type="ref-block" n="1891 r_TAŚVA-ML#056,24_r"/>yato vyabhicāraḥ syāt </p><p n="a_338" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1894 r_TAŚVA-ML#056,27_r"/>na hi niravadyād anumānāt sādhyasiddhau saṃdehaḥ saṃbhavati niravadyaṃ ca mokṣasāmānye 'numānaṃ niravadya<span type="ref-block" n="1895 r_TAŚVA-ML#056,28_r"/>hetusamutthatvād ity ato numānāt tasya siddhir asty eva na kevalam āgamāt sarvajñatvādimokṣaviśeṣasādhanaṃ tu <span type="ref-block" n="1896 r_TAŚVA-ML#056,29_r"/>prāg evoktam iti nehocyate </p><p n="a_339" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1897 r_TAŚVA-ML#056,30_r"/>tatsiddheḥ prakṛtopayogitvam upadarśayati </p><p n="a_341" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1900 r_TAŚVA-ML#056,33_r"/>sarvasyādvādinām eva pramāṇato mokṣasya siddhau tatrādhikṛtasya sādhorupayogasvabhāvasyāsannanirvāṇasya <span type="ref-block" n="1901 r_TAŚVA-ML#056,34_r"/>prajñātiśayavato hitam upalipsoḥ śreyasā yokṣyamāṇasya sākṣād asākṣād vā prabuddhāśeṣatattvārthaprakṣīṇakalmaṣa<span type="ref-block" n="1902 r_TAŚVA-ML#057,01_r"/>parāparagurupravāhasabhām adhitiṣṭhato nirvāṇe vipratipattyabhāvāt tanmārge vivādāt tatpratipitsāpratibaṃdhakavidhvaṃ<span type="ref-block" n="1903 r_TAŚVA-ML#057,02_r"/>sāt sādhīyasī pratipitsā sā ca nirvāṇamārgopadeśasya pravartikā satyām eva tasyāṃ pratipādyasya tatprati<span type="ref-block" n="1904 r_TAŚVA-ML#057,03_r"/>pādakasya yathoktasyādisūtrapravartakatvopapatter anyathā tadapravartanād iti pratipattavyaṃ pramāṇabalāya ttatvāt </p><p n="a_343" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1906 r_TAŚVA-ML#057,05_r"/>tatra samyagdarśanasya kāraṇabhedalakṣaṇānāṃ vakṣyamāṇatvād ihoddeśamātram āha </p><p n="a_345" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1908 r_TAŚVA-ML#057,07_r"/>praṇidhānaṃ viśuddham adhyavasānaṃ tasya viśeṣaḥ paropadeśānapekṣatvaṃ tadapekṣatvaṃ ca tasmād utthā yasya <span type="ref-block" n="1909 r_TAŚVA-ML#057,08_r"/>tatpraṇidhānaviśeṣotthaṃ dve vidho prakārau nisargādhigamajavikalpād yasya taddvividhaṃ tasya bhāvo dvaividhyaṃ <span type="ref-block" n="1910 r_TAŚVA-ML#057,09_r"/>praṇidhānaviśeṣotthaṃ dvaividhyam asyeti praṇidhānaviśeṣotthadvaividhyaṃ tac cātmano rūpaṃ yathāsthitārthās tattvārthā<span type="ref-block" n="1911 r_TAŚVA-ML#057,10_r"/>s teṣāṃ śraddhānaṃ samyagdarśanam ihoddeṣṭavyaṃ tathaiva nirdoṣavakṣyamāṇatvāt </p><p n="a_346" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1912 r_TAŚVA-ML#057,11_r"/>samyagjñānalakṣaṇam iha niruktilabhyaṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_348" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1914 r_TAŚVA-ML#057,13_r"/>paricchedaḥ samyagjñānaṃ na punaḥ phalam eva tato numīyamānaṃ parokṣaṃ samyagjñānam iti tasya nirākaraṇāt <span type="ref-block" n="1915 r_TAŚVA-ML#057,14_r"/>sa cākārasya bhedasya na punar anākārasya kiṃcid iti pratibhāsamānasya paricchedaḥ tasya darśanatvena vakṣya<span type="ref-block" n="1916 r_TAŚVA-ML#057,15_r"/>māṇatvāt svākārasyaiva paricchedaḥ so rthākārasyaiva veti ca nāvadhāraṇīyaṃ tasya tattvapratikṣepāt <span type="ref-block" n="1917 r_TAŚVA-ML#057,16_r"/>saṃśayito 'kiṃcitkaro vā svārthākāraparicchedas tad iti ca na prasajyate niścita iti viśeṣaṇāt viparya<span type="ref-block" n="1918 r_TAŚVA-ML#057,17_r"/>yātmā sa tathā syād iti cen na bādhavarjita iti vacanāt bādhakotpatteḥ pūrvaṃ sa eva tathā prasakta iti <span type="ref-block" n="1919 r_TAŚVA-ML#057,18_r"/>cen na sadeti viśeṣaṇāt kvacid viparītasvārthākāraparicchedo niścito deśāṃtaragatasya sarvadā taddeśa<span type="ref-block" n="1920 r_TAŚVA-ML#057,19_r"/>m avāpnuvataḥ sadā bādhakavarjitaḥ samyagjñānaṃ bhaved iti ca na śaṃkanīyaṃ sarvatreti vacanāt kasyacid ati<span type="ref-block" n="1921 r_TAŚVA-ML#057,20_r"/>mūḍhamanasaḥ sadā sarvatra bādhakarahito pi so stīti tadavastho tiprasaṃga iti cen na sarvasyeti vacanāt <span type="ref-block" n="1922 r_TAŚVA-ML#057,21_r"/>tad ekam eva samyagjñānam iti ca prakṣiptam anekadheti vacanāt tatra niścitatvādiviśeṣaṇatvaṃ samyaggrahaṇā<span type="ref-block" n="1923 r_TAŚVA-ML#057,22_r"/>l labdhaṃ svārthākāraparicchedas tu jñānagrahaṇāt tadviparītasya jñānatvāyogāt </p><p n="a_349" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1924 r_TAŚVA-ML#057,23_r"/>samyak cāritraṃ niruktigamyalakṣaṇam āha </p><p n="a_351" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1926 r_TAŚVA-ML#057,25_r"/>vinivṛttiḥ samyakcāritram ity ucyamāne śīrṣāpahārādiṣu svaśīrṣādidravyanivṛttiḥ samyaktvādisvaguṇa<span type="ref-block" n="1927 r_TAŚVA-ML#057,26_r"/>nivṛttiś ca tan mā bhūd iti kriyāgrahaṇaṃ bahiḥkriyāyāḥ kāyavāgyogarūpāyā evābhyaṃtarakriyāyā eva ca <span type="ref-block" n="1928 r_TAŚVA-ML#057,27_r"/>manoyogarūpāyā vinivṛttiḥ samyak <span type="ref-block" n="1929 r_TAŚVA-ML#057,28_r"/>kriyānivṛttir api na samyak <span type="ref-block" n="1930 r_TAŚVA-ML#057,29_r"/>iti vacanāt praśastajñānasya sātiśayajñānasya vā saṃsārakāraṇavinivṛttiṃ pratyāgūrṇasya jñānavato bāhyā<span type="ref-block" n="1931 r_TAŚVA-ML#057,30_r"/>bhyaṃtarakriyāviśeṣo paramasyaiva samyakcāritratvaprakāśanāt anyathā tadābhāsatvasiddheḥ samyagviśeṣaṇād iha <span type="ref-block" n="1932 r_TAŚVA-ML#057,31_r"/>jñānāśrayatā bhavahetuprahāṇatā ca labhyate cāritraśabdād bahirabhyaṃtarakriyāvinivṛttitā samyakcāritrasya <span type="ref-block" n="1933 r_TAŚVA-ML#057,32_r"/>siddhā tadabhāve tadbhāvānupapatteḥ </p><p n="a_352" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1934 r_TAŚVA-ML#058,01_r"/>saṃprati mokṣaśabdaṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_354" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1936 r_TAŚVA-ML#058,03_r"/>na katipayakarmanirmokṣo 'nupacarito mokṣaḥ pratīyate sa niḥśeṣakarmanirmokṣa iti vacanāt nāpy a<span type="ref-block" n="1937 r_TAŚVA-ML#058,04_r"/>svātmalābhaḥ sa svātmalābhaḥ iti śruteḥ pradīpanirvāṇavat sarvathāpy abhāvaś cittasaṃtānasya mokṣo na punaḥ <span type="ref-block" n="1938 r_TAŚVA-ML#058,05_r"/>svarūpalābha ity etan na hi yuktimat tatsādhanasyāgamakatvāt nāpi buddhyādiviśeṣaguṇābhāvamātram ātmanaḥ <span type="ref-block" n="1939 r_TAŚVA-ML#058,06_r"/>sattvādiguṇābhāvamātraṃ vā mokṣaḥ svarūpalābhasya mokṣatopapatteḥ svarūpasya cānaṃtajñānādikadaṃbakasyātmani <span type="ref-block" n="1940 r_TAŚVA-ML#058,07_r"/>vyavasthitatvāt nāsti mokṣo 'nupalabdheḥ kharaviṣāṇavad iti cet na sarvapramāṇanivṛtter anupalabdher asiddhatvā<span type="ref-block" n="1941 r_TAŚVA-ML#058,08_r"/>d āgamānumānopalabdheḥ sādhitatvāt pratyakṣanivṛtter anupalabdher anaikāṃtikatvāt sakalaśiṣṭānām apratyakṣeṣv artheṣu <span type="ref-block" n="1942 r_TAŚVA-ML#058,09_r"/>sadbhāvopagamāt tadanupagame svasamayavirodhāt na hi sāṃkhyādisamaye smadādyapratyakṣaḥ kaścid artho na <span type="ref-block" n="1943 r_TAŚVA-ML#058,10_r"/>vidyate cārvākasya na vidyata iti cet kiṃ punas tasya svaguruprabhṛtiḥ pratyakṣaḥ kasyacit pratyakṣa iti <span type="ref-block" n="1944 r_TAŚVA-ML#058,11_r"/>cet bhavataḥ kasyacit pratyakṣatā pratyakṣā na vā na tāvat pratyakṣā atīṃdriyatvāt sā na pratyakṣā cet <span type="ref-block" n="1945 r_TAŚVA-ML#058,12_r"/>yady asti tadā tayaivānupalabdhir anaikāṃtikī nāsti cet tarhi gurvādayaḥ kasyacid apratyakṣāḥ saṃtīty āyātaṃ <span type="ref-block" n="1946 r_TAŚVA-ML#058,13_r"/>kathaṃ ca tair anaikāṃtānupalabdhir mokṣābhāvaṃ sādhayed yato mokṣo 'prasiddhatvād yathoktalakṣaṇena lakṣyo na bhavet </p><p n="a_355" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1947 r_TAŚVA-ML#058,14_r"/>kaḥ punas tasya mārga ity āha </p><p n="a_357" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1949 r_TAŚVA-ML#058,16_r"/>na hi svayam anabhipretapradeśāpter upāyo 'bhipretapradeśāpter upāyo vā mārgo nāma sarvasya sarvamārgatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="1950 r_TAŚVA-ML#058,17_r"/>nāpi tadupāya eva so padravaḥ sadbhiḥ praśasyate tasya kumārgatvāt tathā ca mārgeran veṣaṇakriyasya karaṇa<span type="ref-block" n="1951 r_TAŚVA-ML#058,18_r"/>sādhaneṣyaṃti sati mārgyate 'nenānviṣyate 'bhipretaḥ pradeśa iti mārgaḥ śuddhikarmaṇo vā mṛjer mṛṣṭaḥ śuddho<span type="ref-block" n="1952 r_TAŚVA-ML#058,19_r"/>'sāv iti mārgaḥ prasiddho bhavati na cevārthābhyaṃtarīkaraṇāt samyagdarśanādīni mokṣamārga iti yuktaṃ tasya <span type="ref-block" n="1953 r_TAŚVA-ML#058,20_r"/>svayaṃ mārgalakṣaṇayuktatvāt pāṭaliputrādimārgasyaiva tadupameyatvopapatter mārgalakṣaṇasya nirupadravasya kārtsnyato <span type="ref-block" n="1954 r_TAŚVA-ML#058,21_r"/>'saṃbhavāt tadekadeśadarśanāt tatra tadupamānapravṛtteḥ prasiddhatvād upamānaṃ pāṭaliputrādimārgo 'prasiddhatvān mokṣa<span type="ref-block" n="1955 r_TAŚVA-ML#058,22_r"/>mārgo stūpameya iti cen na mokṣamārgasya pramāṇataḥ prasiddhatvāt samudrāder asiddhasyāpy upamānatvadarśanāt <span type="ref-block" n="1956 r_TAŚVA-ML#058,23_r"/>tadāgamādeḥ prasiddhasyopameyatvapratīteḥ na hi sarvasya tadāgamādivatsamudrādayaḥ pratyakṣataḥ prasiddhāḥ <span type="ref-block" n="1957 r_TAŚVA-ML#058,24_r"/>samudrāder apratyakṣasyāpi mahattvād upamānatvaṃ tadāgamādeḥ pratyakṣasyāpy upameyatvam iti cet tarhi mokṣamārgasya <span type="ref-block" n="1958 r_TAŚVA-ML#058,25_r"/>mahattvād upamānatvaṃ yuktam itaramārgasyopameyatvam iti na mārga iva mārgo yaṃ svayaṃ pradhānamārgatvāt </p><p n="a_359" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1962 r_TAŚVA-ML#058,29_r"/>yathā vanher dahanakriyayā pariṇamataḥ svayaṃ dahanaśaktiviśeṣasya tatsāvidhyena vartamānasya sāghakatamatvāt <span type="ref-block" n="1963 r_TAŚVA-ML#058,30_r"/>karaṇatvaṃ na bādhyate tathātmanaḥ śraddhānajñānakriyayā svayaṃ pariṇamataḥ sāṃvidhyena vartamānasya śraddhānajñāna<span type="ref-block" n="1964 r_TAŚVA-ML#058,31_r"/>śaktiviśeṣasyāpi sādhakatamatvāviśeṣāt tato darśanādipadeṣu vyākhyātārtheṣu darśanaṃ jñānam ity eṣa<span type="ref-block" n="1965 r_TAŚVA-ML#058,32_r"/>s tāvac chabdaḥ karaṇasādhano vagamyate darśanaśuddhiśaktiviśeṣasannidhāne tattvārthān paśyati śraddhatte 'nenātmeti <span type="ref-block" n="1966 r_TAŚVA-ML#058,33_r"/>darśanaṃ jñānaśuddhiśaktiviśeṣasannidhāne jānāty aneneti jñānam iti nanv evaṃ sa eva kartā sa eva <span type="ref-block" n="1967 r_TAŚVA-ML#058,34_r"/> <span type="ref-block" n="1968 r_TAŚVA-ML#059,01_r"/>karaṇam ity āyātaṃ tac ca viruddham eveti cet na svapariṇāmapariṇāminor bhedavivakṣāyāṃ tathābhidhānāt <span type="ref-block" n="1969 r_TAŚVA-ML#059,02_r"/>darśanajñānapariṇāmo hi karaṇam ātmanaḥ kartuḥ kathaṃcid bhinnaṃ vanher dahanapariṇāmavat katham anyathā'gnir dahatīndhanaṃ <span type="ref-block" n="1970 r_TAŚVA-ML#059,03_r"/>dāhapariṇāmenety avibhaktakartṛkaṃ karaṇam upapadyate syān mataṃ vivādāpannaṃ karaṇaṃ kartuḥ sarvathā bhinnaṃ <span type="ref-block" n="1971 r_TAŚVA-ML#059,04_r"/>karaṇatvād vibhaktakaraṇavad iti tad ayuktaṃ hetor atītakālatvāt pratyakṣato jñānādikaraṇasyātmādeḥ kartuḥ <span type="ref-block" n="1972 r_TAŚVA-ML#059,05_r"/>kathaṃcid abhinnasya pratīteḥ samavāyāt tathā pratītir iti cen na kathaṃcit tādātmyād anyasya samavāyasya nirā<span type="ref-block" n="1973 r_TAŚVA-ML#059,06_r"/>karaṇāt pakṣasyānumānabādhitatvāc ca nāyaṃ hetuḥ tathā hi karaṇaśaktiḥ śaktimataḥ kathaṃcid abhinnā <span type="ref-block" n="1974 r_TAŚVA-ML#059,07_r"/>tacchaktitvāt yā tu na tathā sā na tacchaktir yathā vyaktir anyā tacchaktiś cātmādeḥ karaṇaśaktis tasmāc cha<span type="ref-block" n="1975 r_TAŚVA-ML#059,08_r"/>ktimataḥ kathaṃcid abhinnā </p><p n="a_361" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1977 r_TAŚVA-ML#059,10_r"/>na hy arthagrahaṇaśaktir jñānam anyatropacārāt paramārthato rthagrahaṇasya jñānatvavyavasthiteḥ taduktam arthagrahaṇaṃ buddhi<span type="ref-block" n="1978 r_TAŚVA-ML#059,11_r"/>r iti tato na jñānaśaktau jñānaśabdaḥ pravartate yena tasya karaṇasādhanatā syādvādināṃ siddhyet puruṣād bhi<span type="ref-block" n="1979 r_TAŚVA-ML#059,12_r"/>nnasya tu jñānasya guṇasyārthapramitau sādhakatamatvāt karaṇatvaṃ yuktaṃ tathā pratīter bādhakābhāvāt bhavatu <span type="ref-block" n="1980 r_TAŚVA-ML#059,13_r"/>jñānaśaktiḥ karaṇaṃ tathāpi na sā kartuḥ kathaṃcid abhinnā yujyate </p><p n="a_363" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1982 r_TAŚVA-ML#059,15_r"/>jñānādikaraṇasyātmādeḥ sahakāriṇaḥ sāṃnidhyaṃ hi śaktiḥ svakāryotpattau na punas tadvat svabhāvakṛtā <span type="ref-block" n="1983 r_TAŚVA-ML#059,16_r"/>śaktimataḥ kāryāc cātyaṃtaṃ bhinnatvāt tasyā iti kaścit </p><p n="a_365" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1985 r_TAŚVA-ML#059,18_r"/>na hy ātmanotyaṃtaṃ bhinnā'rthagrahaṇaśaktis tasyeti vyapadeṣṭuṃ śakyā saṃbaṃdhataḥ śakyeti cet kas tasyās tena <span type="ref-block" n="1986 r_TAŚVA-ML#059,19_r"/>saṃbaṃdhaḥ </p><p n="a_367" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1988 r_TAŚVA-ML#059,21_r"/>cakṣurādidravyarūpāyāḥ śakter ātmadravye saṃyogaḥ saṃbaṃdho 'ntaḥkaraṇasaṃyogādiguṇarūpāyāḥ samavāyaś ca <span type="ref-block" n="1989 r_TAŚVA-ML#059,22_r"/>śabdād viṣayīkriyamāṇarūpāyāḥ saṃyuktasamavāyaḥ sāmānyādeś ca viṣayīkriyamāṇasya saṃyuktasamavetasamavāyā<span type="ref-block" n="1990 r_TAŚVA-ML#059,23_r"/>dir yadi mataḥ </p><p n="a_369" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1994 r_TAŚVA-ML#059,27_r"/>nanu gatvā sudūram api saṃbaṃdhatadvator naikyam ucyate yenātmano dravyādirūpā śaktis tatsaṃbaṃdhābhinnasambandhisvabhāva<span type="ref-block" n="1995 r_TAŚVA-ML#059,28_r"/>tvād abhinnā sādhyate parāparasaṃbaṃdhād eva saṃbaṃdhasya saṃbaṃdhitāvyapadeśopagamāt na caivam anavasthā pratipattur ā<span type="ref-block" n="1996 r_TAŚVA-ML#059,29_r"/>kāṃkṣānivṛtteḥ kvacit kadācid avasthānasiddheḥ pratītinibaṃdhanatvāt tattvavyavasthāyā iti pare teṣāṃ saṃyo<span type="ref-block" n="1997 r_TAŚVA-ML#059,30_r"/>gasamavāyavyavasthaiva tāvan na ghaṭate pratītyanusaraṇe yathopagamapratītyabhāvāt tathā hi </p><p n="a_371" rend="justify"> <span type="ref-block" n="1999 r_TAŚVA-ML#059,32_r"/>kasmāt samavāyo pi saṃyogaḥ prasajyate māmake mate </p><p n="a_373" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2001 r_TAŚVA-ML#060,01_r"/>nanv ayutasiddhānāṃ samavāyitvāt samavāyināṃ yutasiddhir asiddheti cet </p><p n="a_375" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2003 r_TAŚVA-ML#060,03_r"/>guṇyādiṣu guṇādīnāṃ vṛttir guṇyādīnāṃ tu svāśraye vṛttir iti kathaṃ na guṇaguṇyādīnāṃ samavāyināṃ <span type="ref-block" n="2004 r_TAŚVA-ML#060,04_r"/>yutasiddhiḥ pṛthagāśrayāśrayitvaṃ yutasiddhir iti vacanāt tathāpi teṣāṃ yutasiddher abhāve dadhikuṃḍādīnām api <span type="ref-block" n="2005 r_TAŚVA-ML#060,05_r"/>sā na syād viśeṣalakṣaṇābhāvāt </p><p n="a_377" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2008 r_TAŚVA-ML#060,08_r"/>laukiko deśabhedo yutasiddhir na śāstrīyo yataḥ samavāyināṃ yutasiddhiḥ syād ity etasminn api pakṣe <span type="ref-block" n="2009 r_TAŚVA-ML#060,09_r"/>rūpādīnām ekatra dravye vibhūnāṃ ca samastānāṃ laukikadeśabhedābhāvād yutasiddher abhāvaprasaṃgāt samavāyaprasaktiḥ <span type="ref-block" n="2010 r_TAŚVA-ML#060,10_r"/>aviṣvagbhavanam evāyutasiddhir viṣvagbhavanaṃ yutasiddhir iti cet tatsamavāyināṃ kathaṃcit tādātmyam eva siddhaṃ <span type="ref-block" n="2011 r_TAŚVA-ML#060,11_r"/>tataḥ parasyāviṣvagbhavanasyāpratīteḥ </p><p n="a_379" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2013 r_TAŚVA-ML#060,13_r"/>kathaṃcit tādātmyam eva samavāyinām ekam amūrtaṃ sarvagatam ihedam iti pratyayanimittaṃ samavāyo 'rthabhedābhāvād iti <span type="ref-block" n="2014 r_TAŚVA-ML#060,14_r"/>māmaṃsta tasya pratidravyam anekaprakāratvāt tathaivābādhitajñānārūḍhatvāt mūrtimaddravyaparyāyatādātmyaṃ hi <span type="ref-block" n="2015 r_TAŚVA-ML#060,15_r"/>mūrtimaj jāyate nāmūrtaṃ amūrtadravyaparyāyatādātmyaṃ punar amūrtam eva tathā sarvagatadravyaparyāyatādātmyaṃ sarvagataṃ <span type="ref-block" n="2016 r_TAŚVA-ML#060,16_r"/>asarvagatadravyaparyāyatādātmyaṃ punar asarvagatam eva tathā cetanetaradravyaparyāyatādātmyaṃ cetanetararūpam ity a<span type="ref-block" n="2017 r_TAŚVA-ML#060,17_r"/>nekadhā tatsiddhaṃ śaktitadvatoḥ sarvathā bhedam āhaṃty eva </p><p n="a_381" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2019 r_TAŚVA-ML#060,19_r"/>na hy aṃtaraṃgabahiraṃgārthagrahaṇarūpātmano jñānaśaktiḥ karaṇatvena kathaṃcin nirdiśyamānā virudhyate sarvathā <span type="ref-block" n="2020 r_TAŚVA-ML#060,20_r"/>śaktitadvator bhedasya pratihananāt nanu ca jñānaśaktir yadi pratyakṣā tadā sakalapadārthaśakteḥ pratyakṣatvaprasaṃgād a<span type="ref-block" n="2021 r_TAŚVA-ML#060,21_r"/>numeyatvavirodhaḥ pramāṇabādhitaṃ ca śakteḥ pratyakṣatvaṃ tathā hijñānaśaktir na pratyakṣāsmadādeḥ śakti<span type="ref-block" n="2022 r_TAŚVA-ML#060,22_r"/>tvāt pāvakāder dahanādiśaktivat na sādhyavikalam udāharaṇaṃ pāvakādidahanādiśakteḥ pratyakṣatve kasya<span type="ref-block" n="2023 r_TAŚVA-ML#060,23_r"/>cit tatra saṃśayānupapatteḥ yadi punar apratyakṣā jñānaśaktis tadā tasyāḥ karaṇajñānatve prābhākaramatasiddhiḥ tatra <span type="ref-block" n="2024 r_TAŚVA-ML#060,24_r"/>karaṇajñānasya parokṣatvavyavasthiteḥ phalajñānasya pratyakṣatvopagamāt tataḥ pratyakṣaṃ karaṇajñānam icchatāṃ na <span type="ref-block" n="2025 r_TAŚVA-ML#060,25_r"/>tacchaktirūpam eṣitavyaṃ syādvādibhir iti cet tad anupapannaṃ ekāṃtato smadādipratyakṣatvasya karaṇajñāne nyatra <span type="ref-block" n="2026 r_TAŚVA-ML#060,26_r"/>vā vastuni pratītiviruddhatvenānabhyupagamāt dravyārthato hi jñānam asmadādeḥ pratyakṣaṃ pratikṣaṇapariṇāma<span type="ref-block" n="2027 r_TAŚVA-ML#060,27_r"/>śaktyādiparyāyārthatas tu na pratyakṣaṃ tatra svārthavyavasāyātmakaṃ jñānaṃ svasaṃviditaṃ phalaṃ pramāṇābhinnaṃ vadatāṃ <span type="ref-block" n="2028 r_TAŚVA-ML#060,28_r"/>karaṇajñānaṃ pramāṇaṃ kathamapratyakṣaṃ nāma na ca yenaiva rūpeṇa tatpramāṇaṃ tenaiva phalaṃ yena virodhaḥ kiṃ <span type="ref-block" n="2029 r_TAŚVA-ML#060,29_r"/>tarhi sādhakatamatvena pramāṇaṃ sādhyatvena phalaṃ sādhakatamatvaṃ tu paricchedanaśaktir iti pratyakṣaphalajñānātma<span type="ref-block" n="2030 r_TAŚVA-ML#060,30_r"/>katvāt pratyakṣaṃ śaktirūpeṇa parokṣaṃ tataḥ syāt pratyakṣaṃ syād apratyakṣam ity anekāṃtasiddhiḥ yadā tu pramāṇā<span type="ref-block" n="2031 r_TAŚVA-ML#060,31_r"/>d bhinnaṃ phalaṃ hānopādānopekṣājñānalakṣaṇaṃ tadā svārthavyavasāyātmakaṃ karaṇasādhanaṃ jñānaṃ pratyakṣaṃ siddham eveti <span type="ref-block" n="2032 r_TAŚVA-ML#060,32_r"/>na paramatapraveśas tacchakter api sūkṣmāyāḥ parokṣatvāt tad etena sarvaṃ kartrādikārakatvena pariṇataṃ vastu <span type="ref-block" n="2033 r_TAŚVA-ML#060,33_r"/>kasyacit pratyakṣaṃ parokṣaṃ ca kartrādiśaktirūpatayoktaṃ pratyeyaṃ tato jñānaśaktir api ca karaṇatvena nirdiṣṭā <span type="ref-block" n="2034 r_TAŚVA-ML#060,34_r"/>na svāgamena yuktyā ca viruddheti sūktaṃ </p><p n="a_383" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2037 r_TAŚVA-ML#061,03_r"/>nanu ca jānātīti jñānam ātmeti vivakṣāyāṃ karaṇam anyadvācyaṃ niḥkaraṇasya kartṛtvāyogād iti cen na <span type="ref-block" n="2038 r_TAŚVA-ML#061,04_r"/>avibhaktakartṛkasya svaśaktirūpasya karaṇasyābhidhānāt bhāvasādhanatāyāṃ jñānasya phalatvavyavasthiteḥ <span type="ref-block" n="2039 r_TAŚVA-ML#061,05_r"/>pramāṇatvābhāva iti cen na tacchakter eva pramāṇatvopapatteḥ </p><p n="a_385" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2041 r_TAŚVA-ML#061,07_r"/>cāritramohasyopaśame kṣaye kṣayopaśame vātmanā caryate tad iti cāritraṃ caryate nena caraṇamātraṃ vā <span type="ref-block" n="2042 r_TAŚVA-ML#061,08_r"/>caratīti vā cāritram iti karmādisādhanaś cāritraśabdaḥ pratyeyaḥ nanu ca bhūvādigṛgbhyo ṇitra ity adhi<span type="ref-block" n="2043 r_TAŚVA-ML#061,09_r"/>kṛtya carer vṛtte iti karmaṇi ṇitrasya vidhānāt kartrādisādhanatve lakṣaṇābhāva iti cet na bahulāpekṣayā <span type="ref-block" n="2044 r_TAŚVA-ML#061,10_r"/>tadbhāvāt etena darśanajñānaśabdayoḥ kartṛsādhanatve lakṣaṇābhāvo vyudastaḥ yuḍvā bahulam iti vacanāt <span type="ref-block" n="2045 r_TAŚVA-ML#061,11_r"/>tathā darśanāc ca dṛśyate hi karaṇādhikaraṇabhāvebhyo nyatrāpi prayogo yathā niradaṃti tad iti niradanaṃ <span type="ref-block" n="2046 r_TAŚVA-ML#061,12_r"/>spaṃdate smād iti spaṃdanam iti katham ekajñānādi vastu kartrādyanekakārakātmakaṃ virodhāt iti cen na <span type="ref-block" n="2047 r_TAŚVA-ML#061,13_r"/>vivakṣātaḥ kārakāṇāṃ pravṛtter ekatrāpy avirodhāt kutaḥ punaḥ kasyeti kārakam āvasati vivakṣā kasya<span type="ref-block" n="2048 r_TAŚVA-ML#061,14_r"/>cid avivakṣeti cet </p><p n="a_387" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2050 r_TAŚVA-ML#061,16_r"/>nanv asad eva rūpam anādyavidyāvāsanopakalpitaṃ vivakṣetarayor viṣayo na tu vāstavaṃ rūpaṃ yataḥ paramārtha<span type="ref-block" n="2051 r_TAŚVA-ML#061,17_r"/>satī ṣaṭkārakī syād iti cet </p><p n="a_389" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2053 r_TAŚVA-ML#061,19_r"/>pradhānetaratābhyāṃ vivakṣetarayor vyāptatvāt pararūpādibhir iva svarūpādibhir apy asatas tadabhāvāt tadabhāva<span type="ref-block" n="2054 r_TAŚVA-ML#061,20_r"/>siddhiḥ </p><p n="a_391" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2056 r_TAŚVA-ML#061,22_r"/>na hi sadekāṃte pradhānetararūpe staḥ kalpite sta eveti cen na kalpitetararūpadvayasya sattādvaitavirodhinaḥ <span type="ref-block" n="2057 r_TAŚVA-ML#061,23_r"/>prasaṃgāt kalpitasya rūpasyāsattvād akalpitasyaiva sattvān na rūpadvayam iti cet tarhy asatāṃ pradhānetararūpe <span type="ref-block" n="2058 r_TAŚVA-ML#061,24_r"/>vivakṣetarayor viṣayatām āskaṃdata ity āyātaṃ tac ca pratikṣiptaṃ syādvādināṃ tu nāyaṃ doṣaḥ citraikarūpe vastuni <span type="ref-block" n="2059 r_TAŚVA-ML#061,25_r"/>pradhānetararūpadvayasya svarūpeṇa sataḥ pararūpeṇāsato vivakṣetarayor viṣayatvāvirodhāt </p><p n="a_393" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2061 r_TAŚVA-ML#061,27_r"/>na sarvathāpi sato dharmasya nāpy asato 'naṃtadharmiṇi vastuni vivakṣā cāvivakṣā ca bhagavadbhiḥ samaṃtabhadra<span type="ref-block" n="2062 r_TAŚVA-ML#061,28_r"/>svāmibhir abhihitāsmin vicāre kiṃ tarhi kathaṃcit sadasadātmana eva pradhānatāyā guṇatāyāś ca sadbhāvāt <span type="ref-block" n="2063 r_TAŚVA-ML#061,29_r"/>kutaḥ kasyacid rūpasya pradhānetaratā ca syād yenāsau vāstavīti cet </p><p n="a_395" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2066 r_TAŚVA-ML#061,32_r"/>kartṛpariṇāmo hi puṃso yadā svābhipretārthasaṃprāpter hetus tadā pradhānam anyadā tv apradhānaṃ syāt tathā karaṇādi<span type="ref-block" n="2067 r_TAŚVA-ML#061,33_r"/>pariṇāmo pi tato na pradhānetaratā kalpanāmātrāt pravartitāsyā vastusāmarthyāyattatvād arthadarśanavat <span type="ref-block" n="2068 r_TAŚVA-ML#062,01_r"/>nanv abhipreto rtho na paramārthaḥ sanmanorājyādivat tatas tatsaṃprāptyaprāptī na vasturūpe yatas taddhetukayoḥ pradhānetara<span type="ref-block" n="2069 r_TAŚVA-ML#062,02_r"/>bhāvayor vastusāmarthyasaṃbhūtatanutvaṃ siddhyat tayor vāstavatāṃ sādhayet iti cet syād evaṃ yadi sarvo bhi<span type="ref-block" n="2070 r_TAŚVA-ML#062,03_r"/>preto rtho 'paramārthaḥ san siddhyet kasyacin manorājyāder aparamārthatvasattvapratipatter abādhitābhiprāyaviṣayīkṛta<span type="ref-block" n="2071 r_TAŚVA-ML#062,04_r"/>syāpy aparamārthasattvasādhane caṃdradvayadarśanaviṣayasyāvastutvasaṃpratyayād abādhitākhiladarśanaviṣayasyāvastutvaṃ sādhya<span type="ref-block" n="2072 r_TAŚVA-ML#062,05_r"/>tām abhipretatvadṛṣṭatvahetor aviśeṣāt svasaṃvedanaviṣayasya ca svarūpasya kutaḥ paramārthasattvasiddhir yataḥ saṃveda<span type="ref-block" n="2073 r_TAŚVA-ML#062,06_r"/>nādvaitaṃ citrādvaitaṃ vā svarūpasya svato gatiṃ sādhayet yadi punaḥ svarūpasya svato pi gatiṃ necchet tadā na <span type="ref-block" n="2074 r_TAŚVA-ML#062,07_r"/>svataḥ saṃvedyate nāpi parato sti ca tad iti kim aghaśīlavacanaṃ na svataḥ saṃvedyate saṃvedanaṃ nāpi parataḥ <span type="ref-block" n="2075 r_TAŚVA-ML#062,08_r"/>kiṃ tu saṃvedyata eveti tasya sattvavacane na kramān nityo rthaḥ kāryāṇi karoti nāpy akramāt kiṃ tarhi <span type="ref-block" n="2076 r_TAŚVA-ML#062,09_r"/>karoty eveti bruvāṇaḥ kathaṃ pratikṣipyate naikadeśena svāvayaveṣv avayavī vartate nāpi sarvātmanā kiṃ tu <span type="ref-block" n="2077 r_TAŚVA-ML#062,10_r"/>vartate eveti ca naikadeśena paramāṇuḥ paramāṇvaṃtaraiḥ saṃyujyate nāpi sarvātmanā kiṃ tu saṃyujyata evety api <span type="ref-block" n="2078 r_TAŚVA-ML#062,11_r"/>bruvan na pratikṣepārho nenāpāditaḥ yadi punaḥ kramākramavyatiriktaprakārāsaṃbhavāt tataḥ kāryakaraṇāder ayogād evaṃ <span type="ref-block" n="2079 r_TAŚVA-ML#062,12_r"/>bruvāṇasya pratikṣepaḥ kriyate tadā svaparavyatiriktaprakārābhāvān na tataḥ saṃvedanaṃ saṃvedyata evety apratikṣepārhaḥ <span type="ref-block" n="2080 r_TAŚVA-ML#062,13_r"/>siddhyet saṃvedanasya pratikṣepe sakalaśūnyatā sarvasyāniṣṭā syād iti cet samānam anyatrāpi tataḥ svayaṃ <span type="ref-block" n="2081 r_TAŚVA-ML#062,14_r"/>saṃvedyasya dṛśyasya vā rūpādeḥ paramārthasattvam upayatābhipretasyāpy avyabhicāriṇas tan na pratikṣeptatvaṃ sarvathā <span type="ref-block" n="2082 r_TAŚVA-ML#062,15_r"/>viśeṣābhāvāt paramārthasattve ca svābhipretārthasya sunayaviṣayasya tatsaṃprāptyasaṃprāptī vasturūpe siddhe <span type="ref-block" n="2083 r_TAŚVA-ML#062,16_r"/>taddhetukayoś ca pradhānetarabhāvayor vastusāmarthyasaṃbhūtatanutvaṃ nāsiddhaṃ yatas tayor vāstavatvaṃ na sādhayed iti tatra <span type="ref-block" n="2084 r_TAŚVA-ML#062,17_r"/>vivakṣā cāvivakṣā ca na nirviṣayā yena tadvaśād ekatra vastuny anekakārakātmakatvaṃ na vyavatiṣṭheta </p><p n="a_397" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2086 r_TAŚVA-ML#062,19_r"/>nātmāditattve nānākārakātmatā vāstavī tasya niraṃśatvāt kalpanāmātrād eva tadupapatter iti na <span type="ref-block" n="2087 r_TAŚVA-ML#062,20_r"/>śaṃkanīyaṃ bahir aṃtar vā niraṃśasya sarvathārthakriyākāritvāyogāt paramāṇuḥ katham arthakriyākārīti cen na <span type="ref-block" n="2088 r_TAŚVA-ML#062,21_r"/>tasyāpi sāṃśatvāt na hi paramāṇor aṃśa eva nāsti dvitīyādyaṃśābhāvān niravayavatvavacanāt na ca <span type="ref-block" n="2089 r_TAŚVA-ML#062,22_r"/>yathā paramāṇur ekapradeśāmātras tathātmādir api śakyo vaktuṃ sakṛnnānādeśavyāpitvavirodhāt tasya vibhutvān na <span type="ref-block" n="2090 r_TAŚVA-ML#062,23_r"/>tadvirodha iti cet vyāhatam etat vibhuś caikapradeśamātraś ceti na kiṃcit sakalebhyo ṃśebhyo nirgataṃ tattvaṃ <span type="ref-block" n="2091 r_TAŚVA-ML#062,24_r"/>nāma sarvapramāṇāgocaratvāt kharaśṛṃgavat yadā tvaṃśā dharmās tadā tebhyo nirgata tattvaṃ na kiṃcit pratītigo<span type="ref-block" n="2092 r_TAŚVA-ML#062,25_r"/>caratām aṃcatīti sāṃśam eva sarvaṃ tattvam anyathārthakriyāvirodhāt tatra cānekakārakatvam abādhitam ababuddhyāmahe <span type="ref-block" n="2093 r_TAŚVA-ML#062,26_r"/>bhedanayāśrayaṇāt tathā ca darśanādiśabdānāṃ sūktaṃ kartrādisādhanatvaṃ </p><p n="a_399" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2095 r_TAŚVA-ML#062,28_r"/>darśanaṃ ca jñānaṃ ca cāritraṃ ca darśanajñānacāritrāṇīti itaretarayoge dvaṃdve sati jñānaśabdasya pūrva<span type="ref-block" n="2096 r_TAŚVA-ML#062,29_r"/>nipātaprasaktir alpākṣaratvād iti na codyaṃ darśanasyābhyarhitatvena jñānāt pūrvaprayogasya saṃmatatvāt kuto bhyarho <span type="ref-block" n="2097 r_TAŚVA-ML#062,30_r"/>darśanasya na punar jñānasya sarvapuruṣārthasiddhinibaṃdhanasyeti cet </p><p n="a_401" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2099 r_TAŚVA-ML#062,32_r"/>idam iha saṃpradhāryaṃ jñānamātranibaṃdhanā sarvapuruṣārthasiddhiḥ samyagjñānanibaṃdhanā vā na tāvad ādyaḥ pakṣaḥ <span type="ref-block" n="2100 r_TAŚVA-ML#062,33_r"/>saṃśayādijñānanibaṃdhanatvānuṣaṃgāt samyagjñānanibaṃdhanā cet tarhi jñānasamyaktvasya darśanahetukatvāt <span type="ref-block" n="2101 r_TAŚVA-ML#062,34_r"/>tattvārthaśraddhānam evābhyarhitaṃ tadabhāve jñānasamyaktvasyānudbhūter dūrabhavyasyeva na cedam udāharaṇaṃ sādhyasādhana<span type="ref-block" n="2102 r_TAŚVA-ML#063,01_r"/>vikalam ubhayoḥ saṃpratipatteḥ nanv idam ayuktaṃ tattvārthaśraddhānasya jñānasamyaktvahetutvaṃ darśanasamyagjñānayo <span type="ref-block" n="2103 r_TAŚVA-ML#063,02_r"/>sahacaratvāt savyetaragoviṣāṇavaddhetuhetumadbhāvāghaṭanāt tattvārthaśraddhānasyāvirbhāvakāle samyagjñānasyāvi<span type="ref-block" n="2104 r_TAŚVA-ML#063,03_r"/>rbhāvāt tattaddhetur iti cāsaṃgataṃ samyagjñānasya tattvārthaśraddhānahetutvaprasaṃgāt matyādisamyagjñānasyāvirbhāvakāla <span type="ref-block" n="2105 r_TAŚVA-ML#063,04_r"/>eva tattvārthaśraddhānasyāvirbhāvāt tato na darśanasya jñānād abhyarhitatvaṃ jñānasamyaktvahetutvāvyasthiter iti <span type="ref-block" n="2106 r_TAŚVA-ML#063,05_r"/>kaścit tad asat abhihitānavabodhāt na hi samyagjñānotpattihetutvād darśanasyābhyarho bhidhīyate kiṃ <span type="ref-block" n="2107 r_TAŚVA-ML#063,06_r"/>tarhi jñānasamyagvyapadeśahetutvāt pūrvaṃ hi darśanotpatteḥ sākāragrahaṇasya mithyājñānavyapadeśo mithyātva<span type="ref-block" n="2108 r_TAŚVA-ML#063,07_r"/>sahacaritatvena yathā tathā darśanamohopaśamāder darśanotpattau samyagjñānavyapadeśa iti nanv evaṃ samyagjñānasya <span type="ref-block" n="2109 r_TAŚVA-ML#063,08_r"/>darśanasamyaktvahetutvād abhyarho stu mithyājñānasahacaritasyārthaśraddhānasya mithyādarśanavyapadeśāt matyādi<span type="ref-block" n="2110 r_TAŚVA-ML#063,09_r"/>jñānāvaraṇakṣayopaśamān matyādijñānotpattau tasya samyagdarśanavyapadeśāt na hi darśanaṃ jñānasya samyagvya<span type="ref-block" n="2111 r_TAŚVA-ML#063,10_r"/>padeśanimittaṃ na punar jñānaṃ darśanasya sahacāritvāviśeṣād iti cet na jñānaviśeṣāpekṣayā darśanasya <span type="ref-block" n="2112 r_TAŚVA-ML#063,11_r"/>jñānasamyaktvavyapadeśahetutvasiddheḥ sakalaśrutajñānaṃ hi kevalamanaḥparyayajñānavat prāgudbhūtasamyagdarśanasyaivā<span type="ref-block" n="2113 r_TAŚVA-ML#063,12_r"/>virbhavati na matyādijñānasāmānyavaddarśanasahacārīti siddhaṃ jñānasamyaktvahetutvaṃ darśanasya jñānād abhyarha<span type="ref-block" n="2114 r_TAŚVA-ML#063,13_r"/>sādhanaṃ tato darśanasya pūrvaṃ prayogaḥ kaścid āha jñānam abhyarhitaṃ tasya prakarṣaparyaṃtaprāptau bhavāṃtarābhāvāt <span type="ref-block" n="2115 r_TAŚVA-ML#063,14_r"/>na tu darśanaṃ tasya kṣāyikasyāpi niyamena bhavāṃtarābhāvahetutvābhāvād iti so pi cāritrasyābhyarhitatvaṃ <span type="ref-block" n="2116 r_TAŚVA-ML#063,15_r"/>bravītu tatprakarṣaparyaṃtaprāptau bhavāṃtarābhāvasiddheḥ kevalajñānasyānaṃtatvāc cāritrād abhyarho na tu cāritrasya <span type="ref-block" n="2117 r_TAŚVA-ML#063,16_r"/>muktau tathā vyapadiśyamānasyābhāvād iti cet tata eva kṣāyikadarśanasyābhyarho stu muktāv api sadbhāvāt <span type="ref-block" n="2118 r_TAŚVA-ML#063,17_r"/>anaṃtatvasiddheḥ sākṣādbhavāṃtarābhāvahetutvābhāvād darśanasya kevalajñānād anabhyarhe kevalasyāpy abhyarho mā bhūt tata <span type="ref-block" n="2119 r_TAŚVA-ML#063,18_r"/>eva na hi tatkālādiviśeṣanirapekṣaṃ bhavāṃtarābhāvakāraṇam ayogikevalacaram asamayaprāptasya darśanāditrayasya <span type="ref-block" n="2120 r_TAŚVA-ML#063,19_r"/>sākṣānmokṣakāraṇatvena vakṣyamāṇatvāt tataḥ sākṣātparaṃparayā vā mokṣakāraṇatvāpekṣayā darśanāditrayasyā<span type="ref-block" n="2121 r_TAŚVA-ML#063,20_r"/>bhyarhitatvaṃ samānam iti na tathā kasyacid evābhyarhavyavasthā yena jñānam evābhyarhitaṃ syāt darśanāt nanv evaṃ <span type="ref-block" n="2122 r_TAŚVA-ML#063,21_r"/>viśiṣṭasamyagjñānahetutvenāpi darśanasya jñānād abhyarhe samyagdarśanahetutvena jñānasya darśanād abhyarho stu śruta<span type="ref-block" n="2123 r_TAŚVA-ML#063,22_r"/>jñānapūrvakatvād adhigamajasaddarśanasya matyavadhijñānapūrvakatvān nisargajasyeti cen na darśanotpatteḥ pūrvaṃ śrutajñānasya <span type="ref-block" n="2124 r_TAŚVA-ML#063,23_r"/>matyavadhijñānayor vā anāvirbhāvāt matyajñānaśrutājñānavibhaṃgājñānapūrvakatvāt prathamasamyagdarśanasya na ca <span type="ref-block" n="2125 r_TAŚVA-ML#063,24_r"/>tathā tasya mithyātvaprasaṃgaḥ samyagjñānasyāpi mithyājñānapūrvakasya mithyātvaprasakteḥ satyajñānajananasamarthā<span type="ref-block" n="2126 r_TAŚVA-ML#063,25_r"/>n mithyājñānāt satyajñānatvenopacaryamāṇād utpannaṃ satyajñānaṃ na mithyātvaṃ pratipadyate mithyātvakāraṇādṛṣṭābhāvā<span type="ref-block" n="2127 r_TAŚVA-ML#063,26_r"/>d iti cet samyagdarśanam api tādṛśān mithyājñānād upajātaṃ kathaṃ mithyā prasajyate tatkāraṇasya darśanamohoda<span type="ref-block" n="2128 r_TAŚVA-ML#063,27_r"/>yasyābhāvāt satyajñānaṃ mithyājñānānaṃtaraṃ na bhavati tasya dharmaviśeṣānaṃtarabhāvitvād iti cet samya<span type="ref-block" n="2129 r_TAŚVA-ML#063,28_r"/>gdarśanam api na mithyājñānānaṃtarabhāvi tasyādharmaviśeṣābhāvānaṃtarabhāvitvopagamāt mithyājñānānaṃtara<span type="ref-block" n="2130 r_TAŚVA-ML#063,29_r"/>bhāvitvābhāve ca satyajñānasya satyajñānānaṃtarabhāvitvaṃ satyāsatyajñānapūrvakatvaṃ vā syāt prathamakalpanāyāṃ <span type="ref-block" n="2131 r_TAŚVA-ML#063,30_r"/>satyajñānasyānāditvaprasaṃgo mithyājñānasaṃtānasya cānaṃtatvaprasaktir iti pratītiviruddhaṃ satyetarajñānapaurvāparya<span type="ref-block" n="2132 r_TAŚVA-ML#063,31_r"/>darśananirākaraṇam āyātaṃ dvitīyakalpanāyāṃ tu satyajñānotpatteḥ pūrvaṃ sakalajñānaśūnyasyātmano nātmatvā<span type="ref-block" n="2133 r_TAŚVA-ML#063,32_r"/>nuṣaṃgo durnivāras tasyopayogalakṣaṇatvena sādhanāt sa cānupapanna evātmanaḥ prasiddher iti mithyājñāna<span type="ref-block" n="2134 r_TAŚVA-ML#063,33_r"/>pūrvakam api satyajñānaṃ kiṃcid abhyupeyaṃ tadvatsamyagdarśanam api ity anupālaṃbhaḥ kṣāyopaśamikasya kṣāyikasya <span type="ref-block" n="2135 r_TAŚVA-ML#063,34_r"/>ca darśanasya satyajñānapūrvakatvāt satyajñānaṃ darśanād abhyarhitam iti ca na codyaṃ prathamasamyagdarśanasyaupaśami<span type="ref-block" n="2136 r_TAŚVA-ML#063,35_r"/>kasya satyajñānābhāve pi bhāvāt naivaṃ kiṃcit samyagvedanaṃ samyagdarśanābhāve bhavati prathamaṃ bhavaty eveti cet <span type="ref-block" n="2137 r_TAŚVA-ML#064,01_r"/>na tasyāpi samyagdarśanasahacāritvāt tarhi prathamam api samyagdarśanaṃ na samyagjñānābhāve sti tasya satya<span type="ref-block" n="2138 r_TAŚVA-ML#064,02_r"/>jñānasahacāritvād iti na satyajñānapūrvakatvam avyāpi darśanasya satyajñānasya darśanapūrvakatvavat tataḥ prakṛtaṃ <span type="ref-block" n="2139 r_TAŚVA-ML#064,03_r"/>codyam eveti cen na prakṛṣṭadarśanajñānāpekṣayā darśanasyābhyarhitatvavacanād uktottaratvāt na hi kṣāyikaṃ <span type="ref-block" n="2140 r_TAŚVA-ML#064,04_r"/>darśanaṃ kevalajñānapūrvakaṃ yena tatkṛtābhyarhitaṃ syāt anaṃtabhavaprahāṇahetutvād vā saddarśanasyābhyarhaḥ </p><p n="a_403" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2142 r_TAŚVA-ML#064,06_r"/>yad yat kālatayā vyavasthitaṃ tattathaiva prayoktavyam ārṣān nyāyād iti kṣāyikajñānātpūrvakālatayāvasthitaṃ <span type="ref-block" n="2143 r_TAŚVA-ML#064,07_r"/>darśanaṃ pūrvam ucyate cāritrāc ca samucchinnakriyānivartidhyānalakṣaṇāt sakalakarmakṣayanibaṃdhanāt sasāmagrīkāt <span type="ref-block" n="2144 r_TAŚVA-ML#064,08_r"/>prākkālatayodbhavāt samyagjñānaṃ tataḥ pūrvam iti niravadyo darśanādiprayogakramaḥ </p><p n="a_405" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2146 r_TAŚVA-ML#064,10_r"/>samyagdarśanaṃ samyagjñānaṃ samyakcāritram iti pratyekaparisamāptyā samyag iti padaṃ saṃbadhyate pratyekaṃ <span type="ref-block" n="2147 r_TAŚVA-ML#064,11_r"/>darśanādiṣu niḥśeṣaviparyāsanivṛttyarthatvāt tasya tatra darśane viparyāsamauḍhyādayo mithyātvabhedāḥ <span type="ref-block" n="2148 r_TAŚVA-ML#064,12_r"/>śaṃkādayaś cātīcārā vakṣyamāṇāḥ saṃjñāne saṃśayādayaḥ saccāritre māyādayaḥ praticāritraviśeṣam atīcārāś ca <span type="ref-block" n="2149 r_TAŚVA-ML#064,13_r"/>yathāsaṃbhavinaḥ pratyeyāḥ teṣu satsu darśanādīnāṃ samyaktvānupapatteḥ tad evaṃ sakalasūtrāvayavavyākhyāne <span type="ref-block" n="2150 r_TAŚVA-ML#064,14_r"/>tatsamudāyavyākhyānāt samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārgo veditavya iti vyavatiṣṭhate tatra kim ayaṃ <span type="ref-block" n="2151 r_TAŚVA-ML#064,15_r"/>sāmānyato mokṣasya mārgas trayātmakaḥ sūtrakāramatam ārūḍhaḥ kiṃ vā viśeṣata iti śaṃkāyām idam āha </p><p n="a_407" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2154 r_TAŚVA-ML#064,18_r"/>sādhāraṇakāraṇāpekṣayā hi samyagdarśanāditrayātmakaṃ mokṣamārgam ācakṣāṇo na sakalamokṣakāraṇasaṃgrahaparaḥ <span type="ref-block" n="2155 r_TAŚVA-ML#064,19_r"/>syāt kālādīnām avacanāt na ca kālādayo mokṣasyotpattau na vyāpriyaṃte sarvakāryajanane teṣāṃ <span type="ref-block" n="2156 r_TAŚVA-ML#064,20_r"/>vyāpārāt tatra vyāpāre virodhābhāvāt yadi punaḥ samyagdarśanādīny evety avadhāraṇābhāvān na kālādīnām a<span type="ref-block" n="2157 r_TAŚVA-ML#064,21_r"/>saṃgrahas tadā samyagdarśanaṃ mokṣamārga iti vaktavyaṃ samyagdarśanam evety avadhāraṇābhāvād eva jñānādīnāṃ kālādī<span type="ref-block" n="2158 r_TAŚVA-ML#064,22_r"/>nām iva saṃgrahasiddhes tattadvacanād viśeṣakāraṇāpekṣayāyaṃ trayātmako mokṣamārgaḥ sūtrita iti buddhyāmahe </p><p n="a_409" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2160 r_TAŚVA-ML#064,24_r"/>samyagdarśanajñānacāritrāṇy eva mokṣamārga ity avadhāraṇaṃ hi kāryam asādhāraṇakāraṇanirdeśād evānyathā tada<span type="ref-block" n="2161 r_TAŚVA-ML#064,25_r"/>ghaṭanāt tāni mokṣamārga eveti tu nāvadhāraṇaṃ kartavyaṃ teṣāṃ svargādyabhyudayamārgatvavirodhāt na ca <span type="ref-block" n="2162 r_TAŚVA-ML#064,26_r"/>tāny abhyudayamārgo neti śakyaṃ vaktuṃ saddarśanādeḥ svargādiprāptiśravaṇāt prakarṣaparyaṃtaprāptāni tāni <span type="ref-block" n="2163 r_TAŚVA-ML#064,27_r"/>nābhyudayamārga iti cet siddhaṃ tarhy apakṛṣṭānāṃ teṣām abhyudayamārgatvam iti nottarāvadhāraṇaṃ nyāyyaṃ <span type="ref-block" n="2164 r_TAŚVA-ML#064,28_r"/>vyavahārāt niścayanayāt tūbhayāvadhāraṇam apīṣṭam eva anaṃtarasamayanirvāṇajananasamarthānām eva saddarśanādīnāṃ <span type="ref-block" n="2165 r_TAŚVA-ML#064,29_r"/>mokṣamārgatvopapatteḥ pareṣām anukūlamārgatāvyavasthānāt etena mokṣasyaiva mārgo mokṣasya mārga evety ubhayāva<span type="ref-block" n="2166 r_TAŚVA-ML#064,30_r"/>dhāraṇam iṣṭaṃ pratyāyanīyam </p><p n="a_411" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2168 r_TAŚVA-ML#064,32_r"/>na hy asādhāraṇakāraṇābhidhitsāyām api vyavahāranayāt samyagdarśanādīny eva mokṣamārga ity avadhāraṇaṃ śreyasta<span type="ref-block" n="2169 r_TAŚVA-ML#064,33_r"/>paso mokṣamārgatvābhāvaprasaṃgāt na ca tapo mokṣasyāsādhāraṇakāraṇaṃ na bhavati tasyaivotkṛṣṭasyābhyaṃtara<span type="ref-block" n="2170 r_TAŚVA-ML#064,34_r"/>samucchinnakriyāpratipātidhyānalakṣaṇasya kṛtsnakarmavipramokṣakāraṇatvavyavasthiteḥ samyagdarśanajñānacāritra<span type="ref-block" n="2171 r_TAŚVA-ML#065,01_r"/>tapāṃsi mokṣamārga iti sūtre kriyamāṇe tu yujyeta pūrvāvadhāraṇaṃ anutpannatādṛktapoviśeṣasya ca sayoga<span type="ref-block" n="2172 r_TAŚVA-ML#065,02_r"/>kevalinaḥ samutpannaratnatrayasyāpi dharmadeśanā na virudhyate 'vasthānasya siddheḥ tataḥ sakalacodyāvatāraṇa<span type="ref-block" n="2173 r_TAŚVA-ML#065,03_r"/>nivṛttaye catuṣṭayaṃ mokṣamārgo vaktavyaḥ tad uktaṃ darśanajñānacāritratapasām ārādhanā bhaṇiteti kecit <span type="ref-block" n="2174 r_TAŚVA-ML#065,04_r"/>tad apy acodyaṃ tapasaś cāritrātmakatvena vyavasthānāt saddarśanāditrayasyaiva mokṣakāraṇatvasiddheḥ </p><p n="a_413" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2176 r_TAŚVA-ML#065,06_r"/>prāg evedaṃ coditaṃ parihṛtaṃ ca na punaḥ śaṃkanīyam iti cet na parihārāṃtaropadarśanārthatvāt punaś codya<span type="ref-block" n="2177 r_TAŚVA-ML#065,07_r"/>karaṇasya tathā hi </p><p n="a_415" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2179 r_TAŚVA-ML#065,09_r"/>kaḥ punar asau sahakārī saṃpūrṇenāpi ratnatrayeṇāpekṣyate yadabhāvāt tanmuktim arhato na saṃpādayet iti cet </p><p n="a_417" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2181 r_TAŚVA-ML#065,11_r"/>daṃḍakapāṭaprataralokapūraṇakriyānumeyo 'pakarṣaṇaparaprakṛtisaṃkramaṇahetur vā bhagavataḥ svapariṇāmaviśeṣaḥ śakti<span type="ref-block" n="2182 r_TAŚVA-ML#065,12_r"/>viśeṣaḥ so ṃtaraṃgaḥ sahakārī niśreyasotpattau ratnatrayasya tadabhāve nāmādyaghātikarmatrayasya nirjarānupapatte<span type="ref-block" n="2183 r_TAŚVA-ML#065,13_r"/>r niḥśreyasānutpatteḥ āyuṣas tu yathākālam anubhavād eva nirjarā na punar upakramāt tasyānapavartyatvāt tadapekṣaṃ <span type="ref-block" n="2184 r_TAŚVA-ML#065,14_r"/>kṣāyikaratnatrayaṃ sayogakevalinaḥ prathamasamaye muktiṃ na saṃpādayaty eva tadā tatsahakāriṇo 'sattvāt </p><p n="a_419" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2187 r_TAŚVA-ML#065,17_r"/>na kṣāyikatve pi ratnatrayasya sahakāriviśeṣāpekṣaṇaṃ 'kṣāyikabhāvānāṃ na hānir nāpi vṛddhir iti pravacanena <span type="ref-block" n="2188 r_TAŚVA-ML#065,18_r"/>bādhyate kṣāyikatve nirapekṣatvavacanāt kṣāyiko hi bhāvaḥ sakalasvapratibaṃdhakṣayād āvirbhūto nātmalābhe <span type="ref-block" n="2189 r_TAŚVA-ML#065,19_r"/>kiṃcid apekṣate' yena tadabhāve tasya hānis tatprakarṣe ca vṛddhir iti tatpratiṣedhaparaṃ pravacanaṃ kṛtsnakarmakṣayakaraṇe <span type="ref-block" n="2190 r_TAŚVA-ML#065,20_r"/>sahakāriviśeṣāpekṣaṇaṃ kathaṃ bādhate na ca kṣāyikatvaṃ tatra tadanapekṣatvena vyāptaṃ kṣīṇakaṣāyadarśanacāritrayoḥ <span type="ref-block" n="2191 r_TAŚVA-ML#065,21_r"/>kṣāyikatve pi muktyutpādane kevalāpekṣitvasya suprasiddhatvāt tābhyāṃ tadbādhakahetor vyabhicārāt tato sti <span type="ref-block" n="2192 r_TAŚVA-ML#065,22_r"/>sahakārī tadratnatrayasyāpekṣaṇīyo yuktyāgamāviruddhatvāt </p><p n="a_421" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2194 r_TAŚVA-ML#065,24_r"/>kṣāyikaratnatrayapariṇāmato hy ātmaiva kṣāyikaratnatrayaṃ tasya viśiṣṭakālāpekṣaḥ śaktiviśeṣaḥ tato <span type="ref-block" n="2195 r_TAŚVA-ML#065,25_r"/>'nārthāṃtaraṃ yena tatsahitasya darśanāditrayasya mokṣavartmanas traividhyaṃ virudhyate </p><p n="a_423" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2198 r_TAŚVA-ML#065,28_r"/>nanv evam apy avadhāraṇe tadekāṃtānuṣaṃga iti cet nāyam anekāṃtavādinām upālaṃbho nayārpaṇād ekāṃtasyeṣṭatvāt <span type="ref-block" n="2199 r_TAŚVA-ML#065,29_r"/>pramāṇārpaṇād evānekāṃtasya vyavasthiteḥ </p><p n="a_425" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2201 r_TAŚVA-ML#065,31_r"/>tattvajñānam eva niḥśreyasahetur ity avadhāraṇam astu sahakāriviśeṣāpekṣasya tasyaiva niḥśreyasasaṃpādanasamartha<span type="ref-block" n="2202 r_TAŚVA-ML#065,32_r"/>tvāt tathā sati samutpannatattvajñānasya yoginaḥ sahakāriviśeṣasaṃnidhānāt pūrvaṃ sthityupapatter upadeśa<span type="ref-block" n="2203 r_TAŚVA-ML#065,33_r"/>pravṛtter avirodhāt tadarthaṃ ratnatrayasya muktihetutvakalpanānarthakyāt tatkalpane pi sahakāryapekṣaṇasyāvaśyaṃ <span type="ref-block" n="2204 r_TAŚVA-ML#065,34_r"/>bhāvitvāt tattrayam eva muktihetur ity avadhāraṇaṃ mā bhūd iti kecit </p><p n="a_427" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2206 r_TAŚVA-ML#066,02_r"/>tattvajñānān mithyājñānasya sahajasyāhāryasya cānekaprakārasya pratiprameyaṃ deśādibhedād udbhavataḥ prakṣayāt taddhe<span type="ref-block" n="2207 r_TAŚVA-ML#066,03_r"/>tukadoṣanivṛtteḥ pravṛttyabhāvād anāgatasya janmano nirodhād upāttajanmanaś ca prākṛtadharmādharmayoḥ phalabhogena <span type="ref-block" n="2208 r_TAŚVA-ML#066,04_r"/>prakṣayaṇāt sakaladuḥkhanivṛttir ātyaṃtikī muktiḥ duḥkhajanmanāṃ pravṛttidoṣamithyājñānānām uttarottarāpāye <span type="ref-block" n="2209 r_TAŚVA-ML#066,05_r"/>tadanaṃtarābhāvān niḥśreyasam iti kaiścid vacanāt sākṣātkāryakāraṇabhāvopalabdhes tattvajñānān niḥśreyasam ity aparaiḥ <span type="ref-block" n="2210 r_TAŚVA-ML#066,06_r"/>pratipādanāt jñānena cāpavarga ity anyair abhidhānāt vidyāta evāvidyāsaṃskārādikṣayān nirvāṇam itītarai<span type="ref-block" n="2211 r_TAŚVA-ML#066,07_r"/>r abhyupagamāt phalopabhogena saṃcitakarmaṇāṃ prakṣayaḥ samyagjñānasya muktyutpattau sahakārī jñānamātrātmakamokṣa<span type="ref-block" n="2212 r_TAŚVA-ML#066,08_r"/>kāraṇavādinām iṣṭo na punar anyo 'sādhāraṇaḥ kaścit sa ca phalopabhogo yathākālam upakramaviśeṣād vā <span type="ref-block" n="2213 r_TAŚVA-ML#066,09_r"/>karmaṇāṃ syāt na tāvad ādyaḥ pakṣa ity āha </p><p n="a_429" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2215 r_TAŚVA-ML#066,11_r"/>na hi tajjanmany upāttayor dharmādharmayoḥ janmāṃtaraphaladānasamarthayor yathākālaṃ phalopabhogena janmāṃtarādṛte <span type="ref-block" n="2216 r_TAŚVA-ML#066,12_r"/>kalpakoṭiśatair apy ātyaṃtikaḥ kṣayaḥ kartuṃ śakyo virodhāt janmāṃtare śakya iti cen na sākṣādutpanna<span type="ref-block" n="2217 r_TAŚVA-ML#066,13_r"/>sakalatattvajñānasya janmāṃtarāsaṃbhavāt na ca tasya tajjanmaphaladānasamarthatve ca dharmādharmau prādurbhavata iti <span type="ref-block" n="2218 r_TAŚVA-ML#066,14_r"/>śakyaṃ vaktuṃ pramāṇābhāvāt tajjanmani mokṣārhasya kutaścid anuṣṭhānād dharmādharmau tajjanmaphaladānasamarthau <span type="ref-block" n="2219 r_TAŚVA-ML#066,15_r"/>prādurbhavataḥ tajjanmamokṣārhadharmādharmatvād ity apy ayuktaṃ hetor anyathānupapattyabhāvāt yau janmāṃtaraphaladāna<span type="ref-block" n="2220 r_TAŚVA-ML#066,16_r"/>samarthau tau na tajjanmamokṣārhadharmādharmau yathāsmadādidharmādharmau ity asty eva sādhyābhāve sādhanasyānupapattir iti <span type="ref-block" n="2221 r_TAŚVA-ML#066,17_r"/>cet syād evaṃ yadi tajjanmamokṣārhadharmādharmatvaṃ janmāṃtaraphaladānasamarthatvena virudhyeta nānyathā tasya <span type="ref-block" n="2222 r_TAŚVA-ML#066,18_r"/>tenāvirodhe tajjanmani mokṣārhasyāpi mokṣābhāvaprasaṃgād virudhyata eveti cet na tasya janmāṃtareṣu phaladāna<span type="ref-block" n="2223 r_TAŚVA-ML#066,19_r"/>samarthayor api dharmādharmayor upakramaviśeṣāt phalopabhogena prakṣaye mokṣopapatteḥ yadi punar na yathākālaṃ <span type="ref-block" n="2224 r_TAŚVA-ML#066,20_r"/>tajjanmamokṣārhasya dharmādharmau tajjanmani phaladānasamarthau sādhyete kiṃ tarhy upakramaviśeṣād eva saṃcitakarmaṇāṃ <span type="ref-block" n="2225 r_TAŚVA-ML#066,21_r"/>phalopabhogena prakṣaya iti pakṣāṃtaram āyātam </p><p n="a_431" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2227 r_TAŚVA-ML#066,23_r"/>yasmād upakramaviśeṣāt karmaṇāṃ phalopabhogo yogino 'bhimataḥ sa samādhir eva tattvataḥ saṃbhāvyate samādhā<span type="ref-block" n="2228 r_TAŚVA-ML#066,24_r"/>v utthāpitadharmajanitāyām ṛddhau nānāśarīrādinirmāṇadvāreṇa saṃcitakarmaphalānubhavasyeṣṭatvāt samādhiś cāritrātmaka <span type="ref-block" n="2229 r_TAŚVA-ML#066,25_r"/>eveti cāritrān muktisiddheḥ siddhaṃ syādvādināṃ mataṃ samyaktvajñānānaṃtarīyakatvāc cāritrasya </p><p n="a_433" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2233 r_TAŚVA-ML#066,29_r"/>samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārgaḥ samyagjñānaṃ mithyābhiniveśamithyācaraṇābhāvaviśiṣṭam iti vā na <span type="ref-block" n="2234 r_TAŚVA-ML#066,30_r"/>kaścid arthabhedaḥ prakriyāmātrasya bhedān nāmāṃtarakaraṇāt </p><p n="a_435" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2236 r_TAŚVA-ML#066,32_r"/>tattvajñānaṃ mithyābhiniveśarahitaṃ saddarśanam anvākarṣati vairāgyaṃ tu cāritram eveti ratnatrayād eva muktir ity a<span type="ref-block" n="2237 r_TAŚVA-ML#066,33_r"/>vadhāraṇaṃ balād avasthitaṃ duḥkhe viparyāsamatistṛṣṇā vā baṃdhakāraṇaṃ janmino yasya te na sto na sa <span type="ref-block" n="2238 r_TAŚVA-ML#066,34_r"/>janmādhigacchatī ty apy arhanmatasamāśrayaṇam evānena nigaditaṃ darśanajñānayoḥ kathaṃcid bhedān matāṃtarāsiddheḥ </p><p n="a_437" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2240 r_TAŚVA-ML#067,02_r"/>na hi bhinnalakṣaṇatvaṃ bhinnasaṃjñāsaṃkhyāpratibhāsatvaṃ vā kathaṃcid bhedaṃ vyabhicarati tejo ṃbhasor bhinnalakṣaṇayor eka<span type="ref-block" n="2241 r_TAŚVA-ML#067,03_r"/>pudgaladravyātmakatve pi paryāyārthato bhedapratīteḥ śakrapuraṃdarādisaṃjñābhedino devarājārthasyaikatve pi śakanapūrdā<span type="ref-block" n="2242 r_TAŚVA-ML#067,04_r"/>raṇādiparyāyato bhedaniścayāt jalam āpa iti bhinnasaṃkhyasya toyadravyasyaikatve pi śaktyaikatvanānātvaparyā<span type="ref-block" n="2243 r_TAŚVA-ML#067,05_r"/>yato bhedasyāpratihatatvāt spaṣṭāspaṣṭapratibhāsaviṣayasya pādapasyaikatve pi tathāgrāhyatvaparyāyārthād eśān nānātva<span type="ref-block" n="2244 r_TAŚVA-ML#067,06_r"/>vyavasthiteḥ anyathā sveṣṭatattvabhedāsiddheḥ sarvam ekam āsajyeta iti kvacit kasyacit kutaścid bhedaṃ sādhayatā <span type="ref-block" n="2245 r_TAŚVA-ML#067,07_r"/>lakṣaṇādibhedād darśanajñānayor api bhedo bhyupagaṃtavyaḥ </p><p n="a_439" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2247 r_TAŚVA-ML#067,09_r"/>na jñānaṃ cāritrātmakam eva tato bhinnalakṣaṇatvād darśanavad ity atra na svasiddhāṃtavirodhaḥ paryāyārthapradhāna<span type="ref-block" n="2248 r_TAŚVA-ML#067,10_r"/>tvasyeha sūtre sūtrakāreṇa vivakṣitatvāt </p><p n="a_441" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2251 r_TAŚVA-ML#067,13_r"/>yathā samastaikyasaṃgraho dravyārthikaḥ śuddhas tathāvāṃtaraikyagraho py aśuddha iti tadvivakṣāyāṃ saṃsāramokṣatadu<span type="ref-block" n="2252 r_TAŚVA-ML#067,14_r"/>pāyānāṃ bhedāprasiddher ātmadravyasyaivaikasya vyavasthānāt tadbhedadeśanā kva vyavatiṣṭheta tataḥ saiva sūtrakārasya <span type="ref-block" n="2253 r_TAŚVA-ML#067,15_r"/>paryāyārthapradhānatvavivakṣāṃ gamayati tām aṃtareṇa bhedadeśanānupapatteḥ ye tu darśanajñānayor jñānacāritrayor vā <span type="ref-block" n="2254 r_TAŚVA-ML#067,16_r"/>sarvathaikatvaṃ pratipadyaṃte te kālābhedād deśābhedāt sāmānādhikaraṇyād vā gatyaṃtarābhāvāt na caite saddhetavo <span type="ref-block" n="2255 r_TAŚVA-ML#067,17_r"/>'naikāṃtikatvād viruddhatvāc ceti nivedayati </p><p n="a_443" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2259 r_TAŚVA-ML#067,21_r"/>na hi nīlatotpalatvādīnām ekadravyavṛttitayā sāmānādhikaraṇyaṃ kathaṃcid bhedam aṃtareṇopapadyate yenaikajīva<span type="ref-block" n="2260 r_TAŚVA-ML#067,22_r"/>dravyavṛttitvena darśanādīnāṃ sāmānādhikaraṇyaṃ tathābhedasādhanād viruddhaṃ na syāt </p><p n="a_445" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2262 r_TAŚVA-ML#067,24_r"/>saddarśanasya hi kāryaṃ mithyāśraddhānavicchittiḥ saṃjñānasya mithyājñānavicchittiḥ saccāritrasya mithyā<span type="ref-block" n="2263 r_TAŚVA-ML#067,25_r"/>caraṇavicchittir iti ca bhinnāni darśanādīni bhinnakāryatvāt sukhaduḥkhādivat pāvakādinānaikāṃta iti <span type="ref-block" n="2264 r_TAŚVA-ML#067,26_r"/>cen na tasyāpi svabhāvabhedam aṃtareṇa dāhapākādyanekakāryakāritvāyogāt </p><p n="a_447" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2266 r_TAŚVA-ML#067,28_r"/>darśanamohavigamajñānāvaraṇadhvaṃsavṛttamohasaṃkṣayātmakā hetavo darśanādīnāṃ bhedam aṃtareṇa na hi parasparaṃ <span type="ref-block" n="2267 r_TAŚVA-ML#067,29_r"/>bhinnā ghaṭaṃte yena tadbhedāt teṣāṃ kathaṃcid bhedo na siddhyet cakṣurādyanekakāraṇenaikena rūpajñānena vyabhicārī <span type="ref-block" n="2268 r_TAŚVA-ML#067,30_r"/>kāraṇabhedo bhidi sādhyāyām iti cen na tasyānekasvarūpatvasiddheḥ katham anyathā bhinnayavādivījakāraṇā <span type="ref-block" n="2269 r_TAŚVA-ML#067,31_r"/>yavāṃkurādayaḥ siddhyeyuḥ parasparabhinnāḥ na caikakāraṇaniṣpādye kāryaikasvarūpe kāraṇāṃtaraṃ pravartamānaṃ <span type="ref-block" n="2270 r_TAŚVA-ML#067,32_r"/>saphalaṃ sahakāritvāt saphalam iti cet kiṃ punar idaṃ sahakārikāraṇam anupakārakam apekṣaṇīyaṃ tadupādānasyo<span type="ref-block" n="2271 r_TAŚVA-ML#067,33_r"/> <span type="ref-block" n="2272 r_TAŚVA-ML#068,01_r"/>pakārakaṃ tad iti cen na tatkāraṇatvānuṣaṃgāt sākṣātkārye vyāpriyamāṇam upādānena saha tatkaraṇaśīlaṃ <span type="ref-block" n="2273 r_TAŚVA-ML#068,02_r"/>hi sahakāri na punaḥ kāraṇam upakurvāṇaṃ tasya kāraṇakāraṇatvenānukūlakāraṇatvād iti cet tarhi sahakāri<span type="ref-block" n="2274 r_TAŚVA-ML#068,03_r"/>sādhyarūpatopādānasādhyarūpatāyāḥ parā prasiddhā kāryasyeti na kiṃcid anekakāraṇam ekasvabhāvaṃ yena hetor vya<span type="ref-block" n="2275 r_TAŚVA-ML#068,04_r"/>bhicāritvād darśanādīnāṃ svabhāvabhedo na siddhyet </p><p n="a_449" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2277 r_TAŚVA-ML#068,06_r"/>na cedam asiddhaṃ sādhanam </p><p n="a_451" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2279 r_TAŚVA-ML#068,08_r"/>na hy evaṃ viruddhadharmādhyāse pi darśanādīnāṃ sarvathaikatvaṃ yuktam atiprasaṃgāt na ca syādvādinaḥ kiṃcid vi<span type="ref-block" n="2280 r_TAŚVA-ML#068,09_r"/>ruddhadharmādhikaraṇaṃ sarvathaikam asti tasya kathaṃcid bhinnarūpatvavyavasthiteḥ na ca sattvādayo dharmā nirbādhabodho<span type="ref-block" n="2281 r_TAŚVA-ML#068,10_r"/>padarśitāḥ kvacid ekatrāpi viruddhā yena viruddhadharmādhikaraṇam ekaṃ vastu paramārthataḥ na siddhyet anupalaṃbhasā<span type="ref-block" n="2282 r_TAŚVA-ML#068,11_r"/>dhanatvāt sarvatra virodhasyānyathā svabhāvenāpi svabhāvavato virodhānuṣaṃgāt tato na viruddhadharmā<span type="ref-block" n="2283 r_TAŚVA-ML#068,12_r"/>dhyāso vyabhicārī </p><p n="a_453" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2285 r_TAŚVA-ML#068,14_r"/>na hi pūrvasya lābhe bhajanīyam uttaram uttarasya tu lābhe niyataḥ pūrvalābha iti yuktaṃ tadviruddhadharmādhyāsasyā<span type="ref-block" n="2286 r_TAŚVA-ML#068,15_r"/>viśeṣāt uttarasyāpi lābhe pūrvasya bhājyatāprāpter ity asyābhimananam </p><p n="a_455" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2289 r_TAŚVA-ML#068,18_r"/>na hi tadbhāvabhāvitāyāṃ dṛṣṭāyām api kasyacit tadupādeyatā nāstīti yuktaṃ kaṭādivat sarvasyāpi <span type="ref-block" n="2290 r_TAŚVA-ML#068,19_r"/>vīraṇādyupādeyatvābhāvānuṣakteḥ na copādeyasaṃbhūtir upādānāstitāṃ na gamayati kaṭādisaṃbhūter vīraṇādyasti<span type="ref-block" n="2291 r_TAŚVA-ML#068,20_r"/>tvasyāgatiprasaṃgāt yenottarasyopādeyasya lābhe pūrvalābho niyato na bhavet tata evopādānasya lābhe <span type="ref-block" n="2292 r_TAŚVA-ML#068,21_r"/>nottarasya niyato lābhaḥ kāraṇānām avaśyaṃ kāryavattvābhāvāt samarthasya kāraṇasya kāryavattvam eveti cen na <span type="ref-block" n="2293 r_TAŚVA-ML#068,22_r"/>tasyehāvivakṣitatvāt tadvivakṣāyāṃ tu pūrvasya lābhe nottaraṃ bhajanīyam ucyate svayam avirodhāt iti darśanā<span type="ref-block" n="2294 r_TAŚVA-ML#068,23_r"/>dīnāṃ viruddhadharmādhyāsāviśeṣe py upādānopādeyabhāvād uttaraṃ pūrvāstitāniyataṃ na tu pūrvam uttarāstitvagamakam </p><p n="a_457" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2296 r_TAŚVA-ML#068,25_r"/>saty apy upādānopādeyabhāve darśanādīnāṃ nopādeyasya saṃbhavaḥ pūrvasyāstitāṃ svakāle gamayati tadupamardanena <span type="ref-block" n="2297 r_TAŚVA-ML#068,26_r"/>tadudbhūteḥ anyathottarapradīpajvālāder astitvaprasaktiḥ tathā ca kutas tatkāryakāraṇabhāvaḥ samānakālatvāt <span type="ref-block" n="2298 r_TAŚVA-ML#068,27_r"/>savyetaragoviṣāṇavad ity asyākūtam </p><p n="a_459" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2302 r_TAŚVA-ML#068,31_r"/>darśanapariṇāmapariṇato hy ātmā darśanaṃ tadupādānaṃ viśiṣṭajñānapariṇāmasya niṣpatteḥ paryāyamātrasya <span type="ref-block" n="2303 r_TAŚVA-ML#068,32_r"/>niranvayasya jīvādidravyamātrasya ca sarvathopādānatvāyogāt kūrmaromādivat tatra naśyaty eva darśanapariṇāme <span type="ref-block" n="2304 r_TAŚVA-ML#068,33_r"/>viśiṣṭajñānātmatayātmā pariṇamate viśiṣṭajñānāsahacāritena rūpeṇa darśanasya vināśāt tatsahacaritena <span type="ref-block" n="2305 r_TAŚVA-ML#069,01_r"/>rūpeṇotpādāt anyathā viśiṣṭajñānasahacaritarūpatayotpattivirodhāt pūrvavat tathā darśanajñānapariṇato <span type="ref-block" n="2306 r_TAŚVA-ML#069,02_r"/>jīvo darśanajñāne te cāritrasyopādānaṃ paryāyaviśeṣātmakasya dravyasyopādānatvapratīter ghaṭapariṇamanasamarthaparyā<span type="ref-block" n="2307 r_TAŚVA-ML#069,03_r"/>yātmakamṛddravyasya ghaṭopādānavattvavat tatra naśyator eva darśanajñānapariṇāmayor ātmā cāritrapariṇāmam iyarti <span type="ref-block" n="2308 r_TAŚVA-ML#069,04_r"/>cāritrāsahacaritena rūpeṇa tayor vināśāc cāritrasahacaritenotpādāt anyathā pūrvavaccāritrāsahacaritarūpatva<span type="ref-block" n="2309 r_TAŚVA-ML#069,05_r"/>prasaṃgāt iti kathaṃcit pūrvarūpavināśasyottarapariṇāmotpattyaviśiṣṭatvāt satyam upādānopamardanenopādeyasya <span type="ref-block" n="2310 r_TAŚVA-ML#069,06_r"/>bhavanaṃ na caivaṃ sakṛddarśanāditrayasya saṃbhavo virudhyate cāritrakāle darśanajñānayoḥ sarvathā vināśābhāvāt <span type="ref-block" n="2311 r_TAŚVA-ML#069,07_r"/>etena sakṛddarśanajñānadvayasaṃbhavo pi kvacin na virudhyate ity uktaṃ veditavyaṃ viśiṣṭajñānakāryasya darśanasya <span type="ref-block" n="2312 r_TAŚVA-ML#069,08_r"/>sarvathā vināśānupapatteḥ kāryakālam aprāpnuvataḥ kāraṇatvavirodhāt pralīnatamavat tataḥ kāryotpatter a<span type="ref-block" n="2313 r_TAŚVA-ML#069,09_r"/>yogād gatyaṃtarāsaṃbhavāt </p><p n="a_461" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2315 r_TAŚVA-ML#069,11_r"/>kṣāyikadarśanaṃ jñānotpattau na naśyaty evānaṃtatvāt kṣāyikajñānavat anyathā tadaparyantatvasyāgamoktasya <span type="ref-block" n="2316 r_TAŚVA-ML#069,12_r"/>hāniprasaṃgāt tato na darśanajñānayor jñānacāritrayor vā kathaṃcid upādānopādeyatā yuktā iti bruvāṇo <span type="ref-block" n="2317 r_TAŚVA-ML#069,13_r"/>na siddhāntavedī </p><p n="a_463" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2320 r_TAŚVA-ML#069,16_r"/>nanu ca pūrvasamayopādhitayā kṣāyikasya bhāvasya vināśād uttarasamayopādhitayotpādāt svasvabhāvena sadā <span type="ref-block" n="2321 r_TAŚVA-ML#069,17_r"/>sthānāt trilakṣaṇattvopapatteḥ na siddhāntam anavabudhya kṣāyikadarśanasya jñānakāle sthitiṃ brūte yena tathā vaco <span type="ref-block" n="2322 r_TAŚVA-ML#069,18_r"/>'siddhāntavedinaḥ syād iti cet </p><p n="a_465" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2325 r_TAŚVA-ML#069,21_r"/>kṣāyikadarśanaṃ tāvan mukter hetus tato hetvantaraṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ cāritraṃ ca tadunmuktarūpeṇa tasya nāśe <span type="ref-block" n="2326 r_TAŚVA-ML#069,22_r"/>tadyuktarūpeṇa janmani kṣāyikatvena sthāne trilakṣaṇatvaṃ bhavaty eva tathā kṣāyikadarśanajñānadvayasya muktiheto<span type="ref-block" n="2327 r_TAŚVA-ML#069,23_r"/>r darśanajñānacāritratrayasya vā hetvaṃtaraṃ cāritram aghātitrayanirjarākārī kriyāviśeṣaḥ kālādiviśeṣaś ca <span type="ref-block" n="2328 r_TAŚVA-ML#069,24_r"/>tenonmuktayā prāktanyā yuktarūpayā cottarayā nāśe janmani ca kṣāyikatvena sthāne vā tasya trilakṣaṇa<span type="ref-block" n="2329 r_TAŚVA-ML#069,25_r"/>tvam anena vyākhyātam iti kṣāyiko bhāvas trilakṣaṇaḥ siddhaḥ nanu tasya hetvaṃtareṇonmuktatā hetvaṃtarasya <span type="ref-block" n="2330 r_TAŚVA-ML#069,26_r"/>prāgabhāva eva tena yuktatā tadutpāda eva na cānyasyābhāvotpādau kṣāyikasya yuktau yenaivaṃ trilakṣaṇatā <span type="ref-block" n="2331 r_TAŚVA-ML#069,27_r"/>syāt iti cet tarhi pūrvottarasamayayos tadupādhibhūtayor nāśotpādau kathaṃ tasya syātāṃ yato 'sau svayaṃ <span type="ref-block" n="2332 r_TAŚVA-ML#069,28_r"/>sthito pi sarvatadapekṣayā trilakṣaṇaḥ syād iti kauṭasthyam āyātam tathā ca siddhāntavirodhaḥ paramata<span type="ref-block" n="2333 r_TAŚVA-ML#069,29_r"/>praveśāt yadi punas tasya pūrvasamayena viśiṣṭatottarasamayena ca tatsvabhāvabhūtatā tatas tadvināśotpādau <span type="ref-block" n="2334 r_TAŚVA-ML#069,30_r"/>tasyeti mataṃ tadā hetvaṃtareṇonmuktatā yuktatā ca tadbhāvena tadbhāvena ca viśiṣṭatā tasya svabhāvabhūtataiveti <span type="ref-block" n="2335 r_TAŚVA-ML#069,31_r"/>tannāśotpādau kathaṃ na tasya syātāṃ yato naivaṃ trilakṣaṇo sau bhavet tato yuktaṃ kṣāyikānām api kathaṃcid u<span type="ref-block" n="2336 r_TAŚVA-ML#069,32_r"/>pādānopādeyattvam </p><p n="a_467" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2339 r_TAŚVA-ML#070,01_r"/>na hi kṣāyikadarśanaṃ kevalajñānāvaraṇādibhiḥ sahitaṃ kevalajñānasya prabhavaṃ prayojayati tais tatprabhāvatvā<span type="ref-block" n="2340 r_TAŚVA-ML#070,02_r"/>śaktes tasya pratibaṃdhāt yena tadanaṃtaraṃ tasyotpādaḥ syāt tair vimuktaṃ tu darśanaṃ kevalasya prabhāvakam eva <span type="ref-block" n="2341 r_TAŚVA-ML#070,03_r"/>tatheṣṭatvāt kāraṇasyāpratibaṃdhasya svakāryajanakatvapratīteḥ </p><p n="a_469" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2345 r_TAŚVA-ML#070,07_r"/>tan na jñānapūrvakatāṃ cāritraṃ vyabhicarati </p><p n="a_471" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2347 r_TAŚVA-ML#070,09_r"/>kevalāt tatprāg eva kṣāyikaṃ yathākhyātacāritraṃ sampūrṇaṃ jñānakāraṇakam iti na śaṃkanīyaṃ tasya muktyu<span type="ref-block" n="2348 r_TAŚVA-ML#070,10_r"/>tpādane sahakāriviśeṣāpekṣitayā pūrṇatvānupapatteḥ vivakṣitasvakāryakaraṇeṃty akṣaṇaprāptatvaṃ hi saṃpūrṇaṃ <span type="ref-block" n="2349 r_TAŚVA-ML#070,11_r"/>tac ca na kevalāt prāg asti cāritrasya tato 'py ūrdhvam aghātipratidhvaṃsikaraṇopetarūpatayā saṃpūrṇasya tasyodayāt <span type="ref-block" n="2350 r_TAŚVA-ML#070,12_r"/>na ca 'yathākhyātaṃ pūrṇaṃ cāritram iti pravacanasyaivaṃ bādhāsti' tasya kṣāyikatvena tatra pūrṇatvābhidhānāt <span type="ref-block" n="2351 r_TAŚVA-ML#070,13_r"/>na hi sakalamohakṣayād udbhavaccāritram aṃśato pi malavad iti śaśvadamalavadātyaṃtikaṃ tadabhiṣṭūyate kathaṃ punas tada<span type="ref-block" n="2352 r_TAŚVA-ML#070,14_r"/>saṃpūrṇād eva jñānāt kṣāyopaśamikād utpadyamānaṃ tathāpi saṃpūrṇam iti cet na sakalaśrutāśeṣatattvārthaparicche<span type="ref-block" n="2353 r_TAŚVA-ML#070,15_r"/>dinas tasyotpatteḥ pūrṇaṃ tata eva tad astv iti cen na viśiṣṭasya rūpasya tadanaṃtaram abhāvāt kiṃ tadviśiṣṭaṃ <span type="ref-block" n="2354 r_TAŚVA-ML#070,16_r"/>rūpaṃ cāritrasyeti cet nāmādyaghātikarmatrayanirjaraṇasamarthaṃ samucchinnakriyāpratipātidhyānam ity uktaprāyaṃ </p><p n="a_473" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2356 r_TAŚVA-ML#070,18_r"/>yad yad ātmakaṃ tat tad āvarakakarmaṇaḥ kṣayād udbhavati yathā kevalajñānasvarūpaṃ tadāvaraṇakarmaṇaḥ kṣayāt <span type="ref-block" n="2357 r_TAŚVA-ML#070,19_r"/>cāritrātmakaṃ ca prakṛtam ātmano rūpam iti cāritramohanīyakarmaṇa eva kṣayād udbhavati na punas tadāvaraṇaṃ <span type="ref-block" n="2358 r_TAŚVA-ML#070,20_r"/>karma navamaṃ prasajyate 'nyathātiprasaṅgāt </p><p n="a_475" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2361 r_TAŚVA-ML#070,23_r"/>kālādisāmagrīko hi mohakṣayas tadrūpāvirbhāvahetur na kevalas tathāpratīteḥ </p><p n="a_477" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2364 r_TAŚVA-ML#070,26_r"/>karmanirjaraṇaśaktir jīvasya samyagdarśane samyagjñāne samyakcāritre cāntarbhavet tato nyā vā syāt tatra na <span type="ref-block" n="2365 r_TAŚVA-ML#070,27_r"/>tāvat samyagdarśane jñānāvaraṇādikarmaprakṛticaturdaśakanirjaraṇaśaktir antarbhavaty asaṃyatasamyagdṛṣṭyādyapramattaparyaṃtagu<span type="ref-block" n="2366 r_TAŚVA-ML#070,28_r"/>ṇasthāneṣv anyatamaguṇasthāne darśanamohakṣayāt tadāvirbhāvaprasakteḥ jñāne sāntarbhavatīti cāyuktaṃ kṣāyikenaitada<span type="ref-block" n="2367 r_TAŚVA-ML#070,29_r"/>ntarbhāve sayogikevalinaḥ kevalena sahāvirbhāvāpatteḥ kṣāyopaśamike tadantarbhāve tena sahotpādaprasakteḥ <span type="ref-block" n="2368 r_TAŚVA-ML#070,30_r"/>kṣāyopaśamike cāritre tadantarbhāve tenaiva saha prādurbhāvānuṣaṃgāt kṣāyike tadantarbhāve kṣīṇakaṣāyasya prathame <span type="ref-block" n="2369 r_TAŚVA-ML#070,31_r"/>kṣaṇe tadudbhūter nidrāpracalayor jñānāvaraṇādiprakṛticaturdaśakasya ca nirjaraṇaprasakter nopāṃtyasamaye antyakṣaṇe ca <span type="ref-block" n="2370 r_TAŚVA-ML#070,32_r"/>tannirjarā syāt darśanādiṣu tadanantarbhāve tadāvārakaṃ karmāntaraṃ prasajyeta darśanamohajñānāvaraṇacāritra<span type="ref-block" n="2371 r_TAŚVA-ML#070,33_r"/>mohānāṃ tadāvārakatvānupapatteḥ vīryāntarāyas tadāvāraka iti cen na tatkṣayānantaraṃ tadudbhavaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="2372 r_TAŚVA-ML#070,34_r"/>tathā cānyonyāśrayaṇaṃsati vīryāntarāyakṣaye tannirjaraṇaśaktyāvirbhāvas tasmiṃś ca sati vīryāntarāyakṣaya <span type="ref-block" n="2373 r_TAŚVA-ML#071,01_r"/>iti etenaḥ jñānāvaraṇaprakṛtipaṃcakadarśanāvaraṇaprakṛticatuṣṭayāntarāya prakṛtipacaṃkānāṃ tannirjaraṇaśakter ā<span type="ref-block" n="2374 r_TAŚVA-ML#071,02_r"/>vārakatve 'nyonyāśrayaṇaṃ vyākhyātam nāmādicatuṣṭayaṃ tu na tasyāḥ pratibaṃdhakam tasyātmasvarūpāghātitvena <span type="ref-block" n="2375 r_TAŚVA-ML#071,03_r"/>kathanāt na ca sarvathānāvṛttir eva sā sarvadā tatkṣayaṇīyakarmaprakṛtyabhāvānuṣaṃgāt syān mataṃ cāritra<span type="ref-block" n="2376 r_TAŚVA-ML#071,04_r"/>mohakṣaye tadāvirbhāvāc cāritra evāntarbhāvo vibhāvyate na ca kṣīṇakaṣāyasya prathamasamaye tadāvirbhāva<span type="ref-block" n="2377 r_TAŚVA-ML#071,05_r"/>prasaṃgaḥ kālaviśeṣāpekṣatvāt tadāvirbhāvasya pradhānaṃ hi kāraṇaṃ mohakṣayas tadāvirbhāve sahakārikāraṇam aṃtya<span type="ref-block" n="2378 r_TAŚVA-ML#071,06_r"/>samayam antareṇa na tatra samarthaṃ tadbhāva eva tadāvirbhāvād iti tarhi nāmādyaghātikarmanirjaraṇaśaktir api <span type="ref-block" n="2379 r_TAŚVA-ML#071,07_r"/>cāritre ntarbhāvyate tan nāpi kṣāyike na kṣāyopaśamike darśane nāpi jñāne kṣāyopaśamike kṣāyike vā <span type="ref-block" n="2380 r_TAŚVA-ML#071,08_r"/>tenaiva saha tadāvirbhāvaprasaṃgāt na cānāvaraṇā sā sarvadāvirbhāvaprasaṃgāt saṃsārānupapatteḥ na jñāna<span type="ref-block" n="2381 r_TAŚVA-ML#071,09_r"/>darśanāvaraṇāntarāyaiḥ pratibaddhā teṣāṃ jñānādipratibaṃdhakatvena tadapratibaṃdhakatvāt nāpi nāmādyaghātikarma<span type="ref-block" n="2382 r_TAŚVA-ML#071,10_r"/>bhis tatkṣayānaṃtaraṃ tadutpādaprasakteḥ tathā cānyonyāśrayaṇāt siddhe nāmādyaghātikṣaye tannirjaraṇaśaktyā<span type="ref-block" n="2383 r_TAŚVA-ML#071,11_r"/>virbhāvāt tatsiddhau nāmādyaghātikṣayāt iti cāritramohas tasyāḥ pratibaṃdhakaḥ siddhaḥ kṣīṇakaṣāyaprathama<span type="ref-block" n="2384 r_TAŚVA-ML#071,12_r"/>samaye tadāvirbhāvaprasaktir api na vācyā kālaviśeṣasya sahakāriṇopekṣaṇīyasya tadā virahāt pradhānaṃ <span type="ref-block" n="2385 r_TAŚVA-ML#071,13_r"/>hi kāraṇaṃ mohakṣayo nāmādinirjaraṇaśakter nāyogakevaliguṇasthānopāntyāntyasamayaṃ sahakāriṇam antareṇa <span type="ref-block" n="2386 r_TAŚVA-ML#071,14_r"/>tām upajanayitum alaṃ saty api kevale tataḥ prāktadanutpatter iti na sā mohakṣayanimittāpi kṣīṇakaṣāyaprathama<span type="ref-block" n="2387 r_TAŚVA-ML#071,15_r"/>kṣaṇe prādurbhavati nāpi tadāvaraṇaṃ karma navamaṃ prasajyate iti sthitaṃ kālādisahakāriviśeṣāpekṣakṣāyikaṃ <span type="ref-block" n="2388 r_TAŚVA-ML#071,16_r"/>cāritraṃ kṣāyikatvena saṃpūrṇam api muktyutpādane sākṣād asamartham kevalāt prākkālabhāvi tadakārakam kevalottara<span type="ref-block" n="2389 r_TAŚVA-ML#071,17_r"/>kālābhāvi tu sākṣān mokṣakāraṇaṃ saṃpūrṇaṃ kevalakāraṇakam anyathā tadaghaṭanāt </p><p n="a_479" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2392 r_TAŚVA-ML#071,20_r"/>na hi dvyādisiddhakṣaṇaiḥ sahāyogikevalicaram asamayavartino ratnatrayasya kāryakāraṇabhāvo vicārayitum upakrāṃto <span type="ref-block" n="2393 r_TAŚVA-ML#071,21_r"/>yena tatra tasyāsāmarthyaṃ prasajyate kiṃ tarhi prathamasiddhakṣaṇena saha tatra ca tatsamartham evety asaccodyam etat katham a<span type="ref-block" n="2394 r_TAŚVA-ML#071,22_r"/>nyathāgniḥ prathamadhūmakṣaṇam upajanayann api tatra samarthaḥ syāt dhūmakṣaṇajanitadvitīyādidhūmakṣaṇotpāde tasyāsa<span type="ref-block" n="2395 r_TAŚVA-ML#071,23_r"/>marthatvena prathamadhūmakṣaṇotpādane py asāmarthye prasakteḥ tathā ca na kiṃcit kasyacit samarthaṃ kāraṇaṃ na cāsamarthā<span type="ref-block" n="2396 r_TAŚVA-ML#071,24_r"/>t kāraṇād utpattir iti kveyaṃ varākī tiṣṭhet kāryakāraṇatā kālāntarasthāyino 'gne svakāraṇād utpanno dhūmaḥ kālā<span type="ref-block" n="2397 r_TAŚVA-ML#071,25_r"/>ntarasthāyī skandha eka eveti sa tasya kāraṇaṃ pratīyate tathā vyavahārād anyathā tadabhāvād iti cet tarhi <span type="ref-block" n="2398 r_TAŚVA-ML#071,26_r"/>sayogikevaliratnatrayam ayogikevalicaram asamayaparyaṃtam ekam eva tadanantarbhāvinaḥ siddhatvaparyāyasyānaṃtasyaikasya <span type="ref-block" n="2399 r_TAŚVA-ML#071,27_r"/>kāraṇam ity āyātam tac ca nāniṣṭam vyavahāranayānurodhatas tatheṣṭatvāt niścayanayāśrayaṇe tu yad anantaraṃ <span type="ref-block" n="2400 r_TAŚVA-ML#071,28_r"/>mokṣotpādas tad eva mukhyaṃ mokṣasya kāraṇam ayogikevalicaram asamayavarti ratnatrayam iti niravadyam etat tattvavi<span type="ref-block" n="2401 r_TAŚVA-ML#071,29_r"/>dām ābhāsate </p><p n="a_481" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2407 r_TAŚVA-ML#072,01_r"/>'samyagdarśanajñānacāritrāṇi mokṣamārga' ityādyasūtrasāmarthyāt mithyādarśanajñānacāritrāṇi saṃsāramārga <span type="ref-block" n="2408 r_TAŚVA-ML#072,02_r"/>iti siddheḥ siddham eva saṃsārakāraṇatritvaṃ bādhakapramāṇābhāvāt tato na saṃsārakāraṇatritvāsiddher nirvāṇakāraṇa<span type="ref-block" n="2409 r_TAŚVA-ML#072,03_r"/>tritvānupapatticodanā kasyacin nyāyadarśitām āvedayati viparyayamātram eva viparyayāvairāgyamātram eva vā saṃsāra<span type="ref-block" n="2410 r_TAŚVA-ML#072,04_r"/>kāraṇam iti vyavasthāpayitum aśakter na saṃsārakāraṇatritvasya bādhāsti tathā hi </p><p n="a_483" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2412 r_TAŚVA-ML#072,06_r"/>atasmiṃs tadgraho viparyayaḥ sa doṣasya rāgāder hetuḥ tadbhāve bhāvāt tadabhāve 'bhāvāt so py adṛṣṭasyāśuddha<span type="ref-block" n="2413 r_TAŚVA-ML#072,07_r"/>karmasaṃjñitasya tad api janmanas taddukhasyānekavidhasyeti maulo bhavasya hetur viparyaya eva eṣām abhimatas teṣāṃ <span type="ref-block" n="2414 r_TAŚVA-ML#072,08_r"/>tāvad udbhūtatattvajñānasya yoginaḥ katham iha bhave sthitir ghaṭate kāraṇābhāve kāryotpattivirodhāt </p><p n="a_485" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2416 r_TAŚVA-ML#072,10_r"/>samutpannatattvajñānasyāpy aśeṣato 'nāgataviparyayasyānutpattir na punaḥ pūrvabhavopāttasya pūrvādharmanibaṃdhanasya <span type="ref-block" n="2417 r_TAŚVA-ML#072,11_r"/>tato 'sya bhavasthitir ghaṭata eveti sambhāvanāyāṃ tadviparyayanibaṃdhano doṣas taddoṣanibaṃdhanaṃ cādṛṣṭaṃ tadadṛṣṭa<span type="ref-block" n="2418 r_TAŚVA-ML#072,12_r"/>nimittaṃ ca janma tajjanmanimittaṃ ca duḥkham anekaprakāraṃ kin na saṃbhāvyate na hi pūrvopātto viparyāsas tiṣṭhati <span type="ref-block" n="2419 r_TAŚVA-ML#072,13_r"/>na punas tannibaṃdhanaḥ pūrvopātta eva doṣādir iti pramāṇam asti tatsthiter eva pramāṇataḥ siddheḥ </p><p n="a_487" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2421 r_TAŚVA-ML#072,15_r"/>pūrvopāttadoṣādisthitau ca tattvopadeśasaṃpradāyāvicchedahetor bhavadādiṣu vineyeṣu sarvajñasyāpi parama<span type="ref-block" n="2422 r_TAŚVA-ML#072,16_r"/>puruṣasya kuto vītadoṣatvaṃ yenājñopadeśavipralaṃbhanaśaṃkibhis taduktapratipattaye prekṣāvadbhir bhavadbhiḥ sa eva <span type="ref-block" n="2423 r_TAŚVA-ML#072,17_r"/>mṛgyate yadi punar na yoginaḥ pūrvopātto viparyayo sti nāpi doṣas tasya kṣaṇikatvena svakāryam adṛṣṭaṃ nirvarttya <span type="ref-block" n="2424 r_TAŚVA-ML#072,18_r"/>nivṛtteḥ kiṃ tarhy adṛṣṭam eva tatkṛtam āste tasyākṣaṇikatvād aṃtyenaiva kāryeṇa virodhitvāt tatkāryasya ca janma<span type="ref-block" n="2425 r_TAŚVA-ML#072,19_r"/>phalānubhavanasyopabhogenaiva nivṛttes tataḥ pūrvaṃ tasyāvasthitir iti mataṃ tadā tattvajñānotpatteḥ prāk tasminn eva <span type="ref-block" n="2426 r_TAŚVA-ML#072,20_r"/>janmani viparyayo na syāt pūrvajanmany eva tasya nivṛttattvāt tadvaddoṣo pīty āpatitaṃ tatkṛtādṛṣṭasyaiva sthiteḥ <span type="ref-block" n="2427 r_TAŚVA-ML#072,21_r"/>na caitad yuktaṃ pratītivirodhāt yadi punaḥ pūrvajanmaviparyayād doṣas tato py adharmas tasmād iha janmani mithyājñānaṃ <span type="ref-block" n="2428 r_TAŚVA-ML#072,22_r"/>tato 'paro doṣas tato py adharmas tasmād aparaṃ mithyājñānam iti tāvad asya saṃtānena pravṛttir yāvat tattvajñānaṃ sākṣād utpa<span type="ref-block" n="2429 r_TAŚVA-ML#072,23_r"/>dyate iti mataṃ tadā tattvajñānakāle 'pi tatpūrvānaṃtaraviparyāsād doṣotpattis tato py adharmas tato 'nyo viparyaya <span type="ref-block" n="2430 r_TAŚVA-ML#072,24_r"/>iti kutas tattvajñānād anāgataviparyayādinivṛttiḥ </p><p n="a_489" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2432 r_TAŚVA-ML#072,26_r"/>maula eva viparyayo vitathāgraharāgādiprādurbhāvanaśaktiṃ bibhrāṇo mithyābhiniveśātmakaṃ doṣaṃ janayati <span type="ref-block" n="2433 r_TAŚVA-ML#072,27_r"/>sa cādharmam adharmaś ca janma tac ca duḥkhātmakaṃ saṃsāraṃ na punar aṃtyaḥ kramād apakṛṣyamāṇatajjananaśaktikaviparyayā<span type="ref-block" n="2434 r_TAŚVA-ML#072,28_r"/>d utpannas tajjananaśaktirahito pi yatastattvajñānakāle mithyābhiniveśātmakadoṣotpattis tato py adharmādir utpadyeteti <span type="ref-block" n="2435 r_TAŚVA-ML#072,29_r"/>kecit saṃpratipannāḥ </p><p n="a_491" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2437 r_TAŚVA-ML#072,31_r"/>ya eva viparyayo mithyābhiniveśarāgādyutpādanaśaktiḥ sa eva bhavahetur nānya iti vadatāṃ prasiddho <span type="ref-block" n="2438 r_TAŚVA-ML#072,32_r"/>mithyādarśanajñānacāritrātmako bhavahetur mithyābhiniveśaśakter eva mithyādarśanatvān mithyārthagrahaṇasya svayaṃ vipa<span type="ref-block" n="2439 r_TAŚVA-ML#072,33_r"/>ryayasya mithyājñānatvād rāgādiprādurbhavanasāmarthyasya mithyācāritratvāt </p><p n="a_493" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2441 r_TAŚVA-ML#073,02_r"/>na hi nāmamātre vivādaḥ syādvādino sti kvacid ekatrārthe nānānāmakaraṇasyāvirodhāt tadarthe tu na <span type="ref-block" n="2442 r_TAŚVA-ML#073,03_r"/>vivādo sti mithyātvādibhedena viparyayasya śaktitrayātmakasyeraṇāt </p><p n="a_495" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2444 r_TAŚVA-ML#073,05_r"/>yāv eva viparyayāsaṃyamau vitathārthaśraddhānaśaktiyutau maulau tāv eva bhavasaṃtānaprādurbhāvanasamarthau nāṃtyau <span type="ref-block" n="2445 r_TAŚVA-ML#073,06_r"/>prakṣīṇaśaktikāv iti bruvāṇānām api bhavahetuḥ trayātmakas tathaiva pratyetavyo viśeṣābhāvāt ity avivādena <span type="ref-block" n="2446 r_TAŚVA-ML#073,07_r"/>saṃsārakāraṇatritvasiddher na saṃsārakāraṇatritvānupapattiḥ </p><p n="a_496" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2447 r_TAŚVA-ML#073,08_r"/>yuktitaś ca bhavahetos trayātmakatvaṃ sādhayann āha </p><p n="a_498" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2449 r_TAŚVA-ML#073,10_r"/>yo yadapakṣaye kṣīyamāṇaḥ sa taddhetur yathā vātavikārādyapakṣīyamāṇo vātavikārādijo rogaḥ mithyā<span type="ref-block" n="2450 r_TAŚVA-ML#073,11_r"/>darśanajñānacāritrāpakṣaye kṣīyamāṇaś ca saṃsāra iti atra na tāvad ayaṃ vādyasiddho hetuḥ mithyādarśanasyāpa<span type="ref-block" n="2451 r_TAŚVA-ML#073,12_r"/>kṣaye 'saṃyatasamyagdṛṣṭer anaṃtasaṃsārasya kṣīyamāṇatvasiddheḥ saṃkhyātabhavamātratayā tasya saṃsārasthiteḥ tata eva <span type="ref-block" n="2452 r_TAŚVA-ML#073,13_r"/>mithyājñānasyāpakṣaye samyagjñāninaḥ saṃsārasya kṣīyamāṇatvaṃ siddhaṃ samyakcāritravat astu mithyācāritra<span type="ref-block" n="2453 r_TAŚVA-ML#073,14_r"/>syāpakṣaye tadbhavamātrasaṃsārasiddher mokṣasaṃ prāpteḥ siddham eva saṃsārasya kṣīyamāṇatvaṃ na caitad āgamamātragamyam eva <span type="ref-block" n="2454 r_TAŚVA-ML#073,15_r"/>yato 'yaṃ hetur āgamāśrayaḥ syāt tadgrāhakānumānasadbhāvāt tathā hi mithyādarśanādyapakṣaye kṣīyamāṇaḥ <span type="ref-block" n="2455 r_TAŚVA-ML#073,16_r"/>saṃsāraḥ sākṣātparaṃparayā vā duḥkhaphalatvād viṣamaviṣabhakṣaṇātibhojanādivat yathaiva hi sākṣādduḥkhaphalaṃ <span type="ref-block" n="2456 r_TAŚVA-ML#073,17_r"/>viṣamaviṣabhakṣaṇaṃ paraṃparayātibhojanādi tanmithyābhiniveśādyapakṣaye tattvajñānavataḥ kṣīyate tato nivṛtteḥ <span type="ref-block" n="2457 r_TAŚVA-ML#073,18_r"/>tathā saṃsāro pi hīnasthānaparigrahasya duḥkhaphalasya saṃsāratvavyavasthāpanatvāt na ca kiṃcit sākṣātparaṃparayā vā <span type="ref-block" n="2458 r_TAŚVA-ML#073,19_r"/>duḥkhaphalaṃ mithyātvādyapakṣaye py akṣīyamāṇaṃ dṛṣṭaṃ yena hetor vyabhicāraḥ syāt gaṃḍapāṭanādikaṃ dṛṣṭam iti cet <span type="ref-block" n="2459 r_TAŚVA-ML#073,20_r"/>na tasya buddhipūrvaṃ cikitsety anumanyamānasya sukhaphalatvenābhimatatvāt duḥkhaphalatvāsiddheḥ śiśuprabhṛtīnām a<span type="ref-block" n="2460 r_TAŚVA-ML#073,21_r"/>buddhipūrvakasya duḥkhaphalasyāpi pūrvopāttamithyādarśanādikṛtakarmaphalatvena tasya mithyādarśanādyanapakṣaye 'kṣīya<span type="ref-block" n="2461 r_TAŚVA-ML#073,22_r"/>māṇatvasiddheḥ kāyakleśādirūpeṇa tapasā vyabhicāra ity api na maṃtavyaṃ tapasaḥ praśamasukhaphalatvena duḥkha<span type="ref-block" n="2462 r_TAŚVA-ML#073,23_r"/>phalatvāsiddheḥ tadā saṃvedyamānaduḥkhasya pūrvopārjitakarmaphalatvāt tapaḥphalatvāsiddheḥ 'sākṣātparaṃparayā vā <span type="ref-block" n="2463 r_TAŚVA-ML#073,24_r"/>duḥkhaphalatvaṃ syāt saṃsāro mithyādarśanādyapakṣaye kṣīyamāṇaś ca na syāt' iti saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvam api <span type="ref-block" n="2464 r_TAŚVA-ML#073,25_r"/>na sādhanasya śaṃkanīyaṃ samyagdarśanotpattāvasaṃyatasamyagdṛṣṭer mithyādarśanasyāpakṣaye mithyājñānānutpattes tatpūrvakami<span type="ref-block" n="2465 r_TAŚVA-ML#073,26_r"/>thyācāritrābhāvāt tannibaṃdhanasaṃsārasyāpakṣayaprasiddheḥ anyathā mithyādarśanāditrayāpakṣaye pi tadapakṣayāghaṭanāt <span type="ref-block" n="2466 r_TAŚVA-ML#073,27_r"/>na ca samyagdṛṣṭer mithyācāritrābhāvāt saṃyatatvam eva syān na punaḥ kadācid asaṃyatatvam ityārekā yuktā cāritra<span type="ref-block" n="2467 r_TAŚVA-ML#073,28_r"/>mohodaye sati samyakcāritrasyānupapatter asaṃyatatvopapatteḥ kātrur yato deśato vā na saṃyamo nāpi mithyā<span type="ref-block" n="2468 r_TAŚVA-ML#073,29_r"/>saṃyama iti vyāhatam api na bhavati mithyāgamapūrvakasya saṃyamasya paṃcāgnisādhanāder mithyāsaṃyamatvāt samya<span type="ref-block" n="2469 r_TAŚVA-ML#073,30_r"/>gāgamapūrvakasya samyaksaṃyamatvāt tato nyasya mithyātvodayāsattve pi pravartamānasya hiṃsāder asaṃyamatvāt <span type="ref-block" n="2470 r_TAŚVA-ML#073,31_r"/>na cāsaṃyamād bhedena mithyāsaṃyamasyopadeśābhāvād abheda eveti yuktaṃ tasya vālatapaḥśabdenopadiṣṭatvāt <span type="ref-block" n="2471 r_TAŚVA-ML#073,32_r"/>tataḥ kathaṃcid bhedasiddheḥ na hi cāritramohodayamātrād bhavaccāritraṃ darśanacāritramohodayajanitād acāritrā<span type="ref-block" n="2472 r_TAŚVA-ML#073,33_r"/>d abhinnam eveti sādhayituṃ śakyaṃ sarvatra kāraṇabhedasya phalābhedakatvaprasakteḥ mithyādṛṣṭasaṃyamasya niyamena <span type="ref-block" n="2473 r_TAŚVA-ML#073,34_r"/>mithyājñānapūrvakatvaprasiddheḥ samyagdṛṣṭer asaṃyamasya mithyādarśanajñānapūrvakatvavirodhāt viruddhakāraṇapūrvakatayāpi <span type="ref-block" n="2474 r_TAŚVA-ML#074,01_r"/>bhedābhāve siddhāṃtavirodhāt katham evaṃ mithyātvāditrayaṃ saṃsārakāraṇaṃ sādhayataḥ siddhāṃtavirodho na bhaved iti <span type="ref-block" n="2475 r_TAŚVA-ML#074,02_r"/>cen na cāritramohodaye ṃtaraṃgahetau saty utpadyamānayor asaṃyamamithyāsaṃyamayor ekatvena vivakṣitatvāc catuṣṭayakāraṇa<span type="ref-block" n="2476 r_TAŚVA-ML#074,03_r"/>tvāsiddheḥ saṃsaraṇasya tata evāviratiśabdenāsaṃyamasāmānyavācinā baṃdhahetor asaṃyamasyopadeśaghaṭanāt samya<span type="ref-block" n="2477 r_TAŚVA-ML#074,04_r"/>gdṛṣṭer api kasyacid viṣabhakṣaṇādijanitaduḥkhaphalasya hīnasthānaparigrahasya saṃsārasya darśanān mithyādarśanajñānayo<span type="ref-block" n="2478 r_TAŚVA-ML#074,05_r"/>r apakṣaye kṣīyamāṇatvābhāvān na kathaṃcid duḥkhaphalatvaṃ mithyādarśanajñānāpakṣaye kṣīyamāṇatvena vyāptam iti cen na <span type="ref-block" n="2479 r_TAŚVA-ML#074,06_r"/>tasyāpy anāgatānaṃtānaṃtasaṃsārasya prakṣayasiddheḥ sādhyāṃtaḥpātitvena vyabhicārasya tenāsaṃbhavāt nidarśanaṃ <span type="ref-block" n="2480 r_TAŚVA-ML#074,07_r"/>paraprasiddhyā viṣamaviṣabhakṣaṇātibhojanādikam uktaṃ tatra parasya sādhyavyāptasādhane vivādābhāvāt na hi <span type="ref-block" n="2481 r_TAŚVA-ML#074,08_r"/>viṣamaviṣabhakṣaṇe 'tibhojanādau vā duḥkhaphalatvam asiddhaṃ nāpi nācaraṇīyam etatsukhārthineti satyajñānotpattau <span type="ref-block" n="2482 r_TAŚVA-ML#074,09_r"/>tatsaṃsargalakṣaṇasaṃsārasyāpakṣayo pi siddhas tāvatā ca tasya dṛṣṭāṃtatāprasiddher avivāda eva tad evam anumitānu<span type="ref-block" n="2483 r_TAŚVA-ML#074,10_r"/>mānān mithyādarśanādinimittatvaṃ bhavasya siddhyatīti na viparyayamātrahetuko viparyayāvairāgyahetuko vā bhavo <span type="ref-block" n="2484 r_TAŚVA-ML#074,11_r"/>vibhāvyate </p><p n="a_500" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2486 r_TAŚVA-ML#074,13_r"/>mithyādarśanādīnāṃ bhavahetūnāṃ trayāṇāṃ pramāṇataḥ sthitānāṃ nivṛttiḥ pratipakṣabhūtāni samyagdarśanādīni <span type="ref-block" n="2487 r_TAŚVA-ML#074,14_r"/>trīṇy apekṣate anyatamāpāye tadanupapatteḥ śaktitrayātmakasya vā bhavahetor ekasya vinivartanaṃ pratipakṣabhūta<span type="ref-block" n="2488 r_TAŚVA-ML#074,15_r"/>śaktitrayātmakam ekam aṃtareṇa nopapadyata iti yuktā sūtrakārasya trayātmakamokṣamārgopadeśanā tatra yadā <span type="ref-block" n="2489 r_TAŚVA-ML#074,16_r"/>saṃsāranivṛttir eva mokṣas tadā kāraṇaviruddhopalabdhir iyaṃ nāsti kvacij jīve saṃsāraḥ paramasamyagdarśanajñāna<span type="ref-block" n="2490 r_TAŚVA-ML#074,17_r"/>cāritrasadbhāvād iti yadā tu saṃsāranivṛttikāryaṃ mokṣas tadā kāraṇaviruddhopalabdhiḥ kasyacid ātmano <span type="ref-block" n="2491 r_TAŚVA-ML#074,18_r"/>nāsti duḥkham aśeṣaṃ mukhyasamyagdarśanādisadbhāvād iti niścīyate sakaladuḥkhābhāvasyātyaṃtikasukhasvabhāva<span type="ref-block" n="2492 r_TAŚVA-ML#074,19_r"/>tvāt tasya ca saṃsāranivṛttiphalatvāt yadā mokṣaḥ kvacid vidhīyate tadā kāraṇopalabdhir iyaṃ kvacin mo<span type="ref-block" n="2493 r_TAŚVA-ML#074,20_r"/>kṣo 'vaśyaṃbhāvī samyagdarśanādiyogāt iti na katham api sūtram idam ayuktyātmakaṃ āgamātmakatvaṃ tu nirū<span type="ref-block" n="2494 r_TAŚVA-ML#074,21_r"/>pitam evaṃ saty alaṃ prapaṃcena </p><p n="a_502" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2496 r_TAŚVA-ML#074,23_r"/>trayātmakamokṣakāraṇasūtrasāmarthyāt trayātmakasaṃsārakāraṇasiddhau yuktyanugrahābhidhāne baṃdhapratyayapaṃcabidhatvaṃ <span type="ref-block" n="2497 r_TAŚVA-ML#074,24_r"/>'mithyādarśanāviratipramādakaṣāyayogā baṃdhahetava' iti sūtranirdiṣṭaṃ na virudhyata eva pramādāditrayasya <span type="ref-block" n="2498 r_TAŚVA-ML#074,25_r"/>sāmānyato 'cāritre 'ntarbhāvāt viśeṣataś ca trayasyācāritre 'ntarbhāvena ko doṣa iti cet </p><p n="a_504" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2501 r_TAŚVA-ML#074,28_r"/>nanv evaṃ sāmānyato py acāritre pramādāditrayasyāṃtarbhāvāt kathaṃ siddhāṃtavyāghāto na syāt pramattasaṃyatā<span type="ref-block" n="2502 r_TAŚVA-ML#074,29_r"/>t pūrveṣām eva sāmānyato viśeṣato vā tatrāṃtarbhāvavacanāt pramattasaṃyatādīnāṃ tu sayogakevalyaṃtānām aṣṭānā<span type="ref-block" n="2503 r_TAŚVA-ML#074,30_r"/>m api mohadvādaśakasya kṣayopaśamād upaśamād vā sakalamohasya kṣayād vā saṃyatatvaprasiddheḥ anyathā saṃyatā<span type="ref-block" n="2504 r_TAŚVA-ML#074,31_r"/>saṃyatatvaprasaṃgāt sāmānyato 'saṃyamasyāpi teṣu bhāvād iti kecit te py evaṃ paryanuyojyāḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="2505 r_TAŚVA-ML#074,32_r"/>bhavatāṃ catuḥpratyayo baṃdhaḥ siddhāṃtaviruddho na bhavet tatra tasya sūtritatvād iti pramādānāṃ kaṣāyeṣv aṃtarbhāvā<span type="ref-block" n="2506 r_TAŚVA-ML#074,33_r"/>d iti cet sāmānyato viśeṣato vā tatra teṣām aṃtarbhāvaḥ syāt na tāvad uttaraḥ pakṣo nidrāyāḥ pramāda<span type="ref-block" n="2507 r_TAŚVA-ML#074,34_r"/>viśeṣasvabhāvāyāḥ kaṣāyeṣv aṃtarbhāvayitum aśakyatvāt tasyā darśanāvaraṇaviśeṣatvāt pramādasāmānyasya <span type="ref-block" n="2508 r_TAŚVA-ML#075,01_r"/>kaṣāyeṣv aṃtarbhāva iti cet na apramattādīnāṃ sūkṣmasāṃparāyikāṃtānāṃ pramattatvaprasaṃgāt pramādaikadeśasyaiva <span type="ref-block" n="2509 r_TAŚVA-ML#075,02_r"/>kaṣāyasya nidrāyāś ca tatra sadbhāvāt sarvapramādānām abhāvān na pramattatvaprasaktir iti cet tarhi pramādāditra<span type="ref-block" n="2510 r_TAŚVA-ML#075,03_r"/>yasyācāritre ṃtarbhāve pi pramattasaṃyatādīnām aṣṭānām asaṃyatatvaṃ mā prāpat tathā hi paṃcadaśasu pramādavyaktiṣu <span type="ref-block" n="2511 r_TAŚVA-ML#075,04_r"/>vartamānasya pramādasāmānyasya kaṣāyeṣv aṃtarbhāve pi na sarvā vyaktayas tatrāṃtarbhavaṃti vikatheṃdriyāṇām apramattādi<span type="ref-block" n="2512 r_TAŚVA-ML#075,05_r"/>ṣv abhāvāt kaṣāyapraṇayanidrāṇām eva saṃbhavāt iti na teṣāṃ pramattatvaṃ tathā mohadvādaśakodayakālabhāviṣu <span type="ref-block" n="2513 r_TAŚVA-ML#075,06_r"/>tatkṣayopaśamakālabhāviṣu ca pramādakaṣāyayogaviśeṣeṣu vartamānasya pramādakaṣāyayogasāmānyasyācāritre 'ṃtarbhā<span type="ref-block" n="2514 r_TAŚVA-ML#075,07_r"/>ve pi na pramattādīnām asaṃyatatvaṃ syān mataṃ pramādādisāmānyasyāsaṃyateṣu saṃyateṣu ca sadbhāvād asaṃyame <span type="ref-block" n="2515 r_TAŚVA-ML#075,08_r"/>saṃyame cāṃtarbhāvo yukto na punar asaṃyama eva anyathā vṛkṣatvasya nyagrodhe 'ntarvyāpino pi nyagrodheṣv evāṃtarbhāva<span type="ref-block" n="2516 r_TAŚVA-ML#075,09_r"/>prasakter iti tad asat vivakṣitāparijñānāt pramādāditrayam asaṃyame ca yasyāṃtarbhāvīti tasya tanniyata<span type="ref-block" n="2517 r_TAŚVA-ML#075,10_r"/>tvāt tatrāṃtarbhāvo vivakṣitaḥ pramādānām apramattādiṣv abhāvāt kaṣāyāṇām akaṣāyeṣv asaṃbhavāt yogānām ayoge 'na<span type="ref-block" n="2518 r_TAŚVA-ML#075,11_r"/>vasthānād iti teṣāṃ saṃyame nāṃtarbhāvo vivakṣitaḥ pratiniyataviśeṣāpekṣayā tu teṣām asaṃyame 'naṃtarbhāvāt <span type="ref-block" n="2519 r_TAŚVA-ML#075,12_r"/>paṃcavidha eva baṃdhahetuḥ mohadvādaśakakṣayopaśamasahabhāvināṃ pramādakaṣāyayogānāṃ viśiṣṭānām asaṃyateṣv a<span type="ref-block" n="2520 r_TAŚVA-ML#075,13_r"/>bhāvāt kaṣāyopaśamakṣayabhāvināṃ ca pramattakaṣāyasaṃyateṣv apy abhāvāt sarveṣāṃ svānurūpabaṃdhahetutvāpratīghātāt </p><p n="a_506" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2522 r_TAŚVA-ML#075,15_r"/>yathā trividhe baṃdhahetau trividho mārgas tathā paṃcavidhe baṃdhakāraṇe paṃcavidho mokṣahetur vaktavyaḥ tribhi<span type="ref-block" n="2523 r_TAŚVA-ML#075,16_r"/>r mokṣakāraṇaiḥ paṃcavidhabaṃdhakāraṇasya nivartayitum aśakteḥ anyathā trayāṇāṃ paṃcānāṃ vā baṃdhahetūnām ekenaiva <span type="ref-block" n="2524 r_TAŚVA-ML#075,17_r"/>mokṣahetunā nivartanasiddher mokṣakāraṇatraividhyavacanam apy ayuktikam anuṣajyeteti kaścit </p><p n="a_508" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2526 r_TAŚVA-ML#075,19_r"/>samyagdarśanaviratyapramādākaṣāyāyogā mokṣahetavaḥ iti paṃcavidhabaṃdhahetūpadeśasāmarthyāllabhyata eva mokṣa<span type="ref-block" n="2527 r_TAŚVA-ML#075,20_r"/>hetoḥ paṃcavidhatvaṃ tato na tadāpādanaṃ pratikūlam asmākaṃ samyagjñānamokṣahetor asaṃgrahaḥ syād evam iti cen na <span type="ref-block" n="2528 r_TAŚVA-ML#075,21_r"/>tasya saddarśane ṃtarbhāvāt mithyājñānasya mithyādarśane ntarbhāvavat tasya tatrānaṃtarbhāve vā ṣoḍhā mokṣakāraṇaṃ <span type="ref-block" n="2529 r_TAŚVA-ML#075,22_r"/>baṃdhakāraṇaṃ cābhimatam eva virodhābhāvād ity ucyate </p><p n="a_510" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2531 r_TAŚVA-ML#075,24_r"/>tatra kuto bhavan bhavetyaṃtaṃ baṃdhaḥ kena nivartyate yena paṃcavidho mokṣamārgaḥ syād ity adhīyate </p><p n="a_512" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2534 r_TAŚVA-ML#075,27_r"/>mithyādarśanād bhavan baṃdhaḥ darśanena nivartyate tasya tannidānavirodhitvāt mithyājñānād bhavan baṃdhaḥ <span type="ref-block" n="2535 r_TAŚVA-ML#075,28_r"/>satyajñānena nivartyata ity apy anenoktaṃ mithyācāritrād bhavansaccāritreṇa pramādād bhavannapramādena kaṣāyād bhavanna<span type="ref-block" n="2536 r_TAŚVA-ML#075,29_r"/>kaṣāyeṇa yogād bhavannayogena sa nivartyata ity ayogaguṇānaṃtaraṃ mokṣasyāvirbhāvāt sayogāyogaguṇasthānayor bha<span type="ref-block" n="2537 r_TAŚVA-ML#075,30_r"/>gavadarhataḥ sthitir api prasiddhā bhavati </p><p n="a_514" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2539 r_TAŚVA-ML#075,32_r"/>yasya yāvatī sāmagrī janikā dṛṣṭā tasya tāvaty eva pratyeyā yathā yavabījādisāmagrī yavāṃkurasya <span type="ref-block" n="2540 r_TAŚVA-ML#075,33_r"/>tathā samyagjñānādisāmagrī mokṣasya janikā saṃpratīyate tato naiva sātivartanīyā mithyājñānādisāmagrī <span type="ref-block" n="2541 r_TAŚVA-ML#076,01_r"/>ca baṃdhasya janiketi mokṣabaṃdhakāraṇasaṃkhyāniyamaḥ viparyayād eva baṃdho jñānād eva mokṣa iti neṣyata eva <span type="ref-block" n="2542 r_TAŚVA-ML#076,02_r"/>parasyāpi saṃcitakarmaphalopabhogāder abhīṣṭatvād iti kecit </p><p n="a_516" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2545 r_TAŚVA-ML#076,05_r"/>pariṇāmasyābhāve nātmani kramayaugapadye tayos tena vyāptatvāt pūrvāparasvabhāvatyāgopādānasthitilakṣaṇo <span type="ref-block" n="2546 r_TAŚVA-ML#076,06_r"/>hi pariṇāmo na pūrvottarakṣaṇavināśotpādamātraṃ sthitimātraṃ vā pratītyabhāvāt sa ca kramayaugapadyayor vyāpa<span type="ref-block" n="2547 r_TAŚVA-ML#076,07_r"/>katayā saṃpratīyate bahir aṃtaś ca bādhakābhāvān nāpāramārthiko yataḥ svayaṃ nivartamānaḥ kramayaugapadye na <span type="ref-block" n="2548 r_TAŚVA-ML#076,08_r"/>nivartayet te ca nivartamāne arthakriyāsāmānyaṃ nivartayatas tābhyāṃ tasya vyāptatvāt arthakriyāsāmānyaṃ <span type="ref-block" n="2549 r_TAŚVA-ML#076,09_r"/>tu yatra niratiśayātmani na saṃbhavati tatra baṃdhamokṣādyarthakriyāviśeṣaḥ kathaṃ saṃbhāvyate yenāyaṃ tadupādāna<span type="ref-block" n="2550 r_TAŚVA-ML#076,10_r"/>hetuḥ syāt niranvayakṣaṇikacittasyāpi tadupādānatvaprasaṃgāt </p><p n="a_518" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2553 r_TAŚVA-ML#076,13_r"/>nāpariṇāmyātmā tasyecchād veṣādipariṇāmenātyaṃtabhinnena pariṇāmitvāt dharmādharmotpattyākhyā baṃdhasamavā<span type="ref-block" n="2554 r_TAŚVA-ML#076,14_r"/>yikāraṇatvopapatter iti na maṃtavyaṃ svato 'tyaṃtabhinnena pariṇāmena kasyacit pariṇāmitvāsaṃbhavāt anyathā <span type="ref-block" n="2555 r_TAŚVA-ML#076,15_r"/>rūpādipariṇāmenātmākāśādeḥ pariṇāmitvaprasaṃgāt tato 'pariṇāmy evātmeti na baṃdhādeḥ samavāyi<span type="ref-block" n="2556 r_TAŚVA-ML#076,16_r"/>kāraṇaṃ nāpy ātmāṃtaḥkaraṇasaṃyogo 'samavāyikāraṇaṃ prāgadṛṣṭaṃ vā tadguṇo nimittakāraṇaṃ tasya tato bhinnasya <span type="ref-block" n="2557 r_TAŚVA-ML#076,17_r"/>sarvadā tenāsaṃbaṃdhāt kadācit tatsaṃbaṃdhe vā nityaikāṃtahāniprasaṃgāt svaguṇāsaṃbaṃdharūpeṇa nāśād guṇasaṃbaṃdha<span type="ref-block" n="2558 r_TAŚVA-ML#076,18_r"/>rūpeṇotpādāc cetanatvādinā sthite svattrayātmakatvasiddheḥ etenātmano bhinno guṇaḥ sattvarajastamorūpo <span type="ref-block" n="2559 r_TAŚVA-ML#076,19_r"/>baṃdhādihetur ity etatprativyūḍhaṃ tena tasya śaśvadasaṃbaṃdhena taddhetutvānupapatteḥ kadācit saṃbaṃdhe tryātmakatvāsiddher a<span type="ref-block" n="2560 r_TAŚVA-ML#076,20_r"/>viśeṣāt </p><p n="a_520" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2563 r_TAŚVA-ML#076,23_r"/>kadācin naśvarasvabhāvādhikaraṇaṃ kadācid utpitsudharmādhikaraṇam ātmā nityaikāṃtarūpa iti bruvan na svasthaḥ <span type="ref-block" n="2564 r_TAŚVA-ML#076,24_r"/>kādācit kānekadharmāśrayatvasyānityatvāt </p><p n="a_522" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2566 r_TAŚVA-ML#076,26_r"/>satyāsatyasvabhāvatvābhyāmātmano bhedaḥ saṃbhavatīty ayuktaṃ viruddhadharmādhyāsalakṣaṇatvād bhedasyānyathātmānā<span type="ref-block" n="2567 r_TAŚVA-ML#076,27_r"/>tmanor api bhedābhāvaprasaṃgāt </p><p n="a_524" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2569 r_TAŚVA-ML#076,29_r"/>nānādharmāśrayatvaṃ gauṇam asad eva mukhyaṃ sthāyi tu sad iti tattvato jīvasyaikarūpatvam ayuktaṃ sadasatsvabhāva<span type="ref-block" n="2570 r_TAŚVA-ML#076,30_r"/>tvābhyām anekarūpatvasiddheḥ yadi punar ātmano mukhyasvabhāvenevopacaritasvabhāvenāpi sattvam urarīkriyate <span type="ref-block" n="2571 r_TAŚVA-ML#076,31_r"/>tadā tasyāśeṣapararūpeṇa sattvaprasakter ātmatvenaiva vyavasthānupapattiḥ sattāmātravatsakalārthasvabhāvatvāt tasyo<span type="ref-block" n="2572 r_TAŚVA-ML#076,32_r"/>pacaritasvabhāveneva mukhyasvabhāvenāpy asattve katham avastutvaṃ na syāt sakalasvabhāvaśūnyatvāt svaraśṛṃgavat <span type="ref-block" n="2573 r_TAŚVA-ML#076,33_r"/>ye tv āhuḥ upacaritā evātmanaḥ svabhāvabhedā na punar vāstavās teṣāṃ tato bhede tatsvabhāvatvānupapatteḥ arthāṃ<span type="ref-block" n="2574 r_TAŚVA-ML#076,34_r"/>tarasvabhāvatvena saṃbaṃdhāt tatsvabhāvatve py ekena svabhāvena tena tasya taiḥ saṃbaṃdhe sarveṣām ekarūpatāpattiḥ nānā<span type="ref-block" n="2575 r_TAŚVA-ML#077,01_r"/>svabhāvaiḥ saṃbaṃdhe 'navasthānaṃ teṣām apy anyaiḥ svabhāvaiḥ saṃbaṃdhāt mukhyasvabhāvānām upacaritaiḥ svabhāvais tāvadbhir ā<span type="ref-block" n="2576 r_TAŚVA-ML#077,02_r"/>tmano 'saṃbaṃdhe nānākāryakāraṇaṃ nānāpratibhāsaviṣayatvaṃ cātmanaḥ kim upacaritair eva nānāsvabhāvair na syāt yena <span type="ref-block" n="2577 r_TAŚVA-ML#077,03_r"/>mukhyasvabhāvakalpanaṃ saphalam anumanyemahi nānāsvabhāvānām ātmano narthāṃtaratve tu svabhāvā eva nātmā kaści<span type="ref-block" n="2578 r_TAŚVA-ML#077,04_r"/>d eko bhinnebhyo narthāṃtarasyaikatvāyogāt ātmaiva vā na kecit svabhāvāḥ syuḥ yato nopacaritasvabhāvavyavasthā<span type="ref-block" n="2579 r_TAŚVA-ML#077,05_r"/>tmano na bhavet kathaṃcid bhedābhedapakṣe pi svabhāvānām ātmano navasthānaṃ tasya nivārayitum aśakteḥ paramārthataḥ <span type="ref-block" n="2580 r_TAŚVA-ML#077,06_r"/>kasyacid ekasya nānāsvabhāvasya mecakajñānasya grāhyākāravedanasya vā sāmānyaviśeṣāder vā pramāṇabalād a<span type="ref-block" n="2581 r_TAŚVA-ML#077,07_r"/>vyavasthānāt tena vyabhicārāsaṃbhavād iti te py anenaiva pratikṣiptāḥ svayam iṣṭāniṣṭasvabhāvābhyāṃ sadasattvasvabhāva<span type="ref-block" n="2582 r_TAŚVA-ML#077,08_r"/>siddher apratibaṃdhāt na ca kasyacid upacarite sadasattve tattvato nubhayatvasya prasakteḥ tac cāyuktaṃ sarvathā <span type="ref-block" n="2583 r_TAŚVA-ML#077,09_r"/>vyāghātāt kathaṃcid anubhayatvaṃ tu vastuno nobhayasvabhāvatāṃ viruṇaddhi kathaṃ vānubhayarūpatayā tattvaṃ tadanya<span type="ref-block" n="2584 r_TAŚVA-ML#077,10_r"/>rūpatayā cātattvam iti bruvāṇaḥ kasyacid ubhayarūpatāṃ pratikṣipet na san nāpy asan nobhayaṃ nānubhayam anyad vā <span type="ref-block" n="2585 r_TAŚVA-ML#077,11_r"/>vastu kiṃ tarhi vastv eva sakalopādhirahitatvāt tathā vaktum aśakter avācyam eveti cet kathaṃ vastv ity ucyate <span type="ref-block" n="2586 r_TAŚVA-ML#077,12_r"/>sakalopādhirahitam avācyaṃ vā vastvādiśabdānām api tatrāpravṛtteḥ satyām api vacanāgocaratāyām ātmādita<span type="ref-block" n="2587 r_TAŚVA-ML#077,13_r"/>ttvasyopalabhyatābhyupeyā sā ca svasvarūpeṇāsti na pararūpeṇeti sadasadātmakatvam āyātaṃ tasya tathopalabhya<span type="ref-block" n="2588 r_TAŚVA-ML#077,14_r"/>tvāt na ca sadasattvādidharmair apy anupalabhyaṃ vastv iti śakyaṃ pratyetuṃ svaraśṛṃgāder api vastutvaprasaṃgāt dharma<span type="ref-block" n="2589 r_TAŚVA-ML#077,15_r"/>dharmirūpatayānupalabhyaṃ svarūpeṇopalabhyaṃ vastv iti cet yathopalabhyaṃ tathā sat yathā cānupalabhyaṃ tathā <span type="ref-block" n="2590 r_TAŚVA-ML#077,16_r"/>tad asad iti tad evaṃ sadasadātmakatvaṃ sudūram apy anusṛtya tasya pratikṣeptum aśakteḥ tataḥ sadasatsvabhāvau pāra<span type="ref-block" n="2591 r_TAŚVA-ML#077,17_r"/>mārthikau kvacid icchatā'naṃtasvabhāvāḥ pratīyamānās tathātmano bhyupagaṃtavyāḥ teṣāṃ ca kramato vināśotpādau <span type="ref-block" n="2592 r_TAŚVA-ML#077,18_r"/>tasyaiveti siddhaṃ tryātmakatvam ātmano guṇāsaṃbaṃdhetararūpābhyāṃ nāśotpādavyavasthānād ātmatvena dhrauvyatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="2593 r_TAŚVA-ML#077,19_r"/>tato pi bibhyatā nātmano bhinnena guṇena saṃbaṃdho bhimaṃtavyo na vāsaṃbaddhas tasyaiva guṇo vyavasthāpayituṃ śakyo <span type="ref-block" n="2594 r_TAŚVA-ML#077,20_r"/>yataḥ saṃbaṃdhād iti hetuḥ syād iti sūktaṃ nityaikāṃte nātmā hi baṃdhamokṣādikāryasya kāraṇam ity anavasthānāt </p><p n="a_526" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2596 r_TAŚVA-ML#077,22_r"/>kṣaṇikāḥ sarve saṃskārāḥ sthirāṇāṃ kutaḥ kriyeti nirvyāpāratāyāṃ kṣaṇakṣayaikāṃte bhūtir eva kriyā<span type="ref-block" n="2597 r_TAŚVA-ML#077,23_r"/>kārakavyavahārabhāg iti bruvāṇaḥ katham acalātmani nirvyāpāre pi sarvathā bhūtir eva kriyākārakavyavahāra<span type="ref-block" n="2598 r_TAŚVA-ML#077,24_r"/>m anusaratīti pratikṣipet </p><p n="a_528" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2600 r_TAŚVA-ML#077,26_r"/>nityaikāṃte nāsti kāryakāraṇabhāvo 'nvayavyatirekābhāvāt na hi kasyacin nityasya sadbhāvo 'nvayaḥ <span type="ref-block" n="2601 r_TAŚVA-ML#077,27_r"/>sarvanityānvayaprasaṃgāt prakṛtanityasadbhāva iva tadanyanityasadbhāve pi bhāvāt sarvathāviśeṣābhāvāt nāpi <span type="ref-block" n="2602 r_TAŚVA-ML#077,28_r"/>vyatirekaḥ śāśvatasya tadasaṃbhavāt deśavyatirekaḥ saṃbhavatīti cet na tasya vyatirekatvena niyamayitu<span type="ref-block" n="2603 r_TAŚVA-ML#077,29_r"/>m aśakteḥ prakṛtadeśe vivakṣitāsarvagatanityavyatirekavadavivakṣitasarvagatanityavyatirekasyāpi siddheḥ <span type="ref-block" n="2604 r_TAŚVA-ML#077,30_r"/>tathāpi kasyacid anvayavyatirekasiddhau sarvanityānvayavyatirekasiddhiprasaṃgāt kiṃ kasya kāryaṃ syāt tato <span type="ref-block" n="2605 r_TAŚVA-ML#077,31_r"/>'calātmano nvayavyatirekau nivartamānau svavyāpyāṃ kāryakāraṇatāṃ nivartayataḥ tad uktaṃ anvayavyati<span type="ref-block" n="2606 r_TAŚVA-ML#077,32_r"/>rekādyo yasya dṛṣṭo nuvartakaḥ sa bhāvas tasya taddhetur ato bhinnā na saṃbhavā iti na cāyaṃ nyāyas tatra <span type="ref-block" n="2607 r_TAŚVA-ML#077,33_r"/>saṃbhavatīti nitye yadi kāryakāraṇatāpratikṣepas tadā kṣaṇike pi tadasaṃbhavasyāviśeṣāt </p><p n="a_530" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2609 r_TAŚVA-ML#078,02_r"/>na hi kṣaṇakṣayaikāṃte saty eva kāraṇe kāryasyotpādaḥ saṃbhavati kāryakāraṇayor ekakālānuṣaṃgāt kāraṇasyai<span type="ref-block" n="2610 r_TAŚVA-ML#078,03_r"/>kasmin kṣaṇe jātasya kāryakāle pi sattve kṣaṇabhaṃgabhaṃgaprasaṃgāc ca sarvathā tu vinaṣṭe kāraṇe kāryasyotpāde <span type="ref-block" n="2611 r_TAŚVA-ML#078,04_r"/>katham anvayo nāma cirataravinaṣṭānvayavat tata eva vyatirekābhāvaḥ kāraṇābhāve kāryasyābhāvābhāvāt <span type="ref-block" n="2612 r_TAŚVA-ML#078,05_r"/>syān mataṃ svakāle sati kāraṇe kāryasya svasamaye prādurbhāvo 'nvayo asati vā'bhavanaṃ vyatireko na punaḥ <span type="ref-block" n="2613 r_TAŚVA-ML#078,06_r"/>kāraṇakāle tasya bhavanam anvayo 'nyadātvabhavanaṃ vyatirekaḥ sarvathāpy abhinnadeśayoḥ kāryakāraṇabhāvopagame <span type="ref-block" n="2614 r_TAŚVA-ML#078,07_r"/>kuto gnidhūmādīnāṃ kāryakāraṇabhāvo bhinnadeśatayopalaṃbhāt bhinnadeśayos tu kāryakāraṇabhāve bhinnakālayoḥ <span type="ref-block" n="2615 r_TAŚVA-ML#078,08_r"/>sa kathaṃ pratikṣipyate yenānvayavyatirekau tādṛśau na syātāṃ kāraṇatvenābhimate py arthe svakāle sati <span type="ref-block" n="2616 r_TAŚVA-ML#078,09_r"/>kasyacit svakāle bhavanam asati vā'bhavanam anvayo vyatirekaś ca syād ity api na maṃtavyam anyatra samānatvāt <span type="ref-block" n="2617 r_TAŚVA-ML#078,10_r"/>kāraṇatvenānabhimate rthe svadeśe sati sarvasya svadeśe bhavanam anvayo asati vā'bhavanaṃ vyatireka ity api vaktuṃ <span type="ref-block" n="2618 r_TAŚVA-ML#078,11_r"/>śakyatvāt svayogyatāviśeṣāt kayościd evārthayor bhinnadeśayor anvayavyatirekaniyamāt kāryakāraṇaniyamaparika<span type="ref-block" n="2619 r_TAŚVA-ML#078,12_r"/>lpanāyāṃ bhinnakālayor api sa kiṃ na bhavet tata eva sarvathā viśeṣābhāvāt tad etad apy avicāritaramyaṃ <span type="ref-block" n="2620 r_TAŚVA-ML#078,13_r"/>tanmate yogyatāpratiniyamasya vicāryamāṇasyāyogāt yogyatā hi kāraṇasya kāryotpādanaśaktiḥ <span type="ref-block" n="2621 r_TAŚVA-ML#078,14_r"/>kāryasya ca kāraṇajanyatvaśaktis tasyāḥ pratiniyamaḥ śālibījāṃkurayoś ca bhinnakālatvāviśeṣe pi śālibī<span type="ref-block" n="2622 r_TAŚVA-ML#078,15_r"/>jasyaiva śālyaṃkurajanena śaktir na yavabījasya tasya yavāṃkurajanane na śālibījasyeti kathyate tatra <span type="ref-block" n="2623 r_TAŚVA-ML#078,16_r"/>kutas tacchaktes tādṛśaḥ pratiniyamaḥ svabhāvata iti cet na apratyakṣatvāt parokṣasya śaktipratiniyamasya <span type="ref-block" n="2624 r_TAŚVA-ML#078,17_r"/>paryanuyujyamānatāyāṃ svabhāvair uttarasyāsaṃbhavāt anyathā sarvasya vijayitvaprasaṃgāt pratyakṣapratīta eva <span type="ref-block" n="2625 r_TAŚVA-ML#078,18_r"/>cārthe paryanuyoge svabhāvair uttarasya svayam abhidhānāt katham anyathedaṃ śobheta yat kiṃcid ātmābhimataṃ vidhāya <span type="ref-block" n="2626 r_TAŚVA-ML#078,19_r"/>niruttaras tatra kṛtaḥ pareṇa vastusvabhāvair iti vācyam itthaṃ taduttaraṃ syād vijayī samastaḥ <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> pratyakṣeṇa <span type="ref-block" n="2627 r_TAŚVA-ML#078,20_r"/>pratīte rthe yadi paryanuyujyate svabhāvair uttaraṃ vācyaṃ dṛṣṭe kānupapannatā <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> iti śālibījādeḥ <span type="ref-block" n="2628 r_TAŚVA-ML#078,21_r"/>śālyaṃkurādikāryasya darśanāt tajjananaśaktir anumīyata iti cet tasya tatkāryatve prasiddhe 'prasiddhe pi <span type="ref-block" n="2629 r_TAŚVA-ML#078,22_r"/>vā prathamapakṣe pi kutaḥ śālyaṃkurādeḥ śālibījādikāryatvaṃ siddhaṃ na tāvad adhyakṣāt tatra tasyāpra<span type="ref-block" n="2630 r_TAŚVA-ML#078,23_r"/>tibhāsanāt anyathā sarvasya tathā niścayaprasaṃgāt tadbhāvabhāvāl liṃgāt tatsiddhir iti cen na sādhya<span type="ref-block" n="2631 r_TAŚVA-ML#078,24_r"/>samatvāt ko hi sādhyam eva sādhanatvenābhidadhātīty anyatrāsvasthāt tadbhāvabhāva eva hi tatkāryatvaṃ na <span type="ref-block" n="2632 r_TAŚVA-ML#078,25_r"/>tato nyat śālibījādikāraṇakatvāc chālyaṃkurādes tatkāryatvaṃ siddham ity api tādṛg eva parasparāśritaṃ <span type="ref-block" n="2633 r_TAŚVA-ML#078,26_r"/>caitat siddhe śālibījādikāraṇakatve śālyaṃkurādes tatkāryatvasiddhis tatsiddhau ca śālibījādikāraṇa<span type="ref-block" n="2634 r_TAŚVA-ML#078,27_r"/>tvasiddhir iti tadanumānāt pratyakṣapratīte tasya tatkāryatve samāropaḥ kasyacid vyavacchidyata ity apy anenāpāstaṃ <span type="ref-block" n="2635 r_TAŚVA-ML#078,28_r"/>svayam asiddhāt sādhanāt tadvyavacchedāsaṃbhavāt tadanaṃtaraṃ tasyopalaṃbhāt tatkāryatvasiddhir ity api phalguprāyaṃ <span type="ref-block" n="2636 r_TAŚVA-ML#078,29_r"/>śālyaṃkurādeḥ pūrvākhilārthakāryatvaprasaṃgāt śālibījābhāve tadanaṃtaram anupalaṃbhān na tatkāryatvam iti cet <span type="ref-block" n="2637 r_TAŚVA-ML#078,30_r"/>sārdre dhanābhāve ṃgārādyavasthāgner anaṃtaraṃ dhūmasyānupalabdher agnikāryatvaṃ mā bhūt sāmagrīkāryatvād dhūmasya nāgnimātra<span type="ref-block" n="2638 r_TAŚVA-ML#078,31_r"/>kāryatvam iti cet tarhi sakalārthasahitaśālibījādisāmagrīkāryatvaṃ śālyaṃkurāder astu viśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="2639 r_TAŚVA-ML#078,32_r"/>tathā ca na kiṃcit kasyacid akāraṇam akāryaṃ veti sarvaṃ sarvasmād anumīyeteti vā kutaścit kiṃcid iti <span type="ref-block" n="2640 r_TAŚVA-ML#078,33_r"/>nānumānāt kasyacic chaktipratiniyamasiddhir yato nvayavyatirekapratiniyamakāryakāraṇabhāve pratiniyamanibaṃdhanaḥ <span type="ref-block" n="2641 r_TAŚVA-ML#078,34_r"/>siddhyet tata eva saṃvṛttyānvayavyatirekau yathādarśanaṃ kāraṇasya kāryeṇānuvidhīyate na tu yathātattvam iti <span type="ref-block" n="2642 r_TAŚVA-ML#079,01_r"/>cet katham evaṃ kāryakāraṇabhāvaḥ pāramārthikaḥ so pi saṃvṛttyeti cet kuto rthakriyākāritvaṃ vāstavaṃ <span type="ref-block" n="2643 r_TAŚVA-ML#079,02_r"/>tad api sāṃvṛttam eveti cet kathaṃ tallakṣaṇavastutattvam iti na kiṃcit kṣaṇakṣayaikāṃtavādinaḥ śāśvataikāṃtavā<span type="ref-block" n="2644 r_TAŚVA-ML#079,03_r"/>dina iva pāramārthikaṃ siddhyet </p><p n="a_532" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2646 r_TAŚVA-ML#079,05_r"/>na satyo 'nekāṃtavādaḥ pratītisadbhāve pi tasya virodhavaiyadhikaraṇyādidoṣopadrutatvād iti nānumaṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="2647 r_TAŚVA-ML#079,06_r"/>sarvathaikāṃta eva virodhādidoṣāvatārāt satyenānekāṃtavādena vinā baṃdhādihetūnāṃ kvacid asiddheḥ </p><p n="a_534" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2649 r_TAŚVA-ML#079,08_r"/>na hi kutaścit pramāṇād advaitaṃ saṃvedanaṃ vyavatiṣṭhate brahmādvaitavat pramāṇaprameyayor dvaitaprasaṃgāt pratyakṣatas ta<span type="ref-block" n="2650 r_TAŚVA-ML#079,09_r"/>dvyavasthāpane nādvaitavirodha iti cen na anyataḥ pratyakṣasya bhedaprasiddheḥ anenānumānād upaniṣadvākyād vā <span type="ref-block" n="2651 r_TAŚVA-ML#079,10_r"/>tadvyavasthāpane dvaitaprasaṃgaḥ kathitaḥ </p><p n="a_536" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2653 r_TAŚVA-ML#079,12_r"/>na saṃvedanādvaitaṃ pratyakṣāṃtarād anumānād vā sthāpyate svatas tasya sthiter iti na sādhīyaḥ sarvadā grāhyagrāha<span type="ref-block" n="2654 r_TAŚVA-ML#079,13_r"/>kākārākrāṃtasya saṃvedanasyānubhavanāt svarūpasya svato gater iti vaktum aśakteḥ saṃvidi grāhyagrāhakā<span type="ref-block" n="2655 r_TAŚVA-ML#079,14_r"/>kārasyānubhavanaṃ bhrāṃtam iti na vācyaṃ tadrahitasya satyasya saṃvittyabhāvāt sarvadāvabhāsamānasya sarvatra <span type="ref-block" n="2656 r_TAŚVA-ML#079,15_r"/>sarveṣāṃ bhrāṃtatvāyogāt </p><p n="a_538" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2659 r_TAŚVA-ML#079,18_r"/>katham ayaṃ puruṣādvaitaṃ nirasya jñānādvaitaṃ vyavasthāpayet syān mataṃ na vedyādyākārasya bhrāṃtatā saṃcinmātrasya <span type="ref-block" n="2660 r_TAŚVA-ML#079,19_r"/>satyatvāt sādhyate kiṃ tv anumānāt tato netaretarāśrayaḥ iti tad ayuktaṃ liṃgābhāvāt </p><p n="a_540" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2663 r_TAŚVA-ML#079,22_r"/>na hi svapnādidaśāyāṃ grāhyākāratvaṃ bhrāṃtatvena vyāptaṃ dṛṣṭaṃ na punar vicchedatvam iti śakyaṃ vaktuṃ pratīti<span type="ref-block" n="2664 r_TAŚVA-ML#079,23_r"/>virodhāt tadubhayasya bhrāṃtatvasiddhau kim aniṣṭam iti cet </p><p n="a_542" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2666 r_TAŚVA-ML#079,25_r"/>kālavicchedasya bhrāṃtatve nityaṃ deśavicchedasya sarvagatam ākārasya nirākāram aṃśavicchedasya niraṃśaṃ <span type="ref-block" n="2667 r_TAŚVA-ML#079,26_r"/>brahma siddhaṃ kṣaṇikādvaitaṃ pratikṣipatīti katham aniṣṭaṃ saugatasya na syāt </p><p n="a_544" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2669 r_TAŚVA-ML#079,28_r"/>na hi nityatvādisvabhāve paramārthātmādisvabhāve vā saṃvittyabhāvaṃ prati viśeṣo sti yato brahmaṇo <span type="ref-block" n="2670 r_TAŚVA-ML#079,29_r"/>satyatve kṣaṇikatve saṃvedanādvaitasyāsatyatvaṃ na siddhyet </p><p n="a_546" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2673 r_TAŚVA-ML#079,32_r"/>sveṣṭasya saṃvedanādvayasya vyavasthānam aniṣṭasya bhedasya puruṣādvaitāder vā pratikṣepo yato sya na kathaṃcanāpi <span type="ref-block" n="2674 r_TAŚVA-ML#079,33_r"/>prasiddhyati tato nādvaitaṃ tattvaṃ baṃdhahetvādiśūnyam āsthātuṃ yuktam aniṣṭatattvavat </p><p n="a_548" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2678 r_TAŚVA-ML#080,04_r"/>na hi sarvaṃ sarvasyānirṇītam eva vicārāt pūrvam iti svayaṃ niścinvan kiṃcin nirṇītam iṣṭaṃ pratikṣeptum arhati <span type="ref-block" n="2679 r_TAŚVA-ML#080,05_r"/>virodhāt </p><p n="a_550" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2681 r_TAŚVA-ML#080,07_r"/>yathāniṣṭe pramāṇaṃ vāstavam aṃtareṇa nirṇītir nopapadyate tathā svayam iṣṭe pīti tatra nirṇītim anumanyamānena <span type="ref-block" n="2682 r_TAŚVA-ML#080,08_r"/>tadanumaṃtavyam eva </p><p n="a_552" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2685 r_TAŚVA-ML#080,11_r"/>svasaṃvedanam api na sveṣṭaṃ nirṇītaṃ yena tasya saṃvādakatvāt tattvataḥ pramāṇatve tadvadakṣaliṃgādijanitavedanasya <span type="ref-block" n="2686 r_TAŚVA-ML#080,12_r"/>pramāṇatvasiddher niścitād eva pramāṇāt sarvatra parīkṣaṇaṃ sveṣṭetaravibhāgāya vidyā pravartteta tattvopaplavavādinaḥ <span type="ref-block" n="2687 r_TAŚVA-ML#080,13_r"/>paraparyanuyogamātraparatvād iti kaścit so pi yat kiṃcana bhāṣī paraparyanuyogamātrasyāpyayogāt tathā hi </p><p n="a_554" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2689 r_TAŚVA-ML#080,15_r"/>katham avyabhicāritvaṃ vedanasya niścīyate kim aduṣṭakārakasaṃdohotpādyatvena bādhārahitatvena pravṛttisāmarthye <span type="ref-block" n="2690 r_TAŚVA-ML#080,16_r"/>'nānyathā veti pramāṇatattve paryanuyogāḥ saṃśayapūrvakās tadabhāve tadasaṃbhavāt kim ayaṃ sthāṇuḥ kiṃ vā puruṣa <span type="ref-block" n="2691 r_TAŚVA-ML#080,17_r"/>ityādeḥ paryanuyogavat saṃśayaś ca tatra kadācit kvacin nirṇayapūrvakaḥ sthāṇvādisaṃśayavat tatra yasya kvaci<span type="ref-block" n="2692 r_TAŚVA-ML#080,18_r"/>t kadācid aduṣṭakārakasaṃdohotpādyatvādinā pramāṇatvanirṇayo nāsty eva tasya kathaṃ tatpūrvakaḥ saṃśayaḥ tadabhāve <span type="ref-block" n="2693 r_TAŚVA-ML#080,19_r"/>kutaḥ paryanuyogāḥ pravarterann iti na paraparyanuyogaparāṇi bṛhaspateḥ sūtrāṇi syuḥ </p><p n="a_556" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2695 r_TAŚVA-ML#080,21_r"/>tato na śūnyavādavat tattvopaplavavādo vādāṃtaravyudāsena siddhyet tathānekāṃtatattvasyaiva siddhaiḥ </p><p n="a_558" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2698 r_TAŚVA-ML#080,24_r"/>śūnyam api hi svasvabhāvena yadi śūnyaṃ tadā katham aśūnyavādo na bhavet na tasyāśūnyatve 'nekāṃtād eva <span type="ref-block" n="2699 r_TAŚVA-ML#080,25_r"/>śūnyavādapravṛttiḥ śūnyasya niḥsvabhāvatvāt na svabhāvenāśūnyatā nāpi parasvabhāvena śūnyatā khara<span type="ref-block" n="2700 r_TAŚVA-ML#080,26_r"/>viṣāṇāder iva tasya sarvathā nirṇetum aśakteḥ kuto nekāṃtasiddhir iti cet tarhi tattvopaplavamātram etad āyātaṃ <span type="ref-block" n="2701 r_TAŚVA-ML#080,27_r"/>śūnyatattvasyāpy apratiṣṭhānāt na tad api siddhyaty anekāṃtam aṃtareṇa tattvopaplavamātre nupaplavasiddheḥ tatrāpy upaplave <span type="ref-block" n="2702 r_TAŚVA-ML#080,28_r"/>katham akhilaṃ tattvam anupaplutaṃ na bhavet nanūpaplavamātre 'nupaplava ity ayuktaṃ vyāghātād abhāve bhāvavat tathopaplavo <span type="ref-block" n="2703 r_TAŚVA-ML#080,29_r"/>na tatra sādhīyāṃs tata evābhāve 'bhāvavat tato yathā na san nāpy asann abhāvaḥ sarvathā vyavasthāpayitum aśakteḥ <span type="ref-block" n="2704 r_TAŚVA-ML#080,30_r"/>kiṃ tarhy abhāva eva tathā tattvopaplavo pi vicārāt kutaścid yadi siddhas tadā na tatra kenacid rūpeṇopaplavo <span type="ref-block" n="2705 r_TAŚVA-ML#080,31_r"/>nāpy anupaplavo vyāghātāt kiṃ tarhy upaplava eveti nānekāṃtāvatāra iti cet tarhi pramāṇatattvaṃ nāduṣṭakāraka<span type="ref-block" n="2706 r_TAŚVA-ML#080,32_r"/>saṃdohotpādyatvena nāpi bādhārahitatvādibhiḥ svabhāvair vyavasthāpyate vyāghātāt kiṃ tu pramāṇaṃ pramāṇam eva <span type="ref-block" n="2707 r_TAŚVA-ML#080,33_r"/>pramāṇatvenaiva tasya vyavasthānāt na hi pṛthivī kimagnitvena vyavasthāpyate jalatvena vāyutvena veti <span type="ref-block" n="2708 r_TAŚVA-ML#080,34_r"/>paryanuyogo yuktaḥ pṛthivītvenaiva tasyāḥ pratiṣṭhānāt pramāṇasvabhāvā evāduṣṭakārakasaṃdohotpādyatvādaya<span type="ref-block" n="2709 r_TAŚVA-ML#081,01_r"/>s tato na taiḥ pramāṇasya vyavasthāpane vyāghāta iti cet kim idānīṃ paryanuyogena tatsvabalena pramāṇasya <span type="ref-block" n="2710 r_TAŚVA-ML#081,02_r"/>siddhatvāt syān mataṃ na vicārāt pramāṇasyāduṣṭakārakasaṃdohotpādyatvādayaḥ svabhāvāḥ prasiddhāḥ paropagama<span type="ref-block" n="2711 r_TAŚVA-ML#081,03_r"/>mātreṇa teṣāṃ prasiddheḥ saṃśayāvatārāt paryanuyogo yukta eveti tad apy asāraṃ avicārasya pramāṇasvabhāva<span type="ref-block" n="2712 r_TAŚVA-ML#081,04_r"/>vyavasthānapratikṣepakāriṇaḥ svayam upaplutatvāt tasyānupaplutatve vā kathaṃ sarvathopaplavaḥ yadi punar upaplutānu<span type="ref-block" n="2713 r_TAŚVA-ML#081,05_r"/>paplutatvābhyām avācyo 'vicāras tadā sarvaṃ pramāṇaprameyatattvaṃ tathāstv iti na kvacid upaplutaikāṃto nāma yathā <span type="ref-block" n="2714 r_TAŚVA-ML#081,06_r"/>copaplavo 'vicāro vā taddhetur upaplutatvānupaplutatvābhyām avācyaḥ svarūpeṇa tu vācyaḥ tathā sarvaṃ tattvam ity a<span type="ref-block" n="2715 r_TAŚVA-ML#081,07_r"/>nekāṃtād evopaplavavāde pravṛttiḥ sarvathaikāṃte tadayogāt nanv em anekāṃto py anekāṃtād eva pravarteta so py anyasmād a<span type="ref-block" n="2716 r_TAŚVA-ML#081,08_r"/>nekāṃtād ity anavasthānāt kutaḥ prakṛtānekāṃtasiddhiḥ sudūram apy anusṛtyānekāṃtasyaikāṃtāt pravṛttau na sarvasyā<span type="ref-block" n="2717 r_TAŚVA-ML#081,09_r"/>nekāṃtāt siddhiḥ 'pramāṇārpaṇād anekāṃta' ity anekāṃto py anekāṃtaḥ katham avatiṣṭhate pramāṇasyānekāṃtātmakatve<span type="ref-block" n="2718 r_TAŚVA-ML#081,10_r"/>nānāvasthānasya parihartum aśakter ekāṃtātmakatve pratijñāhāniprasakteḥ nayasyāpy ekāṃtātmakatve ayam eva doṣo <span type="ref-block" n="2719 r_TAŚVA-ML#081,11_r"/>'nekāṃtātmakatve saivānavastheti kecit te py atisūkṣme kṣikāṃtaritaprajñāḥ prakṛtānekāṃtasādhanasyānekāṃtasya <span type="ref-block" n="2720 r_TAŚVA-ML#081,12_r"/>pramāṇātmakatvena siddhatvād abhyastaviṣaye 'vasthādyanavatārāt tathā tadekāṃtasādhanasyaikāṃtasya sunayatvena svataḥ <span type="ref-block" n="2721 r_TAŚVA-ML#081,13_r"/>prasiddher nānavasthā pratijñāhānir vā saṃbhavatīti nirūpaṇāt tataḥ sūktaṃ 'śūnyopaplavavāde pi nānekāṃtād vinā <span type="ref-block" n="2722 r_TAŚVA-ML#081,14_r"/>sthitir' iti </p><p n="a_560" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2724 r_TAŚVA-ML#081,16_r"/>grāhyagrāhakabādhyabādhakakāryakāraṇavācyavācakabhāvādisvarūpeṇa nāsti saṃvedanaṃ saṃvinmātrākāratayāstī<span type="ref-block" n="2725 r_TAŚVA-ML#081,17_r"/>ty anekāṃto bhīṣṭa eva saṃvedanādvayasya tathaiva vyavasthiter grāhyādyākārābhāvāt sadvitīyatānupapatteḥ sarvathaikāṃtā<span type="ref-block" n="2726 r_TAŚVA-ML#081,18_r"/>bhāvasya samyagekāṃtānekāṃtābhyāṃ tṛtīyatānupapattivat iti na prātītikaṃ grāhyagrāhakabhāvādinirākaraṇasyai<span type="ref-block" n="2727 r_TAŚVA-ML#081,19_r"/>kāṃtato 'siddheḥ </p><p n="a_562" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2732 r_TAŚVA-ML#081,24_r"/>so yaṃ tayoḥ vācyavācakayoḥ grāhyagrāhakabhāvāder nirākṛtim ācakṣāṇas tadbhāvaṃ sādhayaty evānyathā tadanu<span type="ref-block" n="2733 r_TAŚVA-ML#081,25_r"/>papatteḥ </p><p n="a_564" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2736 r_TAŚVA-ML#081,28_r"/>'svapnavatsāṃvṛtena rupeṇa grāhyagrāhakabhāvābhāvo grāhyo bādhyabādhakabhāvo bādhyaḥ kāryakāraṇabhāvo pi <span type="ref-block" n="2737 r_TAŚVA-ML#081,29_r"/>kāryo vācyavācakabhāvo vācya' iti bruvāṇo vismaraṇaśīlaḥ svayam uktasya sāṃvṛtarūpānarthakriyākāritvasya <span type="ref-block" n="2738 r_TAŚVA-ML#081,30_r"/>vismaraṇāt tathā hy aśeṣagrāhyagrāhakatādyarthakriyānimittaṃ yat sāṃvṛtaṃ rūpaṃ tad evaṃ paramārthasat tadviparītaṃ tu <span type="ref-block" n="2739 r_TAŚVA-ML#081,31_r"/>saṃvedanamātram avastu sad iti darśanāṃtaram āyātam </p><p n="a_566" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2741 r_TAŚVA-ML#081,33_r"/>grāhyagrāhakabhāvādyarthakriyāpi sāṃvṛtī na punaḥ pāramārthikī yatas tannimittaṃ sāṃvṛtaṃ rūpaṃ paramārthasat <span type="ref-block" n="2742 r_TAŚVA-ML#081,34_r"/>siddhyet tāttvikī tv arthakriyā svasaṃvedanamātraṃ tadātmakaṃ saṃvedanādvaitaṃ katham avastu san nāma tato rthakriyākāri <span type="ref-block" n="2743 r_TAŚVA-ML#082,01_r"/>sāṃvṛtaṃ ceti vyāhatam etad iti yadi manyase tadā kathaṃ svapnavat saṃvṛttyā sarvaṃ siddham iti brūṣe tadavastha<span type="ref-block" n="2744 r_TAŚVA-ML#082,02_r"/>tvād vyāghātasya sāṃvṛtaṃ siddhaṃ ceti </p><p n="a_568" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2747 r_TAŚVA-ML#082,05_r"/>yathā hi svapnasiddham asiddhaṃ tathā saṃvṛtisiddham apy asiddham eva katham anyathā svapnasiddham api siddham eva na <span type="ref-block" n="2748 r_TAŚVA-ML#082,06_r"/>bhavet tathā ca na kaścit tato 'paro svapnaḥ syāt saṃtoṣakāryasvapna iti cen na svapnasyāpi saṃtoṣakāritvadarśanāt <span type="ref-block" n="2749 r_TAŚVA-ML#082,07_r"/>kālāṃtare na svapna saṃtoṣakārī iti cet samānam asvapne sarveṣāṃ sarvatra saṃtoṣakārī na svapna iti cet <span type="ref-block" n="2750 r_TAŚVA-ML#082,08_r"/>tādṛgasvapne pi kasyacit kvacit kadācit saṃtoṣahetor asvapnatve tu na kaścit svapno nāma na ca saṃtoṣahetutvena <span type="ref-block" n="2751 r_TAŚVA-ML#082,09_r"/>vastutvaṃ vyāptaṃ kvacit kasyacid dveṣāt saṃtoṣābhāve pi vastutvasiddheḥ nāpi vastutvena saṃtoṣahetutvam ava<span type="ref-block" n="2752 r_TAŚVA-ML#082,10_r"/>stuny api kalpanārūḍhe rāgāt kasyacit saṃtoṣadarśanāt tataḥ suniścitāsaṃbhavadbādhako 'svapno 'stu </p><p n="a_570" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2755 r_TAŚVA-ML#082,13_r"/>bādhārahito 'svapno bādhyamānas tu svapna iti tayor bhedo nvīkṣyate nānyathā nanu cāsvapnajñānasyābādhyatvaṃ <span type="ref-block" n="2756 r_TAŚVA-ML#082,14_r"/>yadi ata eva niścīyate tadetaretārāśrayaḥ saty 'abādhyatvaniścaye saṃvedanasyāsvapnakṛnniścayas tasmin saty abādhya<span type="ref-block" n="2757 r_TAŚVA-ML#082,15_r"/>tvaniścaya iti parato 'svapnavedanāt tasyābādhyatvaniścaye tasyāpy abādhyatvaniścayo nyasmād asvapnavedanād ity ana<span type="ref-block" n="2758 r_TAŚVA-ML#082,16_r"/>vasthānān na kasyacid abādhyatvaniścaya iti kecit tad ayuktaṃ kvacit svataḥ kvacit parataḥ saṃvedanasyābādhya<span type="ref-block" n="2759 r_TAŚVA-ML#082,17_r"/>tvaniścaye 'nyonyāśrayānavasthānavatārāt na ca kvacit svatas tanniścaye sarvatra svato niścayaḥ parato pi vā <span type="ref-block" n="2760 r_TAŚVA-ML#082,18_r"/>kvacin nirṇītau sarvatra parata eva nirṇītir iti codyam anavadyaṃ hetudvayaniyamān niyamasiddheḥ svatas tanniścaye hi <span type="ref-block" n="2761 r_TAŚVA-ML#082,19_r"/>bahiraṃgo hetur abhyāsādiḥ parato 'nabhyāsādiḥ aṃtaraṃgas tu tadāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣaḥ saṃpratīyate tad anena <span type="ref-block" n="2762 r_TAŚVA-ML#082,20_r"/>svapnasya bādhyamānatvaniścaye py anyonyāśrayānavasthāpratikṣepaḥ pradarśita iti svapnasiddham asiddham eva tadvatsaṃvṛti<span type="ref-block" n="2763 r_TAŚVA-ML#082,21_r"/>siddham apīti na tadāśrayaṃ parīkṣaṇaṃ nāma </p><p n="a_572" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2766 r_TAŚVA-ML#082,24_r"/>pramāṇaniṣṭhā hi vastuvyavasthā tanniṣṭhā baṃdhahetvādivārtā na ca sarvathaikāṃte pramāṇaṃ saṃbhavatīti vīkṣyate </p><p n="a_574" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2768 r_TAŚVA-ML#082,26_r"/>pratītyāśrayaṇe samyak cāritraṃ darśanaviśuddhivijṛṃbhitaṃ pravṛddheddhabodham adhirūḍham anekākāraṃ sakala<span type="ref-block" n="2769 r_TAŚVA-ML#082,27_r"/>karmanirdahanasamarthaṃ yathoditamokṣalakṣmīsaṃpādananimittam asādhāraṇaṃ sādhāraṇaṃ tu kālādisaṃpad iti nirbādha<span type="ref-block" n="2770 r_TAŚVA-ML#082,28_r"/>m anumanyadhvaṃ pramāṇanayais tattvādhigamasiddheḥ </p><l rend="left"> <span type="ref-block" n="2771 r_TAŚVA-ML#082,29_r"/>nānā nānātmanīnaṃ nayanayanayutaṃ tan na durṇītimānaṃ </l><l rend="right"> <span type="ref-block" n="2772 r_TAŚVA-ML#082,30_r"/>tattvaśraddhānaśuddhyudhyuṣitatanu bṛhadbodhadhāmādirūḍhaṃ </l><l rend="left"> <span type="ref-block" n="2773 r_TAŚVA-ML#082,31_r"/>caṃcaccāritracakraṃ pracuraparicaraccaṃḍakarmārisenāṃ </l><l rend="right"> <span type="ref-block" n="2774 r_TAŚVA-ML#082,32_r"/>sātuṃ sākṣātsamarthaṃ ghaṭayatu sudhiyāṃ siddhasāmrājyalakṣmīm <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> </l><p ana="trailer" n="trailer_1.1 a_576" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2775 r_TAŚVA-ML#082,33_r"/>iti tattvārthaślokavārtikālaṃkāre prathamādhyāyasya prathamam āhnikam </p><p n="a_577" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2776 r_TAŚVA-ML#083,01_r"/>atha samyagdarśanavipratipattinivṛttyartham āha </p><p n="a_579" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2778 r_TAŚVA-ML#083,03_r"/>nanu samyāgdarśanaśabdanirvacanasāmarthyād eva samyagdarśanasvarūpanirṇayād aśeṣatadvipratipattinivṛtteḥ siddha<span type="ref-block" n="2779 r_TAŚVA-ML#083,04_r"/>tvāt tadarthaṃ tallakṣaṇavacanaṃ na yuktimad eveti kasyacid ārekā tām apākaroti </p><p n="a_581" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2782 r_TAŚVA-ML#083,07_r"/>samyag iti praśaṃsārtho nipātaḥ vayaṃto kvyaṃto vacanāt praśaṃsārtho yaṃ samyak śabdaḥ siddhaḥ praśastaniḥśreyasā<span type="ref-block" n="2783 r_TAŚVA-ML#083,08_r"/>bhyudayahetutvād darśanasya praśastatvopapatter jñānacāritravat dṛśeś cālocane sthitiḥ prasiddhā dṛśin prekṣaṇe iti <span type="ref-block" n="2784 r_TAŚVA-ML#083,09_r"/>vacanāt tatra samyak paśyaty anenetyādikaraṇasādhanatvādivyavasthāyāṃ darśanaśabdanirukter iṣṭalakṣaṇaṃ samyagdarśanaṃ <span type="ref-block" n="2785 r_TAŚVA-ML#083,10_r"/>na labhyata eva tataḥ praśastālocanamātrasya labdheḥ na ca tad eveṣṭam ativyāpitvād abhavyasya mithyādṛṣṭeḥ praśastā<span type="ref-block" n="2786 r_TAŚVA-ML#083,11_r"/>locanasya samyagdarśanaprasaṃgāt tataḥ sūtrakāro 'tra tattvārthaśraddhānaṃ samyagdarśanam iti tallakṣaṇaṃ bravīti <span type="ref-block" n="2787 r_TAŚVA-ML#083,12_r"/>tadvacanam aṃtareṇātivyāpteḥ parihartum aśakteḥ śabdārthātikramaḥ śraddhānārthatvābhāvād dṛśer iti cet na ane<span type="ref-block" n="2788 r_TAŚVA-ML#083,13_r"/>kārthatvād dhātūnāṃ dṛśeḥ śraddhānārthatvagateḥ katham anekasminn arthe saṃbhavaty api śraddhānārthasyaiva gatir iti cet praka<span type="ref-block" n="2789 r_TAŚVA-ML#083,14_r"/>raṇaviśeṣāt mokṣakāraṇatvaṃ hi prakṛtaṃ tattvārthaśraddhānasya yujyate nālocanāder arthāṃtarasya bhagavadarhadādyā<span type="ref-block" n="2790 r_TAŚVA-ML#083,15_r"/>locanasya mokṣakāraṇatvopapattes tatprakaraṇād api na tannivṛttir iti cet tattvārthaśraddhānena rahitasya mokṣa<span type="ref-block" n="2791 r_TAŚVA-ML#083,16_r"/>kāraṇatve 'tiprasaṃgāt tena sahitasya tu tatkāraṇatve tad eva mokṣasya kāraṇaṃ tadālocanābhāve pi śraddhānasya <span type="ref-block" n="2792 r_TAŚVA-ML#083,17_r"/>tadbhāvāvirodhāt </p><p n="a_583" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2795 r_TAŚVA-ML#083,20_r"/>śraddhānaṃ samyagdarśanam ity ucyamāne 'narthaśraddhānam api tatsyādity ativyāptir lakṣaṇasya mā bhūt arthagrahaṇāt <span type="ref-block" n="2796 r_TAŚVA-ML#083,21_r"/>na cārthānarthavibhāgo durghaṭaḥ pramāṇopadarśitasyārthatvasiddher itarasyānarthatvavyavasthānāt sarvo vāgvikalpa<span type="ref-block" n="2797 r_TAŚVA-ML#083,22_r"/>gocaro rtha eva pramāṇopadarśitatvād anyathā tadanupapatteḥ pramāṇopadarśitatvaṃ tu sarvasya vikalpavāggocara<span type="ref-block" n="2798 r_TAŚVA-ML#083,23_r"/>tvānyathānupapatteḥ tato nānarthaḥ kaścid ity anye te py evaṃ praṣṭavyāḥ sarvo nartha eveti pakṣo 'rthe syād vā na vā <span type="ref-block" n="2799 r_TAŚVA-ML#083,24_r"/>syāc cet sarvasyārthatvavyāghāto durnivāraḥ na syāc cet tena vyabhicārī hetur vāgvikalpagocaratvena pramāṇopadarśita<span type="ref-block" n="2800 r_TAŚVA-ML#083,25_r"/>tvasyārthatvam aṃtareṇāpi bhāvāt yadi punaḥ pramāṇopadarśita eva na bhavati tadā vikalpavāggocaratvaṃ <span type="ref-block" n="2801 r_TAŚVA-ML#083,26_r"/>tenānaikāṃtikaṃ sādhyābhāve pi bhāvāt yadi punaḥ sarvo nartha eveti pakṣo vikalpavāggocaro na bhavatīti <span type="ref-block" n="2802 r_TAŚVA-ML#083,27_r"/>bruvate tadā svavacanavirodhaḥ kutaścid avidyāviśeṣāt sarvo nartha iti vyavahāro na tāttvika iti cet sa <span type="ref-block" n="2803 r_TAŚVA-ML#083,28_r"/>tarhy avidyāviśeṣo 'rtho 'nartho vā yady arthas tadā katham etannibaṃdhano vyavahāro 'tāttvikaḥ syāt sarvo rtha eveti <span type="ref-block" n="2804 r_TAŚVA-ML#083,29_r"/>vyavahāravat so narthaś cet kathaṃ sarvo rtha evety ekāṃtaḥ siddhyet sarvo nartha evety ekāṃto pi na sādhīyān <span type="ref-block" n="2805 r_TAŚVA-ML#083,30_r"/>tadvyavasthāpakasyānarthatve tatas tatsiddhyayogād arthatve sarvānarthataikāṃtahāneḥ saṃvinmātram arthānarthavibhāgarahita<span type="ref-block" n="2806 r_TAŚVA-ML#083,31_r"/>m ity api na śreyaḥ saṃvinmātrasyaivārthatvāt tato nyasyānarthatvasiddheḥ sarvasyāpy arthāvibhāgasiddher avaśyaṃ<span type="ref-block" n="2807 r_TAŚVA-ML#083,32_r"/>bhāvād yuktam arthagrahaṇam anarthaśraddhānanivṛttyarthaṃ kalpitārthaśraddhānaṃ samyagdarśanam evaṃ syāt tataḥ saivātivyāptir iti <span type="ref-block" n="2808 r_TAŚVA-ML#083,33_r"/>cet na tattvaviśeṣaṇāt nanv arthagrahaṇād eva kalpitārthasya nivṛttes tasyānarthatvād vyarthaṃ tattvaviśeṣaṇam iti <span type="ref-block" n="2809 r_TAŚVA-ML#083,34_r"/>cet na dhanaprayojanābhidheyaviśeṣābhāvānām arthaśabdavācyānāṃ grahaṇaprasaṃgāt na ca teṣāṃ śraddhānaṃ samya<span type="ref-block" n="2810 r_TAŚVA-ML#084,01_r"/>gdarśanasya lakṣaṇaṃ yuktaṃ dharmād artho dhanam iti śraddadhānasyābhavyāder api samyagdarśanaprasakteḥ ko rthaḥ putreṇa <span type="ref-block" n="2811 r_TAŚVA-ML#084,02_r"/>jātena yo na vidvān na dhārmika iti prayojanavācino rthaśabdāt prayojanaṃ śraddadhato pi saddṛṣṭitvāpatteḥ <span type="ref-block" n="2812 r_TAŚVA-ML#084,03_r"/>dhanaprayojanayor arthābhiprāyo mohodayād avāstava eva prakṣīṇamohānām udāsīnānām iva mamedaṃ svaṃ dhanaṃ prayojanaṃ <span type="ref-block" n="2813 r_TAŚVA-ML#084,04_r"/>ceti saṃpratyayānupapatteḥ suvarṇāder deśakālanarāṃtarāpekṣāyāṃ dhanaprayojanatvāpratīter vastudharmasya tadayogāt suvarṇa<span type="ref-block" n="2814 r_TAŚVA-ML#084,05_r"/>tvādivad iti kecit teṣāṃ krodhādayo py ātmanaḥ pāramārthikā na syur mohodayanibaṃdhanatvād dhanaprayojana<span type="ref-block" n="2815 r_TAŚVA-ML#084,06_r"/>yor arthābhiprāyavat teṣām audayikatvena vāstavatvam iti cet anyatra samānaṃ vastusvarūpaṃ dhanaṃ prayojanaṃ vā <span type="ref-block" n="2816 r_TAŚVA-ML#084,07_r"/>na bhavatīti cet satyaṃ vaiśrasikatvāpekṣayā tasya vasturūpatvavyavasthānāsaṃbhavāt paropādhikṛtatvena tu tasya <span type="ref-block" n="2817 r_TAŚVA-ML#084,08_r"/>vāstavatvam aniṣiddham eveti nānarthatvaṃ yenārthagrahaṇād eva tannivartanaṃ siddhyet tathābhidheye viśeṣe abhāve cārthe <span type="ref-block" n="2818 r_TAŚVA-ML#084,09_r"/>śraddhānaṃ samyagdarśanasya lakṣaṇam avyāpi prasajyate sarvasyābhidheyatvābhāvād vyaṃjanaparyāyāṇām evābhidheyatayā vyava<span type="ref-block" n="2819 r_TAŚVA-ML#084,10_r"/>sthāpitatvād arthaparyāyāṇām ākhyātum aśakter ananugamanāt saṃketasya tatra vaiyarthyād vyavahārāsiddher nābhidheyasyārthasya <span type="ref-block" n="2820 r_TAŚVA-ML#084,11_r"/>śraddhānaṃ tallakṣaṇaṃ yuktaṃ nāpi viśeṣasya sāmānyaśraddhānasya darśanatvābhāvaprasaṃgāt tathaivābhāvasyārthasya <span type="ref-block" n="2821 r_TAŚVA-ML#084,12_r"/>śraddhānaṃ na tallakṣaṇaṃ bhāvaśraddhānasyāsaṃgrahād avyāptiprasakteḥ nanv evam arthagrahaṇādivattattvavacanād api katham abhi<span type="ref-block" n="2822 r_TAŚVA-ML#084,13_r"/>dheyaviśeṣābhāvānāṃ nivṛttis teṣāṃ kalpitatvābhāvād iti cet na abhidheyasya śabdanayopakalpitatvād viśeṣasya <span type="ref-block" n="2823 r_TAŚVA-ML#084,14_r"/>ṛjusūtropakalpitatvād abhāvasya ca dhanaprayojanavatkalpitatvasiddhes tāvanmātrasya sakalavastutvābhāvād vastveka<span type="ref-block" n="2824 r_TAŚVA-ML#084,15_r"/>deśatayā sthitatvāt tattvaśraddhānam ity astu laghutvād ativyāptyavyāptyor asaṃbhavād ity aparaḥ so pi na parā<span type="ref-block" n="2825 r_TAŚVA-ML#084,16_r"/>nugrahabuddhis tattvaśabdārthe saṃdehāt tattvam iti śraddhānaṃ tattvasya vā tattve vā tattvena vetyādipakṣaḥ saṃbhavet <span type="ref-block" n="2826 r_TAŚVA-ML#084,17_r"/>kvacin nirṇayānupapatteḥ na hi tattvam iti śraddhānaṃ tattvaśraddhānam ity ayaṃ pakṣaḥ śreyān puruṣa evedaṃ sarvaṃ neha <span type="ref-block" n="2827 r_TAŚVA-ML#084,18_r"/>nānāsti kiṃcana iti sarvaikatvasya tattvasya jñānādvaitāder vā śraddhānaprasaṃgāt nāpi tattvasya tattve tattvena <span type="ref-block" n="2828 r_TAŚVA-ML#084,19_r"/>vā śraddhānam iti pakṣāḥ saṃgacchaṃte kasya kasmin veti praśnāvinivṛtteḥ tattvaviśeṣaṇe tv arthe śraddhānasya na <span type="ref-block" n="2829 r_TAŚVA-ML#084,20_r"/>kiṃcid avadyaṃ darśanamoharahitasya puruṣasvarūpasya vā tattvārthaśraddhānaśabdenābhidhānāt sarāgavītarāgasamya<span type="ref-block" n="2830 r_TAŚVA-ML#084,21_r"/>gdarśanayos tasya sadbhāvād avyāpteḥ sphuṭaṃ vidhvaṃsanāt kathaṃ tarhi tattvenārtho viśeṣyate ity ucyate </p><p n="a_585" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2832 r_TAŚVA-ML#084,23_r"/>tad iti sāmānyābhidhāyinī prakṛtiḥ sarvanāmatvāt tadapekṣatvāt pratyayārthasya bhāvasāmānyasaṃpratyayas ta<span type="ref-block" n="2833 r_TAŚVA-ML#084,24_r"/>ttvavacanāt tasya bhāvās tattvam iti na tu guṇādisaṃpratyayas tadanapekṣatvāt pratyayārthasya tatra tattvenārya<span type="ref-block" n="2834 r_TAŚVA-ML#084,25_r"/>māṇas tattvārtha ity ukte sāmarthyād gamyate yattvenāvasthita iti yattador nityasaṃbaṃdhāt tenaitad uktaṃ bhavati <span type="ref-block" n="2835 r_TAŚVA-ML#084,26_r"/>yattvena jīvāditvenāvasthitaḥ pramāṇanayair bhāvas tattvenaivāryamāṇas tattvārthaḥ sakalo jīvādir na punas tadaṃśamātra<span type="ref-block" n="2836 r_TAŚVA-ML#084,27_r"/>m upakalpitaṃ kutaścid iti tato nyas tu sarvathaikāṃtavādibhir abhimanyamāno mithyārthas tasya pramāṇanayais tathārya<span type="ref-block" n="2837 r_TAŚVA-ML#084,28_r"/>māṇatvābhāvād iti svayaṃ prekṣāvadbhir gamyate kiṃ naściṃtayā </p><p n="a_587" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2839 r_TAŚVA-ML#084,30_r"/>tatra tattvārthe kasyacid avyutpattir mohodhyavasāyāpāya iti yāvat calitā pratipattir ārekā kim ayaṃ <span type="ref-block" n="2840 r_TAŚVA-ML#084,31_r"/>jīvādiḥ kim ittham iti vā dharmiṇi dharme vā kvacid avasthānābhāvāt atasmiṃs tadadhyavasāyo viparyāsaḥ <span type="ref-block" n="2841 r_TAŚVA-ML#084,32_r"/>iti saṃkṣepatas trividhamithyādarśanavyavacchedād upajāyamānaṃ samyag iti vijñāpayate jñānam apy evam eva samyag iti <span type="ref-block" n="2842 r_TAŚVA-ML#084,33_r"/>niveditaṃ tasya mohādivyavacchedena tattvārthādhyavasāyasya vyavasthāpanāt tarhi sūtrakāreṇa samyagjñānasya <span type="ref-block" n="2843 r_TAŚVA-ML#084,34_r"/>lakṣaṇaṃ kasmād bhedena noktam </p><p n="a_589" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2847 r_TAŚVA-ML#085,04_r"/>nanv evaṃ matyādīnāṃ pṛthaglakṣaṇasūtraṃ vaktavyaṃ śabdārthavyabhicārād iti na codyaṃ kāraṇādiviśeṣasūtrais ta<span type="ref-block" n="2848 r_TAŚVA-ML#085,05_r"/>darthavyabhicārasya parihṛtatvāt samyagdarśanasya lakṣaṇasūtram anarthakam evaṃ syāt kāraṇaviśeṣasūtrād eva taccha<span type="ref-block" n="2849 r_TAŚVA-ML#085,06_r"/>bdārthasya vyabhicārapariharaṇād iti cen na nisargādhigamakāraṇāviśeṣasya praśastālocane pi bhāvad vyabhicārasya <span type="ref-block" n="2850 r_TAŚVA-ML#085,07_r"/>tadavasthānāt na hi paropadeśanirapekṣaṃ nisargajaṃ praśastālocanaṃ na saṃbhavati paropadeśāpekṣaṃ vādhigamajaṃ <span type="ref-block" n="2851 r_TAŚVA-ML#085,08_r"/>praśastālocanavad iti yuktaṃ samyagdarśanasya pṛthaglakṣaṇavacanaṃ śabdārthavyabhicārāt tadavyabhicāre tadvan nānyasya <span type="ref-block" n="2852 r_TAŚVA-ML#085,09_r"/>matyāder jñānacāritravad eva </p><p n="a_591" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2854 r_TAŚVA-ML#085,11_r"/>na hy amohānām icchāsti tasya mohakāryatvād anyathā muktātmanām api tadbhāvaprasaṃgāt heyopādeyayor jihā<span type="ref-block" n="2855 r_TAŚVA-ML#085,12_r"/>sopāditsā ca viśiṣṭā śraddhā vītamohasyāpi saṃbhavati tasyā manaḥkāryatvād iti cen na tasyā manaskāryatve <span type="ref-block" n="2856 r_TAŚVA-ML#085,13_r"/>sarvamanasvināṃ tadbhāvānuṣaṃgāt jñānāpekṣaṃ manaḥ kāraṇam icchāyā iti cen na keṣāṃcin mithyājñānabhāve <span type="ref-block" n="2857 r_TAŚVA-ML#085,14_r"/>'py udāsīnadaśāyāṃ heyeṣūpāditsānavalokanāt upādeyeṣu ca jihāsānanubhāvāt pareṣāṃ samyagjñānasadbhāve pi <span type="ref-block" n="2858 r_TAŚVA-ML#085,15_r"/>heyopādeyajihāsopāditsāvirahāt viṣayaviśeṣāpekṣān manasas tadicchāprabhava ity api na yuktaṃ tadabhāve pi <span type="ref-block" n="2859 r_TAŚVA-ML#085,16_r"/>kasyacid icchotpattes tadbhāve pi cec chānudbhavāt kālādayo nenaivecchāhetavo vidhvastāḥ teṣāṃ sarvakārya<span type="ref-block" n="2860 r_TAŚVA-ML#085,17_r"/>sādhāraṇakāraṇatvāc ca necchāviśeṣakāraṇatvaniyamaḥ svotpattāvadṛṣṭaviśeṣād icchāviśeṣa iti cet <span type="ref-block" n="2861 r_TAŚVA-ML#085,18_r"/>bhāvādṛṣṭaviśeṣād dravyādṛṣṭaviśeṣād vā prathamakalpanāyāṃ na tāvat sākṣāt bhāvādṛṣṭasyātmapariṇāmasyecchā<span type="ref-block" n="2862 r_TAŚVA-ML#085,19_r"/>vyabhicāritvāt paraṃparayā cet tarhi dravyādṛṣṭād eva sākṣād icchotpattis tac ca dravyādṛṣṭaṃ mohanīyākhyaṃ karma <span type="ref-block" n="2863 r_TAŚVA-ML#085,20_r"/>paudgalikam ātmapārataṃtryahetutvād unmattakarasādivad iti mohakāryam icchā katham amohānām udbhavet yatas tallakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="2864 r_TAŚVA-ML#085,21_r"/>śraddhānaṃ samyagdarśanaṃ teṣāṃ syāt tadabhāve na samyagjñānaṃ tatpūrvakaṃ vā samyakcāritram iti kṣīṇamohānāṃ <span type="ref-block" n="2865 r_TAŚVA-ML#085,22_r"/>ratnatrayāpāyān muktyapāyaḥ prasajyeta tatas teṣāṃ tadvyavasthām icchatā necchā śraddhānaṃ vaktavyam </p><p n="a_593" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2867 r_TAŚVA-ML#085,24_r"/>na hi nirdeśādayo darśanamoharahitajīvasvarūpe śraddhāne viruddhyaṃte tathaiva nirdeśādisūtre vivaraṇāt <span type="ref-block" n="2868 r_TAŚVA-ML#085,25_r"/>nāpy alpabahutvasaṃkhyābhedāṃtarabhāvāḥ puruṣapariṇāmasya nānātvasiddheḥ puruṣarūpasyaikatvāt tatra tadvirodha <span type="ref-block" n="2869 r_TAŚVA-ML#085,26_r"/>eveti cen na darśanamohopaśamādibhedāpekṣasya tasyaikatvāyogāt anyathā sarvasyaikatvāpattiḥ kāraṇādibheda<span type="ref-block" n="2870 r_TAŚVA-ML#085,27_r"/>syābhedakatvāt kvacit tasya bhedakatve vā siddhaḥ puruṣasya svabhāvabhedaḥ iti jīvadravyād bhedena nirdeśādayas tatra <span type="ref-block" n="2871 r_TAŚVA-ML#085,28_r"/>sādhīyāṃso lpabahutvādivad iti vakṣyate karmarūpatve pi śraddhānasya tadavirodha iti cen na tasya mokṣakāraṇa<span type="ref-block" n="2872 r_TAŚVA-ML#085,29_r"/>tvābhāvāt svapariṇāmasyaiva tatkāraṇatvopapatteḥ karmaṇo pi muktikāraṇatvam aviruddhaṃ svaparanimittatvān mokṣa<span type="ref-block" n="2873 r_TAŚVA-ML#085,30_r"/>syeti cen na karmaṇo nyasyaiva kālādeḥ paranimittasya sadbhāvāt nanu ca yathā mokṣo jīvakarmaṇoḥ pariṇā<span type="ref-block" n="2874 r_TAŚVA-ML#085,31_r"/>mas tasya dviṣṭhatvāt tathā mokṣakāraṇaśraddhānam api tadubhayavivartarūpaṃ bhavatv iti cen na mokṣāvasthāyāṃ tadabhāva<span type="ref-block" n="2875 r_TAŚVA-ML#085,32_r"/>prasaṃgāt svapariṇāmino 'sattve pariṇāmasyāghaṭanāt puruṣapariṇāmād eva ca karmasāmarthyahananāt tasya karmarūpa<span type="ref-block" n="2876 r_TAŚVA-ML#085,33_r"/> <span type="ref-block" n="2877 r_TAŚVA-ML#086,01_r"/>tvāyogāt tato na karmarūpaṃ samyagdarśanaṃ niḥśreyapradhānakāraṇatvād aheyatvāt samyagjñānavat niḥśreyasasya <span type="ref-block" n="2878 r_TAŚVA-ML#086,02_r"/>pradhānaṃ kāraṇaṃ samyagdarśanam asādhāraṇasvadharmatvāt tadvat asādhāraṇaḥ svadharmaḥ saddarśanaṃ muktiyogyasya tato <span type="ref-block" n="2879 r_TAŚVA-ML#086,03_r"/>'nyasyāsaṃbhavāt tadvat iti jīvarūpe śraddhāne saddarśanasya lakṣaṇe na kaścid doṣo saṃbhavo tivyāptir avyāptir vā <span type="ref-block" n="2880 r_TAŚVA-ML#086,04_r"/>samīkṣyate </p><p n="a_595" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2882 r_TAŚVA-ML#086,06_r"/>yathaiva hi viśiṣṭātmasvarūpaṃ śraddhānaṃ sarāgeṣu saṃbhavati tathā vītarāgeṣv apīti tasyāvyāptir api doṣo <span type="ref-block" n="2883 r_TAŚVA-ML#086,07_r"/>na śaṃkanīyaḥ kutas tatra tasyābhivyaktir iti cet praśamasaṃvegānukaṃpāstikyebhyaḥ sarāgeṣu saddarśanasya <span type="ref-block" n="2884 r_TAŚVA-ML#086,08_r"/>vītarāgeṣv ātmaviśuddhimātrād ity ācakṣate tatrānaṃtānubaṃdhināṃ rāgādīnāṃ mithyātvasamyagmithyātvayoś cānudrekaḥ <span type="ref-block" n="2885 r_TAŚVA-ML#086,09_r"/>praśamaḥ dravyakṣetrakālabhavabhāvaparivartanarūpāt saṃsārād bhīrutā saṃvegaḥ trasasthāvareṣu prāṇiṣu dayānukaṃpā <span type="ref-block" n="2886 r_TAŚVA-ML#086,10_r"/>jīvāditattvārtheṣu yuktyāgamābhyām aviruddheṣu yāthāmtyopagamanam āstikyaṃ etāni pratyekaṃ samuditāni vā <span type="ref-block" n="2887 r_TAŚVA-ML#086,11_r"/>svasmin svasaṃviditāni paratra kāyavāgvyavahāraviśeṣaliṃgānumitāni sarāgasamyagdarśanaṃ jñāpayaṃti tada<span type="ref-block" n="2888 r_TAŚVA-ML#086,12_r"/>bhāve mithyādṛṣṭiṣv asaṃbhavitvāt saṃbhave vā mithyātvāyogāt mithyādṛśām api keṣāṃcit krodhādyanudreka<span type="ref-block" n="2889 r_TAŚVA-ML#086,13_r"/>darśanāt praśamo 'naikāṃtika iti cen na teṣām api sarvathaikāṃte 'naṃtānubaṃdhino mānasyodayāt svātmani <span type="ref-block" n="2890 r_TAŚVA-ML#086,14_r"/>cānekāṃtātmani dveṣodayasyāvaśyaṃbhāvāt pṛthivīkāyikādiṣu prāṇiṣu hananadarśanāc ca etena saṃvegānu<span type="ref-block" n="2891 r_TAŚVA-ML#086,15_r"/>kaṃpayor mithyādṛṣṭiṣv asaṃbhavakathanād anaikāṃtikatā hatā saṃvignasyānukaṃpāvato vā niḥśaṃkaprāṇighāte pravṛttyanu<span type="ref-block" n="2892 r_TAŚVA-ML#086,16_r"/>papatteḥ saddṛṣṭer apy ajñānāt tatra tathā pravṛttir iti cet vyāhatam idaṃ 'saddṛṣṭiś ca jīvatattvānabhijñaś ce' ti <span type="ref-block" n="2893 r_TAŚVA-ML#086,17_r"/>tadajñānasyaiva mithyātvaviśeṣarūpatvāt pareṣām api svābhimatatattveṣv āstikyasya bhāvād anaikāṃtikatvam iti <span type="ref-block" n="2894 r_TAŚVA-ML#086,18_r"/>cet na sarvathaikāṃtatattvānāṃ dṛṣṭeṣṭabādhitatvena vyavasthānāyogād ekāṃtavādināṃ bhagavadarhatsyādvādaśraddhāna<span type="ref-block" n="2895 r_TAŚVA-ML#086,19_r"/>vidhurāṇāṃ nāstikatvanirṇayāt tad uktaṃ tvanmatāmṛtabāhyānāṃ sarvathaikāṃtavādinām ātmābhimāna<span type="ref-block" n="2896 r_TAŚVA-ML#086,20_r"/>dagdhānāṃ sveṣṭaṃ dṛṣṭena bādhyate iti tad anena praśamādisamudāyasyānaikāṃtikatvodbhāvanaṃ pratikṣiptaṃ nanu <span type="ref-block" n="2897 r_TAŚVA-ML#086,21_r"/>praśamādayo yadi svasmin svasaṃvedyāḥ śraddhānam api tattvārthānāṃ kin na svasaṃvedyaṃ yatas tebhyo numīyate svasaṃvedya<span type="ref-block" n="2898 r_TAŚVA-ML#086,22_r"/>tvāviśeṣe pi tais tad anumīyate na punas te tasmād iti kaḥ śraddadhītānyatra parīkṣakād iti cet naitat sāraṃ darśana<span type="ref-block" n="2899 r_TAŚVA-ML#086,23_r"/>mohopaśamādiviśiṣṭātmasvarūpasya tattvārthaśraddhānasya svasaṃvedyatvāniścayāt svasaṃvedyaṃ punar āstikyaṃ tada<span type="ref-block" n="2900 r_TAŚVA-ML#086,24_r"/>bhivyaṃjakaṃ praśamasaṃvegānukaṃpāvat kathaṃcit tato bhinnaṃ tatphalatvāt tata eva phalatadvator abhedavivakṣāyā<span type="ref-block" n="2901 r_TAŚVA-ML#086,25_r"/>m āstikyam eva tattvārthaśraddhānam iti tasya tadvatpratyakṣasiddhatvāt tadanumeyatvam api na virudhyate matāṃtarāpekṣayā <span type="ref-block" n="2902 r_TAŚVA-ML#086,26_r"/>ca svasaṃvidite pi tattvārthaśraddhāne vipratipattisadbhāvāt tannirākaraṇāya tatra praśamādiliṃgād anumāne doṣā<span type="ref-block" n="2903 r_TAŚVA-ML#086,27_r"/>bhāvaḥ samyagjñānam eva hi samyagdarśanam iti hi kecid vipravadaṃte tān prati jñānāt bhedena darśanaṃ <span type="ref-block" n="2904 r_TAŚVA-ML#086,28_r"/>praśamādibhiḥ kāryaviśeṣaiḥ prakāśyate jñānakāryatvāt teṣāṃ na tatprakāśakatvam iti cen na ajñānanivṛtti<span type="ref-block" n="2905 r_TAŚVA-ML#086,29_r"/>phalatvāt jñānasya sākṣādajñānanivṛttir jñānasya phalaṃ paraṃparayā praśamādayo hānādibuddhivad iti cet tarhi <span type="ref-block" n="2906 r_TAŚVA-ML#086,30_r"/>hānādibuddhivad eva jñānād uttarakālaṃ praśamādayo 'nubhūyeran na caivaṃ jñānasamakālaṃ praśamādyanubhavanāt pūrvajñāna<span type="ref-block" n="2907 r_TAŚVA-ML#086,31_r"/>phalatvāt praśamādeḥ sāṃpratikajñānasamakālatayānubhavanam iti cet tarhi pūrvajñānasamakālavartino pi praśamā<span type="ref-block" n="2908 r_TAŚVA-ML#086,32_r"/>des tatpūrvajñānaphalatvena bhavitavyam ity anāditvaprasaktir avitathā jñānasya samyagdarśanasamasamayam anubhūyamānatvāt <span type="ref-block" n="2909 r_TAŚVA-ML#086,33_r"/>praśamādes tatphalatvam api mā bhūt iti cen na tasya tadabhinnaphalatvopagamāt tatsamasamayavṛttitvāvirodhāt <span type="ref-block" n="2910 r_TAŚVA-ML#086,34_r"/>tato darśanakāryatvād darśanasya jñāpakāḥ praśamādayaḥ sahacarakāryatvāt tu jñānasyety anavadyaṃ paratra praśamādayaḥ <span type="ref-block" n="2911 r_TAŚVA-ML#086,35_r"/> <span type="ref-block" n="2912 r_TAŚVA-ML#087,01_r"/>saṃdigdhasiddhatvān na saddarśanasya gamakā iti cen na kāyavāgvyavahāraviśeṣebhyas teṣāṃ tatra sadbhāvanirṇayasyokta<span type="ref-block" n="2913 r_TAŚVA-ML#087,02_r"/>tvāt teṣāṃ tadvyabhicārān na tatsadbhāvanirṇayahetutvam iti cen na suparīkṣitānām avyabhicārāt suparīkṣitaṃ hi <span type="ref-block" n="2914 r_TAŚVA-ML#087,03_r"/>kāryaṃ kāraṇaṃ gamayati nānyathā yadi punar atīṃdriyatvāt parapraśamādīnāṃ tadbhāve kāyādivyavahāraviśeṣa<span type="ref-block" n="2915 r_TAŚVA-ML#087,04_r"/>sadbhāvo 'śakyo niścetum iti matiḥ tadā tadabhāva tadbhāva iti kathaṃ niścīyate tata eva saṃśayo stv iti <span type="ref-block" n="2916 r_TAŚVA-ML#087,05_r"/>cen na tasya kvacit kadācin nirṇayam aṃtareṇānupapatteḥ sthāṇupuruṣasaṃśayavat svasaṃtāne nirṇayo stīti cet tarhi <span type="ref-block" n="2917 r_TAŚVA-ML#087,06_r"/>yādṛśāḥ praśamādiṣu satsu kāyādivyavahāraviśeṣāḥ svasmin nirṇītās tādṛśāḥ paratrāpi teṣu satsv eveti <span type="ref-block" n="2918 r_TAŚVA-ML#087,07_r"/>nirṇīyatāṃ yādṛśās tu teṣv asatsu pratītās tādṛśāḥ tadabhāvasya gamakāḥ kathaṃ na syuḥ saṃśayitasvabhāvās tu <span type="ref-block" n="2919 r_TAŚVA-ML#087,08_r"/>tatsaṃśayahetava iti yuktaṃ vaktuṃ nanv evaṃ yathā sarāgeṣu tattvārthaśraddhānaṃ praśamādibhir anumīyate tathā <span type="ref-block" n="2920 r_TAŚVA-ML#087,09_r"/>vītarāgeṣv api tat taiḥ kiṃ nānumīyate iti cen na tasya svasminn ātmaviśuddhimātratvāt sakalamohābhāve <span type="ref-block" n="2921 r_TAŚVA-ML#087,10_r"/>samāropānavatārāt svasaṃvedanād eva niścayopapatter anumeyatvābhāvaḥ paratra tu praśamādīnāṃ talliṅagānāṃ satā<span type="ref-block" n="2922 r_TAŚVA-ML#087,11_r"/>m api niścayopāyānāṃ kāyādivyavahāraviśeṣāṇām api tadupāyānām abhāvāt katham idānīm apramattādiṣu sūkṣma<span type="ref-block" n="2923 r_TAŚVA-ML#087,12_r"/>sāṃparāyāṃ teṣu saddarśanaṃ praśamāder anumātuṃ śakyaṃ tannirṇayopāyānāṃ kāyādivyavahāraviśeṣāṇām abhāvād eva na <span type="ref-block" n="2924 r_TAŚVA-ML#087,13_r"/>hi teṣāṃ kaścid vyāpāro sti vītarāgavat vyāpāre vā teṣām apramattatvādivirodhād iti kaścit so py a<span type="ref-block" n="2925 r_TAŚVA-ML#087,14_r"/>bhihitānabhijñaḥ sarveṣu sarāgeṣu saddarśanaṃ praśamādibhir anumīyata ity anabhidhānāt yathāsaṃbhavaṃ sarāgeṣu <span type="ref-block" n="2926 r_TAŚVA-ML#087,15_r"/>vītarāgeṣu ca saddarśanasya tadanumeyatvam ātmaviśuddhimātratvaṃ cety abhihitatvāt tata eva sayogakevalino <span type="ref-block" n="2927 r_TAŚVA-ML#087,16_r"/>vāgvyavahāraviśeṣadarśanāt sūkṣmādyarthavijñānānumānaṃ na virudhyate </p><p n="a_597" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2929 r_TAŚVA-ML#087,18_r"/>na hi pradhānasya pariṇāmaḥ śraddhānaṃ tato 'parasmin puruṣe samyaktvam iti yuktaṃ lakṣyalakṣaṇayor bhinnāśraya<span type="ref-block" n="2930 r_TAŚVA-ML#087,19_r"/>tvavirodhād agnyuṣṇatvavat </p><p n="a_599" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2937 r_TAŚVA-ML#087,26_r"/>evaṃ pradhānasamyaktvāc caitanyasamyaktve 'bhyupagamyamāne 'tiprasaṃjanam uktaṃ tattvatas tu </p><p n="a_601" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2939 r_TAŚVA-ML#087,28_r"/>cidātmakatvam asiddhaṃ śraddhānasyeti cen na tasya svasaṃvedanataḥ prasiddher jñānavat sādhitaṃ jñānādīnāṃ <span type="ref-block" n="2940 r_TAŚVA-ML#087,29_r"/>cetanātmakatvaṃ purastāt </p><p n="a_603" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2942 r_TAŚVA-ML#087,31_r"/>na hi śraddhātāham iti pratītir acetanasya pradhānasya jātucitsaṃbhāvyate kalaśādivat yato 'yam ātmaiva <span type="ref-block" n="2943 r_TAŚVA-ML#087,32_r"/>śraddhātā nirākulaṃ na syāt bhrāṃteyam ātmani pratītir iti cen na bādhakābhāvāt nātmadharmaḥ śraddhānaṃ <span type="ref-block" n="2944 r_TAŚVA-ML#087,33_r"/>bhaṃguratvād ghaṭavad ity api na tadbādhakaṃ jñānena vyabhicāritvāt na ca jñānasyānātmadharmatvaṃ yuktam ātmadharmatvena <span type="ref-block" n="2945 r_TAŚVA-ML#087,34_r"/>prasādhitatvāt tataḥ sūktam ātmasvarūpaṃ darśanamoharahitaṃ tattvārthaśraddhānaṃ samyāgdarśanasya lakṣaṇam iti </p><p n="a_606" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2948 r_TAŚVA-ML#088,03_r"/>utpadyata iti kriyādhyāhān na nityaṃ samyagdarśanaṃ jñāyata iti notpadyata iti kriyādhyāhārān nityaṃ <span type="ref-block" n="2949 r_TAŚVA-ML#088,04_r"/>tad iti cet dravyataḥ paryāyato vā dravyataś cet siddhasādhyatā paryāyatas tu tasya nityatve satatasaṃvedana<span type="ref-block" n="2950 r_TAŚVA-ML#088,05_r"/>prasaṃgaḥ nityaṃ tadanaṃtatvāj jīvadravyavad iti cet na kevalajñānādibhir vyabhicārāt teṣām api pakṣīkaraṇe <span type="ref-block" n="2951 r_TAŚVA-ML#088,06_r"/>mokṣasya nityatvaprasakteḥ kva saṃsārānubhavaḥ na ca mokṣakāraṇasya samyagdarśanāditrayātmakasyānityatve pi <span type="ref-block" n="2952 r_TAŚVA-ML#088,07_r"/>mokṣasyānityatvam upapadyate mokṣasyānaṃtatve pi na sāditve samyaktvādīnām anaṃtatve pi sāditvaṃ kathaṃ na bhavet <span type="ref-block" n="2953 r_TAŚVA-ML#088,08_r"/>tato notpadyata iti kriyādhyāhāravirodhaḥ etenāhetukaṃ saddarśanam iti nirastaṃ nityahetukaṃ tad ity apy a<span type="ref-block" n="2954 r_TAŚVA-ML#088,09_r"/>yuktaṃ mithyādarśanasyāsvasadbhāvaprasaṃgāt tatkāraṇasya saddarśanakāraṇe virodhini sarvadā sati saṃbhavād anu<span type="ref-block" n="2955 r_TAŚVA-ML#088,10_r"/>papatteḥ yena ca tannityaṃ nāpi nityahetukaṃ nāhetukaṃ </p><p n="a_608" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2957 r_TAŚVA-ML#088,12_r"/>nanu ca mithyādarśanasya nityatvābhāve pi nānāditvavyavacchedo dṛṣṭa iti cen na tasyānādikāraṇatvāt <span type="ref-block" n="2958 r_TAŚVA-ML#088,13_r"/>na ca tatkāraṇasyānāditvān nityatvaprasaktiḥ saṃtānāpekṣayānāditvavacanāt paryāyāpekṣayā tasyāpi sādi<span type="ref-block" n="2959 r_TAŚVA-ML#088,14_r"/>tvāt tasyānādyanaṃtatve vā sarvadā mokṣasyābhāvāpatteḥ nityahetvahetukatvābhāve sarvadotpattivyavacche<span type="ref-block" n="2960 r_TAŚVA-ML#088,15_r"/>do nupapannaḥ keṣāṃcit saṃsārasya tādṛśatve pi sarvadotpattidarśanād iti cen na tasya nityahetusaṃtānatvāt <span type="ref-block" n="2961 r_TAŚVA-ML#088,16_r"/>prāgabhāvasyāhetukatve pi nityatvasattvayor adarśanān nāhetukasya samyagdarśanasya tatprasaṃgo yena tannivṛttaye tasya <span type="ref-block" n="2962 r_TAŚVA-ML#088,17_r"/>sahetukatvam ucyate iti cen na prāgabhāvasyāhetukatvāsiddheḥ sa hi ghaṭotpatteḥ prāk tadviviktaparyāyaparaṃ<span type="ref-block" n="2963 r_TAŚVA-ML#088,18_r"/>parārūpo vā dravyamātrarūpo vā prathamapakṣe pūrvapūrvaparyāyād utpatteḥ katham asau kāryotpattipūrvakālabhāvī <span type="ref-block" n="2964 r_TAŚVA-ML#088,19_r"/>paryāyakalāpo 'hetuko nāma yataḥ kāryajanmani tasyāsattvaṃ pūrvaṃ sato pi virudhyate tadā vā'sattve pi pūrvaṃ <span type="ref-block" n="2965 r_TAŚVA-ML#088,20_r"/>sattvaṃ na ghaṭate dvitīyapakṣe tu yathā prāgabhāvasyāhetukatvaṃ tathā nityaṃ sattvam api dravyamātrasya kadācid a<span type="ref-block" n="2966 r_TAŚVA-ML#088,21_r"/>sattvāyogāt kāryotpattau kāryarahitatvena prācyena rūpeṇa dravyam asad eveti cet nanv evaṃ kāryarahitatvam eva <span type="ref-block" n="2967 r_TAŚVA-ML#088,22_r"/>viśeṣaṇam asanna punar dravyaṃ tasya tanmātrasvarūpatvābhāvāt tucchaḥ prāgabhāvo na bhāvasvabhāva iti cāyuktaṃ <span type="ref-block" n="2968 r_TAŚVA-ML#088,23_r"/>tasya kāryotpatteḥ pūrvam eva sattvavirodhāt kāryakāle vā sattvāyogāt sattvāsattvaviśeṣaṇayor bhāvāśraya<span type="ref-block" n="2969 r_TAŚVA-ML#088,24_r"/>tvadarśanāt tathā ca na prāgabhāvas tucchaḥ sattvāsattvaviśeṣaṇāśrayatvād dravyādivat viparyayaprasaṃgo vā <span type="ref-block" n="2970 r_TAŚVA-ML#088,25_r"/>viśeṣābhāvāt kadācit sattvam asattvaṃ ca viśeṣaṇam upacārāt prāgabhāvasyeti cet tarhi na tattvataḥ kadāci<span type="ref-block" n="2971 r_TAŚVA-ML#088,26_r"/>t sattvaṃ punar asattvam ahetukasyāpi bhavatīti sarvadā sattvasyāsattvasya vā nivṛttaye saddarśanasyāhetukatvaṃ <span type="ref-block" n="2972 r_TAŚVA-ML#088,27_r"/>vyavacchettavyam eva nityatvanityahetukatvavat </p><p n="a_610" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2974 r_TAŚVA-ML#088,29_r"/>sūtre smin nisargād iti nirdeśo dhigamād iti ca hetau bhavan samyagdarśanamātraparāmarśitvaṃ tacchabdasya <span type="ref-block" n="2975 r_TAŚVA-ML#088,30_r"/>jñāpayati tadutpattāv eva tayor hetutvaghaṭanāt jñānacāritrotpattau tayor hetutve siddhāṃtavirodhān na mārgaparāmarśi<span type="ref-block" n="2976 r_TAŚVA-ML#088,31_r"/>tvam upapannaṃ samyagjñānaṃ hi nisargāder utpadyamānaṃ niḥśeṣaviṣayaṃ niyataviṣayaṃ vā na tāvad ādivikalpaḥ <span type="ref-block" n="2977 r_TAŚVA-ML#088,32_r"/>kevalasya sakalaśrutapūrvakatvopadeśān nisargajatvavirodhāt sakalaśrutajñānaṃ nisargād utpadyata ity apy asiddhaṃ <span type="ref-block" n="2978 r_TAŚVA-ML#088,33_r"/>paropadeśābhāve tasyānupapatteḥ svayaṃbuddhaśrutajñānam aparopadeśam iti cen na tasya janmāntaropadeśapūrvaka<span type="ref-block" n="2979 r_TAŚVA-ML#088,34_r"/>tvāt tajjanmāpeśayā svayaṃbuddhatvasyāvirodhāt deśaviṣayaṃ matyavadhimanaḥparyayajñānaṃ nisargāder utpadyata <span type="ref-block" n="2980 r_TAŚVA-ML#089,01_r"/>iti dvitīyavikalpo pi na śreyān tasyādhigamajatvāsaṃbhavāt dvividhahetukatvāghaṭanāt kiṃcin nisargā<span type="ref-block" n="2981 r_TAŚVA-ML#089,02_r"/>d aparam adhigamād utpadyata iti jñānasāmānyaṃ dvividhahetukaṃ ghaṭata eveti cet na darśane pi tathā prasaṃgāt <span type="ref-block" n="2982 r_TAŚVA-ML#089,03_r"/>na caitad yuktaṃ prativyakti tasya dvividhahetukatvaprasiddheḥ yathā hy aupaśamikaṃ darśanaṃ nisargād adhigamāc co<span type="ref-block" n="2983 r_TAŚVA-ML#089,04_r"/>tpadyate tathā kṣāyopaśamikaṃ kṣāyikaṃ ceti supratītaṃ cāritraṃ punaradhigam ajam eva tasya śrutapūrvakatvāt ta<span type="ref-block" n="2984 r_TAŚVA-ML#089,05_r"/>dviśeṣasyāpi nisargajatvābhāvān na dvividhahetukatvaṃ saṃbhavatīti na trayātmako mārgaḥ saṃbadhyate atra <span type="ref-block" n="2985 r_TAŚVA-ML#089,06_r"/>darśanamātrasyaiva nisargād adhigamād votpattyabhisaṃbaṃdhaghaṭanāt nanv evaṃ tacchabdo narthakaḥ sāmarthyād darśanenātrābhi<span type="ref-block" n="2986 r_TAŚVA-ML#089,07_r"/>saṃbaṃdhasiddher iti cet na śābdanyāyān mārgeṇābhisaṃbaṃdhaprasakteḥ pratyāsattes tato pi darśanasyaivābhisaṃbaṃdha iti <span type="ref-block" n="2987 r_TAŚVA-ML#089,08_r"/>cen na mārgasya pradhānatvād darśanasyāsya tadavayavatvena guṇabhūtatvāt pratyāsatteḥ pradhānasya balīyastvāt <span type="ref-block" n="2988 r_TAŚVA-ML#089,09_r"/>sannikṛṣṭaviprakṛṣṭayoḥ sannikṛṣṭe saṃpratyaya ity etasya gauṇamukhyayor mukhye saṃpratyaya ity anenāpohitatvāt sārthaka <span type="ref-block" n="2989 r_TAŚVA-ML#089,10_r"/>eva tacchabdo mārgābhisaṃbaṃdhaparihārārthatvāt nanu ca darśanavanmārgasyāpi pūrvaprakrāṃtatvapratīteḥ tacchabdasya <span type="ref-block" n="2990 r_TAŚVA-ML#089,11_r"/>ca pūrvaprakrāṃtaparāmarśitvāt kathaṃ śābdanyāyād darśanasyaivābhisaṃbaṃdho na tu mārgasyeti cet na asmāt sūtrād darśanasya <span type="ref-block" n="2991 r_TAŚVA-ML#089,12_r"/>mukhyataḥ pūrvaprakrāṃtatvāt parāmarśopapatteḥ mārgasya pūrvaprakrāṃtatvād upacāreṇa tathā bhāvāt parāmarśāghaṭanāt <span type="ref-block" n="2992 r_TAŚVA-ML#089,13_r"/>tad iti na puṃsakaliṃgasyaikasya nirdeśāc ca na mārgasya pulliṃgasya parāmarśo nāpi bahūnāṃ samyagdarśanajñānacāri<span type="ref-block" n="2993 r_TAŚVA-ML#089,14_r"/>trāṇām iti śābdān nyāyād ārthād iva saddarśanaṃ tacchabdena parāmṛṣṭam unnīyate kaḥ punar ayaṃ nisargo dhigamo <span type="ref-block" n="2994 r_TAŚVA-ML#089,15_r"/>vā yasmāt tadut padyata ity āha </p><p n="a_612" rend="justify"> <span type="ref-block" n="2997 r_TAŚVA-ML#089,18_r"/>na hi nisargaḥ svabhāvo yena tataḥ samyagdarśanam utpadyamānam anupalabdhatattvārthagocaratayā rasāyanavan no<span type="ref-block" n="2998 r_TAŚVA-ML#089,19_r"/>papadyeta na paropadeśanirapekṣe jñāne nisargaśabdasya pravartanān nisargataḥ śūraḥ siṃha iti yathā svakāraṇa<span type="ref-block" n="2999 r_TAŚVA-ML#089,20_r"/>viśeṣād abhavad api hi tasya śaurya paropadeśānapekṣaṃ loke naisargikaṃ prasiddhaṃ tadvattattvārthaśraddhānam aparopadeśa<span type="ref-block" n="3000 r_TAŚVA-ML#089,21_r"/>matyādijñānādhigate tattvārthe bhavannisargān na virudhyate nanv evaṃ matyādijñānasya darśanena sahotpattir vi<span type="ref-block" n="3001 r_TAŚVA-ML#089,22_r"/>hanyate tasya tataḥ prāg api bhāvād iti cen na samyagdarśanotpādanayogyasya matyajñānāder matijñānādivyapadeśā<span type="ref-block" n="3002 r_TAŚVA-ML#089,23_r"/>d darśanasamakālaṃ matyādijñānotpatteḥ tarhi mithyājñānādhigate rthe darśanaṃ mithyā prasaktam iti cen na jñānasyāpi <span type="ref-block" n="3003 r_TAŚVA-ML#089,24_r"/>mithyātvaprasaṃgāt satyajñānasyāpūrvārthatvān na mithyājñānādhigate rthe pravṛtir ita cen na sarveṣāṃ satyajñāna<span type="ref-block" n="3004 r_TAŚVA-ML#089,25_r"/>saṃtānasyānāditvaprasaṃgāt satyajñānāt prāk tadarthe mithyājñānavatsatyajñānasyāpy abhāvān na tasyānāditva<span type="ref-block" n="3005 r_TAŚVA-ML#089,26_r"/>prasaktir iti cen na sarvajñānaśūnyasya pramātur anātmatvaprasaṃgāt na cānātmā pramātā yukto tiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="3006 r_TAŚVA-ML#089,27_r"/>satyajñānāt pūrvaṃ tadviṣaye jñānaṃ na mithyā satyajñānajananayogyatvāt nāpi satyaṃ padārthayāthātmyaparicchedaka<span type="ref-block" n="3007 r_TAŚVA-ML#089,28_r"/>tvābhāvāt kiṃ tarhi satyetarajñānaviviktaṃ jñānasāmānyaṃ tato na tenādhigate rthe pravartamānaṃ satyajñānaṃ <span type="ref-block" n="3008 r_TAŚVA-ML#089,29_r"/>mithyājñānaṃ mithyājñānādhigataviṣayasya grāhakaṃ nāpi gṛhītagrāhīti cet tarhi kathaṃcid apūrvārthaṃ satyajñānaṃ <span type="ref-block" n="3009 r_TAŚVA-ML#089,30_r"/>na sarvathety āyātaṃ tathopagame samyagdarśanaṃ tathaivopagamyamānaṃ kathaṃ mithyājñānādhigatārthe syāt satyajñānapūrvakaṃ <span type="ref-block" n="3010 r_TAŚVA-ML#089,31_r"/>vā yatas tatsamakālaṃ matijñānādyupagamavirodhaḥ sarvaṃ saddarśanam adhigamajam eva jñānamātrādhigate pravartamānatvād iti <span type="ref-block" n="3011 r_TAŚVA-ML#089,32_r"/>cen na paropadeśāpekṣasya tattvārthajñānasyādhigamaśabdenābhidhānāt nanv evam itaretarāśrayaḥ sati samyagdarśane <span type="ref-block" n="3012 r_TAŚVA-ML#089,33_r"/>paropadeśapūrvakaṃ tattvārthajñānaṃ tasmin sati samyagdarśanam iti cen na upadeṣṭṛjñānāpekṣayā tathābhidhānād ity eke <span type="ref-block" n="3013 r_TAŚVA-ML#089,34_r"/>samādadhate te pi na yuktavādinaḥ paropadeśāpekṣatvābhāvād upadeṣṭṛjñānasya svayaṃbuddhasyopadeṣṭṛtvāt prati<span type="ref-block" n="3014 r_TAŚVA-ML#090,01_r"/>pādyasyaiva paropadeśāpekṣatattvārthajñānasya saṃbhavāt yadaiva pratipādyasya paropadeśātattvārthajñānaṃ tadaiva samya<span type="ref-block" n="3015 r_TAŚVA-ML#090,02_r"/>gdarśanaṃ tayoḥ sahacāritvāt tato netaretarāśraya ity anye te pi na prakṛtajñāḥ saddarśanajanakasya paropadeśā<span type="ref-block" n="3016 r_TAŚVA-ML#090,03_r"/>pekṣatvāt tattvārthajñānasya prakṛtatvāt tasya tatsahacāritvābhāvāt sahacāriṇas tadajanakatvāt paropadeśā<span type="ref-block" n="3017 r_TAŚVA-ML#090,04_r"/>pekṣasya tattvārthajñānasya samyagdarśanajananayogyasya paropadeśānapekṣatattvārthajñānavatsamyagdarśanāt pūrvaṃ svakāra<span type="ref-block" n="3018 r_TAŚVA-ML#090,05_r"/>ṇād utpatter netaretarāśrayaṇam ity apare sakalacodyānām asaṃbhavād āgamāvirodhāt sarvaṃ samyagdarśanaṃ svābhāvika<span type="ref-block" n="3019 r_TAŚVA-ML#090,06_r"/>m eva svakāle svayam utpatter niḥśreyasavad iti cen na hetor asiddhatvāt sarvathā jñānamātreṇāpy anadhigate rthe śraddhā<span type="ref-block" n="3020 r_TAŚVA-ML#090,07_r"/>nasyāprasiddheḥ vedārthe śūdravat tat syād iti cen na bhāratādiśravaṇādhigate śūdrasya tasminn eva śraddhānadarśanāt <span type="ref-block" n="3021 r_TAŚVA-ML#090,08_r"/>na pratyakṣataḥ svayam adhigate maṇau prabhāvādinā saṃbhavānumānān nirṇīte kasyacid bhaktisaṃbhavād anyathā tadayogāt <span type="ref-block" n="3022 r_TAŚVA-ML#090,09_r"/>sādhyasādhanavikalatvāc ca dṛṣṭāṃtasya na svābhāvikatvasādhanaṃ darśanasya sādhīyaḥ na hi svābhāvikaṃ niḥśre<span type="ref-block" n="3023 r_TAŚVA-ML#090,10_r"/>yasaṃ tattvajñānādikatadupāyānarthakatvāpatteḥ nāpi svakāle svayam utpattis tasya yuktā tata eva kecit saṃkhyā<span type="ref-block" n="3024 r_TAŚVA-ML#090,11_r"/>tena kālena setsyaṃti bhavyāḥ kecid asaṃkhyātena kecid anaṃtena kecid anaṃtānaṃtenāpi kālena na setsyaṃtī<span type="ref-block" n="3025 r_TAŚVA-ML#090,12_r"/>ty āgamān niḥśreyasasya svakāle svayam utpattir iti cet na āgamasyaivaṃparatvābhāvāt samyagdarśanajñānacāritra<span type="ref-block" n="3026 r_TAŚVA-ML#090,13_r"/>m ātmībhāve sati saṃkhyātādinā kālena setsyaṃtīty evam arthatayā tasya niścitattvāt darśanamohopaśamādijanya<span type="ref-block" n="3027 r_TAŚVA-ML#090,14_r"/>tvāc ca na darśanaṃ svakālenaiva janyate yataḥ svābhāvikaṃ syāt </p><p n="a_614" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3030 r_TAŚVA-ML#090,17_r"/>tato na svābhāviko sti viparītagrahakṣayaḥ syādvādinām ivānyeṣām api tathānabhyupagamāt </p><p n="a_616" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3032 r_TAŚVA-ML#090,19_r"/>nanu ca yadi darśanamohasyopaśamādis tattvaśraddhānasya kāraṇaṃ tadā sa sarvasya sarvadā tajjanayet ātmani <span type="ref-block" n="3033 r_TAŚVA-ML#090,20_r"/>tasyāhetukatvena sarvadā sadbhāvāt anyathā kadācit kasyacin na janayet sarvadāpy asattvāt viśeṣābhāvād iti <span type="ref-block" n="3034 r_TAŚVA-ML#090,21_r"/>cen na tasya sahetukatvāt pratipakṣaviśeṣam aṃtareṇābhāvāt kathaṃ pratipakṣaviśeṣād darśanamohasyopaśamādir i<span type="ref-block" n="3035 r_TAŚVA-ML#090,22_r"/>ty ucyate </p><p n="a_618" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3038 r_TAŚVA-ML#090,25_r"/>yaḥ kvacit kadācit kasyacid upaśāmyati kṣayopaśamameti kṣīyate vā sa svapratipakṣaprakarṣam apekṣate <span type="ref-block" n="3039 r_TAŚVA-ML#090,26_r"/>yathā cakṣuṣi timirādiḥ tathā ca darśanamoha iti nāhetukas tadupaśamādiḥ </p><p n="a_620" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3041 r_TAŚVA-ML#090,28_r"/>yo jīvavyāmohahetus tasya pratipakṣaviśeṣo sti yathonmattakarasādeḥ tathā ca darśanamoha iti na tasya <span type="ref-block" n="3042 r_TAŚVA-ML#090,29_r"/>pratipakṣaviśeṣasya saṃpattirasiddhā </p><p n="a_622" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3044 r_TAŚVA-ML#090,31_r"/>mohahetor hi dehināṃ viṣādeḥ pratipakṣo baṃdhyakarkoṭyādi dravyaṃ pratīyate tathā devatāyatanādi kṣetraṃ <span type="ref-block" n="3045 r_TAŚVA-ML#090,32_r"/>kālaś ca mūhūrtādiḥ bhāvaś ca dhyānaviśeṣādis tadvaddarśanamohasyāpi sapatno jineṃdrabiṃbādi dravyaṃ samavaśaraṇādi <span type="ref-block" n="3046 r_TAŚVA-ML#090,33_r"/>kṣetraṃ kālaś cārdhapudgalaparivartanaviśeṣādir bhāvaś cādhāpravṛttikaraṇādir iti niścīyate tadabhāve tadupaśamādi<span type="ref-block" n="3047 r_TAŚVA-ML#090,34_r"/>pratipatteḥ anyathā tadabhāvāt </p><p n="a_624" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3049 r_TAŚVA-ML#091,02_r"/>pratyāsannamuktīnām eva bhavyānāṃ darśanamohapratipakṣaḥ saṃpadyate nānyeṣāṃ kadācit kāraṇāsannidhānāt iti <span type="ref-block" n="3050 r_TAŚVA-ML#091,03_r"/>yuktimānāsannabhavyādivibhāgaḥ saddarśanādiśaktyātmakatve pi sarvasaṃsāriṇām </p><p n="a_626" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3052 r_TAŚVA-ML#091,05_r"/>yathā kiṃcit kanakāśmādi saṃbhavatkanakabhāvābhivyaktikam acirād eva pratīyate aparaṃ ciratareṇāpi <span type="ref-block" n="3053 r_TAŚVA-ML#091,06_r"/>kālena saṃbhavatkanakabhāvābhivyaktikam anyadasaṃbhavatkanakabhāvābhivyaktikaṃ śaśvatkanakaśaktyātmakatvāviśeṣe pi <span type="ref-block" n="3054 r_TAŚVA-ML#091,07_r"/>saṃbhāvyate tathā kaścit saṃsārī saṃbhavad āsannamuktir abhivyaktasamyagdarśanādipariṇāmaḥ paro naṃtenāpi kālena <span type="ref-block" n="3055 r_TAŚVA-ML#091,08_r"/>saṃbhavadabhivyaktasaddarśanādir anyaḥ śaśvadasaṃbhavadabhivyaktasaddarśanādis tacchaktyātmakatvāviśeṣe pi saṃbhāvyate <span type="ref-block" n="3056 r_TAŚVA-ML#091,09_r"/>iti nāsann abhavyadūrabhavyābhavyavibhāgo virudhyate bādhakābhāvāt sukhādivat tatra pratyāsannaniṣṭhasya bhavyasya <span type="ref-block" n="3057 r_TAŚVA-ML#091,10_r"/>darśanamohopaśamādau satyaṃtaraṃge hetau bahiraṃgād aparopadeśāt tattvārthajñānāt paropadeśāpekṣāc ca prajāyamānaṃ <span type="ref-block" n="3058 r_TAŚVA-ML#091,11_r"/>tattvārthaśraddhānaṃ nisargajamadhigamajaṃ ca pratyetavyam </p><p n="a_629" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3061 r_TAŚVA-ML#091,14_r"/>tattvasya hi saṃkhyāyāṃ svarūpe ca pravādīno vipravadaṃte tadvipratipattipratiṣedhāya sūtram idam ucyate tatra <span type="ref-block" n="3062 r_TAŚVA-ML#091,15_r"/>jīvādivacanāt </p><p n="a_631" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3066 r_TAŚVA-ML#091,19_r"/>prakṛtyādayaḥ paṃcaviṃśatis tattvam ityādisaṃkhyāṃtaranirācikīrṣayāpi saṃkṣepatas tāvad ekaṃ dravyam anaṃtaparyāyaṃ <span type="ref-block" n="3067 r_TAŚVA-ML#091,20_r"/>tattvam ity ekādyanaṃtavikalpopāyādau tattvasya madhyamasthānāśrayam apekṣya vineyasya madhyamābhidhānaṃ sūreḥ <span type="ref-block" n="3068 r_TAŚVA-ML#091,21_r"/>saṃkṣepābhidhānaṃ sumedhasām evānugrahād vistarābhidhāne cireṇāpi pratipatter ayogāt sarvānugrahānupapattir ity eke <span type="ref-block" n="3069 r_TAŚVA-ML#091,22_r"/>te na sūtrakārābhiprāyavidaḥ saptānām eva jīvādīnāṃ padārthānāṃ niyamena mumukṣoḥ śraddheyatvajñāpanārthatvād u<span type="ref-block" n="3070 r_TAŚVA-ML#091,23_r"/>padeśasya madhyamarucivineyānurodhena tu saṃkṣepeṇaikaṃ tattvaṃ prapaṃcataś cānaṃtaṃ mā bhūt sūtrayitavyaṃ madhyamoktyā <span type="ref-block" n="3071 r_TAŚVA-ML#091,24_r"/>tu dvyādibhedena bahuprakāraṃ kathanaṃ sūtrayitavyaṃ viśeṣahetvabhāvāt saptavidhatattvopadeśe tu viśeṣahetur avaśyaṃ <span type="ref-block" n="3072 r_TAŚVA-ML#091,25_r"/>mumukṣoḥ śraddhātavyatvam abhyavāpyeta paraiḥ katham </p><p n="a_633" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3077 r_TAŚVA-ML#091,30_r"/>nanu ca puṇyapāpapadārthāv api vaktavyau tayor baṃdhavyatvād baṃdhaphalatvād vā tadaśraddhāne baṃdhasya śraddhānānupapatter a<span type="ref-block" n="3078 r_TAŚVA-ML#091,31_r"/>saṃbhavād aphalatvāc ceti kaścit tad asad ity āha </p><p n="a_635" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3080 r_TAŚVA-ML#091,33_r"/>na hi puṇyapāpapadārthau baṃdhavyau jīvājīvabaṃdhavyavat nāpi baṃdhaphalaṃ sukhaduḥkhādyanubhavanātmakanirjarā<span type="ref-block" n="3081 r_TAŚVA-ML#092,01_r"/>vat kiṃ tarhi baṃdhavikalpau puṇyapāpabaṃdhabhedena baṃdhasya dvividhopadeśāt taddhetutvāsravavikalpau vā <span type="ref-block" n="3082 r_TAŚVA-ML#092,02_r"/>sūtritau tato na saptabhyo jīvādibhyo bhedena śraddhātavyau tathā tayoḥ śraddhāne tiprasaṃgāt saṃvara<span type="ref-block" n="3083 r_TAŚVA-ML#092,03_r"/>vikalpānāṃ guptyādīnāṃ nirjarāvikalpayoś ca yathākālaupakramikānubhavanayoḥ saṃvaranirjarābhyāṃ bhedena <span type="ref-block" n="3084 r_TAŚVA-ML#092,04_r"/>śraddhātavyatānuṣaṃgāt nanv evaṃ jīvājīvābhyāṃ bhedena nāsravādayaḥ śraddheyās tadvikalpatvāt anyathāti<span type="ref-block" n="3085 r_TAŚVA-ML#092,05_r"/>prasaṃgād iti na codyaṃ teṣāṃ tadvikalpatve pi sārvakatvena bhidā śraddheyatvopapatteḥ </p><p n="a_637" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3087 r_TAŚVA-ML#092,07_r"/>jīvājīvau baṃdhamokṣau taddhetu ca tattvam iti sūtraṃ vaktavyaṃ sakalaprayojanārthasaṃgrahāt baṃdhasya hi <span type="ref-block" n="3088 r_TAŚVA-ML#092,08_r"/>hetur āsravo mokṣasya hetur dvivikalpaḥ saṃvaranirjarābhedād iti na kasyacid asaṃgrahas tattvasya mokṣahetuvikalpayoḥ <span type="ref-block" n="3089 r_TAŚVA-ML#092,09_r"/>pṛthagabhidhāne baṃdhāsravavikalpayor api puṇyapāpayoḥ pṛthagabhidhānaprasaṃgād iti cet </p><p n="a_639" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3099 r_TAŚVA-ML#092,19_r"/>baṃdhamokṣau taddhetū ca tattvam iti sūtraṃ vācyaṃ jīvājīvayor baṃdhamokṣopādānahetutvād āsravasya baṃdhasahakāri<span type="ref-block" n="3100 r_TAŚVA-ML#092,20_r"/>hetutvāt saṃvaranirjarayor mokṣasahakārihetutvāt tāvatā sarvatattvasaṃgrahād iti ye py āhus te py anenaiva nirākṛtāḥ <span type="ref-block" n="3101 r_TAŚVA-ML#092,21_r"/>āsravādīnāṃ pṛthagabhidhāne prayojanābhidhānāt jīvājīvayoś cānabhidhāne saugatādimatavyavacchedānupapatteḥ </p><p n="a_641" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3103 r_TAŚVA-ML#092,23_r"/>jīvasya upayogalakṣaṇaḥ sāmarthyād ajīvasyānupayogaḥ āsravasya kāyavāṅmanaḥkarmātmako yogaḥ <span type="ref-block" n="3104 r_TAŚVA-ML#092,24_r"/>baṃdhasya karmayogyapudgalādānaṃ saṃvarasyāsravanirodhaḥ nirjarāyāḥ karmaikadeśavipramokṣaḥ mokṣasya kṛtsnakarma<span type="ref-block" n="3105 r_TAŚVA-ML#092,25_r"/>vipramokṣa iti vakṣyamāṇaṃ lakṣaṇaṃ jīvādīnām iha yuktyāgamāviruddham avaboddhavyaṃ nirvacanaṃ ca jīvādi<span type="ref-block" n="3106 r_TAŚVA-ML#092,26_r"/>padānāṃ yathārthānatikramāt tatra bhāvaprāṇadhāraṇāpekṣāyāṃ jīvaty ajīvīj jīviṣyatīti vā jīvaḥ na <span type="ref-block" n="3107 r_TAŚVA-ML#092,27_r"/>jīvati nājīvīt na jīviṣyatīty ajīvaḥ āsravaty anenāsravaṇamātraṃ vāsravaḥ badhyatenena baṃdhamātraṃ vā <span type="ref-block" n="3108 r_TAŚVA-ML#092,28_r"/>baṃdhaḥ saṃvriyate nena saṃvaraṇamātraṃ vā saṃvaraḥ nirjīryate nayā nirjaraṇamātraṃ vā nirjarā mokṣyate nena <span type="ref-block" n="3109 r_TAŚVA-ML#092,29_r"/>mokṣaṇamātraṃ vā mokṣa iti karaṇabhāvāpekṣayā </p><p n="a_643" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3114 r_TAŚVA-ML#092,34_r"/>jīvādipadānāṃ dvaṃdvavṛttau yathoktaḥ kramo hetuviśeṣam apekṣate 'nyathā tanniyamāyogāt tatra jīvasyādau <span type="ref-block" n="3115 r_TAŚVA-ML#093,01_r"/>vacanaṃ tattvopadeśasya jīvārthatvāt pradhānārthas tattvopadeśa ity ayuktaṃ tasyācetanatvāt tattvopadeśenānu<span type="ref-block" n="3116 r_TAŚVA-ML#093,02_r"/>grahāsaṃbhavāt ghaṭādivat saṃtānārthaḥ sa ity apy asāraṃ tasyāvastutvena tadanugrāhyatvāyogāt niranvaya<span type="ref-block" n="3117 r_TAŚVA-ML#093,03_r"/>kṣaṇikacittārthas tattvopadeśa ity apy asaṃbhāvyaṃ tasya sarvathā pratipādyatvānupapatteḥ saṃketagrahaṇavyavahāra<span type="ref-block" n="3118 r_TAŚVA-ML#093,04_r"/>kālānvayinaḥ pratipādyatvapratīteḥ caitanyaviśiṣṭakāryārthas tattvopadeśa iti cet taccaitanyaṃ kāyāt tattvāṃ<span type="ref-block" n="3119 r_TAŚVA-ML#093,05_r"/>taram atattvāṃtaraṃ vā prathamapakṣe siddhasādhyatā baṃdhaṃ pratyekatām āpannayoḥ kāyacaitanyayor vyavahāranayāj jīva<span type="ref-block" n="3120 r_TAŚVA-ML#093,06_r"/>vyapadeśasiddheḥ niścayanayāt tu caitanyārtha eva tattvopadeśaḥ caitanyaśūnyasya kāyasya tadarthatvāghaṭanāt <span type="ref-block" n="3121 r_TAŚVA-ML#093,07_r"/>dvitīyapakṣe tu kāyānarthāṃtarabhūtasya caitanyasya kāyatvāt kāya eva tattvopadeśenāgugṛhyata ity āpannaṃ tac cā<span type="ref-block" n="3122 r_TAŚVA-ML#093,08_r"/>yuktam atiprasaṃgāt tato jīvārtha eva tattvopadeśa iti nāsiddho hetuḥ jīvād anaṃtaram ajīvasyābhidhānaṃ <span type="ref-block" n="3123 r_TAŚVA-ML#093,09_r"/>tadupagrahahetutvāt dharmādharmākāśapudgalādyajīvaviśeṣā asādhāraṇagatisthityavagāhavartanādiśarīrādyupagraha<span type="ref-block" n="3124 r_TAŚVA-ML#093,10_r"/>hetavo vakṣyaṃte dravyāsravasyājīvaviśeṣapudgalātmakakarmāsravatvād ajīvānaṃtaram abhidhānaṃ bhāvāsravasya jīvā<span type="ref-block" n="3125 r_TAŚVA-ML#093,11_r"/>jīvāśrayatvād vā tadubhayānaṃtaraṃ satyāsrave baṃdhasyotpattes tadanaṃtaraṃ tadvacanaṃ āsravabaṃdhapratidhvaṃsahetutvāt <span type="ref-block" n="3126 r_TAŚVA-ML#093,12_r"/>saṃvarasya tatsamīpe grahaṇaṃ sati saṃvare paramanirjaropapattes tadaṃtike nirjarāvacanaṃ satyāṃ nirjarāyāṃ mokṣasya <span type="ref-block" n="3127 r_TAŚVA-ML#093,13_r"/>ghaṭanāt tadanaṃtaram upādānaṃ mokṣaparam anirjarayoraviśeṣa iti cetasi mā kṛthāḥ paramanirjaraṇasyāyogakevali<span type="ref-block" n="3128 r_TAŚVA-ML#093,14_r"/>caram asamayavartitvāt tadanaṃtarasamayavartitvāc ca mokṣasya ya evātmanaḥ karmabaṃdhavināśasya kālaḥ sa eva <span type="ref-block" n="3129 r_TAŚVA-ML#093,15_r"/>kevalatvākhyamokṣotpādasyeti cet na tasyāyogakevalicaram asamayatvavirodhāt pūrvasya samayasyaiva tathā<span type="ref-block" n="3130 r_TAŚVA-ML#093,16_r"/>tvāpatteḥ tasyāpi mokṣatve tatpūrvasamayasyeti satyayogakevalicaram asamayo vyavatiṣṭheta na ca tasyaiva <span type="ref-block" n="3131 r_TAŚVA-ML#093,17_r"/>mokṣatve atītaguṇasthānatvaṃ mokṣasya yujyate caturdaśaguṇasthānāṃtaḥpātitvānuṣaṃgāt lokāgrasthānasamaya<span type="ref-block" n="3132 r_TAŚVA-ML#093,18_r"/>vartino mokṣasyātītaguṇasthānatvaṃ yuktam eveti cet paramanirjarāto nyatvam api tasyās tu niścayanayādasyaiva <span type="ref-block" n="3133 r_TAŚVA-ML#093,19_r"/>mokṣatvavyavasthānāt tataḥ sūkto jīvādīnāṃ kramo hetuviśeṣaḥ kiṃ punas tattvam ity āha </p><p n="a_645" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3136 r_TAŚVA-ML#093,22_r"/>tasya bhāvas tattvam iti bhāvasāmānyasyaikatvāt samānādhikaraṇatayā nirdiśyamānānāṃ jīvādīnāṃ bahutva<span type="ref-block" n="3137 r_TAŚVA-ML#093,23_r"/>vacanaṃ virudhyata iti cet na bhāvatadvatoḥ kathaṃcid abhedādekānekayor api sāmānādhikaraṇyadarśanāt sadasatī <span type="ref-block" n="3138 r_TAŚVA-ML#093,24_r"/>tattvam iti jāter ekatvavat sarvadā vyaktīnāṃ bahutvakhyāpanārthatvāc ca tayor ekavacanabahuvacanāvirodhaḥ <span type="ref-block" n="3139 r_TAŚVA-ML#093,25_r"/>pratyetavyaḥ </p><p n="a_647" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3141 r_TAŚVA-ML#093,27_r"/>tasya jīvasya bhāvo jīvatvaṃ ajīvasya bhāvo ajīvatvaṃ āsravasya bhāva āsravatvaṃ baṃdhasya bhāvo <span type="ref-block" n="3142 r_TAŚVA-ML#093,28_r"/>baṃdhatvaṃ saṃvarasya bhāvaḥ saṃvaratvaṃ nirjarāyā bhāvo nirjarātvaṃ mokṣasya bhāvo mokṣatvaṃ tattvam iti <span type="ref-block" n="3143 r_TAŚVA-ML#093,29_r"/>pratyekam upavarṇyate sāmānyacodanānāṃ viśeṣeṣv avasthānaprasiddheḥ tathā ca jīvātvādinā tattvenāryata iti <span type="ref-block" n="3144 r_TAŚVA-ML#093,30_r"/>tattvārtho jīvādiḥ sakalo mataḥ śraddhānaviṣayaḥ </p><p n="a_649" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3147 r_TAŚVA-ML#093,33_r"/>asty ajīvaḥ parārthajīvasādhanāny athānupapatteḥ parārthajīvasādhanaṃ ca syād ajīvaś ca na syād iti na <span type="ref-block" n="3148 r_TAŚVA-ML#093,34_r"/>śaṃkanīyaṃ tasya vacanātmakatvād vacanasyājīvatvāt jīvatve pareṇa saṃvedanānupapatteḥ svārthasyaiva jīva<span type="ref-block" n="3149 r_TAŚVA-ML#094,01_r"/>sādhanasya bhāvāt parārthaṃ jīvasādhanam asiddham iti cet kathaṃ pareṣāṃ tattvapratyāyanaṃ tadabhāve kathaṃ keci<span type="ref-block" n="3150 r_TAŚVA-ML#094,02_r"/>t pratipādakās tattvasya pare pratipādyās teṣām iti pratītiḥ syāt </p><p n="a_651" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3152 r_TAŚVA-ML#094,04_r"/>eka eva hi paramātmā pratipādyapratipādakarūpatayāneko vā pratibhāsate anādyavidyāprabhāvāt na <span type="ref-block" n="3153 r_TAŚVA-ML#094,05_r"/>punar bahavo jīvāḥ saṃti bhrāṃter anyatra māyāsvapnādijīvavat teṣāṃ pāramārthikatānupapatteḥ tathā hi jīva<span type="ref-block" n="3154 r_TAŚVA-ML#094,06_r"/>bahutvapratyayo mithyā bahutvapratyayatvāt svapnādidṛṣṭajīvabahutvapratyayavad iti kaścit tadanālocitavacanam </p><p n="a_653" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3156 r_TAŚVA-ML#094,08_r"/>śakyaṃ hi vaktuṃ jīvaikatvapratyayo mithyā ekatvapratyayatvāt svapnaikatvapratyayavad iti ekatvapratyayaś ca <span type="ref-block" n="3157 r_TAŚVA-ML#094,09_r"/>syān mithyā ca na syād virodhābhāvāt kasyacid ekatvapratyayasya mithyātvadarśanāt sarvasya mithyātvasādhane ti<span type="ref-block" n="3158 r_TAŚVA-ML#094,10_r"/>prasaṃgād iti cet samānam anyatra </p><p n="a_655" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3161 r_TAŚVA-ML#094,13_r"/>bahutvapratyayavadekatvapratyayo pi mithyās tu tasya vyabhicāritvāt svapnādivat svasaṃvinmātrasya tu <span type="ref-block" n="3162 r_TAŚVA-ML#094,14_r"/>paramātmano nirupādher vyabhicāravinirmuktatvāt sarvadā saṃvādān na mithyātvam iti vadatāṃ siddhāḥ svasaṃvi<span type="ref-block" n="3163 r_TAŚVA-ML#094,15_r"/>dātmano nānāsaṃtānāḥ svasyeva pareṣām api saṃvinmātrasyāvyabhicāritvāt tathā hi nānāsaṃtāna<span type="ref-block" n="3164 r_TAŚVA-ML#094,16_r"/>saṃvidaḥ satyāḥ sarvadā vyabhicāravinirmuktatvāt svasaṃvidātmavad iti na mithyā pratipādyapratipādakā <span type="ref-block" n="3165 r_TAŚVA-ML#094,17_r"/>yataḥ parārthaṃ jīvasādhanam abhrāṃtaṃ na siddhyet </p><p n="a_657" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3168 r_TAŚVA-ML#094,20_r"/>matto nye pi nirupādhikaṃ svarūpamātram avyabhicāri saṃvidaṃtīti nirṇīter asaṃbhavāt tatra pratyakṣasyāpravṛtter a<span type="ref-block" n="3169 r_TAŚVA-ML#094,21_r"/>vyabhicāriṇo liṃgasyābhāvād anumānānutthānād iti vacane sarvaśūnyatāpattiḥ tvatsaṃvido pi tathānyair ni<span type="ref-block" n="3170 r_TAŚVA-ML#094,22_r"/>ścetum aśakteḥ sarvathā viśeṣābhāvāt yadi punar aparair aniścaye pi tathā svasaṃvidaḥ svayaṃ niścayāt satyatva<span type="ref-block" n="3171 r_TAŚVA-ML#094,23_r"/>siddhis tadā tvayā niścetum aśakyānām api tathā parasaṃvidāṃ satyatvasiddheḥ siddhaṃ puṃsāṃ nānātvaṃ pāramārthikam </p><p n="a_659" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3173 r_TAŚVA-ML#094,25_r"/>mattaḥ pare py ātmānaḥ svasaṃvidaṃto na saṃty eveti nirṇaye hi kasyacit puruṣādvaite nirṇayo yukto na punaḥ <span type="ref-block" n="3174 r_TAŚVA-ML#094,26_r"/>saṃśaye tatrāpi saṃśayaprasaṃgāt puruṣa evedaṃ sarvaṃ ity āgamāt puruṣādvaitasiddhir iti cet saṃty anaṃtā<span type="ref-block" n="3175 r_TAŚVA-ML#094,27_r"/>jīvā ity āgamān nānājīvasiddhir astu puruṣādvaitavidhisragāgamena prakāśanāt pratyakṣasyāpi vidhātṛtayā <span type="ref-block" n="3176 r_TAŚVA-ML#094,28_r"/>sthitasya tatraiva pravṛttes tena tasyāvirodhāt tataḥ puruṣādvaitanirṇaya iti cet nānātvāgamasyāpi <span type="ref-block" n="3177 r_TAŚVA-ML#094,29_r"/>tenāvirodhān nānājīvanirṇayo 'stu tathā hi </p><p n="a_661" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3180 r_TAŚVA-ML#094,32_r"/>bhavatu nāma vidhātṛpratyakṣam aniṣeddhṛ ca tathāpi tena nānātvavidhāyino nāgamasya virodhaḥ saṃbhavaty e<span type="ref-block" n="3181 r_TAŚVA-ML#094,33_r"/>katvavidhāyina iva vidhāyakatvāviśeṣāt katham ekatvam aniṣedhatpratyakṣaṃ nānātvam ātmano vidadhātīti <span type="ref-block" n="3182 r_TAŚVA-ML#095,01_r"/>cet nānātvam aniṣedhadekatvaṃ kathaṃ vidadhīta tasyaikatvavidhānam eva nānātvapratiṣedhakatvam iti cet nānā<span type="ref-block" n="3183 r_TAŚVA-ML#095,02_r"/>tvavidhānam evaikatvaniṣedhanam astu kiṃ punaḥ pratyakṣam ātmano nānātvasya vidhāyakam iti cet tadekatvasya kiṃ <span type="ref-block" n="3184 r_TAŚVA-ML#095,03_r"/>na hy asmadādipratyakṣam iṃdriyajaṃ mānasaṃ vā svasaṃvedanam eka evātmā sarva iti vidhātuṃ samarthaṃ nānātmabhedeṣu <span type="ref-block" n="3185 r_TAŚVA-ML#095,04_r"/>tasya pravṛtteḥ yogipratyakṣaṃ samartham iti cet puruṣanānātvam api vidhātuṃ tad eva samartham astu tatpūrvakāgama<span type="ref-block" n="3186 r_TAŚVA-ML#095,05_r"/>ś cety avirodhaḥ svasaṃvedanam evāsmadādeḥ svaikatvasya vidhāyakam iti cet tathānyeṣāṃ svaikatvasya tad eva <span type="ref-block" n="3187 r_TAŚVA-ML#095,06_r"/>vidhāyakam anumanyatāṃ kathaṃ </p><p n="a_663" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3189 r_TAŚVA-ML#095,08_r"/>pareṣāṃ pratyakṣaṃ svasya vidhāyakaṃ parasya na niṣedhakaṃ vā pratyakṣatvān mama pratyakṣavat viparyayo vā ati<span type="ref-block" n="3190 r_TAŚVA-ML#095,09_r"/>prasaṃgaviparyayābhyāṃ pratyātmasvasaṃvedanasyaikatvavidhāyitvāsiddher ātmabahutvasiddhir ātmaikatvāsiddhir vā na ca <span type="ref-block" n="3191 r_TAŚVA-ML#095,10_r"/>vidhāyakam eva pratyakṣam iti niyamo sti niṣedhakatvenāpi tasya pratīyamānatvāt tathā hi </p><p n="a_665" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3193 r_TAŚVA-ML#095,12_r"/>vidhātṛ ca nānyaniṣeddhṛpratyakṣam iti na pramāṇāṃtarān niścayo dvaitaprasaṃgāt svata eva yathā niścaye <span type="ref-block" n="3194 r_TAŚVA-ML#095,13_r"/>siddhaṃ tasya niṣedhakatvaṃ parasya niṣeddhr ahaṃ na bhavāmīti svayaṃ pratīteḥ </p><p n="a_667" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3196 r_TAŚVA-ML#095,15_r"/>yataś caivaṃ pramāṇato nānātmanaḥ siddhās tato na teṣāṃ pratipādyapratipādakabhāvo mithyā yena parārthaṃ <span type="ref-block" n="3197 r_TAŚVA-ML#095,16_r"/>jīvasādhanam asiddhaṃ syāt </p><p n="a_669" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3199 r_TAŚVA-ML#095,18_r"/>na hy upāyāpāye parārthasādhanaṃ siddhyati tasyopeyatvād anyathātiprasakter iti tasyopāyo sti vacanam anyathā<span type="ref-block" n="3200 r_TAŚVA-ML#095,19_r"/>nupapattilakṣaṇaliṃgaprakāśakaṃ jīvātmakam eva tad ity ayuktaṃ pratipādakajīvātmakatve tasya pratipādyādyasaṃvedya<span type="ref-block" n="3201 r_TAŚVA-ML#095,20_r"/>tvāpatteḥ pratipādyajīvātmakatve pratipādakādyasaṃvedyatānuṣakteḥ satyajīvātmakatve pratipādyapratipādakāsaṃvedya<span type="ref-block" n="3202 r_TAŚVA-ML#095,21_r"/>tvāsaṃgāt pratipādakādyaśeṣajīvātmakatve tadanekatve virodhād ekavacanātmakatvena teṣām ekatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="3203 r_TAŚVA-ML#095,22_r"/>satyam eva evātmā pratipādakādibhedamāstiṣṇute anādyavidyāvaśād ity apy uktottaraprāyamātmanānātvasādhanāt <span type="ref-block" n="3204 r_TAŚVA-ML#095,23_r"/>kathaṃ cātmanaḥ sarvathaikatve pratipādakasyaiva tatra saṃpratipattir na tu pratipādyasyeti pratipadyemahi tasyaiva <span type="ref-block" n="3205 r_TAŚVA-ML#095,24_r"/>vā vipratipattir na punaḥ pratipādakasyeti tathā tadbhedasyaiva siddheḥ yadi punar avidyāprabhedāt tathā vibhā<span type="ref-block" n="3206 r_TAŚVA-ML#095,25_r"/>gas tadā sāpy avidyā pratipādakagatā kathaṃ pratipādyādigatā na syāt tadgatā vā pratipādakagatā tadabhede pītī <span type="ref-block" n="3207 r_TAŚVA-ML#095,26_r"/>sāścaryaṃ naś cetaḥ pratipādakagate yam avidyā pratipādyādigate yam iti ca vibhāgasaṃpratyayonādyavidyākṛta <span type="ref-block" n="3208 r_TAŚVA-ML#095,27_r"/>eveti cet kim idānīṃ sarvo py avidyāprapaṃcaḥ sarvātmagatas tattvo stu so py avidyāvaśāt tatheti cet tarhi <span type="ref-block" n="3209 r_TAŚVA-ML#095,28_r"/>tattvato na kvacid avidyāprapaṃca iti na tatkṛto vibhāgaḥ paramārthataḥ eva pratipādikādijīvavibhāgasya <span type="ref-block" n="3210 r_TAŚVA-ML#095,29_r"/>siddheḥ tato naikātmavyavasthānaṃ yena vacaso śeṣajīvātmakatve yathokto doṣo na bhaved iti na jīvātmakaṃ <span type="ref-block" n="3211 r_TAŚVA-ML#095,30_r"/>vacanaṃ tadvaccharīrādikam apy ajīvātmakam asmākaṃ prasiddhyaty eva </p><p n="a_671" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3213 r_TAŚVA-ML#095,32_r"/>na kevalaṃ pratipādakasya śarīraṃ lipyakṣarādikaṃ vā parapratipattisādhanaṃ vacanavat sākṣāt parasaṃvedyatvād a<span type="ref-block" n="3214 r_TAŚVA-ML#095,33_r"/>jīvātmakaṃ kiṃ tarhi bāhyeṃdriyagrāhyatvāc ca jīvātmakatve tadanupapatter iti sūktaṃ parārthasādhanāny athānupapatter a<span type="ref-block" n="3215 r_TAŚVA-ML#095,34_r"/>jīvāstitvasādhanam </p><p n="a_673" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3217 r_TAŚVA-ML#096,02_r"/>asti jīvaḥ svārthājīvasādhanānyathānupapatteḥ pṛthivyādir ajīva eva tattvārtha iti na svayaṃ sādhana<span type="ref-block" n="3218 r_TAŚVA-ML#096,03_r"/>m aṃtareṇa niścetum arhati kasyacid asādhanasya niścayāyogāt sattvāt tathā niścaya iti cet na tasyācetana<span type="ref-block" n="3219 r_TAŚVA-ML#096,04_r"/>tvāt cetanatve tattvāṃtaratvasiddhes tasyaiva jīvatvopapatteḥ syān matam ajīvavivartaviśeṣaś cetanātmakaṃ pratyakṣaṃ <span type="ref-block" n="3220 r_TAŚVA-ML#096,05_r"/>na punar jīva iti tad asat cetanācetanātmakayor vivartavivartibhāvasya virodhāt parasparaṃ vijātīya<span type="ref-block" n="3221 r_TAŚVA-ML#096,06_r"/>tvāj jalānalavat suvarṇarūpyavadvijātīyatve pi tadbhāvaḥ syād iti cen na tayoḥ pārthivatvena sajātīyatvāt <span type="ref-block" n="3222 r_TAŚVA-ML#096,07_r"/>lohatvādibhiś ca tarhi cetanayoḥ sattvādibhiḥ sajātīyatvāt tadbhāvo bhavatv iti cen na bhavato jalānalābhyā<span type="ref-block" n="3223 r_TAŚVA-ML#096,08_r"/>m anekāṃtāt tayor adravyāṃtaratvāt tadbhāva iti cen na asiddhatvāt tayor api dravyāṃtaratvasya nirṇayāt tadbhāvā<span type="ref-block" n="3224 r_TAŚVA-ML#096,09_r"/>yogāt nirṇeṣyate hi lakṣaṇabhedāc cetanācetanayor dravyāṃtaratvam iti na tayor vivartavivartibhāvo yena <span type="ref-block" n="3225 r_TAŚVA-ML#096,10_r"/>cetanātmakaṃ pratyakṣaṃ jīvadravyasvarūpaṃ na syāt prāyeṇa dattottaraṃ ca cetanasyādravyāṃtaratvavacanam iti na <span type="ref-block" n="3226 r_TAŚVA-ML#096,11_r"/>jīvam aṃtareṇa svārthajīvasādhanam upapadyate etena smṛtipratyabhijñānānumānādikaṃ gauṇapṛthivyādyajīvasādhanaṃ <span type="ref-block" n="3227 r_TAŚVA-ML#096,12_r"/>svārthaṃ jīvam aṃtareṇānupapannam iti niveditaṃ tasyāpi cetanadravyasvarūpatvāviśeṣāt pradhānādirūpatayā tasya <span type="ref-block" n="3228 r_TAŚVA-ML#096,13_r"/>prativihitatvāt </p><p n="a_675" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3231 r_TAŚVA-ML#096,16_r"/>na hi kriyāvattve sādhye puruṣasyāsarvagatadravyatvaṃ sādhanam asiddhaṃ tasya svasaṃvedyatvāt pṛthivyādivat <span type="ref-block" n="3232 r_TAŚVA-ML#096,17_r"/>bhrāṃtam asarvagatadravyatvenātmanaḥ saṃvedanam iti cet na bādhakābhāvāt sarvagata ātmā'mūrtatvād ākāśa<span type="ref-block" n="3233 r_TAŚVA-ML#096,18_r"/>vad ity etadbādhakam iti cen na asya prativādināṃ kālenānekāṃtāt kālo pi sarvagatas tata eva tadvad iti <span type="ref-block" n="3234 r_TAŚVA-ML#096,19_r"/>nātra pakṣasyānumānāgamabādhitatvam tathā hi ātmā kālaś cāsarvagato nānādravyatvāt pṛthivyādivat <span type="ref-block" n="3235 r_TAŚVA-ML#096,20_r"/>kālo nānādravyatvenāsiddha iti cen na yugapat parasparaviruddhanānādravyakriyotpattau nimittattvāt tadvat svena <span type="ref-block" n="3236 r_TAŚVA-ML#096,21_r"/>vyabhicārīdaṃ sādhanam iti cen na tasyāvagāhanakriyāmātratvena prasiddhes tatrānimittatvāt nimittatve vā <span type="ref-block" n="3237 r_TAŚVA-ML#096,22_r"/>parikalpanānarthakyāt tatkāryasyākāśād evotpattighaṭanāt parāparatvapariṇāmakriyādīnām ākāśanimittaka<span type="ref-block" n="3238 r_TAŚVA-ML#096,23_r"/>tvavirodhād avagāhanavat parāparayaugapadyāyaugapadyacirakṣiprapratyayaliṃgaḥ kālo nya evākāśād iti cet syād evaṃ <span type="ref-block" n="3239 r_TAŚVA-ML#096,24_r"/>yadi paratvādipratyayanimittattvam ākāśasya virudhyeta śabdaliṃgatvād ākāśasya tannimittatvaṃ virudhyata <span type="ref-block" n="3240 r_TAŚVA-ML#096,25_r"/>eveti cen na ekasyāpi nānākāryanimittatvena darśanāt svayam īśvarasya tathābhyupagamāc ca yadi punar īśasya <span type="ref-block" n="3241 r_TAŚVA-ML#096,26_r"/>nānārthasisṛkṣābhisaṃbaṃdhān nānākāryanimittatvam aviruddhaṃ tadā nabhaso pi nānāśaktisaṃbaṃdhāt tadaviruddham astu <span type="ref-block" n="3242 r_TAŚVA-ML#096,27_r"/>viśeṣābhāvāt tathā cātmādikkālādyaśeṣadravyakalpanam anarthakaṃ tatkāryāṇām ākāśenaiva nivartayituṃ śakya<span type="ref-block" n="3243 r_TAŚVA-ML#096,28_r"/>tvāt atha parasparaviruddhabuddhyādikāryāṇāṃ yugapad ekadravyanivartyatvavirodhāt tannimittāni nānātmādi<span type="ref-block" n="3244 r_TAŚVA-ML#096,29_r"/>dravyāṇi kalpyaṃte tarhi nānādravyakriyāṇām anyonyaviruddhānāṃ sakṛdekakāladravyanimittatvānupapattes tanni<span type="ref-block" n="3245 r_TAŚVA-ML#096,30_r"/>mittāni nānākāladravyāṇy anumanyadhvaṃ tathā ca nāsiddhaṃ nānādravyatvam ātmakālayor asarvagatatvasādhanaṃ <span type="ref-block" n="3246 r_TAŚVA-ML#096,31_r"/>nāpi pṛthivyādidṛṣṭāṃtaḥ sādhanadharmavikalaḥ pṛthivyaptejovāyūnāṃ dhāraṇakledanapacanaspaṃdanalakṣaṇaparasparaviruddha<span type="ref-block" n="3247 r_TAŚVA-ML#096,32_r"/>kriyānimittatvena sakṛdupalabhyamānatvāt nāpi sādhyadharmavikalas teṣāṃ kathaṃcin nānādravyatvasiddher ity anumāna<span type="ref-block" n="3248 r_TAŚVA-ML#096,33_r"/>viruddhaṃ pakṣaṃ kālātmasarvagatatvāsādhanaṃ lokākāśapradeśeṣu pratyekam ekaikasya kālāṇor avasthānād ratnarāśivat <span type="ref-block" n="3249 r_TAŚVA-ML#096,34_r"/>kālāṇavo 'saṃkhyātāḥ svayaṃ vartamānānām arthānāṃ nimittahetava ity āgamaviruddhaṃ pakṣaṃ ca na cāyam āgamo pra<span type="ref-block" n="3250 r_TAŚVA-ML#097,01_r"/>māṇaṃ sarvathāpy asaṃbhavadbādhakatvād ātmādipratipādakāgamavat tataḥ siddham asarvagatadravyatvam ātmanaḥ kriyāvattvaṃ <span type="ref-block" n="3251 r_TAŚVA-ML#097,02_r"/>sādhayaty eva kālāṇunānaikāṃtikam iti cen na tatrāsarvagatadravyatvasyābhāvāt sarvagatadravyatvapratiṣedhe hi <span type="ref-block" n="3252 r_TAŚVA-ML#097,03_r"/>tatsadṛśe nyatra sakṛnnānādeśasaṃbaṃdhini saṃpratyayo na punar niraṃśe kālāṇau 'nañ iva yuktam anyasadṛśādhikaraṇe <span type="ref-block" n="3253 r_TAŚVA-ML#097,04_r"/>tathā hy arthagatir iti vacanāt prasahyapratiṣedhānāśrayaṇāt asaṃkhyeyabhāgādiṣu jīvānām iti jīvāva<span type="ref-block" n="3254 r_TAŚVA-ML#097,05_r"/>gāhasya nānālokākāśapradeśavartitayā vakṣyamāṇatvāt tathā ca katipayapradeśavyāpidravyatvād iti hetvarthaḥ <span type="ref-block" n="3255 r_TAŚVA-ML#097,06_r"/>pratiṣṭhitaḥ na ca kālāṇuḥ syādvādināṃ katipayapradeśavyāpidravyaṃ yatas tena hetor vyabhicāraḥ kālād anyatve <span type="ref-block" n="3256 r_TAŚVA-ML#097,07_r"/>satyasarvagatadravyatvād iti spaṣṭaṃ sādhanavyabhicāri vācyam iti cen na kiṃcid aniṣṭam īdṛgarthasya hetor iṣṭatvāt <span type="ref-block" n="3257 r_TAŚVA-ML#097,08_r"/>pareṣāṃ tu kālasya sarvagatadravyatvenābhipretatvāt tena vyabhicāracodanasyāsaṃbhavād vārtike tathā viśeṣaṇābhāvaḥ <span type="ref-block" n="3258 r_TAŚVA-ML#097,09_r"/>evaṃ ca niravadyāt sādhanād ātmanaḥ kriyāvattvasiddheḥ kāyādikriyārūpo 'syāsravaḥ prasiddhyaty eva kāyālaṃ<span type="ref-block" n="3259 r_TAŚVA-ML#097,10_r"/>banāyā jīvapradeśaparispaṃdanakriyāyāḥ kāyāsravatvād vāgālaṃbanāyā vāgāśrayatvān manovargaṇālaṃbanāyā māna<span type="ref-block" n="3260 r_TAŚVA-ML#097,11_r"/>sāśrayatvāt </p><p n="a_677" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3262 r_TAŚVA-ML#097,13_r"/>na hi pradhānasyaiva dharmo baṃdhaḥ saṃbhavati tasya dviṣṭhatvād iti jīvasyāpi dharmaḥ so vadhāryate sarvathā <span type="ref-block" n="3263 r_TAŚVA-ML#097,14_r"/>puruṣasya baṃdhābhāve baṃdhaphalānubhavanāyogād baṃdhavat prakṛtisaṃsargād baṃdhaphalānubhavanaṃ tasyeti cet sa eva baṃdhavi<span type="ref-block" n="3264 r_TAŚVA-ML#097,15_r"/>vartātmikayā prakṛtyā saṃsargaḥ puruṣasya baṃdhaḥ iti siddhaḥ kathaṃcit puruṣadharmaḥ saṃsargasya dviṣṭhatvāt </p><p n="a_679" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3267 r_TAŚVA-ML#097,18_r"/>jīvājīvau hi dharmiṇau taddharmās tv āsravādaya iti dharmidharmātmakaṃ tattvaṃ saptavidham uktaṃ mumukṣor avaśyaṃ <span type="ref-block" n="3268 r_TAŚVA-ML#097,19_r"/>śraddheyatvād vijñeyatvād ādhyeyatvāc ca samyagdarśanajñānadhyānaviṣayatvān nirviṣayasamyagdarśanādyanupapattes tadviṣayāṃtara<span type="ref-block" n="3269 r_TAŚVA-ML#097,20_r"/>syāsaṃbhavāt saṃbhave tatraivāṃtarbhāvāt </p><p n="a_681" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3275 r_TAŚVA-ML#097,26_r"/>na hy abhāvaḥ sarvathā tucchaḥ pratyakṣato 'numānato vā pratīyate yato sya sarvadā bhāvaviśeṣaṇatayā <span type="ref-block" n="3276 r_TAŚVA-ML#097,27_r"/>darśanam aprasiddhaṃ syāt tatpratiddhyadabhāvasya bhāvāṃśatvaṃ sādhayati sitatvādivat tato na kvacid avastuni <span type="ref-block" n="3277 r_TAŚVA-ML#097,28_r"/>kasyacid asattvapratītir vastuny eva tatpratītes tattvāṃtarābhāvasya saptatattva siddher anyamatatvāsaṃbhāva<span type="ref-block" n="3278 r_TAŚVA-ML#097,29_r"/>naiveti sarvasaṃgrahaḥ </p><p n="a_683" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3288 r_TAŚVA-ML#098,05_r"/>pramāṇādisūtre dravyādisūtre vāvadhāraṇābhāvād anadhyavasāyaviparyayajijñāsādyavinābhāvaviśeṣaṇaviśeṣya<span type="ref-block" n="3289 r_TAŚVA-ML#098,06_r"/>bhāvaprāgabhāvādayaḥ saṃgṛhītā eveti sarvasaṃgrahe pramāṇaṃ tattvaṃ dravyaṃ tattvam iti copadeśaḥ kartavyas tatrānava<span type="ref-block" n="3290 r_TAŚVA-ML#098,07_r"/>dhāraṇād eva prameyādīnāṃ guṇādīnāṃ vānadhyavasāyādivatsaṃgrahopapatter ity ākulatvād anāptamūla evāyaṃ pramāṇādyu<span type="ref-block" n="3291 r_TAŚVA-ML#098,08_r"/>padeśo dravyādyupadeśo vā prakṛtyādyupadeśavat </p><p n="a_685" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3293 r_TAŚVA-ML#098,10_r"/>na hi ratnatrayaṃ jīvādiṣv aṃtarbhavaty adravyatvād āsravāditvābhāvāc ca tasya tattvāṃtaratve kathaṃ saptaiva tattvāni <span type="ref-block" n="3294 r_TAŚVA-ML#098,11_r"/>yato jīvādisūtreṇa sarvatattvāsaṃgrahāt tad apy ayuktaṃ na bhaved iti kecit </p><p n="a_687" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3297 r_TAŚVA-ML#098,14_r"/>na hi jīvo dravyam eva paryāya eva vā yena tatparyāyaviśeṣāḥ samyagdarśanādayaḥ tadgrahaṇena na gṛhyaṃte <span type="ref-block" n="3298 r_TAŚVA-ML#098,15_r"/>dravyaparyāyātmakasya jīvatvasyābhipretatvāt tato nādravyatve pi ratnatrayasya jīve ṃtarbhāvābhāvaḥ tathāsravādi<span type="ref-block" n="3299 r_TAŚVA-ML#098,16_r"/>tvābhāvo py asiddhas tasya puṇyāsravatvena saṃvaratvena ca vakṣyamāṇatvāt iti nāsravādiṣv anaṃtarbhāvaḥ ye pi <span type="ref-block" n="3300 r_TAŚVA-ML#098,17_r"/>ca jīvājīvayor anaṃtāḥ prabhedās te pi jīvasya puṇyāgamasya hetavaḥ pāpāgamasya vā puṇyapāpāgamananirodhino <span type="ref-block" n="3301 r_TAŚVA-ML#098,18_r"/>vā tadbaṃdhanirjaraṇahetavo vā mokṣasvabhāvā vā gatyaṃtarābhāvāt iti nāsravādibhyo 'nyatāṃ labhyaṃte yenā<span type="ref-block" n="3302 r_TAŚVA-ML#098,19_r"/>vyāptir ativyāptyasaṃbhavau tu dūrotsāritāv eveti niravadyaṃ jīvādisaptatattvapratipādakaṃ sūtraṃ tatas tadāpto<span type="ref-block" n="3303 r_TAŚVA-ML#098,20_r"/>pajñam eva </p><p n="a_688" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3304 r_TAŚVA-ML#098,21_r"/>nanv ete jīvādayaḥ śabdabrahmaṇo vivartāḥ śabdabrahmaiva nāma tattvaṃ nānyad iti kecit teṣāṃ kalpanā<span type="ref-block" n="3305 r_TAŚVA-ML#098,22_r"/>ropamātratvāt tasya ca sthāpanāmātram evety anye teṣāṃ dravyāṃtaḥpraviṣṭatvāt tadvyatirekeṇāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="3306 r_TAŚVA-ML#098,23_r"/>dravyam evety eke paryāyamātravyatirekeṇa sarvasyāghaṭanād bhāva evety apare tannirākaraṇāya lokasamayavyavahāreṣv a<span type="ref-block" n="3307 r_TAŚVA-ML#098,24_r"/>prakṛtāpākaraṇāya prakṛtavyākaraṇāya ca saṃkṣepato nikṣepaprasiddhyartham idam āha </p><p n="a_690" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3309 r_TAŚVA-ML#098,26_r"/>na nāmamātratvena sthāpanāmātratvena dravyamātratvena bhāvamātratvena vā saṃkaravyatirekābhyāṃ vā jīvā<span type="ref-block" n="3310 r_TAŚVA-ML#098,27_r"/>dīnāṃ nikṣepa ity arthaḥ tatra </p><p n="a_692" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3312 r_TAŚVA-ML#098,29_r"/>na hi nāmno 'nabhidhāne loke tadvyavahārasya pravṛttir ghaṭate yena tan na sūtryate nāpi tadekavidham eva <span type="ref-block" n="3313 r_TAŚVA-ML#098,30_r"/>viśeṣato nekavidhatvena pratīteḥ kiṃcid dhi pratītam ekajīvanāma yathā ḍittha iti kiṃcid anekajīvanāma <span type="ref-block" n="3314 r_TAŚVA-ML#098,31_r"/>yathā yūtha iti kiṃcid ekājīvanāma yathā ghaṭa iti kiṃcid anekājīvanāma yathā prāsāda iti kiṃci<span type="ref-block" n="3315 r_TAŚVA-ML#098,32_r"/>d ekajīvaikājīvanāma yathā pratīhāra iti kiṃcid ekajīvānekājīvanāma yathā kāhāra iti kiṃcid ekā<span type="ref-block" n="3316 r_TAŚVA-ML#098,33_r"/>jīvānekajīvanāma yathā maṃdureti kiṃcid anekajīvājīvanāma yathā nagaram iti prativiṣayam avāṃtarabhedād ba<span type="ref-block" n="3317 r_TAŚVA-ML#098,34_r"/>hudhā bhidyate saṃvyavahārāya nāma loke tac ca nimittāṃtaram anapekṣya saṃjñākaraṇaṃ vaktur icchātaḥ pravartate </p><p n="a_693" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3318 r_TAŚVA-ML#099,01_r"/>kiṃ punar nāmno nimittaṃ kiṃ vā nimittāṃtaraṃ ity āha </p><p n="a_695" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3332 r_TAŚVA-ML#099,15_r"/>vaktur vivakṣāyām eva śabdasya pravṛttis tatpravṛtteḥ saiva nimittaṃ na tu jātidravyaguṇakriyās tadabhāvāt <span type="ref-block" n="3333 r_TAŚVA-ML#099,16_r"/>svalakṣaṇe dhyakṣatas tadanavabhāsanāt anyathā sarvasya tāvatīnāṃ buddhīnāṃ sakṛdudayaprasaṃgāt pratyakṣapṛṣṭa<span type="ref-block" n="3334 r_TAŚVA-ML#099,17_r"/>bhāvinyāṃ tu kalpanāyām avabhāsamānā jātyādayo yadi śabdasya viṣayās tadā kalpanaiva tasya viṣaya iti <span type="ref-block" n="3335 r_TAŚVA-ML#099,18_r"/>kecit te py anālocitavacanāḥ pratītisiddhatvāj jātyādīnāṃ śabdanimittānāṃ vaktur abhiprāyanimittāṃtarato<span type="ref-block" n="3336 r_TAŚVA-ML#099,19_r"/>papatteḥ sadṛśapariṇāmo hi jātiḥ padārthānāṃ pratyakṣataḥ pratīyate visadṛśapariṇāmākhyaviśeṣavat <span type="ref-block" n="3337 r_TAŚVA-ML#099,20_r"/>piṃḍo yaṃ gaurayaṃ ca gaur iti pratyayāt khaṃḍo yaṃ muṃḍo yam iti pratyayavat bhrāṃto yaṃ sādṛśyapratyayaḥ iti cet <span type="ref-block" n="3338 r_TAŚVA-ML#099,21_r"/>visadṛśapratyayaḥ katham abhrāṃtaḥ so pi bhrāṃta eva svalakṣaṇapratyayasyaivābhrāṃtatvāt tasya spaṣṭābhatvād avisaṃvāda<span type="ref-block" n="3339 r_TAŚVA-ML#099,22_r"/>katvāc ceti cet nākṣajasya sādṛśyādipratyayasya spaṣṭābhatvāviśeṣād abhrāṃtatvasya nirākartum aśakteḥ sādṛśya<span type="ref-block" n="3340 r_TAŚVA-ML#099,23_r"/>vaisadṛśyavyatirekeṇa svalakṣaṇasya jātucidapratibhāsanāt sadṛśetarapariṇāmātmakasyaiva sarvadopalaṃbhāt <span type="ref-block" n="3341 r_TAŚVA-ML#099,24_r"/>sarvato vyāvṛttānaṃśakṣaṇikasvalakṣaṇasya pratyayaviṣayatayā nirākariṣyamāṇatvāt savikalpapratyakṣe sadṛśa<span type="ref-block" n="3342 r_TAŚVA-ML#099,25_r"/>pariṇāmasya spaṣṭam avabhāsanāt sarvathā bādhakābhāvāt vṛttivikalpādidūṣaṇasyātrānavatārāt na hi <span type="ref-block" n="3343 r_TAŚVA-ML#099,26_r"/>sadṛśapariṇāmo viśeṣebhyo tyaṃtaṃ bhinno nāpy abhinno yena bhedābhedaikāṃtadoṣopapātaḥ kathaṃcid bhedābhedāt <span type="ref-block" n="3344 r_TAŚVA-ML#099,27_r"/>na ca teṣu tasya kathaṃcit tādātmyād anyā vṛttir ekadeśena sarvātmanā vā yataḥ sāvayavattvaṃ sādṛśyapariṇāmasya <span type="ref-block" n="3345 r_TAŚVA-ML#099,28_r"/>vyaktyaṃtarā vṛttir vā syāt na cāsya sarvagatatvaṃ yena karkādiṣu gotvādipratyayasāṃkaryaṃ nāpi svavyaktiṣu <span type="ref-block" n="3346 r_TAŚVA-ML#099,29_r"/>sarvāsv eka eva yenotpitsu vyaktau pūrvādhārasya tyāgenāgamane tasya niḥsāmānyatvaṃ tadatyāgenāgatau sāvayavatvaṃ <span type="ref-block" n="3347 r_TAŚVA-ML#099,30_r"/>prāg eva taddeśe stitve svapnapratyayahetutvaṃ prasajyate visadṛśapariṇāmeneva sadṛśapariṇāmenākrāṃtāyā evotpi<span type="ref-block" n="3348 r_TAŚVA-ML#099,31_r"/>tsuvyakteḥ svakāraṇād utpatteḥ katham evaṃ nityā jātir utpattimadvyaktivad iti cet dravyārthādeśād iti brūmaḥ <span type="ref-block" n="3349 r_TAŚVA-ML#099,32_r"/>vyaktir api tathā nityā syād iti cet na kiṃcid aniṣṭaṃ paryāyārthādeśād eva viśeṣaparyāyasya sāmānya<span type="ref-block" n="3350 r_TAŚVA-ML#099,33_r"/>paryāyasya vā nityatvopagamāt notpattimatsāmānyam utpitsuvyakteḥ pūrvaṃ vyaktyaṃtare tatpratyayād iti cet <span type="ref-block" n="3351 r_TAŚVA-ML#099,34_r"/>tata eva viśeṣo py utpattimān mā bhūt pūrvo viśeṣaḥ svapratyayahetur anya evotpitsuviśeṣād iti cet pūrva<span type="ref-block" n="3352 r_TAŚVA-ML#099,35_r"/>vyaktisāmānyam apy anyad astu tarhi sāmānyaṃ samānapratyayaviṣayo na syāt vyaktyātmakatvād vyaktisvātmavad iti <span type="ref-block" n="3353 r_TAŚVA-ML#100,01_r"/>cet na sadṛśapariṇāmasya vyakteḥ kathaṃcid bhedapratīteḥ prathamam ekavyaktāv api sadṛśapariṇāmaḥ samānapratyaya<span type="ref-block" n="3354 r_TAŚVA-ML#100,02_r"/>viṣayaḥ syād iti cet na anekavyaktigatasyaivānekasya sadṛśapariṇāmasya samānapratyayaviṣayatayā pratīteḥ <span type="ref-block" n="3355 r_TAŚVA-ML#100,03_r"/>viśeṣapratyayaviṣayatayā vaisadṛśapariṇāmavat nanu ca prativyaktibhinno yadi sadṛśapariṇāmaḥ paraṃ sadṛśa<span type="ref-block" n="3356 r_TAŚVA-ML#100,04_r"/>pariṇāmam apekṣya samānapratyayaviṣayas tadā vyaktir eva parāṃ vyaktim apekṣya tathāstu viśeṣābhāvād alaṃ sadṛśa<span type="ref-block" n="3357 r_TAŚVA-ML#100,05_r"/>pariṇāmakalpanayeti cet na visadṛśavyakter api vyaktyaṃtarāpekṣayā samānapratyayaviṣayatvaprasaṃgāt tathā <span type="ref-block" n="3358 r_TAŚVA-ML#100,06_r"/>ca dadhikarabhādayo pi samānā iti pratīyeran nanu caikasyāṃ govyaktau gotvaṃ sadṛśapariṇāmo govyaktyaṃ<span type="ref-block" n="3359 r_TAŚVA-ML#100,07_r"/>tarasadṛśapariṇāmam apekṣya yathā samānapratyayaviṣayas tathā sattvādisadṛśapariṇāmaṃ karkādivyaktigatam apekṣya <span type="ref-block" n="3360 r_TAŚVA-ML#100,08_r"/>sa tathāstu bhedāviśeṣāt tadaviśeṣe pi śaktiḥ tādṛśī tasya tayā kiṃcid eva sadṛśapariṇāmaṃ sannidhāya tathā <span type="ref-block" n="3361 r_TAŚVA-ML#100,09_r"/>na sarvam iti niyamakalpanāyāṃ dadhivyaktir api dadhivyaktyaṃtarāpekṣya dadhitvapratyayatām iyartu tādṛśaśakti<span type="ref-block" n="3362 r_TAŚVA-ML#100,10_r"/>saṃdhānāt karabhādīn apekṣya mātmeya iti cet sā tarhi śaktir vyaktīnāṃ kāsāṃcid eva samānapratyayatvahetur yady ekā <span type="ref-block" n="3363 r_TAŚVA-ML#100,11_r"/>tadā jātir evaikasādṛśyavat tad uktaṃ jātivādinā abhedarūpaṃ sādṛśyam ātmabhūtāś ca śaktayaḥ jāti<span type="ref-block" n="3364 r_TAŚVA-ML#100,12_r"/>paryāyaśabdatvam eṣām abhyupavarṇyate iti atha śaktir api tāsāṃ bhinnā saiva sadṛśapariṇāma iti nāmamātraṃ <span type="ref-block" n="3365 r_TAŚVA-ML#100,13_r"/>bhidyate kathaṃ niyatavyaktyāśrayāḥ kecid eva sadṛśapariṇāmāḥ samānapratyayaviṣayā iti cet śaktayaḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="3366 r_TAŚVA-ML#100,14_r"/>kāścid eva niyatavyaktyāśrayāḥ samānapratyayaviṣayatvahetava iti samaḥ paryanuyogaḥ śaktayaḥ svātmabhūtā <span type="ref-block" n="3367 r_TAŚVA-ML#100,15_r"/>eva vyaktīnāṃ svakāraṇāt tathopajātā iti cet sadṛśapariṇāmās tathaiva saṃtu nanu ca yathā vyaktayaḥ <span type="ref-block" n="3368 r_TAŚVA-ML#100,16_r"/>samānā etā iti pratyayas tatsamānapariṇāmaviṣayas tathā samānapariṇāmā ete iti tatra samānapratyayo pi <span type="ref-block" n="3369 r_TAŚVA-ML#100,17_r"/>tadaparasamānapariṇāmahetur astu tathā cānavasthānaṃ yadi punaḥ samānapariṇāmeṣu svasamānapariṇāmābhāve pi <span type="ref-block" n="3370 r_TAŚVA-ML#100,18_r"/>samānapratyayas tadā khaṃḍādivyaktiṣu kiṃ samānapariṇāmakalpanayā nityaikavyāpisāmānyavattadanupapatter iti <span type="ref-block" n="3371 r_TAŚVA-ML#100,19_r"/>cet katham idānīm arthānāṃ visadṛśapariṇāmā viśeṣapratyayaviṣayāḥ svavisadṛśapariṇāmāṃtarebhya iti <span type="ref-block" n="3372 r_TAŚVA-ML#100,20_r"/>ced anavasthānaṃ svata eveti cet sarvatra visadṛśaparikalpanānarthakyaṃ svakāraṇād upajātāḥ sarve rthā visadṛśa<span type="ref-block" n="3373 r_TAŚVA-ML#100,21_r"/>pratyayaviṣayāḥ svabhāvata eveti cet samānapratyayaviṣayās te svabhāvataḥ svakāraṇād upajāyamānāḥ kiṃ <span type="ref-block" n="3374 r_TAŚVA-ML#100,22_r"/>nānumanyaṃte tathā pratītyapalāpe phalābhāvāt kevalaṃ svasvabhāvo viśeṣapratyayaviṣayo rthānāṃ visadṛśa<span type="ref-block" n="3375 r_TAŚVA-ML#100,23_r"/>pariṇāmaḥ samānapratyayaviṣayaḥ sadṛśapariṇāma iti vyapadiśyate na punar avyapadeśyaḥ sāmarthye vā tattā<span type="ref-block" n="3376 r_TAŚVA-ML#100,24_r"/>dṛśam iti paryaṃte vyavasthāpayituṃ yuktaṃ tato lokayātrāyāḥ pravṛttyanupapatteḥ saṃniveśaviśeṣas tatpratyaya<span type="ref-block" n="3377 r_TAŚVA-ML#100,25_r"/>viṣayo vyapadiśyata iti cet sa kathaṃ parimitāsv eva vyaktiṣu na punaranyāsu syāt svahetuvaśād iti <span type="ref-block" n="3378 r_TAŚVA-ML#100,26_r"/>cet sa eva hetus tatpratyayaviṣayo stu kiṃ saṃniveśena so pi hetuḥ kutaḥ parimitāsv eva vyaktiṣu syād iti <span type="ref-block" n="3379 r_TAŚVA-ML#100,27_r"/>samānaḥ paryanuyogaḥ svahetor iti cet so pi kuta ity aniṣṭānaṃ paryaṃte nityo hetur upeyate anavasthāna<span type="ref-block" n="3380 r_TAŚVA-ML#100,28_r"/>pariharaṇasamartha iti cet prathamata eva so bhyupeyatāṃ saṃniveśaviśeṣaprasavāya so pi kutaḥ parimitāsv eva <span type="ref-block" n="3381 r_TAŚVA-ML#100,29_r"/>vyaktiṣu saṃniveśaviśeṣaṃ prasūte na punar anyāsv iti vācyaṃ svabhāvāt tādṛśāt sāmarthyād vā vyapadeśyād iti <span type="ref-block" n="3382 r_TAŚVA-ML#100,30_r"/>cet tarhi tena vāggocarātītena svabhāvena sāmarthyena vā vacanamārgāvatārivastunibaṃdhanā lokayātrā <span type="ref-block" n="3383 r_TAŚVA-ML#100,31_r"/>pravartata iti samabhyadhāyi bhartṛhariṇā svabhāvo vyapadeśyo vā sāmarthyaṃ vāvatiṣṭhate sarvasyāṃte <span type="ref-block" n="3384 r_TAŚVA-ML#100,32_r"/>yatas tasmād vyavahāro na kalpate iti tasmād vāggocaravastunibaṃdhanaṃ lokavyavahāram anurudhyamānair vyapadeśyaiva <span type="ref-block" n="3385 r_TAŚVA-ML#100,33_r"/>jātiḥ sadṛśapariṇāmalakṣaṇā sphuṭam eṣitavyā tatsādhyasya kāryasya tadadhikaraṇena sādhayitum aśakteḥ <span type="ref-block" n="3386 r_TAŚVA-ML#100,34_r"/>puruṣe daṃḍīti pratyayavaddaṃḍasaṃbaṃdhena sādhyasya tadadhikaraṇena puruṣamātreṇa vā sādhayiṃtum aśakyatvāt daṃḍopādi<span type="ref-block" n="3387 r_TAŚVA-ML#100,35_r"/>tsayā daṃḍītipratyayaḥ sādhyate iti cāyuktaṃ tato daṃḍopāditsāvān iti pratyayasya prasūteḥ anyathā <span type="ref-block" n="3388 r_TAŚVA-ML#101,01_r"/>syāpīcchākāraṇaiḥ saṃstavopakāraguṇadarśanādibhiḥ sādhyatvaprasaṃgāt tataḥ sarvasya svānurūpapratyayaviṣayatvaṃ <span type="ref-block" n="3389 r_TAŚVA-ML#101,02_r"/>vastuno bhipreyatā samānapariṇāmasyaiva samānapratyayaviṣayatvam abhipretavyaṃ ekatvasvabhāvasya sāmānyasyaikatva<span type="ref-block" n="3390 r_TAŚVA-ML#101,03_r"/>pratyayaviṣayatvaprasaṃgāt sa evāyaṃ gaur ity ekatvapratyaya eveti cet na tasyopacaritatvāt sa iva sa <span type="ref-block" n="3391 r_TAŚVA-ML#101,04_r"/>iti tatsamāne tadekatvopacārāt sa gaur ayam api gaur iti samānapratyayasya sakalajanasākṣikasyāskhaladrūpatathā<span type="ref-block" n="3392 r_TAŚVA-ML#101,05_r"/>nupacaritatvasiddheḥ kaścid āha daṃḍītyādipratyayaḥ paricchidyamānadaṃḍasaṃbaṃdhādiviṣayatayā nārthāṃtaraviṣayaḥ <span type="ref-block" n="3393 r_TAŚVA-ML#101,06_r"/>kalpayituṃ śakyaḥ samānapratyayas tu paricchidyamānavyaktiviṣayatvābhāvād arthāṃtaraviṣayas tac cārthāṃtaraṃ sāmānyaṃ <span type="ref-block" n="3394 r_TAŚVA-ML#101,07_r"/>pratyakṣataḥ paricchedyam anyathā tasya yatnopaneyapratyayatvāghaṭanāt nīlādivad iti tad asat sāmānyasya <span type="ref-block" n="3395 r_TAŚVA-ML#101,08_r"/>viśeṣavatpratyakṣatve pi yatnopanīyamānapratyayatvāvirodhāt pramāṇasaṃplavasyaikatrārthe vyavasthāpanāt sāmānyam eva <span type="ref-block" n="3396 r_TAŚVA-ML#101,09_r"/>paricchidyamānasvarūpaṃ na viśeṣās teṣāṃ vyāvṛttipratyayānumeyatvād iti vadato pi niṣeddhum aśakteḥ na hi <span type="ref-block" n="3397 r_TAŚVA-ML#101,10_r"/>vastusvarūpam eva vyāvartamānākārapratyayasya nibaṃdhanaṃ api tu tatsaṃsargiṇo rthās te ca bhedahetavo yadā sakalā<span type="ref-block" n="3398 r_TAŚVA-ML#101,11_r"/>stirayaṃte tadā sadvastu padārtha iti vā nirupādhisāmānyapratyayaḥ prasūte yadā tu guṇakarmabhyāṃ bhedahetavo <span type="ref-block" n="3399 r_TAŚVA-ML#101,12_r"/>atirobhūtāḥ śeṣās tirodhīyaṃte tadā dravyam iti buddhir evam avāṃtarasāmānyeṣv aśeṣeṣv api buddhayaḥ pravartaṃte bheda<span type="ref-block" n="3400 r_TAŚVA-ML#101,13_r"/>hetūnāṃ punarāvirbhūtānāṃ vastunā saṃsarge tatra viśeṣapratyayaḥ tathā ca sāmānyam eva vastusvarūpaṃ viśeṣās tū<span type="ref-block" n="3401 r_TAŚVA-ML#101,14_r"/>pādhibalāvalaṃbina iti matāṃtaram upatiṣṭheta vastuviśeṣā nopādhikā yatnopaneyapratyayatvābhāvāt svayaṃ <span type="ref-block" n="3402 r_TAŚVA-ML#101,15_r"/>pratīyamānatvād iti cet tata eva sāmānyam aupādhikaṃ mā bhūt sāmānyaviśeṣayor vastusvabhāvatve sarvatrobha<span type="ref-block" n="3403 r_TAŚVA-ML#101,16_r"/>yapratyayaprasaktir iti cet kiṃ punas tayor ekatarapratyaya eva kvacid asti darśanakāle sāmānyapratyayasyābhāvā<span type="ref-block" n="3404 r_TAŚVA-ML#101,17_r"/>d viśeṣapratyaya evāstīti cet na tadāpi saddravyatvādisāmānyapratyayasya sadbhāvād ubhayapratyayasiddheḥ prathama<span type="ref-block" n="3405 r_TAŚVA-ML#101,18_r"/>m ekāṃ gāṃ paśyann api hi sadādinā sādṛśyaṃ tatrārthāṃtareṇa vyavasyaty eva anyathā tadabhāvaprasaṃgāt prathamam ava<span type="ref-block" n="3406 r_TAŚVA-ML#101,19_r"/>grahe sāmānyasyaiva pratibhāsanān nobhayapratyayaḥ sarvatreti cāyuktaṃ varṇasaṃsthānādisamānapariṇāmātmano vastu<span type="ref-block" n="3407 r_TAŚVA-ML#101,20_r"/>no 'rthāṃtarād visadṛśapariṇāmātmanaś cāvagrahe pratibhāsanāt kvacid ubhayapratyayāsattve pi vā na vastunaḥ sāmānya<span type="ref-block" n="3408 r_TAŚVA-ML#101,21_r"/>viśeṣātmakatvavirodhaḥ pratipuruṣaṃ kṣayopaśamaviśeṣāpekṣayā pratyayasyāvirbhāvāt yathā vastusvabhāvaṃ pratya<span type="ref-block" n="3409 r_TAŚVA-ML#101,22_r"/>yotpattau kasyacid anādyaṃtavastupratyayaprasaṃgāt parasya svargaprāpaṇaśaktyādinirṇayānuṣaṃgāt tato viśeṣa<span type="ref-block" n="3410 r_TAŚVA-ML#101,23_r"/>pratyayād viśeṣam urarīkurvatā samānapratyayāt sāmānyam urarīkartavyam iti pratītiprasiddhā jātir nimittāṃtaraṃ tathā <span type="ref-block" n="3411 r_TAŚVA-ML#101,24_r"/>dravyaṃ vakṣyamāṇaṃ guṇāḥ kriyā ca pratītisiddheti na tannimittāṃtaratvam asiddhaṃ vaktrabhiprāyāt yena kalpanā<span type="ref-block" n="3412 r_TAŚVA-ML#101,25_r"/>ropitānām eva jātyādīnāṃ śabdair abhidhānāt kalpanaiva śabdānāṃ viṣayaḥ syāt paṃcatayī vā śabdānāṃ pravṛttir a<span type="ref-block" n="3413 r_TAŚVA-ML#101,26_r"/>bādhitā na bhavet </p><p n="a_697" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3415 r_TAŚVA-ML#101,28_r"/>kaścid āha jātir eva sarvasya śabdasyārthaḥ sarvadānuvṛttipratyayaparicchedye vastusvabhāve śābdavyavahāra<span type="ref-block" n="3416 r_TAŚVA-ML#101,29_r"/>darśanāt yathaiva hi gor iti śabdonuvṛttipratyayaviṣaye gotve pravartate iti jātis tathā śuklaśabdas tathāvidhe <span type="ref-block" n="3417 r_TAŚVA-ML#101,30_r"/>śuklatve pravartamāno na guṇaśabdaḥ caratiśabdaś caraṇasāmānye pravṛtto na kriyāśabdaḥ viṣāṇīti śabdo pi <span type="ref-block" n="3418 r_TAŚVA-ML#101,31_r"/>viṣāṇitvasāmānye vṛttimātrasamavāyidravyaśabdaḥ daṃḍīti śabdaś ca daṃḍitvasāmānye vṛttim upagacchan na saṃyogi<span type="ref-block" n="3419 r_TAŚVA-ML#101,32_r"/>dravyaśabdaḥ ḍitthaśabdo pi bālakumārayuvam adhyasthaviraḍitthāvasthāsu pratīyamāne ḍitthatvasāmānye pravartamāno <span type="ref-block" n="3420 r_TAŚVA-ML#101,33_r"/>na yadṛcchāśabdaḥ kathaṃ jātiśabdo jātiviṣayaḥ syāj jātau jātyaṃtarasyābhāvād anyathānavasthānuṣaṃgād iti <span type="ref-block" n="3421 r_TAŚVA-ML#101,34_r"/>ca na codyaṃ jātiṣv api jātyaṃtarasyopagamāj jātīnām ānaṃtyāt yathākāṃkṣākṣayaṃ vyavahāraparisamāpter anava<span type="ref-block" n="3422 r_TAŚVA-ML#101,35_r"/>sthānāsaṃbhavāt kālo digākāśam iti śabdāḥ kathaṃ jātiviṣayāḥ kālādiṣu jāter asaṃbhavāt teṣām eka<span type="ref-block" n="3423 r_TAŚVA-ML#102,01_r"/>dravyatvād ity api na śaṃkanīyaṃ kālaśabdasya truṭilavādikālabhedeṣv anusyūtapratyayāvacchedye kālatvasāmānye <span type="ref-block" n="3424 r_TAŚVA-ML#102,02_r"/>pravartanāt pūrvāparādidigbhedeṣv anvayajñānagamye diktvasāmānye dikchabdasya pravṛtteḥ pāṭaliputracitrakūṭādyā<span type="ref-block" n="3425 r_TAŚVA-ML#102,03_r"/>kāśabhedeṣv anusyūtapratītigocare cākāśasāmānye pravartamānasyākāśaśabdasya saṃpratyayāj jātiśabdatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="3426 r_TAŚVA-ML#102,04_r"/>kālādīnām upacāritā eva bhedā na paramārthasaṃta iti darśanena tajjātir apy upacaritā teṣv astu tathā ca <span type="ref-block" n="3427 r_TAŚVA-ML#102,05_r"/>upacaritajātiśabdāḥ kālādaya iti na vyaktiśabdāḥ katham atattvaśabdo jātau pravartata iti na nopā<span type="ref-block" n="3428 r_TAŚVA-ML#102,06_r"/>laṃbhaḥ tattvasāmānyasyaiva vicāritasyātattvaśabdenābhidhānāt tad uktaṃ na tattvātattvayor bheda iti vṛddhebhya <span type="ref-block" n="3429 r_TAŚVA-ML#102,07_r"/>āgamaḥ atattvam iti manyaṃte tattvam evāvibhāvitam iti etena prāgabhāvādiśabdānāṃ bhāvasāmānye <span type="ref-block" n="3430 r_TAŚVA-ML#102,08_r"/>vṛttir uktā prāgabhāvādīnāṃ bhāvasvabhāvatvād anyathā nirupākhyatvāpatter iti tad etadasatyam sarvadā jāti<span type="ref-block" n="3431 r_TAŚVA-ML#102,09_r"/>śabdād vyaktisaṃpratyayasyābhāvānuṣaṃgāt tathā cārthākriyārthinaḥ pratipattṝn prati śabdaprayogo narthakaḥ syāt <span type="ref-block" n="3432 r_TAŚVA-ML#102,10_r"/>tataḥ pratīyamānayā jātyābhipretārthasya vāhadohāder asaṃpādanāt svaviṣayajñānamātrārthākriyāyāḥ saṃpāda<span type="ref-block" n="3433 r_TAŚVA-ML#102,11_r"/>nād adoṣa iti cen na tadvijñānamātreṇa vyavahāriṇaḥ prayojanābhāvāt na śabdajātau lakṣitāyām arthakriyā<span type="ref-block" n="3434 r_TAŚVA-ML#102,12_r"/>rthināṃ vyaktau pravṛttir utpadyate ati prasaṃgāt </p><p n="a_699" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3438 r_TAŚVA-ML#102,16_r"/>dravyatvajātiḥ śabdena lakṣitā dravyaṃ lakṣayati tatra tasyāḥ samavāyāt guṇatvajāti rguṇaṃ karmatvajātiḥ <span type="ref-block" n="3439 r_TAŚVA-ML#102,17_r"/>karma tata eva dravyaṃ tu samavetasamavāyāt pratyāpayati vivakṣāsāmānyaṃ tu śabdāt pratītaṃ vivakṣitārthaṃ <span type="ref-block" n="3440 r_TAŚVA-ML#102,18_r"/>saṃyuktasamavāyāder ity etad aśabdārthajñatāyā eva vijṛṃbhitaṃ dravyaguṇakarmaṇāṃ vivakṣitārthānāṃ caivam anumeyānāṃ <span type="ref-block" n="3441 r_TAŚVA-ML#102,19_r"/>śabdāṃrthatvābhidhānāt śabdāt paraṃparayā teṣāṃ pratīyamānatvāt śabdārthatve katham akṣārthatā na syād akṣāt paraṃ<span type="ref-block" n="3442 r_TAŚVA-ML#102,20_r"/>parāyāḥ pratīyamānatvāt śabdo hi śrotreṇāvagato jātiṃ pratyāyaḥ yati sāpi svavyaktīr iti sarvaḥ śabdārtho <span type="ref-block" n="3443 r_TAŚVA-ML#102,21_r"/>'kṣārtha eva tathānumānārthāḥ karaṇena pratītāl liṃgāl liṃgini jñānotpatteḥ etenārthāpattyādiparicchedyasyārtha<span type="ref-block" n="3444 r_TAŚVA-ML#102,22_r"/>syākṣārthatāprasaktir vyākhyātā pāraṃparyeṇākṣāt paricchidyamānatvāviśeṣād ity akṣārtha eva śabdo nirbādhaḥ syān na <span type="ref-block" n="3445 r_TAŚVA-ML#102,23_r"/>śabdādyarthaḥ sāmānyaśabdārthavādino na caivaṃ prasiddhaḥ </p><p n="a_701" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3447 r_TAŚVA-ML#102,25_r"/>śabdāt pratītā jātir jātyā vā lakṣitā vyaktiḥ śabdārtha evāspaṣṭāvabhāsitvād ity ayuktaṃ liṃgārthena <span type="ref-block" n="3448 r_TAŚVA-ML#102,26_r"/>vyabhicārāt tasyāpi pakṣīkaraṇe liṃgārthayoḥ sthityayogāt </p><p n="a_703" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3450 r_TAŚVA-ML#102,28_r"/>śabdād eva pratīyamānaṃ śabdārtham abhipretya śabdalakṣitāt sāmānyāl liṃgāt pratīyamānāṃ vyaktiṃ śabdārtha<span type="ref-block" n="3451 r_TAŚVA-ML#102,29_r"/>m ācakṣaṇaḥ kathaṃ svasthaḥ paraṃparayā śabdāt pratīyamānattvāt tasyāḥ śabdārthatve kṣārthatāṃ kathaṃ bādhyate tathā<span type="ref-block" n="3452 r_TAŚVA-ML#102,30_r"/>kṣeṇāpi pratīyamānatvād upacārasyobhayatrāviśeṣāt na ca lakṣitalakṣaṇayāpi śabdavyaktau pravṛttiḥ saṃbhavatī<span type="ref-block" n="3453 r_TAŚVA-ML#102,31_r"/>ty āha </p><p n="a_705" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3456 r_TAŚVA-ML#102,34_r"/>śabdalakṣaṇatayā hi jātyā vyakteḥ pratipattur anumānam arthāpattir vā prathamapakṣe na tasyāḥ vyakteḥ svarūpeṇā<span type="ref-block" n="3457 r_TAŚVA-ML#103,01_r"/>sādhāraṇe nārthakriyāsamarthena pratītis tena jāter vyāptyasiddher anvayāt tadaṃtareṇāpi vyaktyaṃtareṣūpalabdher vyabhicārāc ca <span type="ref-block" n="3458 r_TAŚVA-ML#103,02_r"/>sāmānyarūpeṇa tu tatpratipattau nābhimatavyaktau pravṛttir atiprasaṃgāt yadi punar jātilakṣitavyaktisāmānyā<span type="ref-block" n="3459 r_TAŚVA-ML#103,03_r"/>d abhimatavyakteḥ pratītis tadā sāpy anumānam arthāpattir veti sa eva paryanuyogas tad eva cānumānapakṣe dūṣaṇam ity ana<span type="ref-block" n="3460 r_TAŚVA-ML#103,04_r"/>vasthānaṃ śabdapratītayā jātyā vyakteḥ pratipatter eveti cet pratiniyatarūpeṇa sāmānyarūpeṇa vā na tāva<span type="ref-block" n="3461 r_TAŚVA-ML#103,05_r"/>dādivikalpas tena saha jāter avinābhāvāprasiddheḥ dvitīyavikalpe tu nābhimatavyaktau pravṛttir ity anumānapakṣa<span type="ref-block" n="3462 r_TAŚVA-ML#103,06_r"/>bhāvī doṣaḥ sāmānyaviśeṣasyānumānārthatvād adoṣa ity aparaḥ tasyāpi śabdārtho jātimātraṃ mā bhūt <span type="ref-block" n="3463 r_TAŚVA-ML#103,07_r"/>sāmānyaviśeṣasyaiva tadarthatopapatteḥ saṃketasya tatraiva grahītuṃ śakyatvāt tathā ca śabdāt pratyakṣāder iva <span type="ref-block" n="3464 r_TAŚVA-ML#103,08_r"/>sāmānyaviśeṣātmani vastuni pravṛtteḥ paramatasiddherna jātireva śabdārthaḥ </p><p n="a_707" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3467 r_TAŚVA-ML#103,11_r"/>na hi kṣaṇikasvalakṣaṇam eva śabdasya viṣayas tatra sākalyena saṃketasya kartum aśakter ānaṃtyād ekatra saṃketa<span type="ref-block" n="3468 r_TAŚVA-ML#103,12_r"/>karaṇe ananvayād abhimatārthe pravṛttyādivyavahārasya virodhāt svayam apratipanne svalakṣaṇe saṃketasyāsaṃbhavāc ca <span type="ref-block" n="3469 r_TAŚVA-ML#103,13_r"/>vācakānāṃ pratyakṣādibhiḥ pratipanne kṣādisāmarthyād eva pravṛttisiddheḥ pratipattuḥ śabdārthāpekṣayānarthakyāt <span type="ref-block" n="3470 r_TAŚVA-ML#103,14_r"/>kiṃ tu dravyanityam api tasyānaṃtyāviśeṣāt syān mataṃ tatra sākalyena saṃketasya karaṇam aśakteḥ kiṃ tarhi <span type="ref-block" n="3471 r_TAŚVA-ML#103,15_r"/>kvacid ekatra na cānanvayo sya saṃketavyavahārakālavyāpitvān nityatvād iti tadasaṃgataṃ karke saṃketitād aśva<span type="ref-block" n="3472 r_TAŚVA-ML#103,16_r"/>śabdāc choṇādau pravṛttyabhāvaprasaṃgāt tatra tasyānanvayāt na ca pratipādyapratipādakābhyām adhyakṣādinā <span type="ref-block" n="3473 r_TAŚVA-ML#103,17_r"/>nitye pi karke pratipanne vācakasya saṃketakaraṇaṃ kiṃcid arthaṃ puṣṇāti pratyakṣāder eva tatra pravṛttyādisiddheḥ <span type="ref-block" n="3474 r_TAŚVA-ML#103,18_r"/>svayaṃ tābhyām apratipanne tu kutaḥ saṃketo vācakasyātiprasaṃgāt kecid āhuḥ na nānā dravyaṃ nityaṃ śabda<span type="ref-block" n="3475 r_TAŚVA-ML#103,19_r"/>syārthaḥ kiṃtv ekam eva pradhānaṃ tasyaivātmā vastusvabhāvaḥ śarīraṃ tattvam ityādiparyāyaśabdair abhidhānāt yathaiko <span type="ref-block" n="3476 r_TAŚVA-ML#103,20_r"/>'yam ātmodakaṃ nāmety ātmaśabdo dravyavacano dṛṣṭaḥ vastv ekaṃ teja iti jalaṃ nāmaikaḥ svabhāvaḥ śarīraṃ tattva<span type="ref-block" n="3477 r_TAŚVA-ML#103,21_r"/>m iti ca darśanānatikramāt yathā ca dravyam ātmetyādayaḥ śabdaparyāyā dravyasya vācakās tathānye pi sarve <span type="ref-block" n="3478 r_TAŚVA-ML#103,22_r"/>rūpādiśabdāḥ pratyas tamayādiśabdāś ca kathaṃcit sadāpannāḥ sarve śabdā dravyasyādvayasya vācakāḥ śabdatvā<span type="ref-block" n="3479 r_TAŚVA-ML#103,23_r"/>d dravyam ātmetyādiśabdavat tad uktaṃ ātmā vastusvabhāvaś ca śarīraṃ tattvam ity api dravyam ity asya paryā<span type="ref-block" n="3480 r_TAŚVA-ML#103,24_r"/>yās tac ca nityam iti smṛtam iti na ca nityaśabdenodayās tamayaśabdābhyām adravyaśabdena vyabhi<span type="ref-block" n="3481 r_TAŚVA-ML#103,25_r"/>cāras tadviparītārthābhidhāyakatvād iti na maṃtavyaṃ dravyopādhibhūtarūpādiviṣayatvād anityādiśabdānāṃ rūpā<span type="ref-block" n="3482 r_TAŚVA-ML#103,26_r"/>dayo vyutpadyaṃte viyaṃti cetyanityāḥ dravyatvābhāvāc ca dravyatvam iti kathyaṃte na copādhiviṣayatvād amīṣāṃ <span type="ref-block" n="3483 r_TAŚVA-ML#103,27_r"/>śabdānām adravyaviṣayatvaṃ yena taiḥ sādhanasya vyabhicāra eva satyasyaiva vastunas tair asatyair ākārair avadhāryamāṇa<span type="ref-block" n="3484 r_TAŚVA-ML#103,28_r"/>tvād asatyopādhibhiḥ śabdair api satyābhidhānopapatteḥ tad apy abhidhāyi satyaṃ vastu tadākārair asatyair avadhā<span type="ref-block" n="3485 r_TAŚVA-ML#103,29_r"/>ryate asatyopādhibhiḥ śabdaiḥ satyam evābhidhīyate kathaṃ punar asatyānupādhīn abhidhāya tad upādhīnāṃ satyam a<span type="ref-block" n="3486 r_TAŚVA-ML#103,30_r"/>bhidadhānāḥ śabdā dravyaviṣayā eva tadupādhīnām api tadviṣayatvāt anyathā nopādhivyavacchinnaṃ vastu<span type="ref-block" n="3487 r_TAŚVA-ML#103,31_r"/>śabdārthaḥ iti na codyaṃ katarad devadattasya gṛhamado yatrāsau kāka iti svāmiviśeṣāvacchinnagṛhapratipattau <span type="ref-block" n="3488 r_TAŚVA-ML#103,32_r"/>kākasaṃbaṃdhasya nibaṃdhanatvenopādāne pi tatra vartamānasya gṛhaśabdasyābhidheyatvena kākānapekṣaṇāt rucakādi<span type="ref-block" n="3489 r_TAŚVA-ML#103,33_r"/>śabdānāṃ ca rucakavardhamānasvastikādyākārair apāyibhir upahitaṃ suvarṇadravyam abhidadhatām api śuddhasuvarṇaviṣayato<span type="ref-block" n="3490 r_TAŚVA-ML#103,34_r"/>papatteḥ tad uktaṃ adhruveṇa nimittena devadattagṛhaṃ yathā gṛhītaṃ gṛhaśabdena śuddham evābhidhīyate <span type="ref-block" n="3491 r_TAŚVA-ML#103,35_r"/> suvarṇādi yathā yuktaṃ svair ākārair apāyibhiḥ rucakādyabhidhānānāṃ śuddham eveti vācyatām iti <span type="ref-block" n="3492 r_TAŚVA-ML#104,01_r"/>tadvadrūpādyupādhibhir upadhīyamānadravyasya rūpādiśabdair abhidhāne pi śuddhasya dravyasyaivābhidhānasiddhair na teṣām adravya<span type="ref-block" n="3493 r_TAŚVA-ML#104,02_r"/>viṣayatvaṃ tadupādhīnām asatyatvād gṛhasya kākādyupādhivat suvarṇasya rucakādyākāropādhivac ca satyatve <span type="ref-block" n="3494 r_TAŚVA-ML#104,03_r"/>punar upādhīnāṃ rūpādyupādhīnām api satyatvaprasaṃgāt tathā tadupādhīnām ity anavasthānam eva syāt upādhitadvator a<span type="ref-block" n="3495 r_TAŚVA-ML#104,04_r"/>vyavasthānāt bhrāṃtatve punar upādhīnāṃ dravyopādhīnām asatyatvam astu tadvyatirekeṇa teṣāṃ saṃbhavāt svayam asaṃbhavatāṃ <span type="ref-block" n="3496 r_TAŚVA-ML#104,05_r"/>śabdair abhidhāne teṣāṃ nirviṣayatvaprasaṃgād iti saviṣayatvaṃ śabdānām icchatā śuddhadravyaviṣayatvam eṣṭavyaṃ tasya <span type="ref-block" n="3497 r_TAŚVA-ML#104,06_r"/>sarvatra sarvadā vyabhicārābhāvād upādhīnām eva vyabhicārāt na ca vyabhicāriṇām apy upādhīnām abhidhāyakāḥ <span type="ref-block" n="3498 r_TAŚVA-ML#104,07_r"/>śabdāḥ saviṣayāṇām asvapnādipratyayānāṃ svapnaviṣayatvaprasaṃgāt iti śuddhadravyapadārthavādinaḥ te pi na parī<span type="ref-block" n="3499 r_TAŚVA-ML#104,08_r"/>kṣakāḥ sarvaśabdānāṃ svarūpamātrābhidhāyitvaprasaṃgāt pare pi hy evaṃ vadeyuḥ sarve vivādāpannāḥ śabdāḥ <span type="ref-block" n="3500 r_TAŚVA-ML#104,09_r"/>svarūpamātrasya prakāśakāḥ śabdatvān meghaśabdavad iti nanv idam anumānavākyaṃ yadi svarūpātiriktaṃ sādhyaṃ <span type="ref-block" n="3501 r_TAŚVA-ML#104,10_r"/>prakāśayati tadānenaiva vyabhicāraḥ sādhanasya no cet katham ataḥ sādhyasiddhir atiprasaṃgād iti dūṣaṇaṃ śuddha<span type="ref-block" n="3502 r_TAŚVA-ML#104,11_r"/>dravyādvaitavācakatvasādhane pi samānaṃ tadvākyenāpi dravyamātrād vyatiriktasya tadvācakatvasya śabdadharmasya <span type="ref-block" n="3503 r_TAŚVA-ML#104,12_r"/>prakāśane tenaiva hetor vyabhicārāt tadaprakāśane sādhyasiddher ayogāt dravyādvaitavādinaḥ śabdasya tadvāca<span type="ref-block" n="3504 r_TAŚVA-ML#104,13_r"/>katvadharmasya paramārthato dravyād avyatiriktatvāt sādhanavākyena tatprakāśane pi na hetor vyabhicāra iti cet <span type="ref-block" n="3505 r_TAŚVA-ML#104,14_r"/>tarhi śabdādvaitavādino pi sutarāṃ prakṛtasādhanavākyena na vyabhicāraḥ svarūpamātrābhidhāyakasya sādhyasya <span type="ref-block" n="3506 r_TAŚVA-ML#104,15_r"/>śabdadharmasya śabdād avyatiriktasya tena sādhanāt dravyamātre śabdasya praveśanena taddharmasyāpi tatra pāraṃparyā<span type="ref-block" n="3507 r_TAŚVA-ML#104,16_r"/>nuṣakteḥ pariharaṇāt nanu śabdādvaite kathaṃ vācyavācakabhāvaḥ śuddhadravyādvaite kathaṃ kalpanāmātrād iti <span type="ref-block" n="3508 r_TAŚVA-ML#104,17_r"/>cet itaratra samānaṃ yathaiva hy ātmā vastusvabhāvaḥ śarīraṃ tattvam ityādayaḥ paryāyā dravyasyaivaṃ kathyaṃte tadā <span type="ref-block" n="3509 r_TAŚVA-ML#104,18_r"/>śabdasyaiva te paryāyā ity api śakyaṃ kathayitum aviśeṣāt nanu ca jātidravyaguṇakarmāṇi śabdebhyaḥ <span type="ref-block" n="3510 r_TAŚVA-ML#104,19_r"/>pratīyaṃte na ca tāni śabdasvarūpaṃ śrotragrāhyatvābhāvād ity api na codyaṃ jātyādibhir ākārair asatyair eva satyasya <span type="ref-block" n="3511 r_TAŚVA-ML#104,20_r"/>śabdasvarūpasyāvadhāryamāṇatvāt tacchabdaiś cāsatyopādhivaśād bhedam anubhavadbhis tasyaivābhidhānāt na ca jātyā<span type="ref-block" n="3512 r_TAŚVA-ML#104,21_r"/>dyupādhikathanadvāreṇa tadupādhiśabdasvarūpābhidhānād anyathā tadupādhivyavacchinnaśabdarūpaprakāśanāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="3513 r_TAŚVA-ML#104,22_r"/>jātyādiśabdā jātyādyupādhipratipādakā eveti na śaṃkanīyaṃ jātyādyupādhīnām asatyatvāt gṛhasya kākādi<span type="ref-block" n="3514 r_TAŚVA-ML#104,23_r"/>vatsuvarṇasya rucakādyākāropādhivac ca na ca jātyādyupādhayaḥ satyā eva tadupādhīnām api satyatvāpatteḥ <span type="ref-block" n="3515 r_TAŚVA-ML#104,24_r"/>upādhitadvatoḥ kvacid vyavasthānāyogāt tadupādhīnām asatyatve maulopādhīnām apy asatyatvānuṣaṃgāt na <span type="ref-block" n="3516 r_TAŚVA-ML#104,25_r"/>cāsatyānām upādhīnāṃ prakāśakāḥ śabdāḥ satyā nāma nirviṣayatvāt tataḥ saviṣayatvaṃ śabdasyecchatā svarūpa<span type="ref-block" n="3517 r_TAŚVA-ML#104,26_r"/>mātraviṣayatvam eṣitavyaṃ tasya tatrāvyabhicārāt jātyādiśabdānāṃ tu jātyādyabhāve pi bhāvād vyabhicāra<span type="ref-block" n="3518 r_TAŚVA-ML#104,27_r"/>darśanāt na hi gaur aśva ityādayaḥ śabdā gotvāśvatvādijātyabhāve pi vāhakādau na pravartaṃte tatropa<span type="ref-block" n="3519 r_TAŚVA-ML#104,28_r"/>cārāt pravartaṃta iti cen nāparāgatayo pi yatra kvacana teṣāṃ pravartanāt tathā dravyaśabdā daṃḍīviṣāṇītyā<span type="ref-block" n="3520 r_TAŚVA-ML#104,29_r"/>dayo guṇaśabdāḥ śuklādayaś ca ratyādayaś ca kriyāśabdāḥ dravyādivyabhicāriṇo bhyūhyāḥ sanmātraṃ na vyabhicaraṃ<span type="ref-block" n="3521 r_TAŚVA-ML#104,30_r"/>tīti cet na asaty api sattābhidhāyināṃ śabdānāṃ pravṛttidarśanāt na kiṃcit sad astīty upayan sad eva sarva<span type="ref-block" n="3522 r_TAŚVA-ML#104,31_r"/>m iti bruvāṇaḥ kathaṃ svastho nāma tato nartho ṃtare guṇādāv iva śuddhadravye pi śabdasya vyabhicārāt svarūpamātrā<span type="ref-block" n="3523 r_TAŚVA-ML#104,32_r"/>bhidhāyitvam eva śreya itītare taketra praṣṭavyāḥ kathamamī śabdāḥ svarūpamātraṃ prakāśayaṃto rūpādibhyo <span type="ref-block" n="3524 r_TAŚVA-ML#104,33_r"/>bhidyeran teṣām api svarūpamātraprakāśane vyabhicārābhāvāt na svarūpaprakāśino rūpādayo 'cetanatvād iti <span type="ref-block" n="3525 r_TAŚVA-ML#104,34_r"/>cet kiṃ vai śabdaś cetanaḥ paramabrahmasvabhāvatvāt śabdajyotiṣaś cetanatvam eveti cet rūpādayaḥ kiṃ na <span type="ref-block" n="3526 r_TAŚVA-ML#104,35_r"/>tatsvabhāvāḥ paramārthatas teṣām asattvāt atatsvabhāvā eveti cet śabdajyotir api tata eva tatsvabhāvaṃ mā <span type="ref-block" n="3527 r_TAŚVA-ML#105,01_r"/>bhūt tasya satyatve vā dvaitasiddhiḥ śabdajyotiḥparamabrahmaṇoḥ svabhāvatadvator vastusator bhāvāt śabdajyoti<span type="ref-block" n="3528 r_TAŚVA-ML#105,02_r"/>r asatyam api paramabrahmaṇo dhigatyupāyatvāt tatsvarūpam ucyate śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchatīti <span type="ref-block" n="3529 r_TAŚVA-ML#105,03_r"/>vacanāt na tathā rūpādaya iti cet katham asatyaṃ tadvadadhigatinimittaṃ rūpādīnām api tathānuṣaṃgābhāvāt <span type="ref-block" n="3530 r_TAŚVA-ML#105,04_r"/>tasya vidyānukūlatvād bhāvanāprakarṣasātmībhāve vidyāvabhāsam arthakāraṇatā na tu rūpādīnām iti cet rūpādayaḥ <span type="ref-block" n="3531 r_TAŚVA-ML#105,05_r"/>kuto na vidyānukūlāḥ bhedavyavahārasyāvidyātmanaḥ kāraṇatvād iti cet tata eva śabdo pi vidyānukūlo <span type="ref-block" n="3532 r_TAŚVA-ML#105,06_r"/>mā bhūt guruṇopadiṣṭasya tasya rāgādipraśamahetutvād vidyānukūlatve rūpādīnāṃ tathaiva tad astu viśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="3533 r_TAŚVA-ML#105,07_r"/>teṣām anirdiśyatvān na gurūpadiṣṭatvasaṃbhava iti cet na svamatavirodhāt na so sti pratyayo loke yaḥ <span type="ref-block" n="3534 r_TAŚVA-ML#105,08_r"/>śabdānugamādṛte anuviddham ivābhāti sarvaṃ śabde prataṣṭhitam iti vacanāt śābdaḥ pratyayaḥ sarvaḥ <span type="ref-block" n="3535 r_TAŚVA-ML#105,09_r"/>śabdānvito nānya iti cāyuktaṃ śrotrajaśabdapratyayasyāśabdānvitatvaprasakteḥ svābhidhānaviśeṣāt pratyakṣa <span type="ref-block" n="3536 r_TAŚVA-ML#105,10_r"/>evārthaḥ pratyayair niścīyata ity abhyupagamāc ca nanu ca rūpādayaḥ śabdān nārthāṃtaraṃ teṣāṃ tadvivartatvāt tato <span type="ref-block" n="3537 r_TAŚVA-ML#105,11_r"/>na te guruṇopadiśyaṃte yena vidyānukūlāḥ syur iti cet tarhi śabdo pi paramabrahmaṇo nānya iti kathaṃ <span type="ref-block" n="3538 r_TAŚVA-ML#105,12_r"/>guruṇopadeśyaḥ tato bhedena prakalpya śabdaṃ gurur upadiśatīti cet rūpādīn api tathopadiśatu tathā ca <span type="ref-block" n="3539 r_TAŚVA-ML#105,13_r"/>śabdādvaitam upāyatattvaṃ paramabrahmaṇo na punā rūpādvaitaṃ rasādvaitādi ceti bruvāṇo na prekṣāvān nanu ca <span type="ref-block" n="3540 r_TAŚVA-ML#105,14_r"/>loke śabdasya parapratipādanopāyatvena supratītatvāt sughaṭastasya gurūpadeśo na tu rūpādīnām iti cet na <span type="ref-block" n="3541 r_TAŚVA-ML#105,15_r"/>teṣām api svapratipattyupāyatayā hi pratītatvāt tadvijñānaṃ svapratipattyupāyo na ta eveti cet tarhi <span type="ref-block" n="3542 r_TAŚVA-ML#105,16_r"/>śabdajñānaṃ parasya pratipattyupāyo na śabda iti samānaṃ paraṃparayā śabdasya pratipattyupāyatve rūpādīnāṃ <span type="ref-block" n="3543 r_TAŚVA-ML#105,17_r"/>supratipattyupāyatās tu na hi dhūmādir ūpādīnāṃ vijñānāt pāvakādiprattipattir janasyāprasiddhāḥ śabdaḥ <span type="ref-block" n="3544 r_TAŚVA-ML#105,18_r"/>sākṣāt parapratipattyupāyas tasya pratibhāsād abhinnatvād iti cet tata eva rūpādayaḥ sākṣāt svapratipattihetavaḥ <span type="ref-block" n="3545 r_TAŚVA-ML#105,19_r"/>saṃtu evaṃ ca yathā śrotrapratibhāsād abhinnaḥ śabdas tatsamānādhikaraṇatayā saṃvedanāc chrotrapratibhāsaś ca <span type="ref-block" n="3546 r_TAŚVA-ML#105,20_r"/>paramabrahma tattvavikalpāc chabdāt so pi ca brahmatattvāt saṃvedanamātralakṣaṇād avyabhicārisvarūpād iti tataḥ <span type="ref-block" n="3547 r_TAŚVA-ML#105,21_r"/>paramabrahmasiddhiḥ tathā rūpādayaḥ svapratibhāsād abhinnāḥ so pi pratibhāsamātravikalpāl liṃgāt so pi ca <span type="ref-block" n="3548 r_TAŚVA-ML#105,22_r"/>paramātmanaḥ svasaṃvedanamātralakṣaṇād iti na śabdādrūpādīnāṃ kaṃcana viśeṣam utpaśyāmaḥ sarvathā tam apaśyaṃtaś ca <span type="ref-block" n="3549 r_TAŚVA-ML#105,23_r"/>śabda eva svarūpaprakāśano na tu rūpādayaḥ sa eva paramabrahmaṇodhigamopāyas tatsvabhāvo vā na punasta iti <span type="ref-block" n="3550 r_TAŚVA-ML#105,24_r"/>kathaṃ pratipadyemahi atrāparaḥ prāha puruṣādvaitam evāstu padārthaḥ pradhānaśabdabrahmādes tatsvabhāvatvāt tasyaiva <span type="ref-block" n="3551 r_TAŚVA-ML#105,25_r"/>vidhirūpasya nityadravyatvād iti tad apy asāraṃ tadanyāpohasya padārthatvasiddheḥ śabdo hi brahma bruvāṇaḥ <span type="ref-block" n="3552 r_TAŚVA-ML#105,26_r"/>svapratipakṣād apoḍhaṃ brūyāt kiṃ vānyathā prathamapakṣe vidhipratiṣedhātmano vastunaḥ padārthatvasiddhiḥ dvitīya<span type="ref-block" n="3553 r_TAŚVA-ML#105,27_r"/>pakṣe pi saiva svapratipakṣād avyāvṛtasya paramātmanaḥ śabdenābhidhānāt tadvidhir evānyaniṣedha iti cet <span type="ref-block" n="3554 r_TAŚVA-ML#105,28_r"/>tadanyapratiṣedha eva tadvidhir astu tathā cānyāpoha eva padārthaḥ syāt svarūpasya vidhes tadapoha iti nāma<span type="ref-block" n="3555 r_TAŚVA-ML#105,29_r"/>mātrabhedād artho na bhidyate eva yato niṣṭasiddhiḥ syād iti cet na anyāpohasyānyārthāpekṣatvāt svarūpa<span type="ref-block" n="3556 r_TAŚVA-ML#105,30_r"/>vidheḥ parānapekṣatvād arthabhedagateḥ paramātmany advaye sati tato nyasyārthasyābhāvāt kathaṃ tadapekṣayānyāpoha iti <span type="ref-block" n="3557 r_TAŚVA-ML#105,31_r"/>cet na paraparikaṃlpitasyāvaśyābhyugamanīyatvāt so py avidyātmaka eveti cet kim avidyātopohas tada<span type="ref-block" n="3558 r_TAŚVA-ML#105,32_r"/>pekṣo neṣṭaḥ so py avidyātmaka eveti cet tarhi tattvato nāvidyātopohaḥ paramātmana iti kutovidyātvaṃ <span type="ref-block" n="3559 r_TAŚVA-ML#105,33_r"/>yena sa eva padasyārtho nityaḥ pratiṣṭheta saty api ca paramātmani saṃvedanātmany advaye kathaṃ śabdaviṣayatvaṃ <span type="ref-block" n="3560 r_TAŚVA-ML#105,34_r"/>svasaṃvedanād eva tasya prasiddhes tatpratipattaye śabdavaiyarthyāt tato mithyāpravāda evāyaṃ nityaṃ dravyaṃ padārtha <span type="ref-block" n="3561 r_TAŚVA-ML#105,35_r"/>iti </p><p n="a_709" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3566 r_TAŚVA-ML#106,05_r"/>na pradhānaṃ śuddhadravyaṃ śabdatattvam ātmatattvaṃ vādvayaṃ padārthaḥ pratītibādhitatvāt nāpi bhedavādināṃ <span type="ref-block" n="3567 r_TAŚVA-ML#106,06_r"/>nānāvyaktiṣu nityāsu vāśabdasya pravṛttiḥ tatra saṃketakaraṇāsaṃbhavādidoṣāvatārāt kiṃ tarhi vyaktāv e<span type="ref-block" n="3568 r_TAŚVA-ML#106,07_r"/>kasyāṃ śabdaḥ pravartate śṛṃgagrāhikayā paropadeśāl liṃgadarśanād vā tasyāṃ tato nirṇītāyāṃ tadviśeṣaṇabhūtāyāṃ <span type="ref-block" n="3569 r_TAŚVA-ML#106,08_r"/>jātau svata eva niścayo yathā guḍādiśabdād guḍāder nirṇaye tadviśeṣaṇe mādhuryādau tathābhyāsādivaśāl loke <span type="ref-block" n="3570 r_TAŚVA-ML#106,09_r"/>saṃpratyayāt tataḥ svaniścatayā jātyā viśiṣṭām abhipretāṃ yāṃ vyaktiṃ paśyati tatra tatreṣṭasiddhaye pravartate <span type="ref-block" n="3571 r_TAŚVA-ML#106,10_r"/>tāvatā ca sakalaśābdavyavahāraḥ siddhyati bādhakābhāvād iti vyaktipadārthavādinaḥ prāhuḥ </p><p n="a_711" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3574 r_TAŚVA-ML#106,13_r"/>pratītāyām api śabdād vyaktāv ekatra yāvat svatas tajjātir na pratītā na tāvat tadviśiṣṭāṃ vyaktiṃ pratītya <span type="ref-block" n="3575 r_TAŚVA-ML#106,14_r"/>kaścit pravartate iti jātipratyayād eva pravṛttisaṃbhave śabdāt sā pravṛttir iti viruddhaṃ jātipratyayasya <span type="ref-block" n="3576 r_TAŚVA-ML#106,15_r"/>śabdenājanyamānatvāt śabdād vyaktipratītibhāve tadviśeṣaṇabhūtāyā jāteḥ saṃpratyayāt tata eva jātir gamyata <span type="ref-block" n="3577 r_TAŚVA-ML#106,16_r"/>eveti cet katham evaṃ vyaktivajjātir api śabdārtho na syāt tasyāḥ śabdato 'śrūyamāṇatvād iti cet <span type="ref-block" n="3578 r_TAŚVA-ML#106,17_r"/>kim idānīṃ śabdato gamyamāno rthaḥ śabdasyāviṣayaḥ pradhānabhāvenāviṣaya eveti cen na gamyamānasyāpi <span type="ref-block" n="3579 r_TAŚVA-ML#106,18_r"/>pradhānabhāvadarśanāt yathā guḍaśabdād gamyamānaṃ mādhuryaṃ pittopaśamanaprakaraṇe na cātra jāter apradhānatvam ucitaṃ <span type="ref-block" n="3580 r_TAŚVA-ML#106,19_r"/>tatpratītim aṃtareṇa pravṛttyārthinaḥ pravṛttyanupapatteḥ yadi punarjātiḥ śabdād gamyamānāpi neṣyate tatpratyayasyā<span type="ref-block" n="3581 r_TAŚVA-ML#106,20_r"/>bhyāsādivaśād evotpattes tadā katham aśabdāj jātipratyayān na pravṛttiḥ pāraṃparyeṇa śabdāt sā pravṛttir iti cet <span type="ref-block" n="3582 r_TAŚVA-ML#106,21_r"/>karaṇāt kiṃ na syāt yathaiva hi śabdādvyaktipratītis tato jātipratyayas tatas tadviśiṣṭe hi tadvyaktau saṃpratya<span type="ref-block" n="3583 r_TAŚVA-ML#106,22_r"/>yāt pravṛttir iti śabdamūlā sā tathā śabdasyāpy akṣāt pratīter akṣamūlās tu tathā vyavahārān naivam iti cet samāna<span type="ref-block" n="3584 r_TAŚVA-ML#106,23_r"/>m anyatra tato na vyaktipadārthavādināṃ jātipadārthavādinām iva śabdāt samīhitārtho pravṛttiḥ śabdenāpari<span type="ref-block" n="3585 r_TAŚVA-ML#106,24_r"/>cchinna eva tatra teṣāṃ pravartanāt </p><p n="a_713" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3587 r_TAŚVA-ML#106,26_r"/>na hi jātivyaktī paramabhinne bhinne vā sarvathā saṃbhāvyete yena padārthatvena yugapat pratīmaḥ yena <span type="ref-block" n="3588 r_TAŚVA-ML#106,27_r"/>svabhāvena bhinne tenaivābhinne ity api viruddhaṃ krameṇa jātivyaktyoḥ parasparānapekṣayoḥ padārthatve pakṣadvayokta<span type="ref-block" n="3589 r_TAŚVA-ML#106,28_r"/>doṣāsaktiḥ kvacij jātiśabdāt pratītya lakṣaṇayā vyaktiṃ pratipadyate kvacid vyaktiṃ pratītya jātim iti hi <span type="ref-block" n="3590 r_TAŚVA-ML#106,29_r"/>jātivyaktipadārthavādipakṣād evāsakṛjjātivyaktyātmavastunaḥ padārthatve kim anena syādvādavidveṣeṇa keci<span type="ref-block" n="3591 r_TAŚVA-ML#106,30_r"/>d atrākṛtipadārthavādinaḥ prāhuḥ </p><p n="a_715" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3597 r_TAŚVA-ML#107,02_r"/>kasmāt punar guṇe dravye dravyāṃtare ca pratyayaṃ kurvan nākṛter abhidhāyakaḥ śabda iti na codyaṃ lohitaśabdo <span type="ref-block" n="3598 r_TAŚVA-ML#107,03_r"/>hy arthāṃtaranirapekṣo guṇasāmānye svarūpaṃ pratilabdhasvarūpaḥ tadadhiṣṭhāno yadā na guṇasya lohitasya nāpy alohi<span type="ref-block" n="3599 r_TAŚVA-ML#107,04_r"/>tatvena vyāveśāt pratyāyanaṃ karoti tadā vibhāgābhāvād ākṛtyadhiṣṭhāna eva sa tu guṇo pratyayam ādadhatīty ā<span type="ref-block" n="3600 r_TAŚVA-ML#107,05_r"/>kṛtim abhidhatte yathopāśrayaviśeṣāt sphaṭikamaṇiṃ tadguṇam upalabhyamānam adhyakṣaṃ sphaṭikamaṇer eva prakāśakaṃ <span type="ref-block" n="3601 r_TAŚVA-ML#107,06_r"/>tadadhiṣṭhānasya paropahitaguṇavyāveśād avibhāgena tadguṇatvapratyayajananāt evaṃ dravyam abhidadhāno lohitaśabdaḥ <span type="ref-block" n="3602 r_TAŚVA-ML#107,07_r"/>svābhidheyalohitatvākṛter lohitaguṇe samavetāyās tasya ca dravye samavetatvād ākṛtyadhiṣṭhāna eva tatsamavetasamavā<span type="ref-block" n="3603 r_TAŚVA-ML#107,08_r"/>yād guṇavyavahite pi dravye lohitapratyayam upapādayet evam anyatra dravye lohitadravyasya saṃyuktatvāt tatra ca <span type="ref-block" n="3604 r_TAŚVA-ML#107,09_r"/>lohitaguṇasya samavetatvāt tatra ca lohitākṛteḥ samavāyāt saṃyuktasamavetasamavāyāṃtaram upajanayet evaṃ <span type="ref-block" n="3605 r_TAŚVA-ML#107,10_r"/>tu vastradvayavṛte śukle vastre saṃyuktasamavetasamavāyād iti yathā pratītaṃ loke tathā gaur iti śabdād api svato <span type="ref-block" n="3606 r_TAŚVA-ML#107,11_r"/>gotvarūpām ākṛtiṃ kathayati tatra pratilabdhasvarūpas tadadhiṣṭhāna eva tadgopiṃḍe gopratyayaṃ karoty avibhāgena <span type="ref-block" n="3607 r_TAŚVA-ML#107,12_r"/>tasya tadāveśāt </p><p n="a_717" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3610 r_TAŚVA-ML#107,15_r"/>pacatyādiśabdaḥ kriyāpratipādaka eva nākṛtiviṣaya iti mā maṃsthāḥ svayam ākṛtyadhiṣṭhānasya tasya <span type="ref-block" n="3611 r_TAŚVA-ML#107,16_r"/>pacanādikriyāpratyayahetutvāt pacatiśabdo hi yāḥ kāścanādhiśrayaṇādikriyās tāsāṃ yāni pratyarthaniya<span type="ref-block" n="3612 r_TAŚVA-ML#107,17_r"/>tāny adhiśrayaṇatvādisāmānyāni taiḥ sahaikārthe samavetaṃ yat sarvaviṣayaṃ pacisāmānyam abhivyaktaṃ tatpratipādayati <span type="ref-block" n="3613 r_TAŚVA-ML#107,18_r"/>yathā bhramatiśabdo 'nekakarmaviṣayaṃ bhramaṇasāmānyaṃ loke </p><p n="a_719" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3615 r_TAŚVA-ML#107,20_r"/>na hi ḍittho ḍavittha ityādayo yadṛcchāśabdās tair api ḍitthatvādyākṛter abhidhānāt </p><p n="a_721" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3618 r_TAŚVA-ML#107,23_r"/>na sarvā jātir ākṛtir nāpi guṇaś caturastrādisaṃsthānalakṣaṇaḥ kiṃ tarhi saṃsthānaviśeṣavyaṃgyā jāti<span type="ref-block" n="3619 r_TAŚVA-ML#107,24_r"/>r lohitatvagotvādir ākṛtiḥ sā ca saṃsthānaviśeṣānabhivyaṃgyāyāḥ sattvādijāter anyā na sarvaṃ saṃsthāna<span type="ref-block" n="3620 r_TAŚVA-ML#107,25_r"/>viśeṣeṇaiva vyaṃgyaṃ tadrahitākāśādiṣv api bhāvāt dravyatvam anenātadvyagyam uktaṃ tathā guṇeṣu saṃsthānaviśeṣā<span type="ref-block" n="3621 r_TAŚVA-ML#107,26_r"/>bhāvāt tadvadātmatvādi tadanabhivyaṃgyaṃ bahudhā pratyeyaṃ gotvaṃ punar na sāsnādisanniveśaviśeṣam aṃtareṇa <span type="ref-block" n="3622 r_TAŚVA-ML#107,27_r"/>piṃḍamātreṇa yujyate aśvādipiṃḍenāpi tadabhivyaktiprasaṃgāt tathā rājatvam ānuṣatvādi sarvam iti kaścit <span type="ref-block" n="3623 r_TAŚVA-ML#107,28_r"/>so pi na vipaścit lohitatvādeḥ saṃsthānaviśeṣarahitena lohitādiguṇena vyavacchedyamānatvāt paca<span type="ref-block" n="3624 r_TAŚVA-ML#107,29_r"/>tyādisāmānyasya ca pacanādikarmaṇā tādṛśena vyaṃgyatvād ākṛtitvābhāvānuṣaṃgāt sattvādijāteś cākṛti<span type="ref-block" n="3625 r_TAŚVA-ML#107,30_r"/>tvānabhyupagame katham ākṛtir eva padārtha ity ekāṃtaḥ siddhyet jātiguṇakarmaṇām api padārthatvasiddher vyaktākṛti<span type="ref-block" n="3626 r_TAŚVA-ML#107,31_r"/>jātayaś ca padārtha ity abhyupagacchatām adoṣa iti cen na teṣām api kasyacit padasya vyaktir evārthaḥ kasyacid ā<span type="ref-block" n="3627 r_TAŚVA-ML#107,32_r"/>kṛtir eva kasyacij jātir evety ekāṃtopagamāt pakṣatrayoktadoṣānuṣakteḥ kiṃ ca saṃsthānaviśeṣeṇa vyajyamānāṃ <span type="ref-block" n="3628 r_TAŚVA-ML#107,33_r"/>jātim ākṛtiṃ vadatāṃ kutaḥ saṃsthānānāṃ viśeṣaḥ siddhyet yenākṛtīnāṃ viśeṣas tadvyaṃgyatayāvatiṣṭheta na <span type="ref-block" n="3629 r_TAŚVA-ML#107,34_r"/>tāvat svata eva tanniścitir atiprasaṃgāt parasmād viśeṣaṇāt tadviśeṣo niścīyate iti cet tadviśeṣaṇasyāpi <span type="ref-block" n="3630 r_TAŚVA-ML#108,01_r"/>kuto viśeṣo vasīyatāṃ parasmād viśeṣaṇād iti ced anavasthānāt saṃsthānaviśeṣā pratipattir iti kathaṃ <span type="ref-block" n="3631 r_TAŚVA-ML#108,02_r"/>tadvyaṃgyākṛtiviśeṣaniścayaḥ yadi punar ākṛtiviśeṣaniścayād etad abhivyaṃjakasaṃsthānaviśeṣaniścayaḥ syād iti <span type="ref-block" n="3632 r_TAŚVA-ML#108,03_r"/>mataṃ tadā parasparāśraṇaṃ saṃsthānaviśeṣasya niścaye saty ākṛtiviśeṣasya niścayas taniścaye sati saṃsthānaviśeṣa<span type="ref-block" n="3633 r_TAŚVA-ML#108,04_r"/>niścaya iti svata evākṛtiviśeṣasya niścayād adoṣa iti cet na saṃsthānaviśeṣaniścayasyāpi svata <span type="ref-block" n="3634 r_TAŚVA-ML#108,05_r"/>evānuṣaṃgāt pratyayaviśeṣād ākṛtiviśeṣaḥ saṃsthānaviśeṣaś ca niścīyata iti cet kutaḥ pratyayaviśeṣasiddhiḥ <span type="ref-block" n="3635 r_TAŚVA-ML#108,06_r"/>na tāvat svasaṃvedanataḥ siddhāṃtavirodhāt pratyayāṃtarāc ced anavasthā viṣayaviśeṣanirṇayād iti cet parasparā<span type="ref-block" n="3636 r_TAŚVA-ML#108,07_r"/>śrayaṇaṃ viṣayaviśeṣasya siddhau pratyayaviśeṣasya siddhiḥ tatsiddhau ca tatsiddhir iti na caivaṃ sarvatra <span type="ref-block" n="3637 r_TAŚVA-ML#108,08_r"/>viśeṣavyavasthāpahnavaḥ svasaṃviditajñānavādināṃ pratyayaviśeṣasya svārthavyavasāyātmanaḥ svataḥ siddheḥ sarvatra <span type="ref-block" n="3638 r_TAŚVA-ML#108,09_r"/>viṣayavyavasthopapatteḥ kathaṃ cāyam ākṛtīnāṃ gotvādīnāṃ parasparaṃ viśiṣṭakṛtām aparaviśeṣeṇa viraho pi <span type="ref-block" n="3639 r_TAŚVA-ML#108,10_r"/>svayam upapannaḥ gavādivyaktīnāṃ viśeṣaṇavaśād eva tām upagacchet tathā dṛṣṭatvād iti cet na tatraiva vivā<span type="ref-block" n="3640 r_TAŚVA-ML#108,11_r"/>dāt tadavivāde vā vyaktyākṛtyātmakasya vastunaḥ padārthatvasiddhis tathā darśanasya sarvatra bhāvāt yo pi <span type="ref-block" n="3641 r_TAŚVA-ML#108,12_r"/>manyate nyāpohamātraṃ śabdasyārtha iti tasyāpi </p><p n="a_723" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3643 r_TAŚVA-ML#108,14_r"/>svalakṣaṇam anyasmād apohyate nenety anyāpoho vikalpastaṃ yadi gośabdo vidhatte tadā gām eva kiṃ na vida<span type="ref-block" n="3644 r_TAŚVA-ML#108,15_r"/>dhyāt tathā ca nānyāpohaśabdārthaḥ gośabdenāgonivṛtteḥ kalpanātmikāyāḥ svayaṃ vidhānāt </p><p n="a_725" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3646 r_TAŚVA-ML#108,17_r"/>na gaur agaur iti gonivṛttis tāvad ekā tato dvitīyā tv agonivṛttis tato nyā tannivṛttis tṛtīyā tato nya<span type="ref-block" n="3647 r_TAŚVA-ML#108,18_r"/>nivṛtiś caturthī yadi gośabdena kathyate tanmukhena gatipravartanāt tadā sāpi na gośabdena vidhiprādhānye<span type="ref-block" n="3648 r_TAŚVA-ML#108,19_r"/>nābhidheyā dvitīyanivṛtter api tathāvidheyatvaprasaṃgāt gaur eva vidhisiddheḥ svānyanivṛttidvāreṇābhidhīyata <span type="ref-block" n="3649 r_TAŚVA-ML#108,20_r"/>iti cet tarhi tato nyā paṃcamī nivṛttis tato nivṛttiḥ ṣaṣṭhī sā gośabdasyārtha ity anavasthā sudūram apy anusṛtya <span type="ref-block" n="3650 r_TAŚVA-ML#108,21_r"/>tadvidhidvāreṇāśrayaṇāt nivṛttiparaṃparāyām eva śabdasya vyāpārāt śabdo vivakṣāṃ vidhatte na punar bahirartha<span type="ref-block" n="3651 r_TAŚVA-ML#108,22_r"/>m ity abhyupagame katham anyāpohakṛt sarvaḥ śabdaḥ sarvathā </p><p n="a_727" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3653 r_TAŚVA-ML#108,24_r"/>yathaiva hi śabdena bahirarthasya prakāśane tatra pramāṇāṃtarā vṛttiḥ sarvātmanā tadvedane nārthasya niścita<span type="ref-block" n="3654 r_TAŚVA-ML#108,25_r"/>tvān niścite samāropābhāvāt tadvyavacchede pi pramāṇāṃtarasyāpravṛtter vastuno dharmasya kasyacin niścaye sarva<span type="ref-block" n="3655 r_TAŚVA-ML#108,26_r"/>dharmātmakasya dharmiṇo niścayāt sarvagrahāpatter anyathā tadātmakasyaikadharmasyāpi niścayānupapattis tato bhinnasya <span type="ref-block" n="3656 r_TAŚVA-ML#108,27_r"/>dharmasya niścaye dharmiṇi pravṛttighaṭanāt tena tasya saṃbaṃdhābhāvād anupakāryopakārakatvāt tadupakāre vā <span type="ref-block" n="3657 r_TAŚVA-ML#108,28_r"/>dharmopakāraśaktyātmakasya dharmiṇo dharmadvāreṇa śabdāt pratipattau sakalagrahasya tadavasthatvāt tadupakāraśakter api <span type="ref-block" n="3658 r_TAŚVA-ML#108,29_r"/>tato bhedenānavasthānāt pratyakṣavadvastuviṣayasya śabdapratyayasya spaṣṭapratibhāsaprasaṃgāc ca na śabdasya tadviṣa<span type="ref-block" n="3659 r_TAŚVA-ML#108,30_r"/>yatvaṃ tathaiva vaktṛvivakṣāyāḥ śabdenābhidhāne viśeṣābhāvāt na ca tatra pramāṇāṃtarā vṛttir evābhyupagaṃtuṃ <span type="ref-block" n="3660 r_TAŚVA-ML#108,31_r"/>yuktā śabdāt sāmānyataḥ pratipannāyām api tasyāṃ viśeṣasaṃśrayāt pramāṇāṃtaravṛtter eva niścayāt tato <span type="ref-block" n="3661 r_TAŚVA-ML#108,32_r"/>vaktur icchāyāṃ bahirarthavacchabdasya pravṛttyasaṃbhave pi tām eva śabdo vidadhātīti kathaṃ na vāṃdhyavijṛṃbhitaṃ <span type="ref-block" n="3662 r_TAŚVA-ML#108,33_r"/>sarvaśabdānām anyāpohakāritvapratijñānāt nanu ca vivakṣāyāḥ svarūpe saṃvedyamāne śabdo na pravartate eva <span type="ref-block" n="3663 r_TAŚVA-ML#108,34_r"/>kalpite nyāpohe tasya pravṛttes tato nyāpohakārī sarvaḥ śabda iti vacanān na vāṃdhyavilasitam iti cet sa <span type="ref-block" n="3664 r_TAŚVA-ML#109,01_r"/>tarhi kalpito nyāpohaḥ vivakṣāto bhinnasvabhāvo vaktuḥ svasaṃvedyo na syād bhāvāṃtaravat tasya tatsvabhāvatve <span type="ref-block" n="3665 r_TAŚVA-ML#109,02_r"/>vā saṃvedyatvasiddheḥ kathaṃ na saṃvedyamāne tatsvarūpe śabdaḥ pravartate nanu ca vaktur vivakṣāyāḥ svasaṃviditaṃ <span type="ref-block" n="3666 r_TAŚVA-ML#109,03_r"/>rūpaṃ saṃvedanamātropādānaṃ sakalapratyaye bhāvāt kalpanākāras tu pūrvaśabdavāsanopādānas tatra vartamānaḥ śabdaḥ <span type="ref-block" n="3667 r_TAŚVA-ML#109,04_r"/>kathaṃ svasaṃvedye rūpe vāstave pravartate nāma yato vastuviṣayaḥ syād iti cet naivaṃ svasaṃviditarūpakalpanā<span type="ref-block" n="3668 r_TAŚVA-ML#109,05_r"/>kārayor bhinnopādānātvena saṃtānabhedaprasaṃgāt tathā ca sarvacittacaitānām ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti vyāhanyato <span type="ref-block" n="3669 r_TAŚVA-ML#109,06_r"/>svasaṃvedanādbhinnasya vikalpasya svasaṃviditatvavirodhāt rūpādivat svasaṃvedanasyaivopādānatvāt kalpanotpattau <span type="ref-block" n="3670 r_TAŚVA-ML#109,07_r"/>śabdavāsanāyāḥ sahakāritvān na svasaṃviditasvarūpāt kalpanākāro bhinnasaṃtāna iti cet katham idānīṃ <span type="ref-block" n="3671 r_TAŚVA-ML#109,08_r"/>tato sāv ananya eva na syād abhinnopādānatvāt tathāpi tasya tato nyatve katham upādānabhedo bhedakaḥ kāryāṇāṃ <span type="ref-block" n="3672 r_TAŚVA-ML#109,09_r"/>vyatirekāsiddheḥ kāryabhedasyopādānabhedam aṃtareṇāpi bhāvāt tasya tatsādhanatānupapatteḥ svasaṃviditākārasya <span type="ref-block" n="3673 r_TAŚVA-ML#109,10_r"/>kalpitākārasya caikasya vikalpajñānasya tathāvidhānekākāravikalpopādānatvād adoṣo yam iti cet naikasyā<span type="ref-block" n="3674 r_TAŚVA-ML#109,11_r"/>nekākārasya vastunaḥ siddhyanuṣaṃgāt saṃvidi kalpitākārasya bhrāṃtatvān naikam anekākāraṃ vikalpavedanam iti <span type="ref-block" n="3675 r_TAŚVA-ML#109,12_r"/>cet na bhrāṃtetarākārasya tadavasthatvāt bhrāṃtākārasyāsattve tad ekaṃ sadasadātmakam iti kuto na sattva<span type="ref-block" n="3676 r_TAŚVA-ML#109,13_r"/>siddhiḥ yadi punar asadākārasyākiṃcidrūpatvād ekarūpam eva vikalpavedanam iti matiḥ tadā tatra śabdaḥ prava<span type="ref-block" n="3677 r_TAŚVA-ML#109,14_r"/>rtata iti na kvacit pravartata ity uktaṃ syāt tathopagame ca vivakṣājanmāno hi śabdās tām eva gamayeyur iti <span type="ref-block" n="3678 r_TAŚVA-ML#109,15_r"/>riktā vācoyuktiḥ gamayeyur iti saṃbhāvanāyaṃ liṅprayogāt tām api mājīgaman na gīr bahirarthavat sarvathā nirviṣa<span type="ref-block" n="3679 r_TAŚVA-ML#109,16_r"/>yatvena teṣāṃ vyavasthāpanād ity apy ātmadhātino vacanaṃ svayaṃ sādhanadūṣaṇavacanānarthakyaprasakteḥ saṃvṛtyā <span type="ref-block" n="3680 r_TAŚVA-ML#109,17_r"/>tadvacanam arthavad iti cet kenārtheneti vaktavyaṃ tadanyāpohamātreṇeti cet vicāropapannenetareṇa vā na <span type="ref-block" n="3681 r_TAŚVA-ML#109,18_r"/>tāvat prathamapakṣastasya vicāryamāṇasyākiṃcidrūpatvasamarthanāt vicārānupapannena tv anyāpohena sāṃvṛttena vacana<span type="ref-block" n="3682 r_TAŚVA-ML#109,19_r"/>syārthavattve bahirarthena tathābhūtena tasyārthavattvaṃ kim aniṣṭaṃ tathā vyavahartur vacanād bahiḥ pravṛter api ghaṭanāt </p><p n="a_729" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3684 r_TAŚVA-ML#109,21_r"/>na hy anyatra śabdena codyate nyatra tanmūlā pravṛttir yuktā godehacodane balīvardavāhanādau tatprasaṃgāt </p><p n="a_731" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3689 r_TAŚVA-ML#109,26_r"/>nānyasmād vyāvṛttir anyārthasya na ca vyāvṛtto nya evety ucyate ghaṭasyāghaṭavyāvṛtteḥ nivartamānasyāghaṭatvasaṃgāt <span type="ref-block" n="3690 r_TAŚVA-ML#109,27_r"/>tathā ca na tasyā ghaṭavyāvṛttir nāma tasmād yaivānyā vyāvṛttiḥ sa eva vyāvṛttaḥ śabdapratipattibhedas tu saṃketa<span type="ref-block" n="3691 r_TAŚVA-ML#109,28_r"/>bhedād eva vyāvṛttir vyāvṛtta iti dharmadharmiprādhānyena saṃketaviśeṣe pravṛttes tadvācyabhedas tu na vāstavo ti<span type="ref-block" n="3692 r_TAŚVA-ML#109,29_r"/>prasaṃgāt tad uktaṃ api cānyonyavyāvṛttivṛttyor vyāvṛtta ity api śabdāś ca niścayāś caivaṃ saṃketaṃ na <span type="ref-block" n="3693 r_TAŚVA-ML#109,30_r"/>niruṃdhate iti dṛśyavikalpayor vyāvṛttyor ekatvāropāvyāvṛtticodane pi śabdena vikalpena vā vyāvṛtteḥ <span type="ref-block" n="3694 r_TAŚVA-ML#109,31_r"/>pravṛttir arthe syād iti kaścit tasya vikalpye pi kadācit pravṛttir astu viśeṣābhāvāt na hi dṛśya<span type="ref-block" n="3695 r_TAŚVA-ML#109,32_r"/>vikalpyayor ekatvādhyavasāyāviśeṣe pi dṛśya eva pravṛttir na tu vikalpe jātucid iti buddhyāmahe dṛśye rtha<span type="ref-block" n="3696 r_TAŚVA-ML#109,33_r"/>kriyārthināṃ pravṛttis tasyārthakriyāyāṃ samarthanān na punar vikalpye tasya tatrāsamarthatvād iti cen nā arthakriyā<span type="ref-block" n="3697 r_TAŚVA-ML#109,34_r"/>samarthena vikalpena sahaikatvādhyāropam āpannasya dṛśyasyārthakriyāsamarthatvaikāṃtābhāvāt svato rthakriyāsamarthaṃ <span type="ref-block" n="3698 r_TAŚVA-ML#110,01_r"/>dṛśyam iti cet tadekatvādhyāropād vikalpyam api svato na tatsamartham iti cet tadaikyāropād dṛśyam api <span type="ref-block" n="3699 r_TAŚVA-ML#110,02_r"/>tadanayor ekatvenādhyavasitayor aviśeṣāt sarvathā kvacit pravṛttau katham anyatrāpi pravṛttir vinivāryate na cāna<span type="ref-block" n="3700 r_TAŚVA-ML#110,03_r"/>yor ekatvādhyavasāyaḥ saṃbhavati dṛśyasyādhyavasāyāviṣayatvāt anyathā vikalpyasya vastusaṃsparśitvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="3701 r_TAŚVA-ML#110,04_r"/>na ca parāmārthato dṛśyam aviṣayīkurvan vikalpo vikalpyena sahaikatayādhyavasyati nāmātiprasaṃgāt nanu <span type="ref-block" n="3702 r_TAŚVA-ML#110,05_r"/>ca dṛśyaṃ vikalpasyālaṃbanaṃ mā bhūd adhyavaseyaṃ tu bhavatīti yuktaṃ tadvikalpyena sahaikatayādhyavasāyatvam iti <span type="ref-block" n="3703 r_TAŚVA-ML#110,06_r"/>cet tarhi na viśeṣarūpaṃ tenaikyenādhyavasīyate sāmānyākārasyaivādhyavaseyatvāt dṛśyasāmānyena saha <span type="ref-block" n="3704 r_TAŚVA-ML#110,07_r"/>vikalpyam ekatve nādhyavasīyata iti cet kathaṃ dṛśyaviśeṣe tadarthināṃ pravṛttiḥ syāt dṛśyaviśeṣasya <span type="ref-block" n="3705 r_TAŚVA-ML#110,08_r"/>dṛśyasāmānyena sahaikatvāropāt tatra pravṛttir iti cet kvedānīṃ saugatasya pravṛttir anavasthānāt sudūram apy a<span type="ref-block" n="3706 r_TAŚVA-ML#110,09_r"/>nusṛtya viśeṣe dhyavasāyāsaṃbhavāt tato rthapravṛttim icchatā śabdāt tasya nānyāpohamātraṃ viṣayo bhyupeyo <span type="ref-block" n="3707 r_TAŚVA-ML#110,10_r"/>jātimātrādivat sarvathā nirviṣayaḥ śabdo stv ity asaṃgataṃ vṛttyāpi tasya nirviṣayatve sādhanādivacana<span type="ref-block" n="3708 r_TAŚVA-ML#110,11_r"/>vyavahāravirodhāt </p><p n="a_732" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3709 r_TAŚVA-ML#110,12_r"/>kiṃ punar evaṃ śabdasya viṣaya ity āha </p><p n="a_734" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3711 r_TAŚVA-ML#110,14_r"/>yady atra vyavahṛtim upajanayati tattadviṣayaṃ yathā pratyakṣādi jātivyaktyātmake vastuni vyavahṛtim upajana<span type="ref-block" n="3712 r_TAŚVA-ML#110,15_r"/>yattadviṣayaṃ tathā ca śabda ity atra nāsiddhaṃ sādhanaṃ bahiraṃtaś ca vyavahṛteḥ sāmānyaviśeṣātmani vastuni <span type="ref-block" n="3713 r_TAŚVA-ML#110,16_r"/>samīkṣaṇāt tathā ca yatraiva śabdāt pratipattis tatraiva pravṛttiḥ tasyaiva prāptiḥ pratyakṣāder iveti sarvaṃ susthaṃ <span type="ref-block" n="3714 r_TAŚVA-ML#110,17_r"/>sattāśabdād dravyatvādiśabdād vā kathaṃ sāmānyaviśeṣātmani vastuni pratipattir iti cet sadviśeṣopahitasya <span type="ref-block" n="3715 r_TAŚVA-ML#110,18_r"/>satsāmānyasya dravyādiviśeṣopahitasya ca dravyatvādisāmānyasya tena pratipādanāt tad anenābhāvaśabdād adravya<span type="ref-block" n="3716 r_TAŚVA-ML#110,19_r"/>tvāditvād vā tatra pratipattir uktā bhāvāṃtarasvabhāvatvād abhāvasya guṇādisvabhāvatvāc cādravyatvādeḥ bhāvopaha<span type="ref-block" n="3717 r_TAŚVA-ML#110,20_r"/>tasyābhāvasyābhāvaśabdena guṇādyupahitasya cādravyatvāder adravyatvādiśabdena prakāśanād vā na ca bhāvopahi<span type="ref-block" n="3718 r_TAŚVA-ML#110,21_r"/>tatvam abhāvasyāsiddhaṃ sarvadā ghaṭasyābhāvaḥ paṭasyābhāva ityādi bhāvopādher evābhāvasya pratīteḥ svātaṃtryeṇa <span type="ref-block" n="3719 r_TAŚVA-ML#110,22_r"/>sakṛda py avedanāt tathaivādravyaṃ guṇādir ajīvo dharmādir iti guṇādyapādher adravyatvādeḥ supratītatvāt na tasya <span type="ref-block" n="3720 r_TAŚVA-ML#110,23_r"/>tadupahitatvam asiddhaṃ tathā pratīter abādhatvāt etena satsāmānyasya viśeṣopahitatvaṃ dravyatvādisāmānyasya <span type="ref-block" n="3721 r_TAŚVA-ML#110,24_r"/>ca dravyatvādiviśeṣopahitatvam asiddhaṃ bruvāṇaḥ pratyākhyātaḥ satāṃ viśeṣāṇāṃ bhāvaḥ sattā dravyādīnāṃ bhāvo <span type="ref-block" n="3722 r_TAŚVA-ML#110,25_r"/>dravyāditvam iti sattādisāmānyasya svaviśeṣāśrayasyaiva pratyayābhidhānavyavahāragocaratvāt saddravyaṃ suvarṇaṃ <span type="ref-block" n="3723 r_TAŚVA-ML#110,26_r"/>vānayety ukte tanmātrasyānayānadarśanāt svaviśeṣātmana eva sadādisāmānyasya tadgocaratvaṃ pratītisiddhaṃ <span type="ref-block" n="3724 r_TAŚVA-ML#110,27_r"/>sadādiviśeṣam ānayeti vacane tasya sattvādisāmānyātmakasya vyavahāragocaratvavat tataḥ sūktaṃ sāmānya<span type="ref-block" n="3725 r_TAŚVA-ML#110,28_r"/>viśeṣātmano vastunaḥ śabdagocaratvaṃ tathā śabdavyavahārasya nirbādham avabhāsanāt katham evaṃ paṃcatayī <span type="ref-block" n="3726 r_TAŚVA-ML#110,29_r"/>śabdānāṃ vṛttir jātyādiśabdānām abhāvād iti na śaṃkanīyaṃ yasmāt </p><p n="a_736" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3729 r_TAŚVA-ML#110,32_r"/>na hi gauraś ca ityādiśabdāj jāteḥ pradhānabhāvena guṇībhūtavyaktisvabhāvāyāḥ prakāśana guṇakriyādravya<span type="ref-block" n="3730 r_TAŚVA-ML#110,33_r"/>śabdād vā yathoditād vyakter guṇādyātmikāyāḥ prādhānyena guṇībhūtajātyātmanaḥ pratipādane syādvādināṃ kaści<span type="ref-block" n="3731 r_TAŚVA-ML#110,34_r"/>d virodho yena sāmānyaviśeṣātmakavastuviṣayaśabdam ācakṣāṇānāṃ paṃcatayī śabdapravṛttir na siddhyet </p><p n="a_738" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3733 r_TAŚVA-ML#111,02_r"/>siddhe hi jātyādinimittāṃtare vivakṣātmanaḥ śabdasya nimittāt saṃvyavahāriṇāṃ nimittāṃtarānapekṣaṃ <span type="ref-block" n="3734 r_TAŚVA-ML#111,03_r"/>saṃjñākarma nāmety āhur ācāryās tato jātyādinimittaṃ saṃjñākaraṇam anādiyogyatāpekṣaṃ na nāma kena cit <span type="ref-block" n="3735 r_TAŚVA-ML#111,04_r"/>svecchayā saṃvyavahārārthaṃ pravartitattvāt parāparavṛddhaprasiddhes tathaivāvyavacchedāt bādhakābhāvāt </p><p n="a_739" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3736 r_TAŚVA-ML#111,05_r"/>kā punar iyaṃ sthāpanety āha </p><p n="a_741" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3738 r_TAŚVA-ML#111,07_r"/>sthāpyata iti sthāpanā pratikṛtiḥ sā cāhitanām akasyeṃdrāder vāstavasya tattvādhyāropāt pratiṣṭhā so 'ya<span type="ref-block" n="3739 r_TAŚVA-ML#111,08_r"/>m ity abhisaṃbaṃdhenānyasya vyavasthāpanā sthāpanāmātraṃ sthāpaneti vacanāt tatrādhyāropyamānena bhāveṃdrādinā <span type="ref-block" n="3740 r_TAŚVA-ML#111,09_r"/>samānā pratimā sadbhāvasthāpanā mukhyadarśinaḥ svayaṃ tasyās tadbuddhisaṃbhavāt kathaṃcit sādṛśyasadbhāvāt <span type="ref-block" n="3741 r_TAŚVA-ML#111,10_r"/>mukhyākāraśūnyā vastumātrā punar asadbhāvasthāpanā paropadeśād eva tatra so 'yam iti saṃpratyayāt </p><p n="a_743" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3743 r_TAŚVA-ML#111,12_r"/>sthāpanāyām evādaro nugrahākāṃkṣā ca lokasya na punar nāmnīty atra na hi kasyacid vivādo sti yena tataḥ sā <span type="ref-block" n="3744 r_TAŚVA-ML#111,13_r"/>na pratibhidyate nāmni kasyacid ādaradarśanān na tatas tadbheda iti cen na svadevatāyām atibhaktitas tannāmake rthe <span type="ref-block" n="3745 r_TAŚVA-ML#111,14_r"/>tadadhyāropasyāśuvṛttes tatsthāpanāyām evādarāvatārāt tad anena nāmni kasyacid anugrahākāṃkṣāśaṃkā vyudastā <span type="ref-block" n="3746 r_TAŚVA-ML#111,15_r"/>kevalam āhitanāmake vastuni kasyacitkādācitkī sthāpanā kasyacit tu kālāṃtarasthāyinī niyatā bhūya<span type="ref-block" n="3747 r_TAŚVA-ML#111,16_r"/>s tathā saṃpratyayahetur iti viśeṣaḥ </p><p n="a_745" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3751 r_TAŚVA-ML#111,20_r"/>nanv evaṃ sati nāmni sthāpanānupapattes tasyās tena vyāptiḥ kathaṃ na tādātmyam iti cen na viruddhadharmādhyā<span type="ref-block" n="3752 r_TAŚVA-ML#111,21_r"/>sāt tathā hi </p><p n="a_747" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3754 r_TAŚVA-ML#111,23_r"/>kiṃ svarūpaprakāraṃ dravyam ity āha </p><p n="a_749" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3756 r_TAŚVA-ML#111,25_r"/>na hy avastv eva dravyam abādhitapratītisiddhaṃ vā nāpy anāgatapariṇāmaviśeṣaṃ prati grahītābhimukhyaṃ na bhavati <span type="ref-block" n="3757 r_TAŚVA-ML#111,26_r"/>pūrvāparasvabhāvatyāgopādānasthānalakṣaṇatvād vastunaḥ sarvathā tadviparītasya pratītiviruddhatvāt tac ca dvividha<span type="ref-block" n="3758 r_TAŚVA-ML#111,27_r"/>m āgamano āgamabhedāt pratipattavyam </p><p n="a_751" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3760 r_TAŚVA-ML#111,29_r"/>anupayuktaḥ prābhṛtajñāyī ātmāgamaḥ kathaṃ dravyam iti nāśaṃkanīyaṃ dravyalakṣaṇānvayāt jīvādi<span type="ref-block" n="3761 r_TAŚVA-ML#111,30_r"/>prābhṛtajñasyātmano nupayuktasyopayuktaṃ tatprābhṛtajñānākhyam anāgatapariṇāmaviśeṣaṃ prati gṛhītābhimukhyasvabhāva<span type="ref-block" n="3762 r_TAŚVA-ML#111,31_r"/>tvasiddheḥ </p><p n="a_753" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3767 r_TAŚVA-ML#112,03_r"/>nanv āgatapariṇāmaviśeṣaṃ prati gṛhītābhimukhyaṃ dravyam iti dravyalakṣaṇam ayuktaṃ guṇaparyayavaddravyam iti tasya <span type="ref-block" n="3768 r_TAŚVA-ML#112,04_r"/>sūtritatvāt tadāgamavirodhād iti kaścit so pi sūtrārthānabhijñaḥ paryayavaddravyam iti hi sūtrakāreṇa <span type="ref-block" n="3769 r_TAŚVA-ML#112,05_r"/>vadatā trikālagocarānatakramabhāvipariṇāmāśrayaṃ dravyam uktaṃ tac ca yadānāgatapariṇāmaviśeṣaṃ pratyabhimukhaṃ <span type="ref-block" n="3770 r_TAŚVA-ML#112,06_r"/>tadā vartamānaparyāyākrāṃtaṃ parityaktapūrvaparyāyaṃ ca niścīyate nyathānāgatapariṇāmābhimukhyānupapatteḥ svaraviṣāṇā<span type="ref-block" n="3771 r_TAŚVA-ML#112,07_r"/>divat kevalaṃ dravyārthapradhānatvena vacane 'nāgatapariṇāmābhimukham atītapariṇāmaṃ vānupāyi dravyam iti nikṣepa<span type="ref-block" n="3772 r_TAŚVA-ML#112,08_r"/>prakaraṇe tathā dravyalakṣaṇam uktaṃ sūtrakāreṇa tu paramatavyavacchedena pramāṇārpaṇād guṇaparyayavaddravyam iti sūtritaṃ <span type="ref-block" n="3773 r_TAŚVA-ML#112,09_r"/>kramākramānekāṃtasya tathā vyavasthiteḥ </p><p n="a_754" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3774 r_TAŚVA-ML#112,10_r"/>kutas tarhi trikālānuyāyi dravyaṃ siddham ity āha </p><p n="a_756" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3776 r_TAŚVA-ML#112,12_r"/>tad evedam ity ekatvapratyabhijñānam anvayapratyayaḥ sa tāvaj jīvādiprābhṛtajñāyinyātmanyanupayukte jīvādyāgama<span type="ref-block" n="3777 r_TAŚVA-ML#112,13_r"/>dravye sti ya evāhaṃ jīvādi prābhṛtajñāne svayam upayuktaḥ prāg āsan sa evedānīṃ tan nānupayukto varte punar u<span type="ref-block" n="3778 r_TAŚVA-ML#112,14_r"/>payukto bhaviṣyāmīti saṃpratyayāt na cāyaṃ bhrāṃtaḥ sarvathā bādhavarjitatvāt na tāvad asmadādipratyakṣeṇa <span type="ref-block" n="3779 r_TAŚVA-ML#112,15_r"/>tasya bādhas tadviṣaye svasaṃvedanasyāpi viśadasya vartamānaparyāyaviṣayasyāpravartanāt nāpy anumānena tasya <span type="ref-block" n="3780 r_TAŚVA-ML#112,16_r"/>bādhas tasya tadviparītaviṣayavyavasthāpakasyāsaṃbhavāt yat sat tat sarvaṃ kṣaṇikam akṣaṇike sarvathārthakriyāvirodhāt ta<span type="ref-block" n="3781 r_TAŚVA-ML#112,17_r"/>llakṣaṇasattvānupapatter ity anumānena tadbādha iti cen nāsya viruddhatvāt sattvaṃ hy arthakriyayā vyāptaṃ sā ca <span type="ref-block" n="3782 r_TAŚVA-ML#112,18_r"/>kramayaugapadyābhyāṃ te ca kathaṃcid anvayitvena sarvathānanvayinaḥ kramayaugapadyavirodhād arthakriyāvirahāt sattvā<span type="ref-block" n="3783 r_TAŚVA-ML#112,19_r"/>nupapatter iti samarthanāt sādṛśyapratyabhijñānam ātmany ekatvapratyayaṃ bādhata iti cen na ekatra saṃtāne tasya <span type="ref-block" n="3784 r_TAŚVA-ML#112,20_r"/>jātucidabhāvāt nānā saṃtānacitteṣu taddarśanād ekasaṃtānacitteṣu sadbhāva iti cen na anekasaṃtāna<span type="ref-block" n="3785 r_TAŚVA-ML#112,21_r"/>vibhāgābhāvaprasaṃgāt sadṛśatvāviśeṣe pi keṣāṃcid eva cittaviśeṣāṇām ekasaṃtānatvaṃ pratyāsattiviśeṣāt <span type="ref-block" n="3786 r_TAŚVA-ML#112,22_r"/>pareṣāṃ nānāsaṃtānavibhāgasiddhau siddham ekadravyātmakacittaviśeṣāṇām ekasaṃtānatvaṃ dravyapratyāsatter eva tathā <span type="ref-block" n="3787 r_TAŚVA-ML#112,23_r"/>bhāvanibaṃdhanatvopapatter upādānopādeyabhāvānaṃtaryāder apākṛtatvāt tato 'skhalatsādṛśyapratyabhijñānāt sādṛśya<span type="ref-block" n="3788 r_TAŚVA-ML#112,24_r"/>siddhivadaskhaladekatvapratyabhijñānād ekatvasiddhir eveti nirūpitaprāyaṃ etena jīvādino āgamadravyasiddhi<span type="ref-block" n="3789 r_TAŚVA-ML#112,25_r"/>r uktā ya evāhaṃ manuṣyajīvaḥ prāg āsan sa evādhunā devo varte punar manuṣyo bhaviṣyāmīty anvayapratyayasya <span type="ref-block" n="3790 r_TAŚVA-ML#112,26_r"/>sarvathāpy abādhyamānasya sadbhāvāt yad evaṃ jalaṃ śuktiviśeṣe patitaṃ tad eva muktāphalībhūtam ityādyanvaya<span type="ref-block" n="3791 r_TAŚVA-ML#112,27_r"/>pratyayavat nanu ca jīvādino āgamadravyam asaṃbhāvyaṃ jīvāditvasya sārvakālikatvenānāgatatvāsiddhes ta<span type="ref-block" n="3792 r_TAŚVA-ML#112,28_r"/>dabhimukhyasya kasyacid abhāvād iti cet satyam etat tata eva jīvādiviśeṣāpekṣayodāhṛto jīvādi<span type="ref-block" n="3793 r_TAŚVA-ML#112,29_r"/>dravyanikṣepo nanv evam āgamadravyaṃ vā bādhitāt tadanvayapratyayān mukhyaṃ siddhyatu jñāyakaśarīraṃ tu trikālagocaraṃ <span type="ref-block" n="3794 r_TAŚVA-ML#112,30_r"/>tadvyatiriktaṃ ca karmano karmavikalpam anekavidhaṃ kathaṃ tathā siddhyet pratītyabhāvād iti cen na tatrāpi tathā<span type="ref-block" n="3795 r_TAŚVA-ML#112,31_r"/>vidhānvayapratyayasya sadbhāvāt yad eva me śarīraṃ jñātum ārabhamāṇasya tattvaṃ tadevedānīṃ parisamāptatattvajñānasya <span type="ref-block" n="3796 r_TAŚVA-ML#112,32_r"/>vartata iti vartamānajñāyakaśarīre tāvad anvayapratyayaḥ yad evopayuktatattvajñānasya me śarīram āsīt tad evādhunānupa<span type="ref-block" n="3797 r_TAŚVA-ML#112,33_r"/>yuktatattvajñānasyety atītajñāyakaśarīre pratyavamarśaḥ yad evādhunānupayuktatattvajñānasya śarīraṃ tad evopayuktatattva<span type="ref-block" n="3798 r_TAŚVA-ML#112,34_r"/>jñānasya bhaviṣyatīty anāgatajñāyakaśarīre pratyayaḥ tarhi jñāyakaśarīraṃ bhāvino āgamadravyād ananyad eveti <span type="ref-block" n="3799 r_TAŚVA-ML#113,01_r"/>cen na jñāyakaviśiṣṭasya tato nyatvāt tasyāgamadravyād anyatvaṃ supratītam evānātmatvāt karma nokarmaṃ <span type="ref-block" n="3800 r_TAŚVA-ML#113,02_r"/>vānvayapratyayaparicchinnaṃ jñāyakaśarīrād ananyad iti cet na kārmaṇasya śarīrasya taijasasya ca śarīrasya <span type="ref-block" n="3801 r_TAŚVA-ML#113,03_r"/>śarīrabhāvam āpannasyāhārādipudgalasya vā jñāyakaśarīratvāsiddheḥ audārikavaikriyikāhārakaśarīratrayasyaiva <span type="ref-block" n="3802 r_TAŚVA-ML#113,04_r"/>jñāyakaśarīratvopapatter anyathā vigrahagatāv api jīvasyopayuktajñānatvaprasaṃgāt taijasakārmaṇaśarīrayoḥ sadbhāvāt <span type="ref-block" n="3803 r_TAŚVA-ML#113,05_r"/>karma nokarma noāgamadravyaṃ bhāvino āgamadravyād anarthāṃtaram iti cen na jīvādiprābhṛtajñāyipuruṣakarma nokarma<span type="ref-block" n="3804 r_TAŚVA-ML#113,06_r"/>bhāvam āpannasyaiva tathābhidhānāt tato nyasya bhāvino āgamadravyatvopagamāt tad etaduktaprakāraṃ dravyaṃ yatho<span type="ref-block" n="3805 r_TAŚVA-ML#113,07_r"/>ditasvarūpāpekṣayā mukhyam anyathātvenādhyāropitaṃ gauṇam avaboddhavyam </p><p n="a_758" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3808 r_TAŚVA-ML#113,10_r"/>vastunaḥ paryāyasvabhāvo bhāva iti vacanāt tasyāvastusvabhāvatā vyudasyate sāṃprata iti vacanāt kālatraya<span type="ref-block" n="3809 r_TAŚVA-ML#113,11_r"/>vyāpino dravyasya bhāvarūpatā nanv evam atītasyānāgatasya ca paryāyasya bhāvarūpatāvirodhād vartamānasyāpi <span type="ref-block" n="3810 r_TAŚVA-ML#113,12_r"/>sā na syāt tasya pūrvāpekṣayānāgatatvāt uttarāpekṣayātītatvādato bhāvalakṣaṇasyāvyāptir asaṃbhavo vā syād iti <span type="ref-block" n="3811 r_TAŚVA-ML#113,13_r"/>cen na atītasyānāgatasya ca paryāyasya svakālāpekṣayā sāṃpratikatvād bhāvarūpatopapatter ananuyāyinaḥ pariṇāmasya <span type="ref-block" n="3812 r_TAŚVA-ML#113,14_r"/>sāṃpratikatvopagamād uktadoṣābhāvāt sa tu bhāvo dvedhā dravyavadāgamano āgamavikalpāt tatprābhṛta<span type="ref-block" n="3813 r_TAŚVA-ML#113,15_r"/>viṣayopayogāviṣṭa ātmā āgamaḥ jīvādiparyāyāviṣṭo 'nya iti vacanāt kathaṃ punar āgamo jīvādibhāva <span type="ref-block" n="3814 r_TAŚVA-ML#113,16_r"/>iti cet pratyayajīvādivastunaḥ sāṃpratikaparyāyatvāt pratyayātmakā hi jīvādayaḥ prasiddhā evārthā<span type="ref-block" n="3815 r_TAŚVA-ML#113,17_r"/>bhidhānātmakajīvādivat tatra jīvādiviṣayopayogākhyena tatpratyayenāviṣṭaḥ pumān eva tadāgama iti na <span type="ref-block" n="3816 r_TAŚVA-ML#113,18_r"/>virodhaḥ tato nyasya jīvādiparyāyāviṣṭasyārthāder no āgamabhāvajīvatvena vyavasthāpanāt na caivaṃprakāro <span type="ref-block" n="3817 r_TAŚVA-ML#113,19_r"/>bhāvo 'siddhas tasya bādharahitena pratyayena sādhitatvāt proktaprakāradravyavat nāpi dravyād anarthāṃtaram eva tasyā<span type="ref-block" n="3818 r_TAŚVA-ML#113,20_r"/>bādhitabhedapratyayaviṣayatvāt anyathānvayapratyayaviṣayatvānuṣaṃgād dravyavat </p><p n="a_760" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3820 r_TAŚVA-ML#113,22_r"/>nanv astu dravyaṃ śuddham aśuddhaṃ ca dravyārthikanayādeśāt nāmasthāpane tu kathaṃ tayoḥ pravṛttim ārabhya prāgu<span type="ref-block" n="3821 r_TAŚVA-ML#113,23_r"/>paramād anvayitvād iti brūmaḥ na ca tadasiddhaṃ devadatta ityādi nāmnaḥ kvacid bālādyavasthābhedād bhinne pi vicche<span type="ref-block" n="3822 r_TAŚVA-ML#113,24_r"/>dānupapatter anvayitvasiddheḥ kṣetrapālādisthāpanāyāś ca kālabhede pi tathātvāviccheda ity anvayitvam anvayapratyaya<span type="ref-block" n="3823 r_TAŚVA-ML#113,25_r"/>viṣayatvāt yadi punar anādyanaṃtānvayāsattvān nāmasthāpanayor ananvayitvaṃ tadā ghaṭāder api na syāt tathā <span type="ref-block" n="3824 r_TAŚVA-ML#113,26_r"/>ca kuto dravyatvaṃ vyavahāranayāt tasyāvāṃtaradravyatve tata eva nāmasthāpanayos tad astu viśeṣābhāvāt tataḥ <span type="ref-block" n="3825 r_TAŚVA-ML#113,27_r"/>sūktaṃ nāmasthāpanādravyāṇi dravyārthikasya nikṣepa iti bhāvas tu paryāyārthikasya sāṃpratikaviśeṣamātratvāt tasya <span type="ref-block" n="3826 r_TAŚVA-ML#113,28_r"/>tad etair nāmādibhir nyāso na mithyā samyag ity adhikārāt samyaktvaṃ punar asya sunayair adhigamyamānatvāt </p><p n="a_762" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3828 r_TAŚVA-ML#113,30_r"/>yad amastaṃ kaścit tadgrahaṇaṃ sūtre narthakaṃ tena vināpi nāmādibhir nyāsaḥ samyagdarśanajīvādīnām ity abhi<span type="ref-block" n="3829 r_TAŚVA-ML#113,31_r"/>saṃbaṃdhasiddhes teṣāṃ prakṛtatvān na jīvādīnām eva anaṃtaratvāt tadabhisaṃbaṃdhaprasaktis teṣāṃ viśeṣād iṣṭatvāt prakṛta<span type="ref-block" n="3830 r_TAŚVA-ML#113,32_r"/>darśanādīnām abādhakatvāt tadviṣayatvenāpradhānatvāc ca nāpi samyagdarśanādīnām eva nāmādinyāsābhisaṃbaṃdhā<span type="ref-block" n="3831 r_TAŚVA-ML#113,33_r"/>pattiḥ jīvādīnām api pratyāsannatvena tadabhisaṃbaṃdhaghaṭanād iti tad anena nirastaṃ samyagdarśanādīnāṃ pradhā<span type="ref-block" n="3832 r_TAŚVA-ML#114,01_r"/>nānām apratyāsannānāṃ jīvādīnāṃ ca pradhānānāṃ pratyāsannānāṃ nāmādinyāsābhisaṃbaṃdhārthatvāt tadgrahaṇasya <span type="ref-block" n="3833 r_TAŚVA-ML#114,02_r"/>tadabhāve pratyāsatteḥ pradhānaṃ balīya iti nyāyāt samyagdarśanādīnām eva tatprasaṃgasya nivārayitum aśakteḥ </p><p n="a_764" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3835 r_TAŚVA-ML#114,04_r"/>saṃkhyāta eva nikṣepas tatprarūpakanayānāṃ saṃkhyātatvāt saṃkhyātā eva nayās tacchabdānāṃ saṃkhyātatvāt <span type="ref-block" n="3836 r_TAŚVA-ML#114,05_r"/> yāvaṃto vacanapathās tāvaṃtaḥ saṃbhavaṃti nayavādāḥ iti vacanāt tato na nikṣepo 'naṃtavikalpaḥ prapaṃcato pi <span type="ref-block" n="3837 r_TAŚVA-ML#114,06_r"/>prasaṃjanīya iti cen na vikalpāpekṣayārthāpekṣayā ca nikṣepasyāsaṃkhyātatopapatter anaṃtatopapatteś ca tathābhidhānāt <span type="ref-block" n="3838 r_TAŚVA-ML#114,07_r"/>kevalam anaṃtabhedasyāpi nikṣepasya nāmādivijātīyasyābhāvān nāmādiṣv aṃtarbhāvāt saṃkṣepataś cāturvidhyam āha <span type="ref-block" n="3839 r_TAŚVA-ML#114,08_r"/>nanv evam </p><p n="a_766" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3841 r_TAŚVA-ML#114,10_r"/>na hy atrātisaṃkṣepato nikṣepo vivakṣito yena taddvividha eva syād dravyataḥ paryāyataś ceti tathā vivakṣāyāṃ <span type="ref-block" n="3842 r_TAŚVA-ML#114,11_r"/>tu tasya dvaividhye na kiṃcid aniṣṭaṃ saṃkṣepatas tu caturvidho sau kathita iti sarvam anavadyam </p><p n="a_768" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3845 r_TAŚVA-ML#114,14_r"/>na hi jīvādayaḥ padārthā nāmādibhir nyasyaṃte na punas tebhyo bhinno nyāsa ity atra viśeṣahetur asti yato <span type="ref-block" n="3846 r_TAŚVA-ML#114,15_r"/>'navasthā na syāt dharmadharmiṇor bhedopagamāt tannyāsasyāpi tair nyāsāṃtare tasyāpi tair nyāsāṃtare tasyāpi <span type="ref-block" n="3847 r_TAŚVA-ML#114,16_r"/>tair nyāsāṃtarasya durnivāratvād iti kecit </p><p n="a_770" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3852 r_TAŚVA-ML#114,21_r"/>nyasyamānatā padārthebhyo 'narthāṃtaram eva cety ekāṃtavādina evopadravaṃte na punar anekāṃtavādinas teṣāṃ dravyārthi<span type="ref-block" n="3853 r_TAŚVA-ML#114,22_r"/>kanayārpaṇāt tadabhedasya paryāyārthārpaṇād bhedasyeṣṭatvāt tatrābhedavivakṣāyāṃ padārthānāṃ nyāsa iti gauṇī vāco<span type="ref-block" n="3854 r_TAŚVA-ML#114,23_r"/>yuktiḥ padārthebhyo 'nanyasyāpi nyāsasya bhedenopacaritasya tathā kathanāt na hi dravyārthikasya tadbhedo <span type="ref-block" n="3855 r_TAŚVA-ML#114,24_r"/>mukhyo sti tasyābhedapradhānatvāt bhedavivakṣāyāṃ tu mukhyā sā paryāyārthikasya bhedapradhānatvāt na ca <span type="ref-block" n="3856 r_TAŚVA-ML#114,25_r"/>tatrānavasthā nyāsasyāpi nāmādibhir nyāsopagamāt nāmajīvādayaḥ sthāpanājīvādayo dravyajīvādayo <span type="ref-block" n="3857 r_TAŚVA-ML#114,26_r"/>bhāvajīvādayaś ceti jīvādibhedānāṃ pratyekaṃ nāmādibhedena vyavahārasya pravṛtteḥ parāparatatprabhedānām anaṃtatvāt <span type="ref-block" n="3858 r_TAŚVA-ML#114,27_r"/>sarvasya vastuno 'naṃtātmakatvenaiva pramāṇato vicāryamāṇasya vyavasthitatvāt sarvathaikāṃte pratītyabhāvāt </p><p n="a_772" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3863 r_TAŚVA-ML#114,32_r"/>nāmādayo viśeṣā jīvādyarthāt kathaṃcid bhinnā nikṣipyamāṇanikṣepakabhāvāt sāmānyaviśeṣabhāvāt <span type="ref-block" n="3864 r_TAŚVA-ML#114,33_r"/>pratyayādibhedāc ca tatas teṣām abhede tadanupapatter iti ghaṭādrūpādīnām iva pratītisiddhatvān nāmādīnāṃ nyasya<span type="ref-block" n="3865 r_TAŚVA-ML#114,34_r"/>mānārthādbhedena tasya tair nyāso yukta eva na hi nāmeṃdraḥ sthāpaneṃdro dravyeṃdro vā bhāveṃdrād abhinna eva pratī<span type="ref-block" n="3866 r_TAŚVA-ML#115,01_r"/>yate yena nāmeṃdrādiviśeṣāṇāṃ tadvato bhedo na syāt nanv evaṃ nāmādīnāṃ parasparaparihāreṇa sthitatvād e<span type="ref-block" n="3867 r_TAŚVA-ML#115,02_r"/>katrārthe vasthānaṃ na syāt virodhāt śītoṣṇasparśavat sattvāsattvavad veti cen na asiddhatvād virodhasya nāmā<span type="ref-block" n="3868 r_TAŚVA-ML#115,03_r"/>dīnām ekatra darśanād virodhasyādarśanasādhyatvāt paramaiśvaryam anubhavat kaścit mā hi bhāveṃdraḥ sāṃpratikeṃ<span type="ref-block" n="3869 r_TAŚVA-ML#115,04_r"/>dratvaparyāyāv iṣṭatvāt sa evānāgatam iṃdratvaparyāyaṃ prati gṛhītābhimukhyatvād dravyeṃdraḥ sa eveṃdrāṃtaratvena <span type="ref-block" n="3870 r_TAŚVA-ML#115,05_r"/>vyavasthāpyamānaḥ sthāpaneṃdraḥ sa eveṃdrāṃtaranām nābhidhīyamāno nāmeṃdra ity ekatrātmani dṛśyamānānāṃ katham iha <span type="ref-block" n="3871 r_TAŚVA-ML#115,06_r"/>virodho nāma atiprasaṃgāt tata eva na nāmādīnāṃ saṃkaro vyatikaro vā svarūpeṇaiva pratīteḥ tad anena <span type="ref-block" n="3872 r_TAŚVA-ML#115,07_r"/>nāmādīnām ekatrābhāvasādhane virodhādisādhanasyāsiddhir uktā yenātmanā nāma tenaiva sthāpanādīnām ekatrai<span type="ref-block" n="3873 r_TAŚVA-ML#115,08_r"/>kadā virodha eveti cet na tathānabhyupagamāt </p><p n="a_774" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3875 r_TAŚVA-ML#115,10_r"/>na hi bahiraṃtar vā sarvathaikasvabhāvaṃ bhāvam anubhavāmo nānaikasvabhāvasya tasya pratīter bādhakābhāvāt na ca <span type="ref-block" n="3876 r_TAŚVA-ML#115,11_r"/>tathābhūte rthe yena svabhāvena nāmavyavahāras tenaiva sthāpanādivyavaharaṇaṃ tasya pratiniyatasvabhāvanibaṃdhanatayā<span type="ref-block" n="3877 r_TAŚVA-ML#115,12_r"/>nubhūter iti kathaṃ virodhaḥ siddhyet kiṃ ca nāmādibhyo virodho nanyo 'nyo vā syād ubhayarūpo vā </p><p n="a_775" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3878 r_TAŚVA-ML#115,13_r"/>prathamadvitīyapakṣayor nāsau virodhaka ity āha </p><p n="a_777" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3880 r_TAŚVA-ML#115,15_r"/>na tāvad ātmabhūto virodho nāmādīnāṃ virodhakaḥ syād ātmabhūtatvān nāmādisvātmavat viparyayo vā <span type="ref-block" n="3881 r_TAŚVA-ML#115,16_r"/>nāpy anātmabhūto 'nātmabhūtatvād virodhako rthāṃtaravat viparyayo vā </p><p n="a_779" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3883 r_TAŚVA-ML#115,18_r"/>virodho virodhibhyaḥ kathaṃcid bhinno 'bhinnaś cāviruddho na punar nāmādayas tadvato rthād iti bruvāṇo na prekṣāvān </p><p n="a_781" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3886 r_TAŚVA-ML#115,21_r"/>na virodho nāma kaścid artho yena virodhibhyo bhinnaḥ syāt kevalam akṣīṇakāraṇasya saṃtānena pravartamānasya <span type="ref-block" n="3887 r_TAŚVA-ML#115,22_r"/>śītādeḥ kṣayo yasyodbhave pāvakādeḥ sa eva tasya virodhakaḥ kṣayaḥ punaḥ pradhvaṃsābhāvalakṣaṇaḥ kāryāṃtaro<span type="ref-block" n="3888 r_TAŚVA-ML#115,23_r"/>tpāda evety abhinno virodhibhyāṃ bhinna iva kutaścid vyavahriyata iti yad ucyate tadāpi nāmādayaḥ kvacid ekatra <span type="ref-block" n="3889 r_TAŚVA-ML#115,24_r"/>parasparavirodhino na syuḥ sakṛtsaṃbhavitvena viniścitatvāt na hi dravyasya prabaṃdhena vartamānasya nāma<span type="ref-block" n="3890 r_TAŚVA-ML#115,25_r"/>sthāpanābhāvānām anyatamasyāpi tatrodbhave kṣayo nubhūyate nāmno vā sthāpanāyā bhāvasya vā tathā vartamānasya <span type="ref-block" n="3891 r_TAŚVA-ML#115,26_r"/>taditarapravṛttau yena virodho gamyeta tathānubhavābhāve pi tadvirodhakalpanāyāṃ na kiṃcit kenacid aviruddhaṃ <span type="ref-block" n="3892 r_TAŚVA-ML#115,27_r"/>siddhyet na ca kalpita eva virodhaḥ sarvatra tasya vastudharmatvenādhyavasīyamānatvāt sattvādivat sattvā<span type="ref-block" n="3893 r_TAŚVA-ML#115,28_r"/>dayo pi sattvenādhyavasīyamānāḥ kalpitā evety ayuktaṃ tattvato rthasyāsattvādiprasaṃgāt sakaladharmanair ātmyo<span type="ref-block" n="3894 r_TAŚVA-ML#115,29_r"/>pagamād adoṣo yam iti cet katham evaṃ dharmī tāttvikaḥ so pi kalpita eveti cet kiṃ punar akalpitaṃ <span type="ref-block" n="3895 r_TAŚVA-ML#115,30_r"/>spaṣṭam avabhāsamānaṃ svalakṣaṇam iti cet naikatreṃdrau dvitvasya bādhitatvaprasaṃgāt yadi punar abādhitaspaṣṭasaṃveda<span type="ref-block" n="3896 r_TAŚVA-ML#115,31_r"/>navedyatvāt svalakṣaṇaṃ paramārthasat naikatreṃdrau dvitvādibādhitatvād iti manyase tadā katham abādhitavikalpādhya<span type="ref-block" n="3897 r_TAŚVA-ML#115,32_r"/>vasīyamānasya dharmasya dharmiṇo vā paramārthasattvaṃ nirākuruṣe vikalpādhyavasitasya sarvasyābādhitatvā<span type="ref-block" n="3898 r_TAŚVA-ML#115,33_r"/>saṃbhavān na vastusattvam iti cet kutas tasya tadasaṃbhavaniścayaḥ vivādāpanno dharmādir nābādhito vikalpā<span type="ref-block" n="3899 r_TAŚVA-ML#115,34_r"/>dhyavasitatvāt manorājyādivad ity anumānād iti cet sa tarhy abādhitatvābhāvas tasyānumānavikalpenādhya<span type="ref-block" n="3900 r_TAŚVA-ML#116,01_r"/>vasitaḥ paramārthasan na paramārthasan vā prathamapakṣe tenaiva hetor vyabhicāraḥ pakṣāṃtare tattvatas tasyābādhitatvaṃ <span type="ref-block" n="3901 r_TAŚVA-ML#116,02_r"/>abādhitatvābhāvasyābhāve tadabādhitatvavidhānāt na cāvicārasiddhayor dharmidharmayor abādhitatvābhāvaḥ pramāṇa<span type="ref-block" n="3902 r_TAŚVA-ML#116,03_r"/>siddham abādhitatvaṃ viruṇaddhi saṃvṛttisiddhena paramārthasiddhasya bādhanāniṣṭeḥ tadiṣṭau vā sveṣṭasiddher ayogāt <span type="ref-block" n="3903 r_TAŚVA-ML#116,04_r"/>kathaṃ vikalpādhyavasitasyābādhitatvaṃ pramāṇasiddham iti cet dṛṣṭasya kathaṃ bādhakābhāvād iti cet tata <span type="ref-block" n="3904 r_TAŚVA-ML#116,05_r"/>evānyasyāpi na hi dṛṣṭasyaiva sarvatra sarvadā sarvasya sarvathā bādhakābhāvo niścetuṃ śakyo na punar adhva<span type="ref-block" n="3905 r_TAŚVA-ML#116,06_r"/>sitasyeti bruvāṇaḥ svasthaḥ pratītyapalāpāt tato virodhaḥ kvacit tāttvika evābādhitapratyayaviṣayatvād iṣṭo <span type="ref-block" n="3906 r_TAŚVA-ML#116,07_r"/>vastusvabhāvavad iti virodhibhyāṃ bhinnasiddheḥ sa bhinna eva sarvathety ayuktam uktottaratvāt tābhyāṃ bhinnasya <span type="ref-block" n="3907 r_TAŚVA-ML#116,08_r"/>tasya virodhakatve sarvaḥ sarvasya virodhakaḥ syād iti nanu cārthāṃtarabhūto pi virodhinor virodhako virodhaḥ <span type="ref-block" n="3908 r_TAŚVA-ML#116,09_r"/>tadviśeṣaṇatve sati virodhapratyayaviṣayatvāt yas tu na tayor virodhakaḥ sa na tathā yathāparorthaḥ tato na <span type="ref-block" n="3909 r_TAŚVA-ML#116,10_r"/>sarvaḥ sarvasya virodhaka iti cen na tasya tadviśeṣaṇatvānupapatteḥ virodho hi bhāvaḥ sa ca tucchasvabhāvo <span type="ref-block" n="3910 r_TAŚVA-ML#116,11_r"/>yadi śītoṣṇadravyayor viśeṣaṇaṃ tadā sakṛttayor adarśanāpattiḥ atha śītadravyasyaiva viśeṣaṇaṃ tadā tad eva <span type="ref-block" n="3911 r_TAŚVA-ML#116,12_r"/>virodhi syān noṣṇadravyaṃ tathā ca na dviṣṭho sau ekatrāvasthiteḥ na caikatra virodhaḥ sarvadā tatprasaṃgāt <span type="ref-block" n="3912 r_TAŚVA-ML#116,13_r"/>etenoṣṇadravyasyaiva virodho viśeṣaṇaṃ ity api nirastaṃ yadi punaḥ karmasthakriyāpekṣayā viruddhamānatvaṃ <span type="ref-block" n="3913 r_TAŚVA-ML#116,14_r"/>virodhaḥ sa śītadravyasya viśeṣaṇaṃ kartṛsthakriyāpekṣayā virodhaḥ sa uṣṇadravyasya virodhasāmānyā<span type="ref-block" n="3914 r_TAŚVA-ML#116,15_r"/>pekṣayā virodhasyobhayaviśeṣaṇatvopapatter dviṣṭhatvaṃ tadā rūpāder api dviṣṭhatvaniyamāpattis tatsāmānyasya dviṣṭhatvāt <span type="ref-block" n="3915 r_TAŚVA-ML#116,16_r"/>rūpāder guṇaviśeṣaṇāt tatsāmānyasya padārthāṃtaratvāt na tadanekasthatve tasyānekasthatvam iti cet tarhi <span type="ref-block" n="3916 r_TAŚVA-ML#116,17_r"/>karmakartṛsthād virodhaviśeṣāt padārthāṃtarasya virodhasāmānyasya dviṣṭhatve kutas taddviṣṭhatvaṃ yena dvayor viśeṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="3917 r_TAŚVA-ML#116,18_r"/>virodhaḥ etena guṇayoḥ karmaṇor dravyaguṇayoḥ guṇakarmaṇoḥ dravyakarmaṇor vā virodho viśeṣaṇaṃ ity apāstaṃ <span type="ref-block" n="3918 r_TAŚVA-ML#116,19_r"/>virodhasya guṇatve guṇādāv asaṃbhavāc ca tasyābhāvarūpatve kathaṃ sāmānyaviśeṣabhāvo yenānekavirodhiveśeṣaṇa<span type="ref-block" n="3919 r_TAŚVA-ML#116,20_r"/>bhūtavirodhaviśeṣam avyāpi virodhasāmānyam upeyate yadi punaḥ ṣaṭpadārthavyatirekatvāt padārthaśeṣo virodho <span type="ref-block" n="3920 r_TAŚVA-ML#116,21_r"/>'nekasthaḥ sa ca virodhyavirodhakabhāvapratyayaviśeṣasiddheḥ samāśrīyate tadā tasya kuto dravyaviśeṣaṇatvaṃ <span type="ref-block" n="3921 r_TAŚVA-ML#116,22_r"/>na tāvat saṃyogāt puruṣe daṃḍavat tasyādravyatvena saṃyogānāśrayatvāt nāpi samavāyād gavi viṣāṇavat tasya <span type="ref-block" n="3922 r_TAŚVA-ML#116,23_r"/>dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣavyatiriktatvenāsamavāyitvāt na ca saṃyogasamavāyābhyām asaṃbaṃdhasya virodhasya <span type="ref-block" n="3923 r_TAŚVA-ML#116,24_r"/>kvacid viśeṣaṇatā yuktā sarvasya sarvaviśeṣaṇānuṣaṃgāt samavāyavatsamavāyiṣu saṃyogasamavāyāsattve pi <span type="ref-block" n="3924 r_TAŚVA-ML#116,25_r"/>tasya viśeṣaṇateti cen na tasyāpi tathā sādhyatvāt na cābhāvavadbhāveṣu tasya viśeṣaṇatā tasyāpi tathā <span type="ref-block" n="3925 r_TAŚVA-ML#116,26_r"/>siddhyabhāvāt na hy asiddham asiddhasyodāharaṇaṃ atiprasaṃgāt nanu ca virodhināv etau samavāyināv imau <span type="ref-block" n="3926 r_TAŚVA-ML#116,27_r"/>nāstīha ghaṭa iti viśiṣṭapratyayaḥ kathaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvam aṃtareṇa syāt daṃḍīti pratyayavad bhavati cāyam a<span type="ref-block" n="3927 r_TAŚVA-ML#116,28_r"/>bādhitavapur na ca dravyādiṣaṭpadārthānām anyatamanimitto 'yaṃ tadanurūpatvāt pratīteḥ nāpy animittaḥ kadācit kva<span type="ref-block" n="3928 r_TAŚVA-ML#116,29_r"/>cid bhāvāt tato syāpareṇa hetunā bhavitavyaṃ sato viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ saṃbaṃdhaśeṣaḥ padārthaśeṣeṣv avinābhā<span type="ref-block" n="3929 r_TAŚVA-ML#116,30_r"/>vavad iti samavāyavad abhāvavad vā virodhasya kvacid viśeṣaṇatvasiddhau tasyāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya svāśraya<span type="ref-block" n="3930 r_TAŚVA-ML#116,31_r"/>viśeṣāśrāyiṇaḥ kutas tadviśeṣaṇatvaṃ parasmād viśeṣaṇaviśeṣyabhāvād iti cet tasyāpi svaviśeṣyaviśeṣaṇatvaṃ <span type="ref-block" n="3931 r_TAŚVA-ML#116,32_r"/>parasmād ity anavasthād apratipattiviśeṣyasya viśeṣaṇapratipattim aṃtareṇa tadaniṣṭeḥ nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye <span type="ref-block" n="3932 r_TAŚVA-ML#116,33_r"/>buddhir iti vacanāt sudūram api gatvā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasyāparaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvābhāve pi svāśrayaviśeṣa<span type="ref-block" n="3933 r_TAŚVA-ML#116,34_r"/>ṇatvopagame samavāyāder api kva viśeṣaṇatvaṃ tadabhāve pi kiṃ na syāt iti na viśeṣaṇaviśeṣyabhāva<span type="ref-block" n="3934 r_TAŚVA-ML#116,35_r"/>siddhiḥ tadasiddhau ca na kiṃcit kasyacid viśeṣaṇam iti na virodho virodhiviśeṣaṇatvena sidhyati <span type="ref-block" n="3935 r_TAŚVA-ML#117,01_r"/>virodhapratyayaviśeṣatvaṃ tu kevalaṃ virodhamātraṃ sādhayen na punar anayor virodha iti tatpratiniyamaṃ tato na <span type="ref-block" n="3936 r_TAŚVA-ML#117,02_r"/>virodhibhyo tyaṃtabhinno virodho bhyupagaṃtavyaḥ kathaṃcid virodhyātmakatve tu virodhasya pratiniyamasiddhir na <span type="ref-block" n="3937 r_TAŚVA-ML#117,03_r"/>kaścid upālaṃbha iti sūktaṃ virodhavatsvāśrayān nāmādīnāṃ bhinnābhinnatvasādhanaṃ nāmādibhir nyāso 'rthānā<span type="ref-block" n="3938 r_TAŚVA-ML#117,04_r"/>m anarthaka iti cen na tasya prakṛtavyākaraṇārthatvād aprakṛtāvyākaraṇārthatvāc ca bhāvastambhaprakaraṇe hi tasyaiva <span type="ref-block" n="3939 r_TAŚVA-ML#117,05_r"/>vyākaraṇaṃ nāmastaṃbhādīnām avyākaraṇaṃ ca aprakṛtānāṃ na nāmādinikṣepābhāve rthasya ghaṭate tatsaṃkaravyatika<span type="ref-block" n="3940 r_TAŚVA-ML#117,06_r"/>rābhyāṃ vyavahāraprasaṃgāt nanu bhāvastaṃbhasya mukhyatvād vyākaraṇaṃ na nāmādīnāṃ gauṇamukhyayor mukhye saṃpra<span type="ref-block" n="3941 r_TAŚVA-ML#117,07_r"/>tyaya iti vacanāt naitan niyataṃ gopālakamānaya kaṭajakamānayetyādau gauṇe saṃpratyayasiddheḥ na hi tatra <span type="ref-block" n="3942 r_TAŚVA-ML#117,08_r"/>yo gāḥ pālayati yo vā kaṭe jāto mukhyas tatra saṃpratyayo sti kiṃ tarhi yasyaitan nāma kṛtaṃ tatraiva gauṇe <span type="ref-block" n="3943 r_TAŚVA-ML#117,09_r"/>pratītiḥ kṛtrimatvād gauṇe saṃpratyayo na mukhye tasyākṛtrimatvāt kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime saṃpratyaya iti <span type="ref-block" n="3944 r_TAŚVA-ML#117,10_r"/>vacanāt naitadekāṃtikaṃ pāṃsulapādasya tatraivobhayagatidarśanāt sa hy aprakaraṇajñatvād ubhayaṃ pratyeti kim ahaṃ yo <span type="ref-block" n="3945 r_TAŚVA-ML#117,11_r"/>gāḥ pālayati yo vā kaṭe jātas tam ānayāmi kiṃ vā yasyaiṣā saṃjñā taṃ iti vikalpanāt prakaraṇajñasya <span type="ref-block" n="3946 r_TAŚVA-ML#117,12_r"/>kṛtrime saṃpratyayo stīti cet na tasyākṛtrime pi saṃpratyayopapattes tathā prakaraṇāt nanu ca jīvaśabdādibhyo <span type="ref-block" n="3947 r_TAŚVA-ML#117,13_r"/>bhāvajīvādiṣv eva saṃpratyayas teṣām arthakriyākāritvād iti cet na nāmādīnām api svārthakriyākāritvasiddheḥ <span type="ref-block" n="3948 r_TAŚVA-ML#117,14_r"/>bhāvārthakriyāyās tair akaraṇād anarthakriyākāritvaṃ teṣām iti cet nāmādyarthakriyāyās tarhi bhāvenākaraṇāt ta<span type="ref-block" n="3949 r_TAŚVA-ML#117,15_r"/>syānarthakriyākāritvam astu kāṃcid apy arthakriyāṃ na nāmādayaḥ kurvaṃtīty ayuktaṃ teṣām avastutvaprasaṃgāt na <span type="ref-block" n="3950 r_TAŚVA-ML#117,16_r"/>caitad upapannaṃ bhāvavannāmādīnām abādhitapratītyā vastutvasiddheḥ etena nāmaiva vāstavaṃ na sthāpanāditrayam iti <span type="ref-block" n="3951 r_TAŚVA-ML#117,17_r"/>śabdādvaitavādimataṃ sthāpanaiva kalpanātmikā na nāmāditrayaṃ vastu sarvasya kalpitatvād iti vibhramaikāṃtavā<span type="ref-block" n="3952 r_TAŚVA-ML#117,18_r"/>dimataṃ dravyam eva tattvaṃ na bhāvāditrayam iti ca dravyādvaitavādidarśanaṃ prativyūḍhaṃ tadanyatamāpāye sakalasaṃ<span type="ref-block" n="3953 r_TAŚVA-ML#117,19_r"/>vyavahārānupapatteś ca yuktaḥ sarvapadārthānāṃ nāmādibhir nyāsastāvatā prakaraṇaparisamāpteḥ </p><p n="a_782" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3954 r_TAŚVA-ML#117,20_r"/>nanu nāmādibhir nyastānām akhilapadārthānām adhigamaḥ kena kartavyo yatas tadvyavasthā adhigamajasamyagdarśanavya<span type="ref-block" n="3955 r_TAŚVA-ML#117,21_r"/>vasthā ca syāt na cāstadhanā kasyacid vyavasthā sarvasya sveṣṭatattvavyavasthānuṣaṃgād iti vadaṃtaṃ pratyāha <span type="ref-block" n="3956 r_TAŚVA-ML#117,22_r"/>sūtrakāra </p><p n="a_784" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3958 r_TAŚVA-ML#117,24_r"/>sarvārthānāṃ mumukṣubhiḥ kartavyo na punar asādhana evādhigama iti vākyārthaḥ katham asau taiḥ kartavya <span type="ref-block" n="3959 r_TAŚVA-ML#117,25_r"/>ityāha </p><p n="a_786" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3961 r_TAŚVA-ML#117,27_r"/>tannisargād adhigamād vety atra sūtre nāmādinikṣiptānāṃ tattvārthānāṃ yo dhigamaḥ samyagdarśanahetutvena sthitaḥ sa <span type="ref-block" n="3962 r_TAŚVA-ML#117,28_r"/>iha śāstre prastāve vā kārtsnyataḥ pramāṇena kartavyo deśato nayair eveti vyavasthā nanv evaṃ pramāṇanayānām adhi<span type="ref-block" n="3963 r_TAŚVA-ML#117,29_r"/>gamas tathānyaiḥ pramāṇanayaiḥ kāryas tadadhigamo py aparair ity anavasthā svatas teṣām adhigame sarvārthānāṃ svataḥ so stv iti <span type="ref-block" n="3964 r_TAŚVA-ML#117,30_r"/>na teṣām adhigamasādhanatvaṃ na vānadhigatā eva pramāṇanayāḥ padārthādhigamopāyā jñāpakatvād atiprasaṃgāc cety a<span type="ref-block" n="3965 r_TAŚVA-ML#117,31_r"/>paraḥ so py aprastutavādī pramāṇanayānām abhyāsānabhyāsāvasthayoḥ svataḥ parataś cādhigamasya vakṣyamāṇatvāt <span type="ref-block" n="3966 r_TAŚVA-ML#117,32_r"/>paratas teṣām adhigame kvacid abhyāsāt svato dhigamasiddher anavasthāpariharaṇāt svato dhigame sarvārthānām adhigamasya <span type="ref-block" n="3967 r_TAŚVA-ML#117,33_r"/>teṣām acetanatvenātiprasaṃgāt cetanārthānāṃ kathaṃcit pramāṇanayātmakatvena svato dhigamasyeṣṭatvāc ca śreyān <span type="ref-block" n="3968 r_TAŚVA-ML#117,34_r"/>pramāṇanayair adhigamo rthānāṃ sarvathā doṣābhāvāt </p><p n="a_787" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3969 r_TAŚVA-ML#118,01_r"/>nanu ca pramāṇaṃ nayāś ceti dvaṃdvavṛttau nayasya pūrvanipātaḥ syād alpāctaratvān na pramāṇasya bahvactastvād ity ā<span type="ref-block" n="3970 r_TAŚVA-ML#118,02_r"/>kṣepe prāha </p><p n="a_789" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3972 r_TAŚVA-ML#118,04_r"/>na hy alpāctarād abhyarhitaṃ pūrvaṃ nipatatīti kasyacid aprasiddhaṃ lakṣaṇahetvor ity atra hetuśabdād alpāctarād api <span type="ref-block" n="3973 r_TAŚVA-ML#118,05_r"/>lakṣaṇapadasya bahvaco 'bhyarhitasya pūrvaprayogadarśanāt </p><p n="a_790" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3974 r_TAŚVA-ML#118,06_r"/>kathaṃ punaḥ pramāṇam abhyarhitaṃ nayād ity āha </p><p n="a_792" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3976 r_TAŚVA-ML#118,08_r"/>katham abhyarhitatvānabhyarhitatvābhyāṃ sakalādeśitvavikalādeśitve vyāptisiddhe yataḥ pramāṇanayayos te siddhyata <span type="ref-block" n="3977 r_TAŚVA-ML#118,09_r"/>iti cet prakṛṣṭāprakṛṣṭaviśuddhilakṣaṇatvād abhyarhitatvānabhyarhitatvayos tadvayāpakatvam iti brūmaḥ na hi prakṛṣṭāṃ <span type="ref-block" n="3978 r_TAŚVA-ML#118,10_r"/>viśuddhim aṃtareṇa pramāṇam anekadharmadharmisvabhāvaṃ sakalam artham ādiśati nayasyāpi sakalādeśitvaprasaṃgāt nāpi <span type="ref-block" n="3979 r_TAŚVA-ML#118,11_r"/>viśuddhyapakarṣam aṃtareṇa nayo dharmamātraṃ vā vikalam ādiśati pramāṇasyāvikalādeśitvaprasaṃgāt </p><p n="a_794" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3981 r_TAŚVA-ML#118,13_r"/>nayaḥ pramāṇam eva svārthavyavasāyakatvādiṣṭapramāṇavad viparyayo vā tato na pramāṇanayayor bhedo sti yenā<span type="ref-block" n="3982 r_TAŚVA-ML#118,14_r"/>bhyarhitetaratā ciṃtyā iti kaścit tad asat nayasya svārthaikadeśalakṣaṇatvena svārthaniścāyakatvāsiddheḥ <span type="ref-block" n="3983 r_TAŚVA-ML#118,15_r"/>svārtho ṃśasyāpi vastutve tatparicchede chedalakṣaṇatvāt pramāṇasya sa na ced vastu tadviṣayo mithyājñānam eva syāt ta<span type="ref-block" n="3984 r_TAŚVA-ML#118,16_r"/>syāvastuviṣayatvalakṣaṇatvād iti codyam asad eva kutaḥ </p><p n="a_796" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3987 r_TAŚVA-ML#118,19_r"/>yathaiva hi samudrāṃśasya samudratve śeṣasamudrāṃśānām asamudratvaprasaṃgāt samudrabahutvāpattir vā teṣām api pratyekaṃ <span type="ref-block" n="3988 r_TAŚVA-ML#118,20_r"/>samudratvāt tasyāsamudratve vā śeṣasamudrāṃśānām apy asamudratvāt kvacid api samudravyavahārāyogāt samudrāṃśaḥ <span type="ref-block" n="3989 r_TAŚVA-ML#118,21_r"/>sa evocyate tathā svārthaikadeśo nayasya na vastu svārthaikadeśāṃtarāṇām avastutvaprasaṃgāt vastubahutvānu<span type="ref-block" n="3990 r_TAŚVA-ML#118,22_r"/>ṣakter vā nāpy avastu śeṣāṃśānām apy avastutvena kvacid api vastuvyavasthānupapatteḥ kiṃ tarhi vastvaṃśa <span type="ref-block" n="3991 r_TAŚVA-ML#118,23_r"/>evāsau tādṛkpratīter bādhakābhāvāt </p><p n="a_798" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3993 r_TAŚVA-ML#118,25_r"/>nāṃtarbahirvāṃśebhyo bhinnoṃśī kaścit tattvato sti yo hi pratyakṣabuddhāv ātmānaṃ na samarpayati pratyakṣatāṃ ca <span type="ref-block" n="3994 r_TAŚVA-ML#118,26_r"/>svīkaroti so yam amūlyadānakrayīty ayuktikam eva sthaviṣṭhasyaikasya sphuṭaṃ sākṣātkaraṇāt tadvayatirekeṇāṃśānām e<span type="ref-block" n="3995 r_TAŚVA-ML#118,27_r"/>vāpratibhāsanāt tathā ime paramāṇavo nātmanaḥ pratyakṣabuddhau svarūpaṃ samarpayaṃti pratyakṣatāṃ ca svīkartum utsahaṃta <span type="ref-block" n="3996 r_TAŚVA-ML#118,28_r"/>ity amūlyadānakrayiṇaḥ </p><p n="a_800" rend="justify"> <span type="ref-block" n="3998 r_TAŚVA-ML#118,30_r"/>śakyaṃte hi kalpanāḥ pratisaṃkhyānena nivārayituṃ neṃdriyabuddhaya iti svayam abhyupetya kalpanāṃtare saty apy a<span type="ref-block" n="3999 r_TAŚVA-ML#118,31_r"/>nivartamānaṃ sthavīyānsaṃ ekam avayavinaṃ kalpanāropitaṃ bruvan katham avayave vayavivacanaḥ yadi punar avayavikalpa<span type="ref-block" n="4000 r_TAŚVA-ML#118,32_r"/>nāyāḥ kalpanāṃtarasya vāśuvṛtter vicchedānupalakṣaṇāt sahabhāvābhimāno lokasya tato na kalpanāṃtare sati <span type="ref-block" n="4001 r_TAŚVA-ML#118,33_r"/>kalpanātmano py avayavino stitvam iti matiḥ tadā katham iṃdrayabuddhīnāṃ kvacit sahabhāvas tāttvikaḥ siddhyet <span type="ref-block" n="4002 r_TAŚVA-ML#119,01_r"/>tāsām apy āśuvṛtter vicchedānupalakṣaṇāt sahabhāvābhimānasiddheḥ kathaṃ vāśvaṃ vikalpayato pi ca godarśanād darśanaka<span type="ref-block" n="4003 r_TAŚVA-ML#119,02_r"/>lpanāvirahasiddhiḥ kalpanātmano pi godarśanasya tathāśvavikalpena sahabhāvapratīter avirodhāt tataḥ sarvatra <span type="ref-block" n="4004 r_TAŚVA-ML#119,03_r"/>kalpanāyāḥ kalpanāṃtarodaye nivṛttir eṣṭavyā anyatheṣṭavyāghātāt tathā ca na kalpanāropito ṃśī kalpanāṃtare <span type="ref-block" n="4005 r_TAŚVA-ML#119,04_r"/>saty apy anivartamānatvāt svasaṃvedanavat tasyārthakriyāyāṃ sāmarthyāc ca na kalpanāropitatvaṃ na hi māṇavake <span type="ref-block" n="4006 r_TAŚVA-ML#119,05_r"/>'gnir adhyāropitaḥ pākādāv ādhīyate karāṃguliṣv āropito vainateyo nirviṣīkaraṇādāv ādhīyata iti cet na <span type="ref-block" n="4007 r_TAŚVA-ML#119,06_r"/>samudrollaṃghanādyarthakriyāyām api tasyādhānaprasaṃgāt nirviṣīkaraṇādayas tu tadā pānādimātranibaṃdhanā eveti na <span type="ref-block" n="4008 r_TAŚVA-ML#119,07_r"/>tato virudhyaṃte nanv arthakriyāśaktir asiddhāvayavinaḥ paramāṇūnām evārthakriyāsamarthasiddhes ta eva hy asādhāraṇā<span type="ref-block" n="4009 r_TAŚVA-ML#119,08_r"/>rthakriyākāriṇo rūpāditayā vyavahriyaṃte jalāharaṇādilakṣaṇasādhāraṇārthakriyāyāṃ pravartamānās tu ghaṭādi<span type="ref-block" n="4010 r_TAŚVA-ML#119,09_r"/>tayā tato ghaṭādyavayavino avastutvasiddhis tasya saṃvṛtasattvād iti cen na paramāṇūnāṃ jalāharaṇādyarthakriyāyāṃ <span type="ref-block" n="4011 r_TAŚVA-ML#119,10_r"/>sāmarthyānupapatter ghaṭāder eva tatra sāmarthyāt paramārthasiddheḥ paramāṇavo hi tatra pravartamānāḥ kaṃcid atiśayam a<span type="ref-block" n="4012 r_TAŚVA-ML#119,11_r"/>pekṣaṃte navā na tāvad uttaraḥ pakṣaḥ sarvadā sarveṣāṃ tatra pravṛttiprasaṃgāt svakāraṇakṛtam atiśayam apekṣaṃta eveti <span type="ref-block" n="4013 r_TAŚVA-ML#119,12_r"/>cet kaḥ punar atiśayaḥ samānadeśatayotpāda iti cet kā punas teṣāṃ samānadeśatā bhinnadeśānām evo<span type="ref-block" n="4014 r_TAŚVA-ML#119,13_r"/>pagatatvāt jalāharaṇādyarthakriyāyogyadeśatā teṣāṃ samānadeśatā nānyā yādṛśi hi deśe sthitaḥ paramāṇur e<span type="ref-block" n="4015 r_TAŚVA-ML#119,14_r"/>kas tatropayujyate tādṛśi pare pi paramāṇavaḥ sthitās tatraivopayujyamānāḥ samānadeśāḥ kathyaṃte na punar ekatra deśe <span type="ref-block" n="4016 r_TAŚVA-ML#119,15_r"/>vartamānā virodhāt sarveṣām ekaparamāṇumātratvaprasaṃgāt sarvātmanā parasparānupraveśād anyathaikadeśatvāyogād iti <span type="ref-block" n="4017 r_TAŚVA-ML#119,16_r"/>cet kā punar iyam ekā jalāharaṇādyarthakriyā yasyām upayujyamānā bhinnadeśavṛttayo py aṇavaḥ samānadeśāḥ syuḥ <span type="ref-block" n="4018 r_TAŚVA-ML#119,17_r"/>pratiparamāṇubhidyamānā hi sānekaiva yuktā bhavatām anyathānekaghaṭādiparamāṇusādhyāpi saikā syād aviśeṣāt <span type="ref-block" n="4019 r_TAŚVA-ML#119,18_r"/>satyaṃ anekaiva sā jalāharaṇādyākāraparamāṇūnām eva tat kriyātvena vyavaharaṇāt tadvayatirekeṇa kri<span type="ref-block" n="4020 r_TAŚVA-ML#119,19_r"/>yāyā virodhāt kevalam ekakāryakaraṇād ekatvenopacaryata iti cen na tatkāryāṇām apy ekatvāsiddhes tattvato nekatve<span type="ref-block" n="4021 r_TAŚVA-ML#119,20_r"/>nopagatatvāt svakīyaikāryakaraṇāt tatkāryāṇām ekatvopagame syād anavasthā tattvataḥ sudūram api gatvā bahūnā<span type="ref-block" n="4022 r_TAŚVA-ML#119,21_r"/>m ekasya kāryasyānabhyupagamāt tadupagame vā nānāṇūnām eko vayavī kāryaṃ kiṃ na bhavet yadi punar ekatayā <span type="ref-block" n="4023 r_TAŚVA-ML#119,22_r"/>pratīyamānatvād ekaiva jalāharaṇādyarthakriyopeyate tadā ghaṭādyavayavī tata evaikaḥ kiṃ na syāt saṃvṛttyās tu <span type="ref-block" n="4024 r_TAŚVA-ML#119,23_r"/>tadekatvapratyayasya sāṃvṛtatvād iti cet jalāharaṇādyarthakriyāpi saṃvṛttyaikās tu tadaviśeṣāt tathopagame kathaṃ <span type="ref-block" n="4025 r_TAŚVA-ML#119,24_r"/>tattvato bhinnadeśānām aṇūnām ekasyām arthakriyāyāṃ pravṛtteḥ samānadeśatā yayotpāde tiśayas tais tatrāpekṣate tadana<span type="ref-block" n="4026 r_TAŚVA-ML#119,25_r"/>pekṣāś ca kathaṃ sādhāraṇādyarthakriyāhetavo tiprasaṃgād iti na ghaṭādivyavahārabhājaḥ syuḥ na cāyaṃ ghaṭādyekatvapra<span type="ref-block" n="4027 r_TAŚVA-ML#119,26_r"/>tyayaḥ sāṃvṛtaḥ spaṣṭatvād akṣajatvād bādhakābhāvāc ca yatas tadekatvaṃ pāramārthikaṃ na syāt tato yuktāṃśino rthakri<span type="ref-block" n="4028 r_TAŚVA-ML#119,27_r"/>yāyāṃ śaktir aṃśavad iti nāsiddhaṃ sādhanaṃ spaṣṭajñānavedyatvāc ca nāṃśī kalpanāropitoṃśavat nanv aṃśā eva spaṣṭa<span type="ref-block" n="4029 r_TAŚVA-ML#119,28_r"/>jñānavedyā nāṃśī tasya pratyakṣe 'pratibhāsanād iti cet na akṣavyāpāre saty ayaṃ ghaṭādir iti saṃpratyayāt a<span type="ref-block" n="4030 r_TAŚVA-ML#119,29_r"/>sati tadabhāvāt nanv akṣavyāpāre ṃśā eva paramasūkṣmāḥ saṃcitāḥ pratibhāsaṃte ta eva spaṣṭajñānavedyāḥ kevala<span type="ref-block" n="4031 r_TAŚVA-ML#119,30_r"/>pratibhāsānaṃtaram āśv evāṃśivikalpaḥ prādur bhavann akṣavyāpārabhāvīti lokasya vibhramaḥ savikalpāvikalpayor jñāna<span type="ref-block" n="4032 r_TAŚVA-ML#119,31_r"/>yor ekatvādhyavasāyād yugapadvṛtter laghuvṛtter vā yadāṃśadarśanaṃ spaṣṭaṃ tadaiva pūrvāṃśadarśanajanitāṃśivikalpasyābhāvāt <span type="ref-block" n="4033 r_TAŚVA-ML#119,32_r"/>tad uktaṃ manasor yugapadvṛttes savikalpāvikalpayoḥ vimūḍho laghuvṛtter vā tayor aikyaṃ vyavasyati iti tada<span type="ref-block" n="4034 r_TAŚVA-ML#119,33_r"/>py ayuktaṃ vikalpenāspaṣṭena sahaikatvādhyavasāye nirvikalpasyāṃśadarśanasyāspaṣṭatvapratibhāsanānuṣaṃgāt spaṣṭa<span type="ref-block" n="4035 r_TAŚVA-ML#119,34_r"/>pratibhāsena darśanenābhibhūtatvād vikalpasya spaṣṭapratibhāsanam eveti cet na aśvavikalpagodarśanayor yugapadvṛttau tata <span type="ref-block" n="4036 r_TAŚVA-ML#119,35_r"/>evāśv avikalpasya spaṣṭapratibhāsaprasaṃgāt tasya bhinnaviṣayatvān na godarśanenābhibhavo stīti cet kim idānī<span type="ref-block" n="4037 r_TAŚVA-ML#120,01_r"/>m ekaviṣayatve sati vikalpasya darśanenābhibhavaḥ sādhyate tatas tasya spaṣṭapratibhāsa iti mataṃ naitad api sā<span type="ref-block" n="4038 r_TAŚVA-ML#120,02_r"/>dhīyaḥ śabdasvalakṣaṇadarśanena tatkṣaṇakṣayānumānavikalpasyābhibhavaprasaṃgāt nahi tasya tena yugapadbhāvo nāsti <span type="ref-block" n="4039 r_TAŚVA-ML#120,03_r"/>virodhābhāvāt tato sya spaṣṭapratibhāsaḥ syāt bhinnasāmagrījanyatvād anumānavikalpasya na darśanenābhibhava iti <span type="ref-block" n="4040 r_TAŚVA-ML#120,04_r"/>cet syād evaṃ yady abhinnasāmagrījanyayor vikalpadarśanayor abhibhāvyābhibhāvakabhāvaḥ siddhyet niyamāt na cāsau <span type="ref-block" n="4041 r_TAŚVA-ML#120,05_r"/>siddhaḥ sakalavikalpasya svasaṃvedanena spaṣṭāvabhāsinā pratyakṣeṇābhinnasāmagrījanyenāpy abhibhavābhāvāt svavika<span type="ref-block" n="4042 r_TAŚVA-ML#120,06_r"/>lpavāsanājanyatvād vikalpasya pūrvasaṃvedanamātrajanyatvāc ca svasaṃvedanasya tayor bhinnasāmagrījanyatvam eveti cet <span type="ref-block" n="4043 r_TAŚVA-ML#120,07_r"/>katham evam aṃśadarśanenāṃśivikalpasyābhibhavo nāma tathā dṛṣṭatvād iti cen na aṃśadarśanenāṃśivikalpo 'bhibhūta iti <span type="ref-block" n="4044 r_TAŚVA-ML#120,08_r"/>kasyacit pratītyabhāvāt nanu cāpi vikalpaḥ spaṣṭābho 'nubhūyate na cāsau yuktas tasyāspaṣṭāvabhāsitvena vyāptatvāt <span type="ref-block" n="4045 r_TAŚVA-ML#120,09_r"/>tad uktaṃ na vikalpānuviddhasya spaṣṭārthapratibhāsatā iti tato sya darśanābhibhavād eva spaṣṭapratibhāso 'nyathā <span type="ref-block" n="4046 r_TAŚVA-ML#120,10_r"/>tadasaṃbhavād iti cen na vikalpasyāspaṣṭāvabhāsitvena vyāptyasiddheḥ kāmādyupaplutacetasāṃ kāminyādivikalpasya <span type="ref-block" n="4047 r_TAŚVA-ML#120,11_r"/>spaṣṭatvapratīteḥ so kṣaja eva pratibhāso na vikalpaja ity ayuktaṃ nimīlitākṣasyāṃdhakārāvṛtanayanasya ca tada<span type="ref-block" n="4048 r_TAŚVA-ML#120,12_r"/>bhāvaprasaṃgāt bhāvanātiśayajanitatvāt tasya yogipratyakṣatety asaṃbhāvyaṃ bhrāṃtatvāt tato vikalpasyaivākṣajasya <span type="ref-block" n="4049 r_TAŚVA-ML#120,13_r"/>mānasasya vā kasyacit spaṣṭam atijñānāvaraṇakṣayopaśamāpekṣasyābhrāṃtasya bhrāṃtasya vā nirbādhapratītisiddhatvād avaya<span type="ref-block" n="4050 r_TAŚVA-ML#120,14_r"/>vivikalpasya svataḥ spaṣṭatopapatteḥ siddham aṃśinaḥ spaṣṭajñānavedyatvam aṃśavat tac ca na kalpanāropitatve saṃbhava<span type="ref-block" n="4051 r_TAŚVA-ML#120,15_r"/>tīti tasyānāropitatvasiddheḥ nanu spaṣṭajñānavedyatvaṃ nāvayavino anāropitatvaṃ sādhayati kāminyādinā <span type="ref-block" n="4052 r_TAŚVA-ML#120,16_r"/>spaṣṭabhāvanātiśayajanitatadvikalpavedyena vyabhicārād iti cen na spaṣṭasatyajñānavedyatvasya hetutvāt tathā svasaṃ<span type="ref-block" n="4053 r_TAŚVA-ML#120,17_r"/>vedyena sukhādinānaikāṃta ity api na maṃtavyaṃ kalpanānāropitatvasyākṣajatvasya sādhyatayānabhyupagamāt paramā<span type="ref-block" n="4054 r_TAŚVA-ML#120,18_r"/>rthasattvasyaiva sādhyatvāt nanu paramārthasato vayavinaḥ spaṣṭajñānena vedanaṃ sarvāvayavavedanapūrvakaṃ katipayāvayava<span type="ref-block" n="4055 r_TAŚVA-ML#120,19_r"/>vavedanāsaṃbhavāt tadavayavānām api sthavīyasāmavayavitvena sakalāvayavavedanapuraḥsaratve tasya paramāṇūnām ava<span type="ref-block" n="4056 r_TAŚVA-ML#120,20_r"/>yavānām avedanena tadārabdhaśatāṇukādīnāṃ vedanānuṣaṃgād abhimataparvatāder api vedanānupapatteḥ etena dvitīyapa<span type="ref-block" n="4057 r_TAŚVA-ML#120,21_r"/>kṣopākṛtaḥ katipayaparamāṇuvedane tadavedanānupapatter aviśeṣāt tṛtīyapakṣe tu sakalāvayavaśūnye deśe vayavi<span type="ref-block" n="4058 r_TAŚVA-ML#120,22_r"/>vedanaprasaṃgas tato nāvayavinaḥ spaṣṭajñānena vittiḥ yataḥ spaṣṭajñānavedyatvaṃ tattvataḥ siddhyet ity api pratīti<span type="ref-block" n="4059 r_TAŚVA-ML#120,23_r"/>viruddhaṃ sarvasya hi sthavīyānarthaḥ sphuṭataram avabhāsata iti pratītiḥ </p><p n="a_802" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4062 r_TAŚVA-ML#120,26_r"/>sarvadā sarvathā sarvasyeṃdriyabudhyagocarān paramāṇūnasaṃspṛṣṭān svayam upayaṃstatreṃdriyajaṃ pratyakṣamabhrāṃtaṃ kathaṃ brū<span type="ref-block" n="4063 r_TAŚVA-ML#120,27_r"/>yāt yatas tasya sthaviṣṭākāradarśanaṃ bhrāṃtaṃ siddhyet kayācit pratyāsattyā tān iṃdriyabuddhiviṣayān icchat <span type="ref-block" n="4064 r_TAŚVA-ML#120,28_r"/>katham avayavivedanam apākurvīta sarvasyāvayavyāraṃbhakaparamāṇūnāṃ kārtsnyato 'nyathā vā vedanasiddhes tadvedanapūrvakāvaya<span type="ref-block" n="4065 r_TAŚVA-ML#120,29_r"/>vivedanopapatteḥ sahāvayavāvayavivedanopapatter vā niyamābhāvāt yadi punar na paramāṇavaḥ kathaṃcit kasyaci<span type="ref-block" n="4066 r_TAŚVA-ML#120,30_r"/>d iṃdriyabuddher gocarā nāpy avayavī na ca tatreṃdriyajaṃ pratyakṣam abhrāṃtaṃ sarvam ālaṃbate bhrāṃtam iti vacanāt sarvajñā<span type="ref-block" n="4067 r_TAŚVA-ML#120,31_r"/>nānām anālaṃbanatvād iti matis tadā pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham abhrāṃtam iti vaco 'narthakam eva syāt kasyacit pratyakṣa<span type="ref-block" n="4068 r_TAŚVA-ML#120,32_r"/>syābhāvāt </p><p n="a_804" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4070 r_TAŚVA-ML#120,34_r"/>yatheṃdriyajasya bahiḥpratyakṣasya tattvato 'sadbhāvas tathā mānasasya yogijñānasya ca svarūpamātraparyavasitatvāt <span type="ref-block" n="4071 r_TAŚVA-ML#121,01_r"/>tataḥ svasaṃvedanam ekaṃ pratyakṣam iti cet siddhaṃ tarhi cetanātattvam aṃśāṃśisvarūpaṃ svasaṃvedanāt tasyaiva pratīyamāna<span type="ref-block" n="4072 r_TAŚVA-ML#121,02_r"/>tvāt na hi sukhanīlādyābhāsāṃśā eva pratīyaṃte svaśarīravyāpinaḥ sukhādisaṃvedanasya mahato 'nubhavāt <span type="ref-block" n="4073 r_TAŚVA-ML#121,03_r"/>nīlādyābhāsasya ceṃdranīlādeḥ pracayātmanaḥ pratibhāsanāt </p><p n="a_806" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4075 r_TAŚVA-ML#121,05_r"/>na hi svasaṃvidi pratibhāsamānasya vijñānapracayasya bhrāṃtatāyāṃ kicit svasaṃvedanam abhrāṃtaṃ nāma yatas tad eva <span type="ref-block" n="4076 r_TAŚVA-ML#121,06_r"/>pratyakṣaṃ siddhyet vijñānaparamāṇoḥ saṃvedanaṃ tad iti cet na tasya sarvadāpy apravedanāt sarvasya grāhyagrāha<span type="ref-block" n="4077 r_TAŚVA-ML#121,07_r"/>kātmanaḥ saṃvedanasya siddheḥ syān mataṃ na buddhyā kaścid anubhāvyo bhinnakālo sti suprasiddhabhinnakālān anubhā<span type="ref-block" n="4078 r_TAŚVA-ML#121,08_r"/>vyavat tasya hetutvenāpy anubhāvyatvasādhane nayanādinānekāṃtāt svākārārpaṇakṣameṇāpi tena tatsādhane <span type="ref-block" n="4079 r_TAŚVA-ML#121,09_r"/>samānārthasamanaṃtarapratyayena vyabhicārāt tenādhyavasāyasahitenāpi tatsādhane bhrāṃtajñānasamanaṃtarapratyayenā<span type="ref-block" n="4080 r_TAŚVA-ML#121,10_r"/>nekāṃtāt tattvataḥ kasyacit tatkāraṇatvādyasiddheś ca nāpi samānakālas tasya svataṃtratvāt yogyatāviśeṣa<span type="ref-block" n="4081 r_TAŚVA-ML#121,11_r"/>syāpi tadvyatiriktasyāsaṃbhavāt tasyāpy anubhāvyatvāsiddheḥ pareṇa yogyatāviśeṣeṇānubhāvyatve navasthānāt <span type="ref-block" n="4082 r_TAŚVA-ML#121,12_r"/>prakārāṃtarāsaṃbhavāc ca nāpi buddher grāhakatvena paro nubhavo sti sarvathānubhāvyavadanubhāvakasyāsaṃbhave tadaghaṭanāt <span type="ref-block" n="4083 r_TAŚVA-ML#121,13_r"/>tato buddhir eva svayaṃ prakāśate grāhyagrāhakavaidhuryāt tad uktaṃ nānyo nubhāvyo buddhyāsti tasyā nānubhavo <span type="ref-block" n="4084 r_TAŚVA-ML#121,14_r"/>'paraḥ grāhyagrāhakavaidhuryāt svayaṃ saiva prakāśate iti atrocyate </p><p n="a_808" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4086 r_TAŚVA-ML#121,16_r"/>na hi buddhyānyo nubhāvyo nāsti saṃtānāṃtarasyānanubhāvyatvānuṣaṃgāt kutaścid avasthiter ayogāt tadupa<span type="ref-block" n="4087 r_TAŚVA-ML#121,17_r"/>game ca kutaḥ svasaṃtānasiddhiḥ pūrvottarakṣaṇānāṃ bhāvato nanubhāvyatvāt syād ākūtaṃ yathā varta<span type="ref-block" n="4088 r_TAŚVA-ML#121,18_r"/>mānabuddhiḥ svarūpam eva vedayate na pūrvām uttarāṃ vā buddhiṃ saṃtānāṃtaraṃ bahirarthaṃ vā tathātītānāgatā ca buddhi<span type="ref-block" n="4089 r_TAŚVA-ML#121,19_r"/>s tataḥ svasaṃviditaḥ svasaṃtānaḥ svasaṃviditakramavartyanekabuddhikṣaṇātmakatvād iti tad asat vartamānayā <span type="ref-block" n="4090 r_TAŚVA-ML#121,20_r"/>buddhyā pūrvottarabuddhyor avedanāt svarūpamātraveditvāniścayāt te cānumānabuddhyā vedyete svarūpamātravedi<span type="ref-block" n="4091 r_TAŚVA-ML#121,21_r"/>nyāv ity apy asāraṃ saṃtānāṃtarasiddhiprasaṃgāt tathā ca saṃtānāṃtaraṃ svasaṃtānaś cānumānabuddhyānubhāvyo na <span type="ref-block" n="4092 r_TAŚVA-ML#121,22_r"/>punar bahirartha iti kuto vibhāgaḥ sarvathāviśeṣābhāvāt vivādāpannā bahirarthabuddhir anālaṃbanā buddhitvāt <span type="ref-block" n="4093 r_TAŚVA-ML#121,23_r"/>svapnādibuddhivad ity anumānād bahirartho nanubhāvyo buddhyā siddhayati na punaḥ saṃtānāṃtaraṃ svasaṃtānaś ceti na <span type="ref-block" n="4094 r_TAŚVA-ML#121,24_r"/>buddhyāmahe svapnasaṃtānāṃtarasvasaṃtānabuddher anālaṃbanatvadarśanād anyathāpi tathātvasādhanasya kartuṃ śakyatvāt bahirarthagrā<span type="ref-block" n="4095 r_TAŚVA-ML#121,25_r"/>hyatādūṣaṇasya ca saṃtānāṃtaragrāhyatāyāṃ samānatvāt tasyās tatra kathaṃcid adūṣaṇatve bahirarthagrāhyatāyām apy adūṣaṇatvāt <span type="ref-block" n="4096 r_TAŚVA-ML#121,26_r"/>kathaṃ tatas tatpratikṣepa ity asty eva buddhyānubhāvyaḥ etena buddher buddhyaṃtareṇānubhavo pi paro stīti niścitaṃ tato na <span type="ref-block" n="4097 r_TAŚVA-ML#121,27_r"/>grāhyagrāhakavaidhuryāt svayaṃ buddhir eva prakāśate mā bhūt saṃtānāṃtarasya svasaṃtānasya vā vyavasthitir bahirarthavatsaṃvedanā <span type="ref-block" n="4098 r_TAŚVA-ML#121,28_r"/>dvaitasya grāhyagrāhakākāravivekena svayaṃ prakāśanād ity aparaḥ tasyāpi saṃtānāṃtarādyabhāvo 'nubhāvyaḥ saṃvedanasya <span type="ref-block" n="4099 r_TAŚVA-ML#121,29_r"/>syād anyathā tasyādvayasyāprasiddheḥ svānubhavanam eva saṃtānāṃtarādyabhāvānubhavanaṃ saṃvedanasyeti ca na subhāṣitaṃ <span type="ref-block" n="4100 r_TAŚVA-ML#121,30_r"/>svarūpamātrasaṃvedanasyaivāsiddhiḥ na hi kṣaṇikānaṃśasvabhāvaṃ saṃvedanam anubhūyate spaṣṭatayānubhavanasyaiva kṣaṇi<span type="ref-block" n="4101 r_TAŚVA-ML#121,31_r"/>katvāt kṣaṇikaṃ vedanam anubhūyata eveti cet na ekakṣaṇasthāyitvasyākṣaṇikatvasyābhidhānāt atha spaṣṭā<span type="ref-block" n="4102 r_TAŚVA-ML#121,32_r"/>nubhavanam evaikakṣaṇasthāyitvaṃ anekakṣaṇasthāyitve tadvirodhāt tatra tadavirodhe vānādyanaṃtaspaṣṭānubhavaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="4103 r_TAŚVA-ML#121,33_r"/>tathā cedānīṃ spaṣṭaṃ vedanam anubhavāmīti pratītir na syād iti mataṃ tad asat kṣaṇikatve vedanasyedānīm anu<span type="ref-block" n="4104 r_TAŚVA-ML#121,34_r"/>bhavāmīti pratītau pūrvaṃ paścāc ca tathā pratītivirodhāt tadavirodhe vā katham anādyanaṃtarasaṃvedanasiddhir na <span type="ref-block" n="4105 r_TAŚVA-ML#122,01_r"/>bhavet sarvadedānīm anubhavāmīti pratītir eva hi nityatā saiva ca vartamānatā tathāpratīter vicchedābhāvāt <span type="ref-block" n="4106 r_TAŚVA-ML#122,02_r"/>tato na kṣaṇikasaṃvedanasiddhiḥ idānīm evānubhavanaṃ spaṣṭaṃ na pūrvaṃ na paścād iti pratīteḥ kṣaṇikaṃ saṃvedana<span type="ref-block" n="4107 r_TAŚVA-ML#122,03_r"/>m iti cet syād evaṃ yadi pūrvaṃ paścād vānubhavasya vicchedaḥ siddhyet na cāsau pratyakṣataḥ siddhyati tadanu<span type="ref-block" n="4108 r_TAŚVA-ML#122,04_r"/>mānasya vaiphalyaprasaṃgāt paśyann apītyādigraṃthasya virodhāt pratyakṣapṛṣṭabhāvino vikalpād idānīm anubhavanaṃ <span type="ref-block" n="4109 r_TAŚVA-ML#122,05_r"/>mameti niścayān noktagraṃthavirodhaḥ tadbalād idānīm evety aniścayāc ca nānumāne naiṣphalyaṃ tatas tathā niścayād iti <span type="ref-block" n="4110 r_TAŚVA-ML#122,06_r"/>cet naitat sāraṃ pratyakṣapṛṣṭabhāvino vikalpasyedānīm anubhavo me na pūrvaṃ paścād veti vidhiniṣedhaviṣayatayā<span type="ref-block" n="4111 r_TAŚVA-ML#122,07_r"/>n utpattau vartamānamātrānubhavavyavasthāpakatvāyogāt paśyann apītyādivirodhasya tadavasthatvād anyathā sarvatredam upa<span type="ref-block" n="4112 r_TAŚVA-ML#122,08_r"/>labhe nedam upalabhe ham iti vikalpadvayānutpattāv api dṛṣṭavyavahāraprasaṃgāt tadanyavyavacchedavikalpābhāve pī<span type="ref-block" n="4113 r_TAŚVA-ML#122,09_r"/>dānīṃ tenānubhavananiścaye tad evānumānanaiṣphalyam iti yat kiṃcid etat etenānumānād anubhavasya pūrvottarakṣaṇa<span type="ref-block" n="4114 r_TAŚVA-ML#122,10_r"/>vyavacchedaḥ siddhyatīti nirākṛtaṃ svatas tenādhyakṣato vyāpter asiddheḥ paratonumānāt siddhāv anavasthāprasaṃgāt <span type="ref-block" n="4115 r_TAŚVA-ML#122,11_r"/>vipakṣe bādhakapramāṇabalād vyāptiḥ siddheti cet kiṃ tatra bādhakaṃ pramāṇaṃ na tāvad adhyakṣaṃ tasya kṣaṇikatva<span type="ref-block" n="4116 r_TAŚVA-ML#122,12_r"/>niścāyitvenākṣaṇikatve bādhakatvāyogāt nāpy anumānaṃ kṣaṇikatvaviṣayaṃ tasyāsiddhavyāptikatvāt prathamā<span type="ref-block" n="4117 r_TAŚVA-ML#122,13_r"/>numānāt tadvyāptisiddhau parasparāśrayaṇāt sati siddhavyāptike vipakṣe bādhake numāne prathamānumānasya siddha<span type="ref-block" n="4118 r_TAŚVA-ML#122,14_r"/>vyāptikatvaṃ tatsiddhau ca tatsadbhāva iti vipakṣe bādhakasyānumānasyāpi parasmād vipakṣe bādhakānumānād vyāpti<span type="ref-block" n="4119 r_TAŚVA-ML#122,15_r"/>siddhau saivānavasthā etena vyāpakānupalaṃbhāt sattvasya kṣaṇikatvena vyāptiṃ sādhayan nikṣiptaḥ sattvam i<span type="ref-block" n="4120 r_TAŚVA-ML#122,16_r"/>dam arthakriyāyā vyāptaṃ sādhanaṃ kramayaugapadyābhyāṃ te cākṣaṇikād vinivartamāne rthakriyāṃ svavyāpyāṃ nivartayataḥ <span type="ref-block" n="4121 r_TAŚVA-ML#122,17_r"/>sāpi nivartamānā sattvaṃ tatas tīrādarśiśakuninyāyena kṣaṇikatva eva sattvam avatiṣṭhata iti hi pramāṇāṃtaraṃ <span type="ref-block" n="4122 r_TAŚVA-ML#122,18_r"/>kramayaugapadyayor arthakriyayā tasyāś ca sattvena vyāpyavyāpakabhāvasya siddhau siddhyati tasya bādhyakṣataḥ siddhyasaṃbhave <span type="ref-block" n="4123 r_TAŚVA-ML#122,19_r"/>'numānāṃtarād eva siddhau katham anavasthā na syāt tatsiddhāv api nākṣaṇike kramayaugapadyayor nivṛttiḥ siddhā <span type="ref-block" n="4124 r_TAŚVA-ML#122,20_r"/>śaśvadavicchinnātmany evānubhave 'nekakālavartitvalakṣaṇasya kramasyopapatter yaugapadyasya vāvicchinnānekapratibhāsala<span type="ref-block" n="4125 r_TAŚVA-ML#122,21_r"/>kṣaṇasya tatraiva bhāvāt sukhasaṃvedane prācyaduḥkhasaṃvedanābhāvān nāvicchinnam ekaṃ saṃvedanaṃ yadanādyanaṃtakālavartitayā <span type="ref-block" n="4126 r_TAŚVA-ML#122,22_r"/>kramavat syād iti cen na sukhaduḥkhādyākārāṇām anādyavidyopadarśitānām eva vicchedāt etena nānānīlapītā<span type="ref-block" n="4127 r_TAŚVA-ML#122,23_r"/>dipratibhāsānāṃ deśavicchedād yugapatsakalavyāpino nubhavasyāvicchedābhāvaḥ pratyuktaḥ tattvatas tadvadvicchedābhā<span type="ref-block" n="4128 r_TAŚVA-ML#122,24_r"/>vāt tato na kṣaṇikam advayaṃ saṃvedanaṃ nāma tasya vyāpi nityasyaiva pratītisiddhatvāt tad evāstu brahmatattva<span type="ref-block" n="4129 r_TAŚVA-ML#122,25_r"/>m ity aparastaṃ pratyāha </p><p n="a_810" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4131 r_TAŚVA-ML#122,27_r"/>kenacid viśeṣeṇa śūnyasya saṃvedanasyānubhave pi viśeṣāṃtareṇāśūnyatvān na sakalaviśeṣavirahitatvena kasya<span type="ref-block" n="4132 r_TAŚVA-ML#122,28_r"/>cit tadanubhavaḥ svaraśrṛṃgavat </p><p n="a_812" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4134 r_TAŚVA-ML#122,30_r"/>yathaiva kṣaṇikam akṣaṇikaṃ vā nānaikaṃ vā bahirvastu nānaṃśaṃ tasya kṣaṇiketarātmano nānaikātmanaś ca sākṣāt <span type="ref-block" n="4135 r_TAŚVA-ML#122,31_r"/>pratibhāsanāt tathāṃtaḥsaṃvedanam api tadaviśeṣāt </p><p n="a_814" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4138 r_TAŚVA-ML#122,34_r"/>svāṃśeṣv aṃśinaḥ pratyekaṃ kārtsnyena vṛttau bahutvam ekadeśena sāvayavatvam anavasthā ceti na dūṣaṇaṃ samyak tasya <span type="ref-block" n="4139 r_TAŚVA-ML#122,35_r"/>svāṃśebhyo bhinnasyānabhyupagamāt kathaṃcit tādātmyapariṇāmasya prasiddhes tasyaiva samavāyatvena sādhanāt na<span type="ref-block" n="4140 r_TAŚVA-ML#123,01_r"/>vāṃśāṃśinos tādātmyāt tādātmye viruddhe pratyakṣatas tathopalaṃbhābhāvaprasaṃgāt na ca tathopalaṃbho numānena bādhyate <span type="ref-block" n="4141 r_TAŚVA-ML#123,02_r"/>tasya tatsādhanatvena pravṛtteḥ tathā hiyayor na kathaṃcit tādātmyaṃ tayor nāṃśāṃśibhāvo yathā sahyavindhyayoḥ <span type="ref-block" n="4142 r_TAŚVA-ML#123,03_r"/>aṃśāṃśibhāvaś cāvayavāvayavinor dharmadharmiṇor vā sveṣṭayor iti naikāṃtabhedaḥ tad evaṃ paramārthato ṃśāṃśisadbhāvā<span type="ref-block" n="4143 r_TAŚVA-ML#123,04_r"/>t sūktaṃ vastvaṃśa eva tatra ca pravartamāno nayaḥ svārthaikadeśavyavasāyaphalalakṣaṇo nayaḥ pramāṇam iti kaścid āha </p><p n="a_816" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4145 r_TAŚVA-ML#123,06_r"/>yathāṃśo na vastu nāpy avastu kiṃ tarhi vastvaṃśa eveti mataṃ tathāṃśī na vastu nāpy avastu tasyāṃ<span type="ref-block" n="4146 r_TAŚVA-ML#123,07_r"/>śitvād eva vastunoṃśāṃśisamūhalakṣaṇatvāt tato ṃśeṣv iva pravartamānaṃ jñānam aṃśiny api nayo stu no cet yathā <span type="ref-block" n="4147 r_TAŚVA-ML#123,08_r"/>tatra pravṛttaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ tathāṃśeṣv api viśeṣābhāvāt tathopagame ca na pramāṇād aparo nayo stīty aparaḥ </p><p n="a_818" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4150 r_TAŚVA-ML#123,11_r"/>guṇībhūtākhilāṃśe ṃśini jñānaṃ naya eva tatra dravyārthikasya vyāpārāt pradhānabhāvārpitasakalāṃśe tu pramā<span type="ref-block" n="4151 r_TAŚVA-ML#123,12_r"/>ṇam iti nāniṣṭāpattir aṃśino tra jñānasya pramāṇatvenābhyupagamāt tataḥ pramāṇād apara eva nayaḥ nanv evam apramā<span type="ref-block" n="4152 r_TAŚVA-ML#123,13_r"/>ṇātmako nayaḥ katham adhigamopāyaḥ syān mithyājñānavad iti ca na codyaṃ yasmāt </p><p n="a_820" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4154 r_TAŚVA-ML#123,15_r"/>pramāṇād aparo nayo 'pramāṇam evānyathā vyādhātaḥ sakṛd ekasya pramāṇatvāpramāṇatvaniṣedhāsaṃbhavāt pramāṇa<span type="ref-block" n="4155 r_TAŚVA-ML#123,16_r"/>tvaniṣedhenāpramāṇatvavidhānād apramāṇapratiṣedhena ca pramāṇatvavidher gatyaṃtarābhāvād iti na codyaṃ pramāṇaikadeśasya <span type="ref-block" n="4156 r_TAŚVA-ML#123,17_r"/>gatyaṃtarasya sadbhāvāt na hi tasya pramāṇatvam eva pramāṇād ekāṃtenābhinnasyāniṣṭer nāpy apramāṇatvaṃ bhedasyaivā<span type="ref-block" n="4157 r_TAŚVA-ML#123,18_r"/>nupagamāt deśadeśinoḥ kathaṃcid bhedasya sādhanāt yenātmanā pramāṇaṃ tadekadeśasya bhedas tenāpramāṇatvaṃ <span type="ref-block" n="4158 r_TAŚVA-ML#123,19_r"/>yenābhedas tena pramāṇatvam evaṃ syād iti cet kim aniṣṭaṃ deśataḥ pramāṇapramāṇatvayor iṣṭatvāt sāmastyena nayasya <span type="ref-block" n="4159 r_TAŚVA-ML#123,20_r"/>tanniṣedhāt samudraikadeśasya tathāsamudratvāsamudratvaniṣedhavat kārtsnyena pramāṇaṃ nayaḥ saṃvādakatvāt sveṣṭapramā<span type="ref-block" n="4160 r_TAŚVA-ML#123,21_r"/>ṇavad iti cen na asyaikadeśena saṃvādakatvāt kārtsnyena tatsiddheḥ katham evaṃ pratyakṣādes tataḥ pramāṇatvasiddhi<span type="ref-block" n="4161 r_TAŚVA-ML#123,22_r"/>s tasyaikadeśena saṃvādakatvād iti cen na katipayaparyāyātmakadravye tasya tattvopagamāt tathaiva sakalādeśi<span type="ref-block" n="4162 r_TAŚVA-ML#123,23_r"/>tvapramāṇatvenābhidhānāt sakalādeśaḥ pramāṇādhīna iti na ca sakalād eśitvam eva satyatvaṃ vikalādeśino <span type="ref-block" n="4163 r_TAŚVA-ML#123,24_r"/>nayasyāsatyatvaprasaṅgāt na ca nayo pi sakalādeśī vikalādeśo nayādhīna iti vacanāt nāpy asatyaḥ <span type="ref-block" n="4164 r_TAŚVA-ML#123,25_r"/>suniścitāsaṃbhavadbādhatvāt pramāṇavat tataḥ sūktaṃ sakalādeśi pramāṇaṃ vikalādeśino nayād abhyarhitam iti <span type="ref-block" n="4165 r_TAŚVA-ML#123,26_r"/>sarvathā virodhābhāvāt </p><p n="a_822" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4168 r_TAŚVA-ML#123,29_r"/>nayo bhyarhitaḥ pramāṇāt tadviṣayāṃśe vipratipattau saṃpratyayahetutvād iti cen na kasyacit pramāṇād evāśeṣa<span type="ref-block" n="4169 r_TAŚVA-ML#123,30_r"/>vastunirṇayāt tadviṣayāṃśe vipratipatter asaṃbhavān nayāt saṃpratyayāsiddheḥ kasyacit tatsaṃbhave nayāt saṃpratyayasi<span type="ref-block" n="4170 r_TAŚVA-ML#123,31_r"/>ddhir iti cet sakale vastuni vipratipattau pramāṇāt kiṃ na saṃpratyayasiddhiḥ so yaṃ sakalavastuviprati<span type="ref-block" n="4171 r_TAŚVA-ML#123,32_r"/>pattinirākaraṇasamarthāt pramāṇād vastvekadeśavipratipattinirasanasamarthaṃ sann ayam abhyarhitaṃ bruvāṇo na nyāyavādī </p><p n="a_824" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4174 r_TAŚVA-ML#124,01_r"/>na hi matyavadhimanaḥparyayāṇām anyatamenāpi pramāṇena gṛhītasyārthasyāṃśe nayāḥ pravartaṃte teṣāṃ niḥśeṣa<span type="ref-block" n="4175 r_TAŚVA-ML#124,02_r"/>deśakālārthagocaratvāt matyādīnāṃ tadagocaratvāt na hi manomatir apy aśeṣaviṣayā karaṇaviṣaye tajjātīye <span type="ref-block" n="4176 r_TAŚVA-ML#124,03_r"/>vā pravṛtteḥ </p><p n="a_826" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4179 r_TAŚVA-ML#124,06_r"/>yathaiva hi śrutaṃ pramāṇam adhigamajasamyagdarśananibaṃdhanatattvārthādhigamopāyabhūtaṃ matyavadhimanaḥparyāyakevalātmakaṃ <span type="ref-block" n="4180 r_TAŚVA-ML#124,07_r"/>ca vakṣyamāṇaṃ tathā śrutamūlā nayāḥ siddhās teṣāṃ parokṣākāratayā vṛtteḥ tataḥ kevalamūlā nayāstrikālago<span type="ref-block" n="4181 r_TAŚVA-ML#124,08_r"/>carāśeṣapadārthāṃśeṣu vartanād iti na yuktam utpaśyāmas tadvat teṣāṃ spaṣṭatvaprasaṃgāt na hi spaṣṭasyāvadher manaḥparya<span type="ref-block" n="4182 r_TAŚVA-ML#124,09_r"/>yasya vā bhedāḥ svayam aspaṣṭā na yujyaṃte śrutākhyapramāṇamūlatve tu nayānām aspaṣṭāvabhāsitvenāviruddhānāṃ sūktaṃ <span type="ref-block" n="4183 r_TAŚVA-ML#124,10_r"/>tebhyaḥ pramāṇasyābhyarhitatvāt prāgvacanam </p><p n="a_827" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4184 r_TAŚVA-ML#124,11_r"/>nanu pramāṇanayebhyo dhigamasyābhinnatvān na tatra teṣāṃ karaṇatvanirdeśaḥ śreyānityārekāyām āha </p><p n="a_829" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4187 r_TAŚVA-ML#124,14_r"/>na hi pramāṇena nayaiś cādhyavasāyātmādhigamaḥ kvacit saṃbhāvyaḥ kṣaṇakṣayādāv api tatprasaṃgāt vyavasāya<span type="ref-block" n="4188 r_TAŚVA-ML#124,15_r"/>jananaḥ svayam adhyavasāyātmāpy adhigamo yukta iti cen na tasya tajjananavirodhāt svalakṣaṇavat bodhaḥ svayam a<span type="ref-block" n="4189 r_TAŚVA-ML#124,16_r"/>vikalpako pi vikalpam upajanayati na punar artha iti kiṃkṛto vibhāgaḥ pūrvavikalpavāsanāpekṣādivikalpa<span type="ref-block" n="4190 r_TAŚVA-ML#124,17_r"/>pratibhāsād vikalpasyotpattau kathamarthāt tādṛśān notpattiḥ yathā cāpratibhātād arthāt tadutpattāv atiprasaṃgas tathā <span type="ref-block" n="4191 r_TAŚVA-ML#124,18_r"/>svayam aniścitād api yadi punar arthadarśanaṃ tadvikalpavāsanāyāḥ prabodhakatvād vikalpasya janakaṃ tadā <span type="ref-block" n="4192 r_TAŚVA-ML#124,19_r"/>kṣaṇakṣayādau vikalpajananaprasaṃgas tata eva tasya nīlādāv iva tatrāpy aviśeṣāt kṣaṇakṣayādāv anabhyāsān na <span type="ref-block" n="4193 r_TAŚVA-ML#124,20_r"/>tattadvikalpavāsanāyāḥ prabodhakam iti cet ko yam abhyāso nāma bahuśo darśanam iti cen na tasya <span type="ref-block" n="4194 r_TAŚVA-ML#124,21_r"/>nīlādāv iva tatrāpy aviśeṣād abhāvāsiddheḥ tadvikalpotpattir abhyāsa iti cet tasya kutaḥ <span type="ref-block" n="4195 r_TAŚVA-ML#124,22_r"/>kṣaṇakṣayādidṛṣṭāv abhāvaḥ tadvikalpavāsanāprabodhakatvābhāvād iti cet so yam anyonyasaṃśrayaḥ siddhe hi <span type="ref-block" n="4196 r_TAŚVA-ML#124,23_r"/>kṣaṇakṣayādau darśanasya tadvikalpavāsanāprabodhakatvābhāve bhyāsābhāvasya siddhis tatsiddhau ca tatsiddhir iti <span type="ref-block" n="4197 r_TAŚVA-ML#124,24_r"/>etena nīlādau darśanasya tadvāsanāprabodhakatvābhyāsebhyo 'nyonyāśrayo vyākhyātaḥ sati tadvāsanāprabodha<span type="ref-block" n="4198 r_TAŚVA-ML#124,25_r"/>katve tadvikalpotpattilakṣaṇobhyāsas tatra ca sati tad iti nīlādāv iva kṣaṇakṣayādāv api darśanasyāsyāviśeṣa <span type="ref-block" n="4199 r_TAŚVA-ML#124,26_r"/>eva kvacid abhyāsasyānabhyāsasya vā vyavasthāpayitum aśakteḥ vastusvabhāvān nīlādāv anubhavaḥ paṭīyāṃs tadvā<span type="ref-block" n="4200 r_TAŚVA-ML#124,27_r"/>sanāyāḥ prabodhako na tu kṣaṇakṣayādāv iti cet kim idaṃ tatrānubhavasya paṭīyastvaṃ tadvikalpajanakatvam iti <span type="ref-block" n="4201 r_TAŚVA-ML#124,28_r"/>cet tad eva kutaḥ tadvāsanāprabodhakatvād iti cet so yam anyonyasaṃśrayaḥ spaṣṭatvaṃ tu yadi tasya <span type="ref-block" n="4202 r_TAŚVA-ML#124,29_r"/>paṭīyastvaṃ tadā kṣaṇakṣayādāv api samānaṃ prakaraṇārthitvāpekṣo nīlādāv anubhavas tadvāsanāyāḥ prabodhaka ity a<span type="ref-block" n="4203 r_TAŚVA-ML#124,30_r"/>py asāraṃ kṣaṇakṣayādāv api tasyāviśeṣāt saty api kṣaṇakṣayādau prakaraṇe rthitve ca tadvikalpavāsanāprabodhakābhā<span type="ref-block" n="4204 r_TAŚVA-ML#124,31_r"/>vāc ca nīlādau na tadapekṣaṃ darśanaṃ tatprabodhakaṃ yuktaṃ vyabhicārāt nīlādau darśanasya sāmarthyaviśeṣas tatkāryeṇa <span type="ref-block" n="4205 r_TAŚVA-ML#124,32_r"/>vikalpenānumīyamānas tadvāsanāyāḥ prabodhako nābhyāsād iti cet tarhi sāmarthyaviśeṣo rthasyaiva sākṣādvyavasāye<span type="ref-block" n="4206 r_TAŚVA-ML#124,33_r"/>nāmīyamāno vyavasāyasya janako stu kim adṛṣṭaparikalpanayā yataś ca sāmarthyaviśeṣād darśanaṃ vyavasāyasya janakaṃ <span type="ref-block" n="4207 r_TAŚVA-ML#124,34_r"/>tadvāsanāyāś ca prabodhakaṃ tata evātmā tajjanakas tatprabodhakaś cāstu tathā ca nāmny eva vivādo darśanam ātmeti <span type="ref-block" n="4208 r_TAŚVA-ML#125,01_r"/>nārthe tattadāvaraṇavicchedaviśiṣṭasyātmana eveṃdriyādibahiraṃgakāraṇāpekṣasya yathāsaṃbhavaṃ vyavasāyajanakatvene<span type="ref-block" n="4209 r_TAŚVA-ML#125,02_r"/>ṣṭatvāt tadvyatirekeṇa darśanasyāpratītikatvāc ceti nivedayiṣyate pratyakṣaprakaraṇe tato nādhyavasāyātmā <span type="ref-block" n="4210 r_TAŚVA-ML#125,03_r"/>pratyeyo dhigamo rthānāṃ sarvathānupapannatvāt puruṣasya svavyavasāya evādhigamo nārthavyavasāyas tadvyatirekeṇārtha<span type="ref-block" n="4211 r_TAŚVA-ML#125,04_r"/>syābhāvād iti kecid vedāṃtavādinaḥ te pi na tāttvikāḥ puruṣād bhinnasyājīvārthasya jīvādisūtre sādhita<span type="ref-block" n="4212 r_TAŚVA-ML#125,05_r"/>tvāt tadvyavasāyasyāpi ghaṭanāt arthasyaiva vyavasāyo na svasya svātmani kriyāvirodhād ity aparaḥ <span type="ref-block" n="4213 r_TAŚVA-ML#125,06_r"/>so pi yat kiṃcanabhāṣī svātmany eva kriyāyāḥ pratīteḥ svātmā hi kriyāyāḥ svarūpaṃ yadi tadā kathaṃ <span type="ref-block" n="4214 r_TAŚVA-ML#125,07_r"/>tatra tadvirodhaḥ sarvasya vastunaḥ svarūpe virodhānuṣakter niḥsvarūpatvaprasaṃgāt kriyāvadātmā svātmā cet <span type="ref-block" n="4215 r_TAŚVA-ML#125,08_r"/>tatra tadvirodhe kriyāyā nirāśrayatvaṃ sarvadravyasya ca niṣkriyatvam upaḍhauketa na caivaṃ karmasthāyāḥ <span type="ref-block" n="4216 r_TAŚVA-ML#125,09_r"/>kriyāyāḥ karmaṇi kartṛsthāyāḥ kartari pratīyamānatvāt yadi punaḥ jñānakriyāyāḥ kartṛsamavāyinyāḥ <span type="ref-block" n="4217 r_TAŚVA-ML#125,10_r"/>svātmani karmatayā virodhas tato nyatraiva karmatvadarśanād iti mataṃ tadā jñānenārtham ahaṃ jānāmīty atra jñānasya <span type="ref-block" n="4218 r_TAŚVA-ML#125,11_r"/>karaṇatayāpi virodhaḥ syāt kriyāto nyasya karaṇatvadarśanāt jñānakriyāyāḥ karaṇajñānasya cānyatvād avirodha <span type="ref-block" n="4219 r_TAŚVA-ML#125,12_r"/>iti cet kiṃ punaḥ karaṇajñānaṃ kā vā jñānakriyā viśeṣaṇajñānaṃ karaṇaṃ viśeṣyajñānaṃ tatphalatvāt <span type="ref-block" n="4220 r_TAŚVA-ML#125,13_r"/>jñānakriyeti cet syād evaṃ yadi viśeṣaṇajñānena viśeṣyaṃ jānāmīti pratītir utpadyeta na ca kasyaci<span type="ref-block" n="4221 r_TAŚVA-ML#125,14_r"/>d utpadyate viśeṣaṇajñānena viśeṣaṇaṃ viśeṣyajñānena ca viśeṣyaṃ jānāmīty anubhavāt karaṇatvena jñānakri<span type="ref-block" n="4222 r_TAŚVA-ML#125,15_r"/>yāyāḥ pratīyamānatvād avirodhe karmatvenāpy ata evāvirodho stu viśeṣābhāvāt cakṣurādikaraṇaṃ jñānakriyāto <span type="ref-block" n="4223 r_TAŚVA-ML#125,16_r"/>bhinnameveti cen na jñānenārthaṃ jānāmīty api pratīteḥ jñāyate 'neneti jñānaṃ cakṣurādy eva jñānakriyāyāṃ <span type="ref-block" n="4224 r_TAŚVA-ML#125,17_r"/>sādhakatamaṃ karaṇam iti cet na tasya sādhakatamatvanirākaraṇāt tatra jñānasyaiva sādhakatamatvopapatteḥ nanu <span type="ref-block" n="4225 r_TAŚVA-ML#125,18_r"/>yad evārthasya jñānakriyāyāṃ jñānaṃ karaṇaṃ saiva jñānakriyā tatra kathaṃ kriyākaraṇavyavahāraḥ pratītikaḥ syād vi<span type="ref-block" n="4226 r_TAŚVA-ML#125,19_r"/>rodhād iti cen na kathaṃcid bhedāt pramātur ātmano hi vastuparicchittau sādhakatamatvena vyāpṛtaṃ rūpaṃ karaṇaṃ <span type="ref-block" n="4227 r_TAŚVA-ML#125,20_r"/>nirvyāpāraṃ tu kriyocyate svātaṃtryeṇa punarvyāpriyamāṇaḥ kartātmeti nirṇītaprāyaṃ tena jñānātmaka evātmā <span type="ref-block" n="4228 r_TAŚVA-ML#125,21_r"/>jñānātmanārthaṃ jānātīti kartṛkaraṇakriyāvikalpaḥ pratītisiddha eva tadvat tatra karmavyavahāro pi jñānātmā <span type="ref-block" n="4229 r_TAŚVA-ML#125,22_r"/>ātmātmānam ātmanā jānātīti ghaṭate sarvathā kartṛkaraṇakarmakriyānām abhedānabhyupagamāt tāsāṃ kartṛtvādi<span type="ref-block" n="4230 r_TAŚVA-ML#125,23_r"/>śaktinimittatvāt kathaṃcid abhedasiddheḥ tato jñānaṃ yenātmanārthaṃ jānāti tenaiva svam iti vadatāṃ svātmani <span type="ref-block" n="4231 r_TAŚVA-ML#125,24_r"/>kriyāvirodha eva paricchedyasya rūpasya sarvathā paricchedakasvarūpād abhinnasyopagateś ca kathaṃcit tadbhedavādināṃ <span type="ref-block" n="4232 r_TAŚVA-ML#125,25_r"/>tu nāyaṃ doṣaḥ nanu ca yenātmanā jñānam ātmānaṃ vyavasyati yena cārthaṃ tau yadi tato nanyau tadā tāv eva na <span type="ref-block" n="4233 r_TAŚVA-ML#125,26_r"/>jñānaṃ tasya tatra praveśāt svarūpavat jñānam eva vā tayos tatrānupraveśāt tathā ca na svārthavyavasāyaḥ <span type="ref-block" n="4234 r_TAŚVA-ML#125,27_r"/>yadi punas tau tato nyau tadā svasaṃvedyau svāśrayajñānavedyau vā prathamapakṣe svasaṃviditajñānatrayaprasaṃgaḥ tatra ca <span type="ref-block" n="4235 r_TAŚVA-ML#125,28_r"/>pratyekaṃ svārthavyavasāyātmakatve sa eva parynuyogo 'navasthā ca dvitīyapakṣe pi svārthavyavasāyahetubhūtayoḥ <span type="ref-block" n="4236 r_TAŚVA-ML#125,29_r"/>svasvabhāvayor jñānaṃ yadi vyavasāyātmakaṃ tadā sa eva doṣo 'nyathā pramāṇatvāghaṭanāt tato na svārthavyava<span type="ref-block" n="4237 r_TAŚVA-ML#125,30_r"/>sāyaḥ saṃbhavatīty ekāṃtavādinām upālaṃbhaḥ syādvādināṃ na yathāpratīti tadabhyupagamāt svārthavyavasāyasva<span type="ref-block" n="4238 r_TAŚVA-ML#125,31_r"/>bhāvadvayāt kathaṃcid abhinnasyaikasya jñānasya pratipatteḥ sarvathā tatas tasya bhedābhedayor asaṃbhavāt tatpakṣabhāvi<span type="ref-block" n="4239 r_TAŚVA-ML#125,32_r"/>dūṣaṇasya nirviṣayatvād dūṣaṇābhāsatopapatteḥ parikalpitayor bhedābhedaikāṃtayos taddūṣaṇasya pravṛttau sarvatra pravṛtti<span type="ref-block" n="4240 r_TAŚVA-ML#125,33_r"/>prasaṃgāt kasyacid iṣṭatattvavyavasthānupapatteḥ saṃvedanamātram api hi svarūpaṃ saṃvedayamānaṃ yenātmanā saṃvedayate <span type="ref-block" n="4241 r_TAŚVA-ML#125,34_r"/>tasya hetor bhedābhedaikāṃtakalpanāyāṃ yathopavarṇitadūṣaṇam avatarati kiṃ punar anyatra yadi punaḥ saṃvedanaṃ saṃveda<span type="ref-block" n="4242 r_TAŚVA-ML#125,35_r"/>nam eva tasya svarūpe vedyavedakabhāvāt saṃvṛtyā tatsvarūpaṃ saṃvedayata iti vacanaṃ tadā svārthavyavasāyaḥ <span type="ref-block" n="4243 r_TAŚVA-ML#126,01_r"/>svārthavyavasāya eva svasyārthasya ca vyavasāya ity ayoddhārakalpanayā nayavyavahārāt tato nāsaṃbhavaḥ svārtha<span type="ref-block" n="4244 r_TAŚVA-ML#126,02_r"/>viniścayasya svasaṃvedane rthavyavasāyāsattvād avyāptir iti cen na jñānasvarūpasyaivārthatvāt tasyāryamāṇatvād anyathā <span type="ref-block" n="4245 r_TAŚVA-ML#126,03_r"/>bahirarthasyāpy anarthatvaprasaṃgāt nanu svarūpasya bāhyasya cārthatve 'rthavyavasāya ity astu nārthaḥ svagrahaṇena <span type="ref-block" n="4246 r_TAŚVA-ML#126,04_r"/>satyaṃ kevalaṃ svasmai yogyo rthaḥ svātmā parātmā tadubhayaṃ vā svārtha ity api vyākhyāne tadgrahaṇasya sārthakatvān na <span type="ref-block" n="4247 r_TAŚVA-ML#126,05_r"/>doṣaḥ svarūpalakṣaṇe rthe vyavasāyasyāpramāṇe pi bhāvād ativyāptir iti cet na tatra sarvavedanasya pramāṇatvo<span type="ref-block" n="4248 r_TAŚVA-ML#126,06_r"/>pagamāt na ca pramāṇatvāpramāṇatvayor ekatra virodhaḥ saṃvādāsaṃvādadarśanāt tathā vyavasthānāt sarvatra <span type="ref-block" n="4249 r_TAŚVA-ML#126,07_r"/>pramāṇetaratvayos tāvanmātrāyattatvād iti vakṣyate cakṣurdarśanādau kiṃcid iti svārthaviniścayasya bhāvād ativyā<span type="ref-block" n="4250 r_TAŚVA-ML#126,08_r"/>ptir ity api na śaṃkanīyaṃ ākāragrahaṇāt na hi tatra svārthākārasya viniścayo sti nirākārasya sanmātrasya <span type="ref-block" n="4251 r_TAŚVA-ML#126,09_r"/>tenālocanāt viparyayajñāne kasyacit kadācit kvacit svārthākāraniścayasya bhāvād api nātivyāptir vi<span type="ref-block" n="4252 r_TAŚVA-ML#126,10_r"/>grahaṇāt viśeṣeṇa deśakālanarāṃtarāpekṣabādhakābhāvarūpeṇa niścayo hi viniścayaḥ sa ca viparyayajñāne nā<span type="ref-block" n="4253 r_TAŚVA-ML#126,11_r"/>stīti niravadyaḥ svārthākāraviniścayo dhigamaḥ kārtsnayataḥ pramāṇasya deśato nayānām abhinnaphalatvena kathaṃci<span type="ref-block" n="4254 r_TAŚVA-ML#126,12_r"/>t pratyeyaḥ pramāṇanayatat phalavidbhiḥ evaṃ ca pramāṇanayair adhigama ity atra sūtre pramāṇanayānāṃ yat karaṇatvena <span type="ref-block" n="4255 r_TAŚVA-ML#126,13_r"/>vacanaṃ sūtrakārasya tadghaṭanāṃ yāty eva tebhyo dhigamasya phalasya kathaṃcid bhedasiddheḥ </p><p n="a_831" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4257 r_TAŚVA-ML#126,15_r"/>saṃvedanasyārthena sārūpyaṃ pramāṇaṃ tatra grāhakatayā vyāpriyamāṇatvāt putrasya pitrā sārūpyavat pitṛ<span type="ref-block" n="4258 r_TAŚVA-ML#126,16_r"/>svarūpo hi putraḥ pitṛrūpaṃ gṛhṇātīti loko bhimanyate na ca tattvatas tasya grāhako nīrupatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="4259 r_TAŚVA-ML#126,17_r"/>tadvadarthasarūpasaṃvedanam arthaṃ gṛhṇātīti vyavaharatīti tat tasya grāhakatvāt pramāṇam arthādhigatiḥ phalaṃ tasya <span type="ref-block" n="4260 r_TAŚVA-ML#126,18_r"/>tadarthatvāt na ca saṃvedanād arthasārūpyam anyad eva svasaṃvedyatvād adhigativat na hy adhigatiḥ saṃvedanād anyā tasyā<span type="ref-block" n="4261 r_TAŚVA-ML#126,19_r"/>nadhigam aprasaṃgāt tatas tad eva pramāṇaṃ phalaṃ na punaḥ pramāṇāt tatphalaṃ bhinnam anyatra kalpanāmātrād iti kecit </p><p n="a_833" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4263 r_TAŚVA-ML#126,21_r"/>na hi niraṃśāṃ saṃvittiṃ svayam upetya pramāṇaphaladvayarūpatāṃ tattvapravibhāgena kalpayaṃto yuktivādinas tathā<span type="ref-block" n="4264 r_TAŚVA-ML#126,22_r"/>kalpane hetuviśeṣasyāsaṃbhavitvāt </p><p n="a_835" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4266 r_TAŚVA-ML#126,24_r"/>na hi nimittaviśeṣād vinā kalpitaṃ sārūpyam anyad vā kiṃcid arthaṃ sādhayati manorājyāder api tathānuṣaṃ<span type="ref-block" n="4267 r_TAŚVA-ML#126,25_r"/>gāt nāpy asārūpyavyāvṛttitaḥ sārūpyaṃ anadhigativyāvṛttito dhigatiḥ saṃvedane naṃśe pi vastuto vyava<span type="ref-block" n="4268 r_TAŚVA-ML#126,26_r"/>hriyata iti yuktaṃ daridre py arājyavyāvṛttyā rājyaṃ aniṃdratvavyāvṛttyā iṃdratvam ityādivyavahārānuṣaṃgāt <span type="ref-block" n="4269 r_TAŚVA-ML#126,27_r"/>yadi punas tatra rājyāder abhāvāt tadvyāvṛttir asiddhā tadā saṃvedanasya sārūpyādiśūnyatvāt katham asārūpyādi<span type="ref-block" n="4270 r_TAŚVA-ML#126,28_r"/>vyāvṛttiḥ yatas tannibaṃdhanaṃ sārūpyakalpanaṃ tasyātra syāt tato na sākāro bodhaḥ pramāṇam </p><p n="a_837" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4273 r_TAŚVA-ML#126,31_r"/>yathaiva hi nīlavedanaṃ nīlasyākāraṃ bibharti tathā kṣaṇakṣayāder api tadabhinnatvād viśeṣāṃtarasya cābhāvāt <span type="ref-block" n="4274 r_TAŚVA-ML#126,32_r"/>tato nīlākāratvān nīlavedanasya nīlavyavasthāpakatve kṣaṇakṣayādivyavasthāpakatāpattir anyathā tadākāreṇa vya<span type="ref-block" n="4275 r_TAŚVA-ML#126,33_r"/>bhicārāt na tadākāratvāt tadvyavasthāpakatvaṃ sādhyate kiṃ tarhi tadvyavasthāpakatvāt tadākāratvam iti cen na <span type="ref-block" n="4276 r_TAŚVA-ML#126,34_r"/>svarūpavyavasthāpakatvenānekāṃtāt </p><p n="a_839" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4281 r_TAŚVA-ML#127,05_r"/>svarūpe pratiniyamavyavasthāpakatvaṃ saṃvedanasya sārūpyāpāye pi bruvāṇaḥ kathamarthe sārūpyaṃ tataḥ sādhayet <span type="ref-block" n="4282 r_TAŚVA-ML#127,06_r"/>nirākārasya bodhasya kenacid arthena pratyāsattivikarṣābhāvāt sarvaikavedanāpattir ity ayuktaṃ svarūpasaṃvedanasyāpi <span type="ref-block" n="4283 r_TAŚVA-ML#127,07_r"/>tathā prasaṃgāt nanu ca saṃvedanam asaṃvedanād bhinnaṃ svakāraṇāt tadutpannaṃ svarūpaprakāśakaṃ yuktam eva anyathā tasyāsaṃve<span type="ref-block" n="4284 r_TAŚVA-ML#127,08_r"/>danatvaprasakter iti cet tarhy arthasaṃvedanam apy anarthasaṃvedanād bhinnaṃ svahetor upajātam arthaprakāśakam astu tasyānyathāna<span type="ref-block" n="4285 r_TAŚVA-ML#127,09_r"/>rthasaṃvedanatvāpattir iti samānaṃ sarvasyārthasya prakāśakaṃ kasmān neti cet svasaṃvedanam api pararūpasya kasmān na <span type="ref-block" n="4286 r_TAŚVA-ML#127,10_r"/>prakāśakaṃ svarūpaprakāśane yogyatāsadbhāvāt pararūpaprakāśane tu tadabhāvād iti cet pratiniyatārthapra<span type="ref-block" n="4287 r_TAŚVA-ML#127,11_r"/>kāśane sarvārthaprakāśanābhāvāt samaḥ parihāraḥ pratītyanatilaṃghanasyāpy aviśeṣāt saṃvṛttyā sārūpye pi saṃ<span type="ref-block" n="4288 r_TAŚVA-ML#127,12_r"/>vedanasya sārūpyād adhigatir ity ayuktaṃ tasya dviṣṭhatvād ekatrāsaṃbhavāt grāhyasya svarūpasya grāhakāt svarūpā<span type="ref-block" n="4289 r_TAŚVA-ML#127,13_r"/>d bhedakalpanayā tasya tena sārūpyakalpanād adoṣa iti cet tad api grāhyaṃ grāhakaṃ ca svarūpaṃ yadi svasaṃ<span type="ref-block" n="4290 r_TAŚVA-ML#127,14_r"/>viditaṃ tadānyagrāhyagrāhakasvarūpakalpane pratyekam anavasthā tadasvasaṃviditaṃ cet kathaṃ saṃvedanasvarūpam iti <span type="ref-block" n="4291 r_TAŚVA-ML#127,15_r"/>yat kiṃcid etat na cāyaṃ doṣaḥ samānaḥ saṃvittiṃ svārthena ghaṭayati sati pramāṇe svāvaraṇakṣayāt kṣayo<span type="ref-block" n="4292 r_TAŚVA-ML#127,16_r"/>paśamād vā tathāsvabhāvatvāt pramāṇasya tan na sārūpyam asya pramāṇam adhigatiḥ phalam ekāṃtato narthāṃtaraṃ tata iti <span type="ref-block" n="4293 r_TAŚVA-ML#127,17_r"/>niścitam </p><p n="a_841" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4295 r_TAŚVA-ML#127,19_r"/>yatsvārthādhigamād atyaṃtaṃ bhinnaṃ tadajñānam eva yathā ghaṭādi tathā ca kasyacit pramāṇaṃ na vājñānasya <span type="ref-block" n="4296 r_TAŚVA-ML#127,20_r"/>pramāṇatā yuktā </p><p n="a_843" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4299 r_TAŚVA-ML#127,23_r"/>sādhakatamatvaṃ pramāṇatvena vyāptaṃ tadarthaparicchittau cakṣurāder upalabhyamānaṃ pramāṇatvaṃ sādhayatīti yadī<span type="ref-block" n="4300 r_TAŚVA-ML#127,24_r"/>ṣyate tadā taddravyacakṣurādi bhāvacakṣurādi vā na tāvaddravyane trādi tasya sādhakatamatvāsiddheḥ na hi ta<span type="ref-block" n="4301 r_TAŚVA-ML#127,25_r"/>tsādhakatamaṃ svārthaparicchittāv acetanatvād viṣayavat yat tu sādhakatamaṃ taccetanaṃ dṛṣṭaṃ yathā viśeṣaṇajñānaṃ viśe<span type="ref-block" n="4302 r_TAŚVA-ML#127,26_r"/>ṣya paricchittau na ca cetanaṃ paudgalikaṃ dravyanayanādīti na sādhakatamaṃ yataḥ pramāṇaṃ siddhyet chidau <span type="ref-block" n="4303 r_TAŚVA-ML#127,27_r"/>paraśvādinā sādhakatamena vyabhicāra iti cen na svārthaparicchittau sādhakatamatvābhāvasya sādhyatvāt na hi <span type="ref-block" n="4304 r_TAŚVA-ML#127,28_r"/>sarvatra sādhakatamatvaṃ pramāṇatvena vyāptaṃ paraśvāder api pramāṇatvaprasaṃgāt bhāvane trādicetanaṃ pramāṇam iti <span type="ref-block" n="4305 r_TAŚVA-ML#127,29_r"/>tu nāniṣṭaṃ tasya kathaṃcit sādhakatamatvopapatteḥ ātmopayogasya svārthapramitau sādhakatamatvāt tasya bhāveṃdri<span type="ref-block" n="4306 r_TAŚVA-ML#127,30_r"/>yatvopagamāt </p><p n="a_845" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4309 r_TAŚVA-ML#127,33_r"/>hānopādānānapekṣyaṃ jñānaṃ vyavahitaṃ phalaṃ pramāṇasyājñānavyāvṛttir avyavahitam ity api syādvādāśrayaṇe yuktaṃ<span type="ref-block" n="4310 r_TAŚVA-ML#127,34_r"/>m anyathā tadayogāt hānādijñānasyāpi pramāṇāt kathaṃcid avyavadhānopalabdheḥ sarvathā vyavahitatvāsiddheḥ <span type="ref-block" n="4311 r_TAŚVA-ML#127,35_r"/>tathā hi</p><p n="a_847" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4314 r_TAŚVA-ML#128,03_r"/>na hy ekena pramite rthe parasya hānādivedanaṃ tatpramāṇaphalaṃ yuktam atiprasaṃgāt yasya yatra pramāṇaṃ jñānaṃ <span type="ref-block" n="4315 r_TAŚVA-ML#128,04_r"/>tasyaiva tatra phalajñānam ity upagame siddhaṃ pramāṇaphalayor ekapramātrātmakayor ekatvaṃ na caivaṃ tayor bhedapratibhāso <span type="ref-block" n="4316 r_TAŚVA-ML#128,05_r"/>virudhyate viśeṣāpekṣayā tasya vyavasthānāt </p><p n="a_849" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4318 r_TAŚVA-ML#128,07_r"/>sākṣāt pramāṇaphalayor abheda evety ayuktaṃ paryāyaśaktibhedam aṃtareṇa karaṇasādhanasya bhāvasādhanasya ca phalasyā<span type="ref-block" n="4319 r_TAŚVA-ML#128,08_r"/>nupapatteḥ sarvathaikye tayor ekasādhanatvāpatteḥ karaṇādyanekakārakasyaikatrāpi kalpanāmātrād upapattir iti cen na <span type="ref-block" n="4320 r_TAŚVA-ML#128,09_r"/>tattvataḥ saṃvedanasyākārakatvānuṣakteḥ na cākārakaṃ vastu kūṭasthavat tayor asākṣād bheda evety apy asaṃgataṃ ta<span type="ref-block" n="4321 r_TAŚVA-ML#128,10_r"/>dekopādānatvābhāvaprasaṃgāt na ca tayor bhinnopādānatā yuktā saṃtānāṃtaravad anusaṃdhānavirodhāt yadā <span type="ref-block" n="4322 r_TAŚVA-ML#128,11_r"/>punar avyavahitaṃ vyavahitaṃ ca phalaṃ pramāṇād dravyārthād abhinnaṃ paryāyārthād bhinnam iṣyate tadā na kaścid viro<span type="ref-block" n="4323 r_TAŚVA-ML#128,12_r"/>dhas tathāpratīteḥ </p><p n="a_851" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4326 r_TAŚVA-ML#128,15_r"/>matyādijñānaṃ vakṣyamāṇaṃ tadātmakaṃ pramāṇaṃ svārthaṃ śabdātmakaṃ parārthaṃ śrutaviṣayaikadeśajñānaṃ nayo vakṣya<span type="ref-block" n="4327 r_TAŚVA-ML#128,16_r"/>māṇaḥ sa svārthaḥ śabdātmakaḥ parārthaḥ kārtsnyato deśataś ca tattvārthādhigamaḥ phalātmā sa ca pramāṇān nayāc ca <span type="ref-block" n="4328 r_TAŚVA-ML#128,17_r"/>kathaṃcid bhinna iti sūktaṃ pramāṇanayapūrvakaḥ śabdo vidhipradhāna evety ayuktaṃ pratiṣedhasya śabdād apratipatti<span type="ref-block" n="4329 r_TAŚVA-ML#128,18_r"/>prasaṃgāt tasya guṇabhāvenaiva tataḥ pratipattir ity apy asāraṃ sarvatra sarvadā sarvathā pradhānabhāvenāpratipannasya <span type="ref-block" n="4330 r_TAŚVA-ML#128,19_r"/>guṇabhāvānupapatteḥ svarūpeṇa mukhyataḥ pratipannasya kvacid viśeṣaṇatvādidarśanāt pratiṣedhapradhāna eva śabda <span type="ref-block" n="4331 r_TAŚVA-ML#128,20_r"/>ity apy anenāpāstaṃ kramād ubhayapradhāna eva śabda ity api na sādhīyaḥ tasyaikaikapradhānatvapratīter apy abādhita<span type="ref-block" n="4332 r_TAŚVA-ML#128,21_r"/>tvāt sakṛdvidhiniṣedhātmano rthasyāvācaka eveti ca mithyā tasyāvācyaśabdenāpy avācyatvaprasakteḥ <span type="ref-block" n="4333 r_TAŚVA-ML#128,22_r"/>vidhyātmano rthasya vācaka evobhayātmano yugapadavācaka evety ekāṃto pi na yuktaḥ pratiṣedhātmanaḥ ubhayā<span type="ref-block" n="4334 r_TAŚVA-ML#128,23_r"/>tmanaś ca sahārthasya vācakatvāvācakatvābhyāṃ śabdasya pratīteḥ ittham evety apy asaṃgatam anyathāpi saṃpratyayāt <span type="ref-block" n="4335 r_TAŚVA-ML#128,24_r"/>kramākramābhyām ubhayātmano rthasya vācakaś cāvācakaś ca nānyathety api pratītiviruddhaṃ vidhimātrādipradhānatayāpi <span type="ref-block" n="4336 r_TAŚVA-ML#128,25_r"/>tasya prasiddher iti saptadhā pravṛtto rthe śabdaḥ pratipattavyo vidhipratiṣedhavikalpāt </p><p n="a_853" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4341 r_TAŚVA-ML#128,30_r"/>na hy ekasmin vastuni praśnavaśād vidhiniṣedhayor vyastayoḥ samastayoś ca kalpanayoḥ saptadhā vacanamārgo <span type="ref-block" n="4342 r_TAŚVA-ML#128,31_r"/>virudhyate tatra tathāvidhayos tayoḥ pratītisiddhatvād ekāṃtamaṃtareṇa vastutvānupapatter asaṃbhavāt svalakṣaṇe <span type="ref-block" n="4343 r_TAŚVA-ML#128,32_r"/>tayor apratīter vikalpākāratayā saṃvedanān na pratītisiddham iti cet kiṃ punar vyastasamastābhyāṃ vidhiprati<span type="ref-block" n="4344 r_TAŚVA-ML#128,33_r"/>ṣedhābhyāṃ śūnyaṃ svalakṣaṇam upalakṣyate kadācit saṃhṛtasakalavikalpāvasthāyām upalakṣyata eva tadanaṃtaraṃ <span type="ref-block" n="4345 r_TAŚVA-ML#128,34_r"/>vyucchittacittadaśāyām idam ittham asty anyathā nāstītyādividhipratiṣedhadharmaviśeṣapratīteḥ pūrvaṃ tathāvigha<span type="ref-block" n="4346 r_TAŚVA-ML#129,01_r"/>vāsanopajanitavikalpabuddhau pravṛtteḥ kevalaṃ tān dharmaviśeṣāṃs tatra pratibhāsamānān api kutaścid vibhramahetoḥ <span type="ref-block" n="4347 r_TAŚVA-ML#129,02_r"/>svalakṣaṇe py āropayaṃs tad api taddharmātmakaṃ vyavahārī manyate vastutas taddharmāṇām asaṃbhavāt saṃbhave vā pratyakṣe <span type="ref-block" n="4348 r_TAŚVA-ML#129,03_r"/>pratibhāsaprasaṃgād ekatrāpi nānābuddhīnāṃ nivārayitum aśakter iti kecit te pi paryanuyojyāḥ kutaḥ <span type="ref-block" n="4349 r_TAŚVA-ML#129,04_r"/>sakaladharmavikalaṃ svalakṣaṇam abhimatadaśāyāṃ pratibhāsamānaṃ viniścitam iti pratyakṣata eveti cen na tasyā<span type="ref-block" n="4350 r_TAŚVA-ML#129,05_r"/>niścāyakatvāt niścayajanakatvān niścāyakam eva tad iti cet tarhy astitvādidharmaniścayajananāt tanniścayo pi <span type="ref-block" n="4351 r_TAŚVA-ML#129,06_r"/>pratyakṣo stu tasya tanniścāyakatvopapatteḥ anyathā svalakṣaṇaniścāyakatvasya virodhāt yadi punar astitvādi<span type="ref-block" n="4352 r_TAŚVA-ML#129,07_r"/>dharmavāsanāvaśāt taddharmaniścayasyotpatter na pratyakṣaṃ tanniścayasya janakam iti mataṃ tadā svalakṣaṇaṃ śuddhaṃ pratibhāta<span type="ref-block" n="4353 r_TAŚVA-ML#129,08_r"/>m iti niścayasyāpi svalakṣaṇavāsanābalād udayān na tat tasya janakaṃ syāt svalakṣaṇe nubhavanābhāve niścayāyogo <span type="ref-block" n="4354 r_TAŚVA-ML#129,09_r"/>na punar astitvādidharmeṣv iti svaruciprakāśamātraṃ śrutimātrāt taddharmaniścayasyotpattau svalakṣaṇanirṇayasyāpi tata <span type="ref-block" n="4355 r_TAŚVA-ML#129,10_r"/>evotpattir astu tathā ca na vastutaḥ svalakṣaṇasya siddhis taddharmavat svalakṣaṇasya tanniścayajananāsamarthād api <span type="ref-block" n="4356 r_TAŚVA-ML#129,11_r"/>pratyakṣāt siddhau taddharmāṇām api tathāvidhād evādhyakṣāt siddhiḥ syāt pratyakṣe svalakṣaṇam eva pratibhāti na tu <span type="ref-block" n="4357 r_TAŚVA-ML#129,12_r"/>kiyaṃto dharmā ity ayuktaṃ sattvādidharmākrāṃtasyaiva vastunaḥ pratibhāsanāt pratyakṣād uttarakālam aniścitāḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="4358 r_TAŚVA-ML#129,13_r"/>pratibhāsaṃte nāma taddharmā iti cet svalakṣaṇaṃ kathaṃ svalakṣaṇatvena sāmānyena rūpeṇa niścitam eva tat <span type="ref-block" n="4359 r_TAŚVA-ML#129,14_r"/>pratyakṣapṛṣṭabhāvinā niścayeneti cet taddharmāḥ kathaṃ sāmānyenāniścitāḥ samānākārasyāvastutvāt tena <span type="ref-block" n="4360 r_TAŚVA-ML#129,15_r"/>niścitā na te vāstavāḥ syur iti cet svalakṣaṇaṃ kathaṃ tena niścīyamānaṃ vastu sat tathā tadavastv eveti cet <span type="ref-block" n="4361 r_TAŚVA-ML#129,16_r"/>yathā na niścīyate tathā vastu tad ity āyātaṃ tac cānupapannaṃ puruṣādyadvaitavat svalakṣaṇam eva vastu sat svārtha<span type="ref-block" n="4362 r_TAŚVA-ML#129,17_r"/>kriyānimittatvān nātmādyadvaitam ity api na satyaṃ sattvādidharmāṇām abhāve tasya tannimittatvāsiddheḥ svaraśrṛṃ<span type="ref-block" n="4363 r_TAŚVA-ML#129,18_r"/>gādivat sarvatra sarvathaikāṃte py akriyānimittatvasya nirākṛtatvāc ca bahiraṃtar vānekāṃtātmany eva tasya samartha<span type="ref-block" n="4364 r_TAŚVA-ML#129,19_r"/>nāt kṣaṇikasvalakṣaṇasya tannimittatvam aṃgīkṛtyāśakyaniścayasyāpi dharmāṇāṃ tatpratikṣepe tāny apy aṃgīkṛtya <span type="ref-block" n="4365 r_TAŚVA-ML#129,20_r"/>svalakṣaṇe tatpratikṣepasya kartuṃ suśakatvāt tathā hisattvādayo dharmā evārthakriyākāriṇaḥ saṃhṛtasakala<span type="ref-block" n="4366 r_TAŚVA-ML#129,21_r"/>vikalpāvasthāyām upalakṣyaṃte na svalakṣaṇaṃ tasya svavāsanāprabodhād vikalpabuddhau pratibhāsanāt kevalaṃ tatrāva<span type="ref-block" n="4367 r_TAŚVA-ML#129,22_r"/>bhāsamānam api taddharme dhyāropayan kutaścid vibhramād arthakriyānimittam iva jano numanyate paramārthatas tasyāsaṃbha<span type="ref-block" n="4368 r_TAŚVA-ML#129,23_r"/>vāt saṃbhave vādhyakṣe 'vabhāsānuṣaṃgāt citrasaṃvidāṃ sakṛd apanetum aśakteḥ svalakṣaṇasya vastuto sattve <span type="ref-block" n="4369 r_TAŚVA-ML#129,24_r"/>kasyāyattāḥ sattvādayo dharmā iti cet teṣāṃ paramārthato sattve kasya svalakṣaṇam āśraya iti samaḥ parya<span type="ref-block" n="4370 r_TAŚVA-ML#129,25_r"/>nuyogaḥ svarūpasyaiveti cet tarhi dharmāḥ svarūpāyattā eva saṃtu svalakṣaṇam anirdeśyaṃ svasya parasya vāśra<span type="ref-block" n="4371 r_TAŚVA-ML#129,26_r"/>yatvenānyathā vā nirdeṣṭum aśakyatvād iti cet tata eva dharmās tathā bhavaṃtu virodhābhāvāt syādvādināṃ <span type="ref-block" n="4372 r_TAŚVA-ML#129,27_r"/>śuddhadravyasyevārthaparyāyāṇām anirdiśyatvopagamāt yathā ca vyaṃjanaparyāyāṇāṃ sadṛśapariṇāmalakṣaṇānāṃ nirde<span type="ref-block" n="4373 r_TAŚVA-ML#129,28_r"/>śyatvaṃ tair iṣṭaṃ tathā dravyasyāpy aśuddhasyeti naikāṃtataḥ kiṃcid anirdeśyaṃ nirdeśyaṃ vā kutaḥ samānetara<span type="ref-block" n="4374 r_TAŚVA-ML#129,29_r"/>pariṇāmā dharmā iti cet svalakṣaṇāni kutaḥ tathā svakāraṇād utpatter iti cet tulyam itaratra svalakṣa<span type="ref-block" n="4375 r_TAŚVA-ML#129,30_r"/>ṇāny ekakāryakaraṇākaraṇābhyāṃ samānetararūpāṇīty ayuktaṃ keṣāṃcid ekakāryakāriṇām api visadṛśatvekṣaṇāt <span type="ref-block" n="4376 r_TAŚVA-ML#129,31_r"/>katham anyatheṃdriyaviṣayamanaskārāṇāṃ gaḍūcyādīnāṃ ca jñānāder jvaropaśamanādeś caikakāryasya karaṇaṃ bhede svabhā<span type="ref-block" n="4377 r_TAŚVA-ML#129,32_r"/>vata evodāharaṇārhaṃ citrakāṣṭhakarmādyanekakāryakāriṇām api manuṣyāṇāṃ samānatvadarśanāt samāna iti <span type="ref-block" n="4378 r_TAŚVA-ML#129,33_r"/>pratīter anyathānupapatteḥ samānāsamānakāryakaraṇād bhāvānāṃ tathābhāva iti cet kutas tatkāryāṇāṃ tathā <span type="ref-block" n="4379 r_TAŚVA-ML#129,34_r"/>bhāvaḥ samānetarasvakāryakaraṇād iti cet sa eva paryanuyogo navasthā ca tathotpattir iti cet sarva<span type="ref-block" n="4380 r_TAŚVA-ML#129,35_r"/>bhāvānāṃ tata eva tathābhāvo stu samānetarakāraṇatvāt teṣāṃ tathābhāva ity apy anenāpāstaṃ samānetarapari<span type="ref-block" n="4381 r_TAŚVA-ML#130,01_r"/>ṇāmayogād arthās tathety apy asāraṃ tatpariṇāmānām aparathāpariṇāmayogāt tathābhāve navasthiteḥ svatastu <span type="ref-block" n="4382 r_TAŚVA-ML#130,02_r"/>tathātve rthānām api vyarthas tathāpariṇāmayogaḥ samānetarākārau vikalpanirbhāsināv eva svalakṣaṇeṣv adhyāropyete <span type="ref-block" n="4383 r_TAŚVA-ML#130,03_r"/>na tu vāstavāv ity apy ayuktaṃ tayos tatra spaṣṭam avabhāsanāt tadvikalpānāṃ teṣāṃ jātucidapratipatter iti tathā <span type="ref-block" n="4384 r_TAŚVA-ML#130,04_r"/>pariṇatānām eva svalakṣaṇānāṃ tathātvasiddhir apratibaṃdhā tadvaddharmāṇām astitvādīnām apīti paramārthata eva samā<span type="ref-block" n="4385 r_TAŚVA-ML#130,05_r"/>nākārāḥ paryāyāḥ śabdaur nirdeśyāḥ paryāyivat sūkṣmās tv arthaparyāyāḥ kecid atyaṃtāsamānākārā na tair ni<span type="ref-block" n="4386 r_TAŚVA-ML#130,06_r"/>rdeśyāḥ iti niravadyaṃ darśanaṃ na punar vikalpapratibhāsinor vikalpātmana eva samānākārāḥ śabdair abhidheyāḥ <span type="ref-block" n="4387 r_TAŚVA-ML#130,07_r"/>bāhyārthaḥ sarvathānabhidheya ity ekāṃtaḥ pratītivirodhāt pratipādayitrā ya evoddhṛtya kutaścij jātyaṃtarād arthā<span type="ref-block" n="4388 r_TAŚVA-ML#130,08_r"/>t svayam adhigatya dharmī dharmo vā śabdena nirdiṣṭaḥ sa eva mayā pratinna iti vyavahārasyāvisaṃvādinaḥ <span type="ref-block" n="4389 r_TAŚVA-ML#130,09_r"/>suprasiddhatvāc ca tadbhrāṃtatvavyavasthāpanopāyāpāyāt nanv ekatra vastuny anaṃtānāṃ dharmāṇām abhilāpayogyānā<span type="ref-block" n="4390 r_TAŚVA-ML#130,10_r"/>m upagamād anaṃtā eva vacanamārgāḥ syādvādināṃ bhaveyuḥ na punaḥ saptaiva vācyeyattātvāt vācakeyattāyāḥ <span type="ref-block" n="4391 r_TAŚVA-ML#130,11_r"/>tato viruddhaiva saptabhaṃgīti cet na vidhīyamānaniṣidhyamānadharmavikalpāpekṣayā tadavirodhāt pratiparyāyaṃ <span type="ref-block" n="4392 r_TAŚVA-ML#130,12_r"/>saptabhaṃgī vastuni iti vacanāt tathānaṃtāḥ saptabhaṃgyo bhaveyur ity api nāniṣṭaṃ pūrvācāryair astitvanāstitvavi<span type="ref-block" n="4393 r_TAŚVA-ML#130,13_r"/>kalpāt saptabhaṃgīm udāhṛtya ekānekavikalpādāv uttaratrāpi yojayet prakriyāṃ bhaṃginīm enāṃ nayair nayaviśārada <span type="ref-block" n="4394 r_TAŚVA-ML#130,14_r"/>ity atideśavacanāt tadanaṃtatvasyāpratiṣedhāt nanu ca pratiparyāyam eka eva bhagaḥ syādvacanasya na tu sapta<span type="ref-block" n="4395 r_TAŚVA-ML#130,15_r"/>bhaṃgī tasya saptadhā vaktum aśakteḥ paryāyaśabdais tu tasyābhidhāne kathaṃ tanniyamaḥ sahasrabhaṃgyā api tathā <span type="ref-block" n="4396 r_TAŚVA-ML#130,16_r"/>niṣeddhum aśakter iti cet naitatsāraṃ praśnavaśād iti vacanāt tasya saptadhā pravṛttau tatprativacanasya saptavidha<span type="ref-block" n="4397 r_TAŚVA-ML#130,17_r"/>tvopapatteḥ praśnasya tu saptadhā pravṛttiḥ vastuny ekasya paryāyasyābhidhāne paryāyāṃtarāṇām ākṣe pasiddheḥ kutas tadākṣepa <span type="ref-block" n="4398 r_TAŚVA-ML#130,18_r"/>iti cet tasya tannāṃtarīyakatvāt yathaiva hi kvacid astitvasya jijñāsāyāṃ praśnaḥ pravartate tathā tannāṃtarīyake <span type="ref-block" n="4399 r_TAŚVA-ML#130,19_r"/>nāstitve pi kramārpitobhayarūpatvādau ceti jijñāsāyāḥ saptavidhatvāt praśnasaptavidhatvaṃ tato vacanasaptavi<span type="ref-block" n="4400 r_TAŚVA-ML#130,20_r"/>dhatvaṃ kvacid astitvasya nāstitvādidharmaṣaṭkanāṃtarīyakatvāsiddhes tajjijñāsāyāḥ saptavidhatvam ayuktam iti cen na <span type="ref-block" n="4401 r_TAŚVA-ML#130,21_r"/>tasya yuktisiddhatvāt tathā hidharmiṇyekatrāstitvaṃ pratiṣedhyadharmair avinābhāvi dharmatvāt sādhanāstitvavat <span type="ref-block" n="4402 r_TAŚVA-ML#130,22_r"/>na hi kvacid anityatvādau sādhye sattvādisādhanasyāstitvaṃ vipakṣe nāstitvam aṃtareṇopapannaṃ tasya sādhanābhāsa<span type="ref-block" n="4403 r_TAŚVA-ML#130,23_r"/>tvaprasaṃgāt iti siddham udāharaṇaṃ hetum anabhyupagacchatāṃ tu sveṣṭatattvāstitvam aniṣṭarūpanāstitvenāvinābhāvi <span type="ref-block" n="4404 r_TAŚVA-ML#130,24_r"/>siddhaṃ anyathā tadavyavasthiter iti tad eva nidarśanaṃ nanu ca sādhyābhāve sādhanasya nāstitvaṃ niyataṃ <span type="ref-block" n="4405 r_TAŚVA-ML#130,25_r"/>sādhyasadbhāve stitvam eva tatkathaṃ tatpratiṣedhyatvānupapatteḥ svarūpanāstitvaṃ tu yat tatpratiṣedhyaṃ tenāvinābhāvi<span type="ref-block" n="4406 r_TAŚVA-ML#130,26_r"/>tvena svarūpāstitvasya vyāghātas tenaiva rūpeṇāsti nāsti ceti pratītyabhāvāt tathā sveṣṭatattve stitvam evā<span type="ref-block" n="4407 r_TAŚVA-ML#130,27_r"/>niṣṭatatve nāstitvam iti na tatpratiṣedhyaṃ yena tasya tadavinābhāvitvaṃ siddhyet tenaiva tu rūpeṇa nāstitvaṃ <span type="ref-block" n="4408 r_TAŚVA-ML#130,28_r"/>vipratiṣiddham iti kathaṃ nidarśanaṃ nāma prakṛtasādhye syād iti cen na hetos trirūpatvādivirodhāt sveṣṭatattvaṃ <span type="ref-block" n="4409 r_TAŚVA-ML#130,29_r"/>vidhau cāvadhāraṇavaiyarthyāt pakṣasapakṣayor astitvam anyatsādhanasya vipakṣe nāstitvaṃ bruvāṇaḥ sveṣṭatattvasya ca <span type="ref-block" n="4410 r_TAŚVA-ML#130,30_r"/>katham ekasya vidhipratiṣedhayor vipratiṣedhān nidarśanābhāvaṃ vibhāvayet kvacid astitvasiddhisāmarthyāt tasyānyatra <span type="ref-block" n="4411 r_TAŚVA-ML#130,31_r"/>nāstitvasya siddher na rūpāṃtaratvam iti cet vyāhatam etat siddhau sāmarthyasiddhaṃ ca na rūpāṃtaraṃ ceti katham a<span type="ref-block" n="4412 r_TAŚVA-ML#130,32_r"/>vadheyaṃ kasyacit kvacin nāstitvasāmarthyāc cāstitvasya siddhes tato rūpāṃtaratvābhāvaprasaṃgāt so yaṃ bhāvābhāva<span type="ref-block" n="4413 r_TAŚVA-ML#130,33_r"/>yor ekatvam ācakṣāṇaḥ sarvathā na kvacit pravarteta nāpi kutaścin nivarteta tannivṛttiviṣayasya bhāvasyābhāvaparihā<span type="ref-block" n="4414 r_TAŚVA-ML#130,34_r"/>reṇāsaṃbhavād abhāvasya ca bhāvaparihāreṇeti vastuto stitvanāstitvayoḥ kvacid rūpāṃtaratvam eṣṭavyaṃ tathā cāstitvaṃ <span type="ref-block" n="4415 r_TAŚVA-ML#130,35_r"/>nāstitvena pratiṣedhyenāvinābhāve dharmarūpaṃ ca yatra hetau sveṣṭatattve vā siddhaṃ tad eva nidarśanam iti na tadabhā<span type="ref-block" n="4416 r_TAŚVA-ML#131,01_r"/>vāśaṃkā pratiṣedhyaṃ puna ryathāstitvasya nāstitvaṃ tathā pradhānabhāvataḥ kramārpitobhayātmakatvādidharmapaṃcaka<span type="ref-block" n="4417 r_TAŚVA-ML#131,02_r"/>m api tasya tadvatpradhānabhāvārpitāstitvād anyatvopapatteḥ etena nāstitvaṃ kramārpitaṃ dvaitaṃ sahārpitaṃ cāvakta<span type="ref-block" n="4418 r_TAŚVA-ML#131,03_r"/>vyottaraśeṣabhaṃgatrayaṃ vastuto nyena dharmaṣaṭkena pratiṣedhyenāvinābhāvi sādhitaṃ pratipattavyaṃ kramārpitobhayādīnāṃ <span type="ref-block" n="4419 r_TAŚVA-ML#131,04_r"/>viruddhatvena saṃbhavān na tadavinābhāvitvaṃ śakyasādhanaṃ dharmiṇaḥ sādhanasya vāsiddher iti cet na svarūpādi<span type="ref-block" n="4420 r_TAŚVA-ML#131,05_r"/>catuṣṭayena kasyacid astitvasya pararūpādicatuṣṭayena ca nāstitvasya siddhau kramatas taddvayād astitvanāstitvadvayasya <span type="ref-block" n="4421 r_TAŚVA-ML#131,06_r"/>sahāvaktavyasya sahārpitasvapararūpādicatuṣṭayābhyāṃ svarūpacatuṣṭayāc cāsty avaktavyatvasya tābhyāṃ pararūpādicatu<span type="ref-block" n="4422 r_TAŚVA-ML#131,07_r"/>ṣṭayāc ca nāsty avaktavyatvasya kramākramārpitābhyāṃ tābhyām ubhayāvaktavyatvasya ca prasiddher virodhābhāvāc ca dharmiṇaḥ <span type="ref-block" n="4423 r_TAŚVA-ML#131,08_r"/>sādhanasya ca prasiddheḥ na hi svarūpe sti vastu na pararūpe stīti virudhyate svapararūpādānāpohanavyavasthāpā<span type="ref-block" n="4424 r_TAŚVA-ML#131,09_r"/>dyatvād vastutvasya svarūpopādānavat pararūpopādāne sarvathā svaparavibhāgābhāvaprasaṃgāt sa cāyuktaḥ puruṣādvaitā<span type="ref-block" n="4425 r_TAŚVA-ML#131,10_r"/>der api pararūpād apoḍhasya tathābhāvopapatter anyathā dvaitarūpatayāpi tadbhāvasiddher ekānekātmavastuno niṣeddhum aśakteḥ <span type="ref-block" n="4426 r_TAŚVA-ML#131,11_r"/>pararūpāpohanavatsvarūpāpohane tu nirūpākhyatvasya prasaṃgāt tac cānupapannaṃ grāhyāgrāhakabhāvādiśūnyasyāpi <span type="ref-block" n="4427 r_TAŚVA-ML#131,12_r"/>saṃvinmātratvasya svarūpopādānād eva tathā vyavasthāpanād anyathā pratiṣedhāt tathā sarvaṃ vastu svadravye sti na para<span type="ref-block" n="4428 r_TAŚVA-ML#131,13_r"/>dravye tasya svaparadravyasvīkāratiraskāravyavasthitisādhyatvāt svadravyavat paradravyasya svīkāre dravyādvaitaprasakteḥ <span type="ref-block" n="4429 r_TAŚVA-ML#131,14_r"/>svaparadravyavibhāgābhāvāt tac ca viruddhaṃ jīvapudgalādidravyāṇāṃ bhinnalakṣaṇānāṃ prasiddheḥ katham ekaṃ <span type="ref-block" n="4430 r_TAŚVA-ML#131,15_r"/>dravyam anaṃtaparyāyam aviruddham uktam iti cet jīvādīnām anaṃtadravyāṇām anirākaraṇād iti brūmaḥ sanmātraṃ hi śuddhaṃ <span type="ref-block" n="4431 r_TAŚVA-ML#131,16_r"/>dravyaṃ teṣām anaṃtabhedānāṃ vyāpakam ekaṃ tadabhāve katham ātmānaṃ labhate katham idānīṃ tad eva svadravye sti paradravye <span type="ref-block" n="4432 r_TAŚVA-ML#131,17_r"/>nāstīti siddhyet na hi tasya svadravyam asti paryāyatvaprasaṃgād yatas tatrāstitvaṃ nāpi dravyāṃtaraṃ yatra nāsti<span type="ref-block" n="4433 r_TAŚVA-ML#131,18_r"/>tvam iti cen na kathaṃcit na hi sanmātraṃ svadravye sti paradravye nāstīti nigadyate kiṃ tarhi vastu na ca <span type="ref-block" n="4434 r_TAŚVA-ML#131,19_r"/>tatsaṃgrahanayaparicchedyaṃ vastu vastvekadeśatvāt paryāyavat tato yathā jīvavastu pudgalādivastu vā svadravye <span type="ref-block" n="4435 r_TAŚVA-ML#131,20_r"/>jīvatve nvayini pudgalāditve vā paryāye ca svabhāve jñānādau rūpādau vāsti na paradravye parasvarūpe vā <span type="ref-block" n="4436 r_TAŚVA-ML#131,21_r"/>tathā paramaṃ vastu sattvamātre svadravye svaparyāye ca jīvādibhedaprabhede sti na parikalpite sarvathaikāṃte kathaṃci<span type="ref-block" n="4437 r_TAŚVA-ML#131,22_r"/>d iti niravadyaṃ tathā svakṣetre sti parakṣetre nāstīty api na virudhyate svaparakṣetraprāptiparihārābhyāṃ vastuno <span type="ref-block" n="4438 r_TAŚVA-ML#131,23_r"/>vastutvasiddher anyathā kṣetrasaṃkaraprasaṃgāt sarvasyākṣe tratvāpatteś ca na caitatsādhīyaḥ pratītivirodhāt tatra <span type="ref-block" n="4439 r_TAŚVA-ML#131,24_r"/>paramasya vastunaḥ svātmaiva kṣetraṃ tasya sarvadravyaparyāyavyāpitvāt tadvyatiriktasya kṣetrasyābhāvāt tadaparasya <span type="ref-block" n="4440 r_TAŚVA-ML#131,25_r"/>vastuno gaganasyānena svātmaiva kṣetram ity uktaṃ tasyānaṃtyāt kṣetrāṃtarāghaṭanāt jīvapudgaladharmādharmakālavastūnāṃ <span type="ref-block" n="4441 r_TAŚVA-ML#131,26_r"/>tu niścayanayāt svātmā vyavahāranayād ākāśaṃ kṣetraṃ tato py aparasya vastuno jīvādibhedarūpasya yathāyogaṃ <span type="ref-block" n="4442 r_TAŚVA-ML#131,27_r"/>pṛthivyādi kṣetraṃ pratyeyaṃ na caivaṃ svarūpāt svadravyād vā kṣetrasyānyatā na syāt tadvyapadeśahetoḥ pariṇāmaviśeṣasya <span type="ref-block" n="4443 r_TAŚVA-ML#131,28_r"/>tato nyatvena pratīter avirodhāt tathā svakāle sti parakāle nāstīty api na viruddhaṃ svaparakālagrahaṇapari<span type="ref-block" n="4444 r_TAŚVA-ML#131,29_r"/>tyāgābhyāṃ vastunas tattvaprasiddher anyathā kālasāṃkaryaprasaṃgāt sarvadā sarvasyābhāvaprasaṃgāc ca tatra paramasya <span type="ref-block" n="4445 r_TAŚVA-ML#131,30_r"/>vastuno nādyanaṃtaḥ kāloparasya ca jīvādivastunaḥ sarvadā vicchedābhāvāt tatra tad asti na parakāle nyathā <span type="ref-block" n="4446 r_TAŚVA-ML#131,31_r"/>kalpite kṣaṇamātrādau jīvaviśeṣarūpaṃ tu mānuṣādivastu svāyuḥ pramāṇasvakāle sti na parāyuḥpramāṇe pudgala<span type="ref-block" n="4447 r_TAŚVA-ML#131,32_r"/>viśeṣarūpaṃ ca pṛthivyādi tathā pariṇāmasthitinimitte svakāle sti na tadviparīte tadā tasyānyavastuviśeṣa<span type="ref-block" n="4448 r_TAŚVA-ML#131,33_r"/>tvenābhāvāt nanv evaṃ yugapad ekatra vastuni sattvāsattvadvayasya prasiddhes tad eva pratiṣedhyenāvinābhāvi sādhyaṃ <span type="ref-block" n="4449 r_TAŚVA-ML#131,34_r"/>na tu kevalam astitvaṃ nāstitvādi vā tasya tathābhūtasyāsaṃbhavād iti cen na nayopanītasya kevalāstitvāder api <span type="ref-block" n="4450 r_TAŚVA-ML#131,35_r"/>bhāvāt siddhe vastuny ekatrāstitvādau nānādharme vādiprativādinoḥ prasiddho dharmas tadaprasiddhena dharmeṇāvinā<span type="ref-block" n="4451 r_TAŚVA-ML#132,01_r"/>bhāvī sādhyata iti yuktisiddham astitvādidharmasaptakaṃ kutaścit pratipattur vipratipattisaptaṃka janayet jijñā<span type="ref-block" n="4452 r_TAŚVA-ML#132,02_r"/>sāyāḥ saptavidhatvaṃ tac ca praśnasaptavidhatvaṃ tad api vacana saptavidhatvam iti sūktā praśnavaśād ekatra saptabhaṃgī <span type="ref-block" n="4453 r_TAŚVA-ML#132,03_r"/>bhaṃgāṃtaranimittasya praśnāṃtarasyāsaṃbhavāt tadabhāvaś ca jijñāsāṃtarāsaṃbhavāt tadasaṃbhavo pi vipratipattyaṃtarā<span type="ref-block" n="4454 r_TAŚVA-ML#132,04_r"/>yogāt tadayogo pi vidhipratiṣedhavikalpanayā dharmāṃtarasya vastuny aviruddhasyānupapatteḥ tadanupapattāv api <span type="ref-block" n="4455 r_TAŚVA-ML#132,05_r"/>praśnāṃtarasyāpravartamānasyāsaṃbaṃdhapralāpamātratayā prativacanānarhatvāt tad dhi praśnāṃtaraṃ vyastāstitvanāstitva<span type="ref-block" n="4456 r_TAŚVA-ML#132,06_r"/>viṣayaṃ samastatadviṣayaṃ vā prathamapakṣe pradhānabhāvena prathamadvitīyapraśnāv eva guṇabhāvena tu sattvasya dvitīya<span type="ref-block" n="4457 r_TAŚVA-ML#132,07_r"/>praśnaḥ syād asattvasya prathamaḥ samastāstitvanāstitvaviṣaye tu praśnāṃtaraṃ kramatas tṛtīyaḥ saha caturthaḥ <span type="ref-block" n="4458 r_TAŚVA-ML#132,08_r"/>prathamacaturthasamudāyaviṣayaḥ paṃcamaḥ dvitīyacaturthasamudāyaviṣayaḥ ṣaṣṭhastṛtīyacaturthasamudāyaviṣayaḥ saptama <span type="ref-block" n="4459 r_TAŚVA-ML#132,09_r"/>iti saptasv evāṃtarbhavati prathamatṛtīyayoḥ samudāye tu praśnaḥ punar uktaḥ prathamasya tṛtīyāvayavatvena pṛṣṭa<span type="ref-block" n="4460 r_TAŚVA-ML#132,10_r"/>tvāt tathā prathamasya caturthādibhir dvitīyasya tṛtīyādibhis tṛtīyasya caturthādibhiś caturthasya paṃcamādibhiḥ <span type="ref-block" n="4461 r_TAŚVA-ML#132,11_r"/>paṃcamasya ṣaṣṭhādinā ṣaṣṭhasya saptamena sahabhāve praśnaḥ punar uktaḥ pratyeyas tato na tricatuḥpaṃcaṣaṭsaptayogakalpa<span type="ref-block" n="4462 r_TAŚVA-ML#132,12_r"/>nayā prativacanāṃtaraṃ saṃbhavati nāpi tatsaṃyogānavasthānaṃ yataḥ saptabhaṃgīprasādena saptaśatabhaṃgy api jāyata <span type="ref-block" n="4463 r_TAŚVA-ML#132,13_r"/>iti codyaṃ bhavet nanv evaṃ tṛtīyādīnām api praśnānāṃ punar uktatvaprasaktir iti cen na tṛtīye dvayoḥ kramaśaḥ <span type="ref-block" n="4464 r_TAŚVA-ML#132,14_r"/>pradhānabhāvena pṛṣṭeḥ prathame dvitīye vā tathā tayor apṛṣṭeḥ sattvasyaivāsattvasyaiva ca pradhānatayā pṛṣṭatvāt <span type="ref-block" n="4465 r_TAŚVA-ML#132,15_r"/>caturthe tu dvayo saha pradhānatve pṛṣṭer na punar uktatā paṃcame tu sattvāvaktavyatayoḥ pradhānatayā pṛṣṭeḥ pūrvaṃ <span type="ref-block" n="4466 r_TAŚVA-ML#132,16_r"/>tayor apṛṣṭer apunar uktayā ṣaṣṭhe pi nāstitvāvaktavyatayos tathā pṛṣṭer eva saptame kramākramārpitayoḥ sattvā<span type="ref-block" n="4467 r_TAŚVA-ML#132,17_r"/>sattvayoḥ pradhānatayā pṛṣṭeḥ kutaḥ paunar uktyaṃ nanv evaṃ tṛtīyasya prathamena saṃyoge dvayor astitvayor ekasya <span type="ref-block" n="4468 r_TAŚVA-ML#132,18_r"/>nāstitvasya prādhānyād dvitīyena saṃyoge dvayor nāstitvayor ekasyāstitvasya kramaśaḥ pṛṣṭhenāpunaruktatāstu pūrvaṃ <span type="ref-block" n="4469 r_TAŚVA-ML#132,19_r"/>tathā pṛṣṭer abhāvāt tathā caturthasya paṃcamena saṃyoge dvayor avyaktayor ekasyāstitvasya ṣaṣṭhena saṃyoge dvayor a<span type="ref-block" n="4470 r_TAŚVA-ML#132,20_r"/>vyaktayor ekasya nāstitvasya saptamena saṃyoge dvayor avyaktayor ekasyāstitvasya nāstitvasya ca krameṇa pradhāna<span type="ref-block" n="4471 r_TAŚVA-ML#132,21_r"/>tayā pṛṣṭer na punar uktatā tathā paṃcamasya ṣaṣṭhena saṃyoge dvayor avyaktayor ekasyāstitvasya nāstitvasya pṛṣṭeḥ <span type="ref-block" n="4472 r_TAŚVA-ML#132,22_r"/>paṃcamasya saptamena saṃyoge dvayor avyaktayor nāstitvayoś caikasyāstitvasya saptamasya prathamena saṃyoge dvayor astitva<span type="ref-block" n="4473 r_TAŚVA-ML#132,23_r"/>yor ekasya nāstitvasyāvaktavyasya ca dvitīyena saṃyoge dvayor nāstitvayor ekasyāvaktavyasya ca tṛtīyena saṃyoge <span type="ref-block" n="4474 r_TAŚVA-ML#132,24_r"/>dvayor astitvayor nāstitvayoś caikasyāvaktavyasya kramaśaḥ pradhānabhāvena pṛṣṭer na punar uktatvam iti tatprativacanānām apy e<span type="ref-block" n="4475 r_TAŚVA-ML#132,25_r"/>kādaśānām apunaruktatvasiddher aṣṭādaśabhaṃgās tathā saṃyoge ca bhaṃgāṃtarāṇi siddhyeyus tathā tatsaṃyoge pi tato bhaṃgāṃ<span type="ref-block" n="4476 r_TAŚVA-ML#132,26_r"/>tarāṇīti kathaṃ śatabhaṃgī niṣidhyate dvibhaṃgīprasaṃgād iti kecit tad ayuktaṃ astitvasya nāstitvasya tada<span type="ref-block" n="4477 r_TAŚVA-ML#132,27_r"/>vaktavyasya cānekasyaikatra vastunyabhāvāt nānā vastuṣu saptabhaṃgyāḥ svayam aniṣṭeḥ yat punar jīvavastuni jīvatve<span type="ref-block" n="4478 r_TAŚVA-ML#132,28_r"/>nāstitvam evājīvatvena ca nāstitvaṃ muktatvenāparamam uktatvena cetyādyanaṃtasvaparaparyāyāpekṣayānekaṃ tat saṃbhavati <span type="ref-block" n="4479 r_TAŚVA-ML#132,29_r"/>vastuno 'naṃtaparyāyātmakatvād iti vacanaṃ tad api na saptabhaṃgīvidhātakṛta jīvatvājīvatvāpekṣābhyām ivāsti<span type="ref-block" n="4480 r_TAŚVA-ML#132,30_r"/>nāstitvābhyāṃ muktatvām uktatvādyapekṣābhyām api pṛthak saptabhaṃgīkalpanāt vivakṣitavaktavyatvāvaktavyatvābhyā<span type="ref-block" n="4481 r_TAŚVA-ML#132,31_r"/>m api saptabhaṃgī prakalpamānānyaivānena pratipāditā prakṛtābhyām eva dharmābhyāṃ sahārpitābhyām avaktavyatvasyāne<span type="ref-block" n="4482 r_TAŚVA-ML#132,32_r"/>kasyāsaṃbhavād ekatra tatprakalpanayā bhaṃgāṃtarānupapatteḥ yat tu tābhyām evāsahārpitābhyāṃ vaktavyatvaṃ tad api na <span type="ref-block" n="4483 r_TAŚVA-ML#132,33_r"/>śeṣabhaṃgebhyo bhidyate teṣām eva vaktavyatvāt tato nātivyāpinī saptabhaṃgī nāpy avyāpiny asaṃbhavinī vā <span type="ref-block" n="4484 r_TAŚVA-ML#132,34_r"/>yataḥ prekṣāvadbhir nāśrīyate nanu ca saptasu vacanavikalpeṣv anyatamenānaṃtadharmātmakasya vastunaḥ pradhānaguṇabhāvena <span type="ref-block" n="4485 r_TAŚVA-ML#133,01_r"/>pratipādanāc cheṣavacanavikalpānām ānarthakyād anāśrayaṇīyatvam eveti cet na teṣv aparāparadharmaprādhānyena śeṣa<span type="ref-block" n="4486 r_TAŚVA-ML#133,02_r"/>dharmaguṇabhāvena ca vastunaḥ pratipatteḥ sāphalyāt </p><p n="a_854" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4487 r_TAŚVA-ML#133,03_r"/>tatrāsty eva sarvam ityādivākye 'vadhāraṇaṃ kimartham ity āha </p><p n="a_856" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4489 r_TAŚVA-ML#133,05_r"/>nanu gaur evetyādiṣu saty apy avadhāraṇe niṣṭārthanivṛtter abhāvād asaty api caivakāre bhāvān nāvadhāraṇasādhyānya<span type="ref-block" n="4490 r_TAŚVA-ML#133,06_r"/>nivṛttis tadanvayavyatirekānuvidhānābhāvāt na hy eva kāro niṣṭārthanivṛttiṃ kurvann evakārāṃtaram apekṣate anavasthā<span type="ref-block" n="4491 r_TAŚVA-ML#133,07_r"/>prasaṃgāt tatprayoge prakaraṇādibhyo 'niṣṭārthanivṛttir ayuktā sarvaśabdaprayoge tata eva tatprasaktes tato na <span type="ref-block" n="4492 r_TAŚVA-ML#133,08_r"/>tadartham avadhāraṇaṃ kartavyam ity eke te pi na śabdāmnāyaṃ viṃdaṃti tatra hi ye śabdāḥ svārthamātrena vadhārite <span type="ref-block" n="4493 r_TAŚVA-ML#133,09_r"/>saṃketitāste tadavadhāraṇavivakṣāyām evakāram apekṣaṃte tatsamuccayādivivakṣāyāṃ tu cakārādiśabdaṃ na caivam eva<span type="ref-block" n="4494 r_TAŚVA-ML#133,10_r"/>kārādīnām avadhāraṇādyarthaṃ bruvāṇānāṃ tadanyanivṛttāv evakārāṃtarādyapekṣā saṃbhavati yato navasthā teṣāṃ svayaṃ dyota<span type="ref-block" n="4495 r_TAŚVA-ML#133,11_r"/>katvāt dyotakāṃtarānapekṣatvāt pradīpādivat nanv evam evetyādiśabdaprayoge dyotakasyāpy evaṃśabdasyānyanivṛttau <span type="ref-block" n="4496 r_TAŚVA-ML#133,12_r"/>dyotakāṃtarasyaivakārāder apekṣaṇīyasya bhāvāt sarvo dyotako dyotye rthe dyotakāṃtarāpekṣaḥ syāt tathā cānavasthā<span type="ref-block" n="4497 r_TAŚVA-ML#133,13_r"/>nān na kvacid avadhāraṇādyarthapratipattir iti cet na evaśabdādeḥ svārthe vācakatvād anyanivṛttau dyotakāṃtarā<span type="ref-block" n="4498 r_TAŚVA-ML#133,14_r"/>pekṣopapatteḥ na hi dyotakā eva nipātāḥ kvacid vācakānām api teṣām iṣṭatvāt dyotakāś ca bhavaṃti nipātā <span type="ref-block" n="4499 r_TAŚVA-ML#133,15_r"/>ity atra caśabdād vācakāś ceti vyākhyānāt na caivaṃ sarve śabdā nipātavatsvārthasya dyotakatvenāmnātā yena <span type="ref-block" n="4500 r_TAŚVA-ML#133,16_r"/>tanniyame dyotakaṃ nāpekṣeran tato vācakaśabdaprayoge tadaniṣṭārthanivṛttyarthaḥ śreyān evakāraprayogaḥ sarva<span type="ref-block" n="4501 r_TAŚVA-ML#133,17_r"/>śabdānām anyavyāvṛttivācakatvāt tata eva tatpratipattes tadartham avadhāraṇam ayuktam ity anye teṣāṃ vidhirūpata<span type="ref-block" n="4502 r_TAŚVA-ML#133,18_r"/>yārthapratapattiḥ śabdāt prasiddhā virudhyate kathaṃ cānyavyāvṛttisvarūpaṃ vidhirūpatayānyavyāvṛttiśabdaḥ prati<span type="ref-block" n="4503 r_TAŚVA-ML#133,19_r"/>pādayen na punaḥ sarve śabdāḥ svārtham iti budhyāmahe tasyāpi tadanyathā vṛttipratipādane navasthānaṃ svārthavidhi<span type="ref-block" n="4504 r_TAŚVA-ML#133,20_r"/>pratipāditā siddhir vety uktaprāyaṃ vidhirūpaṃ eva śabdārtho nānyanivṛttirūpo yatas tatpratipattaye vadhāraṇam ity apare <span type="ref-block" n="4505 r_TAŚVA-ML#133,21_r"/>teṣām api svavacanavirodhaḥ surā na pātavyety ādinañ <span type="ref-block" n="4506 r_TAŚVA-ML#133,22_r"/>keṣāṃcit pratiṣedha eva dvairāśyena sthitatvād bodhavat iti tu yeṣāṃ mataṃ teṣāṃ ghaṭamānayetyādividhāyakaśabda<span type="ref-block" n="4507 r_TAŚVA-ML#133,23_r"/>prayoge ghaṭam eva nāghaṭamānayaiva mā naiṣīrity anyavyāvṛtter apratipattes tadvaiyarthyaprasaṃgo nuktasamatvāt surā na <span type="ref-block" n="4508 r_TAŚVA-ML#133,24_r"/>pātavyetyādipratiṣedhakaśabdaprayoge ca surāto nyasyodakādeḥ pānavidher apratīteḥ surāśabdaprayogasyānarthakatvā<span type="ref-block" n="4509 r_TAŚVA-ML#133,25_r"/>pattiḥ surāpānasyaiva tataḥ pratiṣedhāt payaḥpānāder a <span type="ref-block" n="4510 r_TAŚVA-ML#133,26_r"/>śabdasya kvacit pratiṣedhanaṃ tadanyatraudāsīnyaṃ ca viṣayaḥ syāt tathā kvacid vidhānaṃ tadanyatra vidhānaṃ na prati<span type="ref-block" n="4511 r_TAŚVA-ML#133,27_r"/>ṣedhanaṃ ceti naivaṃ vyāghātād iti cet tata evānyāpratiṣedhe svārthasya vidhānaṃ tadavidhāne cānyapratiṣedho <span type="ref-block" n="4512 r_TAŚVA-ML#133,28_r"/>mā bhūt sarvasya śabdasya vidhipratiṣedhadvayaṃ viṣayo stu tathā cāvadhāraṇam anarthakaṃ tadabhāve pi svārthavidhāne <span type="ref-block" n="4513 r_TAŚVA-ML#133,29_r"/>nyanivṛttisiddher ity aparaḥ tasyāpi sakṛdvidhipratiṣedhau svārthetarayoḥ śabdaḥ pratipādayaṃs tadanubhayavyavacchedaṃ yadi <span type="ref-block" n="4514 r_TAŚVA-ML#133,30_r"/>kurvīta tadā yuktam avadhāraṇaṃ tadarthatvāt no cet anuktasamaḥ tadanubhayasya vyāghātād evāsaṃbhavād vyava<span type="ref-block" n="4515 r_TAŚVA-ML#133,31_r"/>cchedakaraṇam anarthakam iti cet na asaṃbhavino pi kenacid āśaṃkitasya vyavacchedyatopapatteḥ svayam aniṣṭatattva<span type="ref-block" n="4516 r_TAŚVA-ML#133,32_r"/>vat yad eva mūḍhamater āśaṃkāsthānaṃ tasyaiva nivartyatvāt kvacit kiṃcid anāśaṃkamānasya pratipādyatvāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="4517 r_TAŚVA-ML#133,33_r"/>taṃ prayuṃjānasya yat kiṃcana bhāṣitvād upekṣārhatvāt tata eva sarvaḥ śabdaḥ svārthasya vidhāyakaḥ prādhānyāt <span type="ref-block" n="4518 r_TAŚVA-ML#133,34_r"/>sāmarthyād anyasya nivartakaḥ sakṛtsvārthavidhānasyānyanivartanasya vā yogāt na hi śabdasya dvau vyāpārau <span type="ref-block" n="4519 r_TAŚVA-ML#134,01_r"/>svārthapratipādanam anyanivartanaṃ ceti tadanyanivṛtter evāsaṃbhavāt tasyāḥ svalakṣaṇād abhinnāyāḥ svamānasvalakṣaṇe<span type="ref-block" n="4520 r_TAŚVA-ML#134,02_r"/>ṣv anugamanāyogād ekasvalakṣaṇavat tato bhinnāyās tadanyavyāvṛttirūpatvāghaṭanāt svalakṣaṇāṃtaravat svānya<span type="ref-block" n="4521 r_TAŚVA-ML#134,03_r"/>vyāvṛtter api ca tasyā vyāvṛttau sajātīyetarasvalakṣaṇayor aikyaprasaṃgād avasturūpāyāḥ svatvānyatvābhyām evā<span type="ref-block" n="4522 r_TAŚVA-ML#134,04_r"/>vācyāyāṃ nirūpatvāt idam asmādvyāvṛttam iti pratyayopajananāsamarthatvān na śabdārthatvaṃ nāpi tadviśiṣṭārthasya <span type="ref-block" n="4523 r_TAŚVA-ML#134,05_r"/>tasyāviśeṣaṇatvāyogāt tadviśeṣaṇatve vā viśeṣyasya nirūpatvaprasaṃgād anyathā nīlopahitasyotpalāder nīlatva<span type="ref-block" n="4524 r_TAŚVA-ML#134,06_r"/>virodhāt tadanyavyāvṛttavastudarśanabhāvinā tu pratiṣedhavikalpena pradarśitāyās tasyāḥ pratīter vidhivikalpo<span type="ref-block" n="4525 r_TAŚVA-ML#134,07_r"/>padarśitaśabdārthavidhisāmarthyād gatir abhidhīyata iti keṣāṃcid abhiniveśaḥ so pi pāpīyān svārthavidhi<span type="ref-block" n="4526 r_TAŚVA-ML#134,08_r"/>sāmarthyād anyavyāvṛttigativat kvacid anyavyāvṛttisāmarthyād api svārthavidhigatiprasiddheḥ śabdānityatvasādhane <span type="ref-block" n="4527 r_TAŚVA-ML#134,09_r"/>sattvāder vyatirekagatisāmarthyād anvayagater abhyupagamāt tadabhidhāne nyathā punar uktatvāghaṭanāt śabdena vidhīya<span type="ref-block" n="4528 r_TAŚVA-ML#134,10_r"/>mānasya niṣidhyamānasya ca dharmasya vastusvabhāvatayā sādhitatvāt sarvathā dharmanairātmyasya sādhayitum a<span type="ref-block" n="4529 r_TAŚVA-ML#134,11_r"/>śakteś ca bauddhe pi ca śabdasyārthe anavadhāraṇasyāsiddher alaṃ vivādena kecid āhuḥ naikaṃ vākyaṃ svārthasya <span type="ref-block" n="4530 r_TAŚVA-ML#134,12_r"/>vidhāyakaṃ sāmarthyād anyanivṛttiṃ gamayati kiṃ tarhi pratiṣedhavākyaṃ tatsāmarthyagatau tu tato nyapratiṣedha<span type="ref-block" n="4531 r_TAŚVA-ML#134,13_r"/>gatir iti te pi nāvadhāraṇaṃ nirākartum īśās tadabhāve vidhāyakavākyād anyapratiṣedhakavākyagater ayogāt <span type="ref-block" n="4532 r_TAŚVA-ML#134,14_r"/>yadi caikaṃ vākyam ekam evārthaṃ brūyād anekārthasya tena vacane bhidyeta tad iti mataṃ tadā padam api nānekārtham āca<span type="ref-block" n="4533 r_TAŚVA-ML#134,15_r"/>kṣītānekatvaprasaṃgāt tathā ca ya eva laukikāḥ śabdās ta eva vaidikā iti vyāhanyeta padam ekam aneka<span type="ref-block" n="4534 r_TAŚVA-ML#134,16_r"/>m arthaṃ pratipādayati na punas tatkramātmakaṃ vākyam iti tamovijṛṃbhitamātraṃ padebhyo hi yāvatāṃ padārthānāṃ <span type="ref-block" n="4535 r_TAŚVA-ML#134,17_r"/>pratipattis tāv aṃtas tadavabodhās taddhetukāś ca vākyārthāvabodhā iti catuḥsaṃdhānādivākyasiddhir na virudhyate kevalaṃ <span type="ref-block" n="4536 r_TAŚVA-ML#134,18_r"/>padam anarthakam eva jñeyādipadavadvyavacchedvyābhāvād vākyasthasyaiva tasya vyavacchedyasadbhāvād iti ye py āhus te pi <span type="ref-block" n="4537 r_TAŚVA-ML#134,19_r"/>śabdanyāyabahiṣkṛtā eva vākyasthānām iva kevalānām api padānām arthavattvapratīteḥ samudāyārthena teṣā<span type="ref-block" n="4538 r_TAŚVA-ML#134,20_r"/>m anarthavattve vākyagatānām api tad astu viśeṣābhāvāt padāṃtarāpekṣatvāt teṣāṃ viśeṣas tannirapekṣebhyaḥ kevalebhya <span type="ref-block" n="4539 r_TAŚVA-ML#134,21_r"/>iti kecit na tasya sato pi tathā pravibhāgakaraṇāsāmarthyāt na hi svayam asamarthānāṃ vākyārtha<span type="ref-block" n="4540 r_TAŚVA-ML#134,22_r"/>pratipādane sarvathā padāṃtarāpekṣāyām api sāmarthyam upapannam atiprasaṃgāt tadā tatsamarthatvena teṣām utpatteḥ <span type="ref-block" n="4541 r_TAŚVA-ML#134,23_r"/>kevalāvasthāto viśeṣa iti cet tarhi vākyam eva vākyārthaprakāśane samarthaṃ tathā pariṇatānāṃ padānāṃ padavya<span type="ref-block" n="4542 r_TAŚVA-ML#134,24_r"/>padeśābhāvāt yadi punar avayavārthenānarthavattvaṃ kevalānāṃ tadā padārthābhāva eva sarvatra syāt tato nyeṣāṃ <span type="ref-block" n="4543 r_TAŚVA-ML#134,25_r"/>padānām abhāvāt vākyebhyoddhṛtya kalpitānām arthavattvaṃ na punar akalpitānāṃ kevalānām iti bruvāṇaḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="4544 r_TAŚVA-ML#134,26_r"/>svasthaḥ vyavacchedyābhāvaś cāsiddhaḥ kevalajñeyapadasyājñeyavyavacchedena svārthaniścayanahetutvāt sarvaṃ hi vastu <span type="ref-block" n="4545 r_TAŚVA-ML#134,27_r"/>jñānaṃ jñeyaṃ ceti dvairāśyena yadā vyāptam avatiṣṭhate tadā jñeyād anyatāmād adhānaṃ jñānam ajñeyaṃ prasiddham eva tato <span type="ref-block" n="4546 r_TAŚVA-ML#134,28_r"/>jñeyapadasya tadvyavacchedyaṃ kathaṃ pratikṣipyate yadi punar jñānasyāpi svato jñāyamānatvān nājñeyatvam iti mataṃ <span type="ref-block" n="4547 r_TAŚVA-ML#134,29_r"/>tadā sarvathā jñānābhāvāt kuto jñeyavyavasthā svato jñeyaṃ jñānam iti cet na jñāpakasya rūpasya kartṛ<span type="ref-block" n="4548 r_TAŚVA-ML#134,30_r"/>sādhanena jñānaśabdena vācyasya karaṇasādhanena vā sādhakatamasya bhāvasādhanena ca kriyāmātrasya karma<span type="ref-block" n="4549 r_TAŚVA-ML#134,31_r"/>sādhanena pratīyamānād rūpād bhedena prasiddher ajñeyatvopapatteḥ katham ajñeyasya jñāpakatvāder jñānarūpasya siddhiḥ <span type="ref-block" n="4550 r_TAŚVA-ML#134,32_r"/>jñāyamānasya kutaḥ svata eveti cet paratra samānaṃ yathaiva hi jñānaṃ jñeyatvena svayaṃ prakāśate tathā <span type="ref-block" n="4551 r_TAŚVA-ML#134,33_r"/>jñāyakatvādināpi viśeṣābhāvāt jñeyāṃtarādyanapekṣasya kathaṃ jñāyakatvādirūpaṃ tasyeti cet jñāyakādyana<span type="ref-block" n="4552 r_TAŚVA-ML#134,34_r"/>pekṣasya jñeyatvaṃ kathaṃ svato na jñeyarūpaṃ nāpi jñāyakādirūpaṃ jñānaṃ sarvathā vyāghātāt kiṃtu jñānasvarūpa<span type="ref-block" n="4553 r_TAŚVA-ML#134,35_r"/>m eveti cen na tadabhāve tasyāpy abhāvānuṣaṃgāt tadbhāve pi ca siddhaṃ jñeyapadasya vyavacchedyam iti sārthakatva<span type="ref-block" n="4554 r_TAŚVA-ML#135,01_r"/>m eva jñānaṃ hi syād jñeyaṃ syād jñānaṃ ajñānaṃ tu jñeyam eveti syādvādimate prasiddhaṃ siddham eva kathaṃcit tadvya<span type="ref-block" n="4555 r_TAŚVA-ML#135,02_r"/>vacchedyaṃ na ca jñānaṃ svataḥ parato vā yena rūpeṇa jñeyaṃ tena jñeyam eva yena tu jñānaṃ tena jñānam evety avadhāraṇe <span type="ref-block" n="4556 r_TAŚVA-ML#135,03_r"/>syādvādivirodhaḥ samyagekāṃtasya tathopagamāt nāpy anavasthā parāparajñānajñeyarūpaparikalpanābhāvāt tāva<span type="ref-block" n="4557 r_TAŚVA-ML#135,04_r"/>taiva kasyacid ākāṃkṣānivṛtteḥ sākāṃkṣasya tu tatra tat rūpāṃtarakalpanāyām api doṣābhāvāt sarvārthajñāno<span type="ref-block" n="4558 r_TAŚVA-ML#135,05_r"/>tpattau sakalāpekṣāparyavasānāt parāśaṃkitasya vā sarvasyājñeyasya vyavacchedyatvavacanān na jñeyapadasyānarthakatvaṃ <span type="ref-block" n="4559 r_TAŚVA-ML#135,06_r"/>sarvapadaṃ dvyādisaṃkhyāpadaṃ vānena sārthakam uktam asarvasyādvyādeś ca vyavacchedyasya sadbhāvāt na hy asarvaśabdā<span type="ref-block" n="4560 r_TAŚVA-ML#135,07_r"/>bhidheyānāṃ samudāyināṃ vyavacchede tadātmanaḥ samudāyasya sarvaśabdavācyasya pratiṣedhādiṣṭāpavādaḥ saṃbhavati <span type="ref-block" n="4561 r_TAŚVA-ML#135,08_r"/>samudāyibhyaḥ kathaṃcid bhedāt samudāyasya nāpy advyādīnāṃ pratiṣedhe dvyādividhānavirodhaḥ paramasaṃkhyāto lpa<span type="ref-block" n="4562 r_TAŚVA-ML#135,09_r"/>saṃkhyāyāḥ kathaṃcid anyatvāt tad evaṃ vivādāpannaṃ kevalaṃ padaṃ savyavacchedyaṃ padatvād ghaṭādipadavat savyavacche<span type="ref-block" n="4563 r_TAŚVA-ML#135,10_r"/>dyatvāc ca sārthakaṃ tadvad iti pratiyogivyavacchedena svārthapratipādane vākyaprayogavatpadaprayoge pi yuktam ava<span type="ref-block" n="4564 r_TAŚVA-ML#135,11_r"/>dhāraṇam anyathānuktasamatvāt tatprayogasyānarthakyāt anye tv āhuḥ sarvaṃ vastv iti śabdo dravyavacano jīva <span type="ref-block" n="4565 r_TAŚVA-ML#135,12_r"/>ityādiśabdavat tadabhidheyasya viśeṣyatvena dravyatvāt astīti guṇavacanas tadarthasya viśeṣaṇatvena guṇa<span type="ref-block" n="4566 r_TAŚVA-ML#135,13_r"/>tvāt tayoḥ sāmānyātmanor viśeṣād vyavacchedena viśeṣaṇaviśeṣyasaṃbhavatvāvadyotanārtha evakāraḥ śukla <span type="ref-block" n="4567 r_TAŚVA-ML#135,14_r"/>eva paṭa ityādivat svārthasāmānyābhidhāyakatvād viśeṣaviśeṣyaśabdayos tatsaṃbaṃdhasāmānyadyotakatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="4568 r_TAŚVA-ML#135,15_r"/>evakārasyeti te pi yadi viśiṣṭapadaprayogenaivakāraḥ prayoktavya ity abhimanyaṃte smṛte tadā na syādvādina<span type="ref-block" n="4569 r_TAŚVA-ML#135,16_r"/>s teṣāṃ niyatapadārthāvadyotakatvenāpy evakārasyeṣṭatvāt athāsty eva sarvam ityādivākye viśeṣyaviśeṣaṇa<span type="ref-block" n="4570 r_TAŚVA-ML#135,17_r"/>saṃbaṃdhasāmānyāvadyotanārtha evakāro nyatra padaprayoge niyatapadārthāvadyotanārtho pīti nijagus tadā na doṣaḥ <span type="ref-block" n="4571 r_TAŚVA-ML#135,18_r"/>kena punaḥ śabdenopātto rtha evakāreṇa dyotyata iti cet yena saha prayujyate asāv iti pratyeyaṃ padena <span type="ref-block" n="4572 r_TAŚVA-ML#135,19_r"/>hi saha prayukto sau niyataṃ tadartham avadyotayati vākyena vākyārtham iti siddhaṃ nanu ca sad eva sarvam ity ukte <span type="ref-block" n="4573 r_TAŚVA-ML#135,20_r"/>sarvasya sarvathā sattvaprasaktiḥ sattvasāmānyasya viśeṣaṇatvād vastusāmānyasya ca viśeṣyatvāt tatsaṃbaṃdhasya ca <span type="ref-block" n="4574 r_TAŚVA-ML#135,21_r"/>sāmānyād evakāreṇa dyotanāt tathā ca jīvo py ajīvasattve nāstīti vyāptaṃ svapratiyogino nāstitvasyai<span type="ref-block" n="4575 r_TAŚVA-ML#135,22_r"/>vāstīti padena vyavacchedāt jīva evāstīty avadhāraṇe tu bhaved ajīvanāstitā naiva seṣṭā pratītiviro<span type="ref-block" n="4576 r_TAŚVA-ML#135,23_r"/>dhāt tataḥ katham asty eva jīva ityādivat sad eva sarvam iti vacanaṃ ghaṭata ity ārekāyām āha </p><p n="a_858" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4578 r_TAŚVA-ML#135,25_r"/>syād asty eva jīva ity atra syātkāraḥ saṃprayogam arhati tadaprayoge jīvasya pudgalādyastitvenāpi sarvaprakāre<span type="ref-block" n="4579 r_TAŚVA-ML#135,26_r"/>ṇāstitvaprāpter vicchedāghaṭanāt tatra tathāśabdenāprāptitvāt prakaraṇāder jīve pudgalādyastitvavyavacchede tu <span type="ref-block" n="4580 r_TAŚVA-ML#135,27_r"/>tasyāśabdārthatvaṃ tatprakaraṇāder aśabdatvāt na cāśabdād arthapratipattir bhavaṃtī śābdī yuktātiprasaṃgāt nanv a<span type="ref-block" n="4581 r_TAŚVA-ML#135,28_r"/>stitvasāmānyena jīvasya vyāptatvāt pudgalādyastitvaviśeṣair avyāpter na tatprasaktiḥ kṛtakasyānityatvasāmānyena <span type="ref-block" n="4582 r_TAŚVA-ML#135,29_r"/>vyāptasyānityatvaviśeṣāprasaktivat tato narthakas tannivṛttaye syāt prayoga iti cen na avadhāraṇavaiyarthyaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="4583 r_TAŚVA-ML#135,30_r"/>svagatenāstitvaviśeṣeṇa jīvasyāstitvāvadhāraṇāt pratīyate kṛtakasya svagatānityatvaviśeṣeṇānityatvavad iti <span type="ref-block" n="4584 r_TAŚVA-ML#135,31_r"/>cen na svagateneti viśeṣaṇāt paragatena naiveti saṃpratyayād avadhāraṇānarthakyasya tadavasthatvāt na cānava<span type="ref-block" n="4585 r_TAŚVA-ML#135,32_r"/>dhāraṇakaṃ vākyaṃ yuktaṃ jīvasyāstitvavan nāstitvasyāpy anuṣaṃgāt kṛtakasya nityatvānuṣaṃgavat tatrāsti<span type="ref-block" n="4586 r_TAŚVA-ML#135,33_r"/>tvāsvānavadhṛtatvāt kṛtakenānityatvānavadhāraṇe nityatyavat sarveṇa hi prakāreṇa jīvāder astitvābhyupagame <span type="ref-block" n="4587 r_TAŚVA-ML#135,34_r"/>tannāstitvanirāse vāvadhāraṇaṃ phalavat syāt yathā kṛtakasya sarveṇānityatvena śabdaghaṭādigatenānitvā<span type="ref-block" n="4588 r_TAŚVA-ML#136,01_r"/>bhyupagame tannityatvanirāse ca nānyathā tathāvadhāraṇasāphalyopagame ca jīvādir astitvasāmānyenāsti na <span type="ref-block" n="4589 r_TAŚVA-ML#136,02_r"/>punar astitvaviśeṣeṇa pudgalādigateneti pratipattaye yuktaḥ syāt kāraprayogas tasya tādṛgarthadyotakatvāt nanu <span type="ref-block" n="4590 r_TAŚVA-ML#136,03_r"/>ca yo sti sa svāyattadravyakṣetrakālabhāvair eva netarais teṣām aprastutatvād iti kecit satyaṃ sa tu tādṛśo rthaḥ <span type="ref-block" n="4591 r_TAŚVA-ML#136,04_r"/>śabdāt pratīyamānaḥ kīdṛśāt pratīyate iti śābdavyavahāraciṃtāyāṃ syātkāro dyotako nipātaḥ prayujyate <span type="ref-block" n="4592 r_TAŚVA-ML#136,05_r"/>liṅaṃtapratirūpakaḥ kena punaḥ śabdenokto nekāṃtaḥ syātkāreṇa dyotyata iti cet sad eva sarvam ityādivākye<span type="ref-block" n="4593 r_TAŚVA-ML#136,06_r"/>nābhedavṛttyābhedopacāreṇa ceti brūmaḥ sakalādeśo hi yaugapadyenāśaṣedharmātmakaṃ vastu kālādibhir abhedavṛttyā <span type="ref-block" n="4594 r_TAŚVA-ML#136,07_r"/>pratipādayaty abhedopacāreṇa vā tasya pramāṇādhīnatvāt vikalādeśas tu krameṇa bhedopacāreṇa bhedaprādhānyena <span type="ref-block" n="4595 r_TAŚVA-ML#136,08_r"/>vā tasya nayāyattatvāt kaḥ punaḥ kramaḥ kiṃ vā yaugapadyaṃ yadāstitvādidharmāṇāṃ kālādibhir bhedavivakṣā <span type="ref-block" n="4596 r_TAŚVA-ML#136,09_r"/>tadaikasya śabdasyānekārthapratyāyane śaktyabhāvāt kramaḥ yadā tu teṣām eva dharmāṇāṃ kālādibhir abhedena vṛttam ātma<span type="ref-block" n="4597 r_TAŚVA-ML#136,10_r"/>rūpam ucyate tadaikenāpi śabdenaikadharmapratyāyanamukhena tadātmakatām āpannasyānekāśeṣarūpasya pratipādanasaṃbhavā<span type="ref-block" n="4598 r_TAŚVA-ML#136,11_r"/>d yaugapadyaṃ ke punaḥ kālādayaḥ kālaḥ ātmarūpaṃ arthaḥ saṃbaṃdhaḥ upakāro guṇideśaḥ saṃsagaḥ śabda <span type="ref-block" n="4599 r_TAŚVA-ML#136,12_r"/>iti tatra syāj jīvādi vastu asty eva ity atra yat kālam astitvaṃ tatkālāḥ śeṣānaṃtadharmī vastuny ekatreti <span type="ref-block" n="4600 r_TAŚVA-ML#136,13_r"/>teṣāṃ kālenābhedavṛttiḥ yad eva cāstitvasya tadguṇatvam ātmarūpaṃ tad evānyānaṃtaguṇānām apīty ātmarūpeṇābheda<span type="ref-block" n="4601 r_TAŚVA-ML#136,14_r"/>vṛttiḥ ya eva cādhāro rtho dravyākhyo stitvasya sa evānyaparyāyāṇām ity arthenābhedavṛttiḥ ya evāviṣva<span type="ref-block" n="4602 r_TAŚVA-ML#136,15_r"/>gbhāvaḥ kathaṃcit tādātmyalakṣaṇaḥ saṃbaṃdho stitvasya sa evāśeṣaviśeṣāṇām iti saṃbaṃdhenābhedavṛttiḥ ya eva <span type="ref-block" n="4603 r_TAŚVA-ML#136,16_r"/>copakāro stitvena svānuraktakaraṇaṃ sa eva śeṣair api guṇair ity upakāreṇābhedavṛttiḥ ya eva ca guṇideśo sti<span type="ref-block" n="4604 r_TAŚVA-ML#136,17_r"/>tvasya sa evānyaguṇānām iti guṇideśenābhedavṛttiḥ ya eva caikavastvātmanāstitvasya saṃsargaḥ sa eva <span type="ref-block" n="4605 r_TAŚVA-ML#136,18_r"/>śeṣadharmāṇām iti saṃsargeṇābhedavṛttiḥ ya eva vāstīti śabdo stitvadharmātmakasya vastuno vācakaḥ sa eva <span type="ref-block" n="4606 r_TAŚVA-ML#136,19_r"/>śeṣānaṃtadharmātmakasyāpīti śabdenābhedavṛttiḥ paryāyārthe guṇabhāve dravyārthikatvaprādhānyād upapadyate dravyārthi<span type="ref-block" n="4607 r_TAŚVA-ML#136,20_r"/>kaguṇabhāvena paryāyārthikaprādhānye tu na guṇānāṃ kālādibhir abhedavṛttiḥ aṣṭadhā saṃbhavati pratikṣaṇam anyato <span type="ref-block" n="4608 r_TAŚVA-ML#136,21_r"/>papatter bhinnakālatvāt sakṛd ekatra nānāguṇānām asaṃbhavāt saṃbhave vā tadāśrayasya tāvad vā bhedaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="4609 r_TAŚVA-ML#136,22_r"/>teṣām ātmarūpasya ca bhinnatvāt tadabhede tadbhedavirodhāt svāśrayasyārthasyāpi nānātvāt anyathā nānā<span type="ref-block" n="4610 r_TAŚVA-ML#136,23_r"/>guṇāśrayatvavirodhāt saṃbaṃdhasya ca saṃbaṃdhibhedena bhedadarśanāt nānāsaṃbaṃdhibhir ekatraikasaṃbaṃdhāghaṭanāt taiḥ kriya<span type="ref-block" n="4611 r_TAŚVA-ML#136,24_r"/>māṇasyopakārasya ca pratiniyatarūpasyānekatvāt guṇideśasya ca pratiguṇaṃ bhedāt tadabhede bhinnārthaguṇānā<span type="ref-block" n="4612 r_TAŚVA-ML#136,25_r"/>m api guṇideśābhedaprasaṃgāt saṃsargasya ca pratisaṃsargibhedāt tadabhede saṃsargibhedavirodhāt śabdasya ca <span type="ref-block" n="4613 r_TAŚVA-ML#136,26_r"/>prativiṣayaṃ nānātvāt sarvaguṇānām ekaśabdavācyatāyāṃ sarvārthānām ekaśabdavācyatāpatteḥ śabdāṃtaravaipha<span type="ref-block" n="4614 r_TAŚVA-ML#136,27_r"/>lyāt tattvato stitvādīnām ekatra vastuny evam abhedavṛtter asaṃbhave kālādibhir bhinnātmanām abhedopacāraḥ kriyate <span type="ref-block" n="4615 r_TAŚVA-ML#136,28_r"/>tadevābhyām abhedavṛttyabhedopacārābhyām ekena śabdenaikasya jīvādivastuno 'naṃtadharmātmakasyopāttasya syātkāro <span type="ref-block" n="4616 r_TAŚVA-ML#136,29_r"/>dyotakaḥ samavatiṣṭhate </p><p n="a_860" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4618 r_TAŚVA-ML#136,31_r"/>syād iti nipāto 'yam anekāṃtavidhivicārādiṣu bahuṣv artheṣu vartate tatraikārthavivakṣā ca syād anekāṃtārthasya <span type="ref-block" n="4619 r_TAŚVA-ML#136,32_r"/>vācako gṛhyate ity eke teṣāṃ śabdāṃtaraprayogo 'narthakaḥ syāc chabdenaivānekāṃtātmano vastunaḥ pratipādi<span type="ref-block" n="4620 r_TAŚVA-ML#136,33_r"/>tatvād ity apare te pi yady anekāṃtaviśeṣasya vācake syāc chabde prayukte śabdāṃtaraprayogam anarthakam ācakṣate tadā <span type="ref-block" n="4621 r_TAŚVA-ML#136,34_r"/>na nivāryaṃte śabdāṃtaratvasya syāc chabdena kṛtatvāt anekāṃtasāmānyasya tu vācake tasmin prayukte <span type="ref-block" n="4622 r_TAŚVA-ML#137,01_r"/>jīvādiśabdāṃtaraprayogo nānarthakas tasya tadviśeṣapratipattyarthatvāt kasyacit sāmānyenopādāne pi viśeṣā<span type="ref-block" n="4623 r_TAŚVA-ML#137,02_r"/>rthinā viśeṣo 'nuprayoktavyo vṛkṣaśabdād vṛkṣatvasāmānyasyopādāne pi dhavāditadviśeṣārthitayā dhavādiśabda<span type="ref-block" n="4624 r_TAŚVA-ML#137,03_r"/>viśeṣavad iti vacanāt bhavatu nāma dyotako vācakaś ca syāc chabdo 'nekāṃtasya tu pratipadaṃ prativākyaṃ <span type="ref-block" n="4625 r_TAŚVA-ML#137,04_r"/>vā śrūyamāṇaḥ samaye loke ca kutas tathā pratīyata ity āha </p><p n="a_862" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4627 r_TAŚVA-ML#137,06_r"/>yathā caitro dhanurdharaḥ pārtho dhanurdharaḥ nīlaṃ sarojaṃ bhavatīty atrāyogasyānyayogasyātyaṃtayogasya ca vyavacchedā<span type="ref-block" n="4628 r_TAŚVA-ML#137,07_r"/>yāprayukto py evakāraḥ prakaraṇaviśeṣasāmarthyāt tadvidbhir avagamyate tasyānyatra viśeṣaṇena kriyayā ca saha prayuktasya <span type="ref-block" n="4629 r_TAŚVA-ML#137,08_r"/>tatphalatvena pratipannatvāt tathā sarvatra syātkāro pi sarvasyānekāṃtātmakatvavyavasthāpanasāmarthyād ekāṃtavya<span type="ref-block" n="4630 r_TAŚVA-ML#137,09_r"/>vacchedāya kiṃ na pratīyate na hi kaścit padārtho vākyārtho vā sarvathaikāṃtātmako sti pratītivirodhāt <span type="ref-block" n="4631 r_TAŚVA-ML#137,10_r"/>kathaṃcid ekāṃtātmakas tu sunayāpekṣo nekāṃtātmaka eva tato yuktaḥ pramāṇavākye nayavākye ca saptavikalpe <span type="ref-block" n="4632 r_TAŚVA-ML#137,11_r"/>syātkāras tadarthaṃ śabdāṃtaraṃ vā śrūyamāṇaṃ gamyamānaṃ vāvadhāraṇavat kiṃ punaḥ pramāṇavākyaṃ kiṃ vā naya<span type="ref-block" n="4633 r_TAŚVA-ML#137,12_r"/>vākyaṃ sakalādeśaḥ pramāṇavākyaṃ vikalādeśo nayavākyam ity uktaṃ kaḥ punaḥ sakalādeśaḥ ko vā <span type="ref-block" n="4634 r_TAŚVA-ML#137,13_r"/>vikalādeśaḥ anekātmakasya vastunaḥ pratipādanaṃ sakalādeśaḥ ekadharmātmakavastukathanaṃ vikalādeśa <span type="ref-block" n="4635 r_TAŚVA-ML#137,14_r"/>ity eke teṣāṃ saptavidhapramāṇanayavākyavirodhaḥ sattvāsattvāvaktavyavacanānāṃ saikaikadharmātmajīvādivastu<span type="ref-block" n="4636 r_TAŚVA-ML#137,15_r"/>pratipādanapramāṇānāṃ sarvadā vikalādeśatvena yathāvākyatānuṣaṃgāt kramārpitobhayasadavaktavyāsadavaktavyo<span type="ref-block" n="4637 r_TAŚVA-ML#137,16_r"/>bhayāvaktavyavacanānāṃ vānekadharmātmakavastuprakāśināṃ sadā sakalādeśatvena pramāṇavākyatāpatteḥ na ca <span type="ref-block" n="4638 r_TAŚVA-ML#137,17_r"/>trīṇy eva nayavākyāni catvāry eva pramāṇavākyānīti yuktaṃ siddhāṃtavirodhāt dharmimātravacanaṃ sakalādeśaḥ <span type="ref-block" n="4639 r_TAŚVA-ML#137,18_r"/>dharmamātrakathanaṃ tu vikalādeśa ity apy asāraṃ sattvādyanyatamenāpi dharmeṇāviśeṣitasya dharmiṇo vacanāsaṃbha<span type="ref-block" n="4640 r_TAŚVA-ML#137,19_r"/>vāt dharmamātrasya kvacid dharmiṇy avartamānasya vaktum aśakteḥ syāj jīva eva syād asty eveti dharmimātrasya ca <span type="ref-block" n="4641 r_TAŚVA-ML#137,20_r"/>dharmamātrasya vacanaṃ saṃbhavaty eveti cet na jīvaśabdena jīvaty adharmātmakasya jīvavastunaḥ kathanād astiśabdena <span type="ref-block" n="4642 r_TAŚVA-ML#137,21_r"/>cāstitvasya kvacid viśeṣye viśeṣaṇatayā pratīyamānasyābhidhānāt dravyaśabdasya bhāvaśabdasya caivaṃ <span type="ref-block" n="4643 r_TAŚVA-ML#137,22_r"/>vibhāgābhāva iti cen na tadvibhāgasya nāmādisūtre prarūpitatvāt ye pi hi pācako 'yaṃ pācakatvam asyeti <span type="ref-block" n="4644 r_TAŚVA-ML#137,23_r"/>dravyabhāvavidhāyinoḥ śabdayor vibhāgam āhus teṣām api na pācakatvadharmādiviśeṣaḥ pācakaśabdābhidheyo rthaḥ <span type="ref-block" n="4645 r_TAŚVA-ML#137,24_r"/>saṃbhavati nāpi pācakānāśritaḥ pācakatvadharma ity alaṃ vivādena sadādivākyaṃ saptavidham api pratyekaṃ <span type="ref-block" n="4646 r_TAŚVA-ML#137,25_r"/>vikalādeśaḥ samuditaṃ sakalādeśa ity anye te pi na yuktyāgamakuśalās tathā yuktyāgamayor abhāvāt <span type="ref-block" n="4647 r_TAŚVA-ML#137,26_r"/>sakalāpratipādakatvāt pratyekaṃ sadādivākyaṃ vikalādeśa iti na samīcīnāṃ yuktis tatsamudāyasyāpi <span type="ref-block" n="4648 r_TAŚVA-ML#137,27_r"/>vikalādeśatvaprasaṃgāt na hi sadādivākyasaptakaṃ samuditaṃ sakalārthapratipādakaṃ sakalaśrutasyaiva tathā<span type="ref-block" n="4649 r_TAŚVA-ML#137,28_r"/>bhāvaprasiddheḥ etena sakalārthapratipādakatvāt saptabhaṃgīvākyaṃ sakalādeśa iti yuktir asamīcīnoktā <span type="ref-block" n="4650 r_TAŚVA-ML#137,29_r"/>hetor asiddhatvāt sadādivākyasaptakam eva sakalaśrutaṃ nānyattadvyatiriktasyābhāvāt ato na hetor asiddhir iti <span type="ref-block" n="4651 r_TAŚVA-ML#137,30_r"/>cen na ekānekādisaptabhaṃgātmano vākyasyāśrutatvaprasaṃgāt sakalaśrutārthasya sadādisaptavikalpātmaka<span type="ref-block" n="4652 r_TAŚVA-ML#137,31_r"/>vākyenaiva prakāśanāt tasya prakāśitaprakāśanatayānarthakatvāt tena sattvādidharmasaptakasyaiva pratipādanād e<span type="ref-block" n="4653 r_TAŚVA-ML#137,32_r"/>katvādidharmasaptakasya caikānekādisaptaviśeṣātmakavākyena kathanāt tasyānarthakyād aśrutatvaprasaṃga iti cen na <span type="ref-block" n="4654 r_TAŚVA-ML#137,33_r"/>tasya sakalādeśatvābhāvāpatter anaṃtadharmātmakasya vastuno 'pratipādanāt yadi punar astitvādidharmasaptakamukhenā<span type="ref-block" n="4655 r_TAŚVA-ML#137,34_r"/>śeṣānaṃtasaptabhaṃgīviṣayānaṃtadharmasaptakasvabhāvasya vastunaḥ kālādibhir abhedavṛttyābhedopacāreṇa prakaśanāt sadādi<span type="ref-block" n="4656 r_TAŚVA-ML#138,01_r"/>saptavikalpātmakavākyasya sakalādeśatvasiddhis tadā syād asty eva jīvādivastv ity asya sakalādeśatvam astu <span type="ref-block" n="4657 r_TAŚVA-ML#138,02_r"/>vivakṣitāstitvamukhena śeṣānaṃtadharmātmano vastunas tathāvṛttyā kathanāt syān nāsty evety asya ca nāstitva<span type="ref-block" n="4658 r_TAŚVA-ML#138,03_r"/>mukhena syād avaktavyam evety asyāvaktavyatvamukhena syād ubhayam evety asya ca kramārpitobhayātmakatvamukhena syād a<span type="ref-block" n="4659 r_TAŚVA-ML#138,04_r"/>sty avaktavyam evety asya cāsty avaktavyatvamukhena syān nāsty avaktavyam evetyasya ca nāsty avaktavyatvamukhena syād u<span type="ref-block" n="4660 r_TAŚVA-ML#138,05_r"/>bhayāvaktavyam evety asya cobhayāvaktavyatvamukheneti pratyekaṃ saptānām api vākyānāṃ kuto vikalādeśatvaṃ <span type="ref-block" n="4661 r_TAŚVA-ML#138,06_r"/>prathamenaiva vākyena sakalasya vastunaḥ kathanāt dvitīyādīnām aphalatvam iti cet tadāpy ekasaptabhaṃgyā <span type="ref-block" n="4662 r_TAŚVA-ML#138,07_r"/>sakalasya vastunaḥ pratipādanāt parāsāṃ saptabhaṃgīnām aphalatvaṃ kiṃ na bhavet pradhānabhāvena svaviṣayadharma<span type="ref-block" n="4663 r_TAŚVA-ML#138,08_r"/>saptakasvabhāvasyaivārthasyaikayā saptabhaṃgyā prakathanāt svagocaradharmasaptakāṃtarāṇām aparābhiḥ saptabhaṃgībhiḥ katha<span type="ref-block" n="4664 r_TAŚVA-ML#138,09_r"/>nān na tāsām aphalatvam iti cet tarhi prathamena vākyena svaviṣayaikadharmātmakasya vastunaḥ pradhānabhāvena <span type="ref-block" n="4665 r_TAŚVA-ML#138,10_r"/>kathanāt dvitīyādibhiḥ svagocaraikaikadharmātmakasya prakāśanāt kutas teṣām aphalatā kathaṃ punar arthasyaikadharmātma<span type="ref-block" n="4666 r_TAŚVA-ML#138,11_r"/>katvaṃ pradhānaṃ tathā śabdenopāttatvāt śeṣānaṃtadharmātmakatvam apy evaṃ pradhānam astv iti cen na tasyaikato vākyāda<span type="ref-block" n="4667 r_TAŚVA-ML#138,12_r"/>śrūyamāṇatvāt kathaṃ tatas tasya pratipattiḥ abhedavṛttyābhedopacāreṇa vā gamyamānatvāt tarhi śrūyamāṇa<span type="ref-block" n="4668 r_TAŚVA-ML#138,13_r"/>syeva gamyamānasyāpi vākyārthatvāt pradhānatvam anyathā śrūyamāṇasyāpy apradhānatvam iti cen na agnir māṇavaka <span type="ref-block" n="4669 r_TAŚVA-ML#138,14_r"/>ityādi vākyaikyārthenānaikāṃtāt māṇavake gnitvādhyāropo hi tadvākyārtho bhavati na ca pradhānam āro<span type="ref-block" n="4670 r_TAŚVA-ML#138,15_r"/>pitasyāgner apradhānatvāt tatra tadāropo pi pradhānabhūta eva tathā śabdena vivakṣitatvād iti cet kas tarhi <span type="ref-block" n="4671 r_TAŚVA-ML#138,16_r"/>gauṇaḥ śabdārtho stu na kaścid iti cen na gauṇamukhyayor mukhye saṃpratyayavacanāt dhṛtam āyurannaṃ vai prāṇā <span type="ref-block" n="4672 r_TAŚVA-ML#138,17_r"/>iti kāraṇe kāryopacāraṃ maṃcāḥ krośaṃtīti tātsthāttāc chabdopacāraḥ sāhacaryādyaṣṭiḥ puruṣa iti <span type="ref-block" n="4673 r_TAŚVA-ML#138,18_r"/>sāmīpyād vṛkṣā grāma iti ca gauṇaṃ śabdārthaṃ vyavaharan svayam agauṇaḥ śabdārthaḥ sarvo pīti katham ātiṣṭheta <span type="ref-block" n="4674 r_TAŚVA-ML#138,19_r"/>na ced unmattaḥ gauṇa eva ca śabdārtha ity apy ayuktaṃ mukhyābhāve tadanupapatteḥ kalpanāropitam api hi <span type="ref-block" n="4675 r_TAŚVA-ML#138,20_r"/>sakalaṃ śabdārtham ācakṣāṇair agovyāvṛtto rthād artho buddhinirbhāsī gośabdasya mukhyo rthas tato nyo bāhīkādir gauṇa <span type="ref-block" n="4676 r_TAŚVA-ML#138,21_r"/>ity abhyupagaṃtavyaṃ tathā ca gauṇamukhyayor vākyārthayoḥ sarvaiḥ śabdavyavahāravādibhir iṣṭatvān na kasyacit tada<span type="ref-block" n="4677 r_TAŚVA-ML#138,22_r"/>pahnavo yukto 'nyatra vacanānadhikṛtebhyaḥ nanu yatra śabdād askhalatpratyayaḥ sa mukhyaḥ śabdārthaḥ śrūyamāṇa <span type="ref-block" n="4678 r_TAŚVA-ML#138,23_r"/>iva gamyamāne pi yatra tv askhalatpratyayaḥ sa gauṇo stu tato na śrūyamāṇatvaṃ mukhyatvena vyāptaṃ gauṇatvena vā <span type="ref-block" n="4679 r_TAŚVA-ML#138,24_r"/>gamyamānatvaṃ yena śabdopātta eva dharmo mukhyaḥ syād aparas tu gauṇa iti cen na askhalatpratyayatvasyāpi <span type="ref-block" n="4680 r_TAŚVA-ML#138,25_r"/>mukhyatvena vyāptyabhāvāt prakaraṇādisiddhasyāskhalatpratyayasyāpi gauṇatvasiddheḥ pratipatrā bubhutsitaṃ vastu <span type="ref-block" n="4681 r_TAŚVA-ML#138,26_r"/>yadā mukhyo rthas tadā taṃ prati prayujyamānena śabdenopātto dharmaḥ pradhānabhāvam anubhavatīti viśeṣānaṃtadharmeṣu <span type="ref-block" n="4682 r_TAŚVA-ML#138,27_r"/>guṇabhāvasiddheḥ nanv astu prathamadvitīyavākyābhyām ekaikadharmamukhyena śeṣānaṃtadharmātmakasya vastunaḥ pratipattiḥ <span type="ref-block" n="4683 r_TAŚVA-ML#138,28_r"/>kathaṃcid abhihitaprakārāśrayaṇāt tṛtīyādivākyais tu kathaṃ sattvasyaiva vānaṃśaśabdasya tebhyo 'pratipatter iti cen na <span type="ref-block" n="4684 r_TAŚVA-ML#138,29_r"/>tṛtīyād vākyād dvābhyām ātmakābhyāṃ sattvāsattvābhyāṃ sahārpitābhyāṃ niṣpannasyaikasyāvaktavyatvasyānaṃśaśabdasya <span type="ref-block" n="4685 r_TAŚVA-ML#138,30_r"/>pratīteḥ caturthāt tābhyām eva kramārpitābhyām ubhayātmakatvasya dvyaṃśasya pratyayāt paṃcamās tribhir ātmabhir dvyaṃ<span type="ref-block" n="4686 r_TAŚVA-ML#138,31_r"/>śasyāsty avaktavyatvasya nirjñānāt ṣaṣṭhāc ca tribhir ātmabhir dvyaṃśasya nāsty avaktavyatvasyāvagamāt saptamāc catu<span type="ref-block" n="4687 r_TAŚVA-ML#138,32_r"/>rbhir ātmabhis tryaṃśasyāstināstyavaktavyatvasyāvabodhāt na ca dharmasya sāṃśatvenaikasvabhāvatve vā dharbhitvaprasaṃgaḥ <span type="ref-block" n="4688 r_TAŚVA-ML#138,33_r"/>dvitvādisaṃkhyāyās tathābhāve pi dharmatvadarśanāt niraṃśaikasvabhāvā dvitvādisaṃkhyeti cen na dve dravye iti <span type="ref-block" n="4689 r_TAŚVA-ML#138,34_r"/>sāṃśānekasvabhāvatā pratītivirodhāt saṃkhyeyayor dravyayor anekatvāt tatra tathā pratītir iti cet katham anyatrā<span type="ref-block" n="4690 r_TAŚVA-ML#138,35_r"/>nekatve tatra tathābhāvapratyayo tiprasaṃgāt samavāyād iti cet sa ko nyo nyatra kathaṃcit tādātmyād iti <span type="ref-block" n="4691 r_TAŚVA-ML#139,01_r"/>saṃkhyeyavat kathaṃcit tadabhinnāyāḥ saṃkhyāyāḥ sāṃśatvād anekasvabhāvatvasiddheḥ evaṃ svabhāvasyānekatve pi tadvato <span type="ref-block" n="4692 r_TAŚVA-ML#139,02_r"/>dravyasya kathaṃcit tadabhinnasyaikatvānekāṃśatvam avaktavyatvasya siddham aṃśasya cānekatve py ekadharmatvam asty avaktavya<span type="ref-block" n="4693 r_TAŚVA-ML#139,03_r"/>tvāder aviruddhaṃ tathā śrutajñāne vabhāsamānatvāt tadbādhakābhāvāc ca ta ete stitvādayo dharmā jīvādivastuni <span type="ref-block" n="4694 r_TAŚVA-ML#139,04_r"/>sarvasāmānyena tadabhāvena ca viśiṣṭasāmānyena tadabhāvena viśiṣṭasāmānyena tadabhāvasāmānyena ca <span type="ref-block" n="4695 r_TAŚVA-ML#139,05_r"/>viśiṣṭasāmānyena ca dravyasāmānyena guṇasāmānyena ca dharmasamudāyena tadvyatirekeṇa ca dharmasāmānyasaṃbaṃdhena <span type="ref-block" n="4696 r_TAŚVA-ML#139,06_r"/>tadabhāvena ca dharmaviśeṣasaṃbaṃdhena tadabhāvena ca nirūpyaṃte tatrārthaprakaraṇasaṃbhavaliṃgaucityadeśakālābhi<span type="ref-block" n="4697 r_TAŚVA-ML#139,07_r"/>prāyagamyaḥ śabdasyārtha ity arthādyanāśrayaṇo bhiprāyamātravaśavartinā sarvasāmānyena ca vastutvena jīvādir asty eva <span type="ref-block" n="4698 r_TAŚVA-ML#139,08_r"/>tadabhāvena cāvastutvena nāsty eveti nirūpyate tathā śrutyupāttena viśiṣṭasāmānyena jīvāditvenāsti <span type="ref-block" n="4699 r_TAŚVA-ML#139,09_r"/>tatpratiyoginā tadabhāvenājīvāditvena nāstīti ca bhaṃgadvayaṃ tenaiva viśiṣṭasāmānyenāsti tadabhāva<span type="ref-block" n="4700 r_TAŚVA-ML#139,10_r"/>sāmānyena vastvaṃtarātmanā sarveṇa sāmānyena nāstīti ca bhaṃgadvaṃya tenaiva viśiṣṭasāmānyenāsti tadviśeṣaṇa<span type="ref-block" n="4701 r_TAŚVA-ML#139,11_r"/>mukhyatvena nāstīti ca bhaṃgadvayaṃ sāmānyenāviśeṣitena dravyatvenāsti viśiṣṭasāmānyena pratiyoginaivā<span type="ref-block" n="4702 r_TAŚVA-ML#139,12_r"/>jīvāditvena nāstīti ca bhaṃgadvayaṃ dravyasāmānyenāviśeṣitenaivāsti guṇasāmānyena guṇatvena sa eva <span type="ref-block" n="4703 r_TAŚVA-ML#139,13_r"/>nāstīti ca bhaṃgadvayaṃ dharmasamudāyena trikālagocarānaṃtaśaktijñānādisamitirūpeṇāsti tadvyatirekeṇo<span type="ref-block" n="4704 r_TAŚVA-ML#139,14_r"/>palabhyamānena rūpeṇa nāstīti ca bhaṃgadvayaṃ dharmasāmānyasaṃbaṃdhena yasya kasyacid dharmasyāśrayatvenāsti tada<span type="ref-block" n="4705 r_TAŚVA-ML#139,15_r"/>bhāvena kasyacid api dharmasyānāśrayatvena nāstīti ca bhaṃgadvayaṃ dharmaviśeṣasaṃbaṃdhena nityatvacetanatvādyanyatama<span type="ref-block" n="4706 r_TAŚVA-ML#139,16_r"/>dharmasaṃbaṃdhitvenāsti tadabhāvena tadasaṃbaṃdhitvena nāstīti ca bhaṃgadvayam ity anekadhā vidhipratiṣedhakalpanayā <span type="ref-block" n="4707 r_TAŚVA-ML#139,17_r"/>sarvatra mūlabhaṃgadvayaṃ nirūpaṇīyaṃ athāsti jīva ity astiśabdavācyād arthād bhinnasvabhāvo jīvaśabdavācyo rthaḥ <span type="ref-block" n="4708 r_TAŚVA-ML#139,18_r"/>syād abhinnasvabhāvo vā yady abhinnasvabhāvas tadā tayoḥ sāmānādhikaraṇyaviśeṣatvābhāvo ghaṭakuṭaśabdavat <span type="ref-block" n="4709 r_TAŚVA-ML#139,19_r"/>tadanyatarāprayogaś ca tadvad eva viparyayaprasaṃgo vā sarvadravyaparyāyaviṣayāstiśabdavācyād abhinnasya ca jīvasya <span type="ref-block" n="4710 r_TAŚVA-ML#139,20_r"/>sarvadravyaparyāyātmakatvaprasaṃgaḥ sarvadravyaparyāyāṇāṃ vā jīvatvam iti saṃkaravyatikarau syātāṃ yadi punar asti<span type="ref-block" n="4711 r_TAŚVA-ML#139,21_r"/>vācyād arthād bhinna eva jīvaśabdavācyo rthaḥ kalpyate tadā jīvasyāsadrūpatvaprasaṃgo stiśabdavācyād arthād bhinna<span type="ref-block" n="4712 r_TAŚVA-ML#139,22_r"/>tvāt svaraśrṛṃgavat viparyayaprasaṃgāt jīvavatsakalārthebhyo bhinnasyāstitvasyābhāvaprasaktir anāśrayatvāt tasya <span type="ref-block" n="4713 r_TAŚVA-ML#139,23_r"/>jīvādiṣu samavāyād adoṣo 'yam iti cen na samavāyasya sattvādbhinnasyāsadrūpatvāt sa tadvatoḥ saṃbaṃdhatvaviro<span type="ref-block" n="4714 r_TAŚVA-ML#139,24_r"/>dhāt na ca samavāye sattvasya samavāyāṃtaram upapannaṃ anavasthānuṣaṃgāt svayaṃ tathāniṣṭeś ca tatra tasya <span type="ref-block" n="4715 r_TAŚVA-ML#139,25_r"/>viśeṣaṇābhāvād adoṣa iti cet so pi viśeṣaṇābhāvaḥ saṃbaṃdho yadi sattvād bhinnas tadā na sadrūpa iti svara<span type="ref-block" n="4716 r_TAŚVA-ML#139,26_r"/>viṣāṇavat kathaṃ saṃbaṃdhaḥ parasmād viśeṣaṇībhāvāt sattvasya prathamaviśeṣaṇībhāve yady asadrūpatvābhāvas tadā saivāna<span type="ref-block" n="4717 r_TAŚVA-ML#139,27_r"/>vasthā tatrāpi sattvasya bhinnasyānyaviśeṣaṇībhāvakalpanād iti na kiṃcit san nāma sattvād bhinnasya sarvasya <span type="ref-block" n="4718 r_TAŚVA-ML#139,28_r"/>svabhāvasyāsadrūpatvaprasiddher iti sarvathaikāṃtavādinām upālaṃbho na syādvādinām astiśabdavācyād arthāj jīvaśabda<span type="ref-block" n="4719 r_TAŚVA-ML#139,29_r"/>vācyasyārthasya kathaṃcid bhinnatvopagamāt tathaiva vāciṃtyapratītisadbhāvāc ca paryāyārthādeśād dhi bhavana<span type="ref-block" n="4720 r_TAŚVA-ML#139,30_r"/>jīvanayoḥ paryāyayor astijīvaśabdābhyāṃ vācyayoḥ pratītiviśiṣṭatayā pratīter bhedaḥ dravyārthādeśāt tu tayor a<span type="ref-block" n="4721 r_TAŚVA-ML#139,31_r"/>vyatirekād ekatarasya grahaṇenānyatarasya grahaṇād abhedaḥ pratibhāsata iti na virodhaḥ saṃśayo vā tathā niśca<span type="ref-block" n="4722 r_TAŚVA-ML#139,32_r"/>yāt tata eva na saṃkaro vyatikaro vā yena rūpeṇa jīvasyāstitvaṃ tenaiva nāstitvāniṣṭeḥ yena ca <span type="ref-block" n="4723 r_TAŚVA-ML#139,33_r"/>nāstitvaṃ tenaivāstitvānupagamāt tadubhayasyāpy ubhayātmakatvānāsthānāc ca na caivam ekāṃtopagame kaścid doṣaḥ <span type="ref-block" n="4724 r_TAŚVA-ML#139,34_r"/>sunayārpitasyaikāṃtasya samīcīnatayā sthitatvāt pramāṇārpitasyāstitvānekāṃtasya prasiddheḥ yenātmanā<span type="ref-block" n="4725 r_TAŚVA-ML#139,35_r"/>nekāṃtas tenātmanānekāṃta evety ekāṃtānuṣaṃgo pi nāniṣṭaḥ pramāṇasādhanasyaivānekāṃtatvasiddhaḥ nayasādhanasyaikāṃta<span type="ref-block" n="4726 r_TAŚVA-ML#140,01_r"/>tvavyavasthiter anekāṃto py anekāṃta iti pratijñānāt tad uktaṃ anekāṃto py anekāṃtaḥ pramāṇanayasādhanaḥ <span type="ref-block" n="4727 r_TAŚVA-ML#140,02_r"/>anekāṃtaḥ pramāṇāt te tadekāṃtārpitān nayāt iti na caivam anavasthānekāṃtasyaikāṃtāpekṣitvenaivānekāṃtatva<span type="ref-block" n="4728 r_TAŚVA-ML#140,03_r"/>vyavasthiteḥ ekāṃtasyāpy anekāṃtāpekṣitayaivaikāṃtavyavasthānāt na cettham anyonyāśrayaṇaṃ svarūpeṇānekāṃtasya <span type="ref-block" n="4729 r_TAŚVA-ML#140,04_r"/>vastunaḥ prasiddhatvenaikāṃtānapekṣatvād ekāṃtasyāpy anekāṃtānapekṣatvāt tata eva tayor avinābhāvasyānyonyā<span type="ref-block" n="4730 r_TAŚVA-ML#140,05_r"/>pekṣayā prasiddheḥ kārakajñāpakādiviśeṣavat tad uktaṃ dharmadharmyavinābhāvaḥ siddhyaty anyonyavīkṣayā na <span type="ref-block" n="4731 r_TAŚVA-ML#140,06_r"/>svarūpaṃ svato hy etatkārakajñāpakāṃgavat iti kiṃ cārthābhidhānapratyāyanāt tulyanāmatvāt tadanyatamasyā<span type="ref-block" n="4732 r_TAŚVA-ML#140,07_r"/>pahnave sakalavyavahāravilopāt teṣāṃ bhrātatvaikāte kasyacid abhrāṃtasya tattvasyāpratiṣṭhiter avaśyaṃ paramārthasattvam urarī<span type="ref-block" n="4733 r_TAŚVA-ML#140,08_r"/>kartavyaṃ tathā cārthābhidhānapratyayātmanā syād asty eva jīvādis tadviparītātmanā tu sa eva nāstīti <span type="ref-block" n="4734 r_TAŚVA-ML#140,09_r"/>bhaṃgadvayaṃ sarvapravādināṃ siddham anyathā sveṣṭatattvāvyavasthiteḥ tathā coktaṃ sad eva sarva ko necchet svarūpādi<span type="ref-block" n="4735 r_TAŚVA-ML#140,10_r"/>catuṣṭayāt asad eva viparyāsān na cen na vyavatiṣṭhate iti katham avaktavyo jīvādiḥ dvābhyāṃ yathodita<span type="ref-block" n="4736 r_TAŚVA-ML#140,11_r"/>prakārābhyāṃ pratiyogibhyāṃ dharmābhyām avadhāraṇātmakābhyāṃ yugapatpradhānanayārpitābhyām ekasya vastuno bhavi<span type="ref-block" n="4737 r_TAŚVA-ML#140,12_r"/>tsāyāṃ tādṛśasya śabdasya prakaraṇādeś cāsaṃbhavād iti kecit tatra ko yaṃ guṇānāṃ yugapadbhāvo nāmeti <span type="ref-block" n="4738 r_TAŚVA-ML#140,13_r"/>ciṃtyaṃ kālādyabhedavṛttir iti cet na parasparaviruddhānāṃ guṇānām ekatra vastuny ekasmin kāle vṛtter adarśanāt <span type="ref-block" n="4739 r_TAŚVA-ML#140,14_r"/>sukhaduḥkhādivat nāpy ātmarūpeṇābhedavṛttis teṣāṃ yugapadbhāvastadātmarūpasya parasparavibhaktatvāt tadvat na <span type="ref-block" n="4740 r_TAŚVA-ML#140,15_r"/>caikadravyādhāratayā vṛttir yugapadbhāvas teṣāṃ bhinnādhāratayā pratīteḥ śītoṣṇasparśavat saṃbaṃdhābhedo yugapadbhāva <span type="ref-block" n="4741 r_TAŚVA-ML#140,16_r"/>ity apy ayuktaṃ teṣāṃ saṃbaṃdhasya bhinnatvād devadattasya chatradaṃḍādisaṃbaṃdhavat samavāyasyāpy ekatvāghaṭanād bhinnābhidhāna<span type="ref-block" n="4742 r_TAŚVA-ML#140,17_r"/>pratyayahetutvāt saṃyogavat na copakārābhedas teṣāṃ yugapadbhāvaḥ pratiguṇam upakārasya bhinnatvān nīlapītādya <span type="ref-block" n="4743 r_TAŚVA-ML#140,18_r"/>nuraṃjanavat paṭādau na caikadeśo guṇinaḥ saṃbhavati niraṃśatvopagamāt yato guṇideśābhedo yugapadbhāvo <span type="ref-block" n="4744 r_TAŚVA-ML#140,19_r"/>guṇānām upapadyeta na teṣām anyonyaṃ saṃsargo yugapadbhāvas tasyāsaṃbhavād āsaṃsṛṣṭarūpatvād guṇānāṃ śuklakṛṣṇādivat <span type="ref-block" n="4745 r_TAŚVA-ML#140,20_r"/>tatsaṃsarge guṇabhedavirodhāt na ca śabdābhedo yugapadbhāvo guṇānāṃ bhinnaśabdābhidheyatvān nīlādivat <span type="ref-block" n="4746 r_TAŚVA-ML#140,21_r"/>tato yugapadbhāvāt sadasattvādiguṇānāṃ na tadvivakṣā yuktā yasyām avaktavyaṃ vastu syāt ity ekāṃtavādinā<span type="ref-block" n="4747 r_TAŚVA-ML#140,22_r"/>m upadravaḥ syādvādināṃ kālādibhir abhedavṛtteḥ parasparaviruddheṣv api guṇeṣu sattvādiṣv ekatra vastuni prasiddheḥ <span type="ref-block" n="4748 r_TAŚVA-ML#140,23_r"/>pramāṇe tathaiva pratibhāsanāt svarūpādicatuṣṭayāpekṣayā virodhābhāvāt kevalaṃ yugapadvācakābhāvāt sada<span type="ref-block" n="4749 r_TAŚVA-ML#140,24_r"/>sattvayor ekatrāvācyatā sattāmātranibaṃdhanatvābhāvād vācyatāyāḥ vidyamānam api hi sadasattvaguṇadvayaṃ yuga<span type="ref-block" n="4750 r_TAŚVA-ML#140,25_r"/>pad ekatra sad ity abhidhānena vaktum aśakyaṃ tasyāsattvapratipādanāsamarthatvāt tathaivāsad ity abhidhānena tadvaktu<span type="ref-block" n="4751 r_TAŚVA-ML#140,26_r"/>m aśakyaṃ tasya sattvapratyāyane sāmarthyābhāvāpatteḥ sāṃketikam ekapadaṃ tadabhidhātuṃ samartham ity api na satyaṃ <span type="ref-block" n="4752 r_TAŚVA-ML#140,27_r"/>tasyāpi krameṇārthadvayapratyāyane sāmarthyopapatteḥ tau sad iti śatṛśānayoḥ saṃketitasacchabdavat dvaṃdvavṛtti<span type="ref-block" n="4753 r_TAŚVA-ML#140,28_r"/>padaṃ tayoḥ sakṛdabhidhāyakam ity anenāpāstaṃ sadasattve ity ādipadasya krameṇa dharmadvayapratyāyanasamarthatvāt <span type="ref-block" n="4754 r_TAŚVA-ML#140,29_r"/>karmadhārayādivṛttipadam api na tayor abhidhāyakaṃ tata eva pradhānabhāvena dharmadvayapratyāyane tasyāsāmarthyāc ca <span type="ref-block" n="4755 r_TAŚVA-ML#140,30_r"/>vākyaṃ tayor abhidhāyakam anenaivāpāstam iti sakalavācakarahitatvād avaktavyaṃ vastu yugapatsadasattvābhyāṃ prādhāna<span type="ref-block" n="4756 r_TAŚVA-ML#140,31_r"/>bhāvārpitābhyām ākrāṃtaṃ vyavatiṣṭhate tac ca na sarvathaivāvaktavyam eva śabdenāsya vaktavyatvād ity eke te ca <span type="ref-block" n="4757 r_TAŚVA-ML#140,32_r"/>pṛṣṭavyāḥ kim abhidheyam avaktavyaśabdasyeti yugapatpradhānabhūtasadasattvādidharmadvayākrāṃtaṃ vastv iti cet kathaṃ <span type="ref-block" n="4758 r_TAŚVA-ML#140,33_r"/>tasya sakalavācakarahitatvaṃ avaktavyapadasyaiva tadvācakasya sadbhāvāt yathā vaktavyam iti padaṃ <span type="ref-block" n="4759 r_TAŚVA-ML#140,34_r"/>sāṃketikaṃ tasya vācakaṃ tathānyad api kiṃ na bhavet tasya krameṇaiva tatpratyāyakatvād iti cet tata <span type="ref-block" n="4760 r_TAŚVA-ML#140,35_r"/>evāvaktavyam iti padasya tadvācakatvaṃ mā bhūt tato pi hi sakṛtpradhānabhūtasadasattvādidharmākrāṃtaṃ vastu krame<span type="ref-block" n="4761 r_TAŚVA-ML#141,01_r"/>ṇaiva pratīyate sāṃketikapadāṃtarād iva viśeṣābhāvāt vaktavyatvābhāvasyaivaikasya dharmasyāvaktavyapadena pratyāya<span type="ref-block" n="4762 r_TAŚVA-ML#141,02_r"/>nāc ca na tathāvidhavastupratyāyanaṃ sughaṭaṃ yenāvaktavyapadena tadvyaktam iti yujyate katham idānīṃ avācya<span type="ref-block" n="4763 r_TAŚVA-ML#141,03_r"/>taikāṃte py uktir nāvācyam iti yujyate ity uktaṃ ghaṭate sakṛddharmadvayākrāṃtatveneva sattvādyekaikadharmasamākrāṃta<span type="ref-block" n="4764 r_TAŚVA-ML#141,04_r"/>tvenāpy avācyatve vastuno vācyatvābhāvadharmeṇākrāṃtasyāvācyapadenābhidhānaṃ na yujyate iti vyākhyānāt <span type="ref-block" n="4765 r_TAŚVA-ML#141,05_r"/>yena rūpeṇāvācyaṃ tenaiva vācyam avācyaśabdena vastv iti vyācakṣāṇo vastu yenātmanā sat tenaivā<span type="ref-block" n="4766 r_TAŚVA-ML#141,06_r"/>sad iti virodhān nomayaikātmyaṃ vastuna iti kathaṃ vyavasthāpayet sarvatra syādvādanyāyavidveṣitāpatteḥ <span type="ref-block" n="4767 r_TAŚVA-ML#141,07_r"/>tato vastuni mukhyavṛttyā samānabalayoḥ sadasattvayoḥ parasparābhidhānavyāghātena vyāghāte satīṣṭaviparīta<span type="ref-block" n="4768 r_TAŚVA-ML#141,08_r"/>nirguṇatvāpatteḥ vivakṣitobhayaguṇenābhidhānāt avaktavyo rtha ity ayam api sakalādeśaḥ parasparāvadhārita<span type="ref-block" n="4769 r_TAŚVA-ML#141,09_r"/>viviktarūpaikātmakābhyāṃ guṇābhyāṃ guṇiviśeṣaṇatvena yugapadupakṣiptābhyām avivakṣitāṃśabhedasya vastunaḥ samastai<span type="ref-block" n="4770 r_TAŚVA-ML#141,10_r"/>kena guṇarūpeṇābhedavṛttyābhedopacāreṇa vābhidhātuṃ prakrāṃtatvāt sa cāvaktavyaśabdenānyaiś ca ṣaḍbhir vacanaiḥ <span type="ref-block" n="4771 r_TAŚVA-ML#141,11_r"/>paryāyāṃtaravivakṣayā ca vaktavyatvāt syād avyaktavya iti nirṇītam etat etena sarvathā vastu sat svalakṣaṇa<span type="ref-block" n="4772 r_TAŚVA-ML#141,12_r"/>m avaktavyam eveti matam apāstaṃ svalakṣaṇam anirdeśyam ityādivacanavyavahārasya tatrābhāvaprasaṃgāt yadi punar asva<span type="ref-block" n="4773 r_TAŚVA-ML#141,13_r"/>lakṣaṇaṃ śabdenocyate nirdeśyavyāvṛttyā ca nirdeśyaśabdena vikalpapratibhāsina evābhidhānāt na tu vastu <span type="ref-block" n="4774 r_TAŚVA-ML#141,14_r"/>rūpaṃ parāmṛśyata iti mataṃ tadā kathaṃ vastu tathā pratipannaṃ syāt tathā vyavasāyād iti cet so pi <span type="ref-block" n="4775 r_TAŚVA-ML#141,15_r"/>vyavasāyo yadi vastusaṃsparśī śabdas taṃ spṛśatu karaṇavat na hi karaṇajanitaṃ jñānaṃ vastu saṃspṛśati na <span type="ref-block" n="4776 r_TAŚVA-ML#141,16_r"/>punaḥ karaṇam iti yuktaṃ karaṇam upacārāt tatspṛśatīti cet tathā śabdo pīti samānaṃ śabdajanito vyavasā<span type="ref-block" n="4777 r_TAŚVA-ML#141,17_r"/>yo pi na vastu saṃspṛśatīti cet kathaṃ tato vasturūpaṃ pratyeyaṃ bhrāṃtimātrād iti cet na hi paramārtha<span type="ref-block" n="4778 r_TAŚVA-ML#141,18_r"/>tas tadanirdeśyam avadhāraṇaṃ vā siddhyet darśanāt tathā tatsiddhir iti cet na tasyāpi tatrāsāmarthyāt na <span type="ref-block" n="4779 r_TAŚVA-ML#141,19_r"/>hi pratyakṣaṃ bhāvasyānirdeśyatāṃ pratyeti nirdeśayogyasya sādhāraṇāsādhāraṇarūpasya vastunas tena sākṣātkara<span type="ref-block" n="4780 r_TAŚVA-ML#141,20_r"/>ṇāt svalakṣaṇavyaktiriktā keyaṃ nirdeśyatā sādhāraṇatā vā pratibhātīti cet tasyāsādhāraṇatānirdeśyatā <span type="ref-block" n="4781 r_TAŚVA-ML#141,21_r"/>vā keti samaḥ paryanuyogaḥ svalakṣaṇatvam eva seti cet samaḥ samādhiḥ sādhāraṇatānirdeśyatayor api <span type="ref-block" n="4782 r_TAŚVA-ML#141,22_r"/>tatsvarūpatvāt tarhi nirdeśyaṃ sādhāraṇam iti svalakṣaṇam eva nāmāṃtareṇoktaṃ syād iti cet tavāpy asādhāraṇa<span type="ref-block" n="4783 r_TAŚVA-ML#141,23_r"/>m anirdeśyam iti kiṃ na nāmāṃtareṇa tad evābhimataṃ tatheṣṭau vastu na sādhāraṇaṃ nāpy asādhāraṇaṃ na nirdeśyaṃ <span type="ref-block" n="4784 r_TAŚVA-ML#141,24_r"/>nāpy anirdeśyam anyathā cety āyātaṃ tato 'kiṃcid rūpaṃ jātyaṃtaraṃ bhavan na dūrīkartavyaṃ gatyaṃtarābhāvāt tad a<span type="ref-block" n="4785 r_TAŚVA-ML#141,25_r"/>kiṃcidrūpaṃ cet kathaṃ vastu vyāghātaṃ sakṛtkalpitarūpābhāvād akiṃcid rūpaṃ nānubhūyamānarūpābhāvād iti cet <span type="ref-block" n="4786 r_TAŚVA-ML#141,26_r"/>tavāpy asādhāraṇaṃ tat kim idānīm anubhūyamānarūpaṃ vastu sthitaṃ tathā vā sthāne taimirikānubhūyamānam apīṃ<span type="ref-block" n="4787 r_TAŚVA-ML#141,27_r"/>dudvayaṃ vastu syāt sunirṇītāsaṃbhavadbādhakapramāṇaṃ vastu nānyad iti cet tarhi yathā pratyakṣato nubhūyamānaṃ <span type="ref-block" n="4788 r_TAŚVA-ML#141,28_r"/>tādṛśaṃ vastu tadvalliṃgaśabdādivikalpopadarśitam api deśakālanarāṃtarābādhitarūpatve sati kiṃ nābhyupeyate <span type="ref-block" n="4789 r_TAŚVA-ML#141,29_r"/>viśeṣābhāvāt tato jātyaṃtaram eva sarvathaikāṃtakalpanātītaṃ vastutvam ity ukteḥ syād avaktavyam iti sūktaṃ <span type="ref-block" n="4790 r_TAŚVA-ML#141,30_r"/> kramārpitābhyāṃ tu sadasattvābhyāṃ viśeṣitaṃ jīvādi vastu syād asti ca nāsti ceti vaktuṃ śakya<span type="ref-block" n="4791 r_TAŚVA-ML#141,31_r"/>tvād vaktavyaṃ syād astīty ādivat katham asty avaktavyam iti cet pratiṣedhaśabdena vaktavyam evāstītyādi vidhi<span type="ref-block" n="4792 r_TAŚVA-ML#141,32_r"/>śabdenāvaktavyam ity eke tadayuktaṃ sarvathāpy astitvenāvaktavyasya nāstitvena vaktavyatānupapatteḥ vidhipūrvaka<span type="ref-block" n="4793 r_TAŚVA-ML#141,33_r"/>tvāt pratiṣedhasya sarvathaikāṃtapratiṣedho pi hi vidhipūrvaka evānyathā mithyādṛṣṭiguṇasthānābhāvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="4794 r_TAŚVA-ML#141,34_r"/>durnayopakalpitaṃ rūpaṃ sunayapramāṇaviṣayabhūtaṃ na bhavatīti pratiṣedhe sarvathaikāṃtasya na kaścid vyāghātaḥ asti<span type="ref-block" n="4795 r_TAŚVA-ML#141,35_r"/>tvaviśiṣṭatayā sahārpitatadanyadharmadvayaviśiṣṭatayā ca vastuni pratipitsite tad asty avaktavyam ity anye tad apy a<span type="ref-block" n="4796 r_TAŚVA-ML#142,01_r"/>sāraṃ tatrāsty avaktavyāvaktavyādibhaṃgāṃtaraprasaṃgāt tato pi sahārpitatadanyadharmadvayaviśiṣṭasya tato py apara<span type="ref-block" n="4797 r_TAŚVA-ML#142,02_r"/>sahārpitadharmadvayaviśiṣṭasya vastuno vivakṣāyā nirākartum aśakteḥ pratiyogidharmayugalānām ekatra vastunyanaṃtānāṃ <span type="ref-block" n="4798 r_TAŚVA-ML#142,03_r"/>saṃbhavāt teṣāṃ ca sahārpitānāṃ vaktum aśakyatvāt asty anaṃtāvaktavyaṃ vastu syāt tac cāniṣṭaṃ yena rūpeṇa <span type="ref-block" n="4799 r_TAŚVA-ML#142,04_r"/>vastv iti tena tatpratiyoginā ca sahākrāṃtaṃ yadā pratipattum iṣṭaṃ tadāsty avaktavyam iti kecit te pi yāvadbhiḥ <span type="ref-block" n="4800 r_TAŚVA-ML#142,05_r"/>svabhāvaiḥ yāvaṃti vastuno stitvāni tatpratiyogibhis tāvadbhir eva dharmaiḥ yāvaṃti ca nāstitvāni tadyugalaiḥ sahārpi<span type="ref-block" n="4801 r_TAŚVA-ML#142,06_r"/>tais tāvaṃty avaktavyāni ca rūpāṇi tatas tāvaṃtyaḥ saptabhaṃgya ity ācakṣate cet pratiṣṭhaty eva yuktyāgamāvirodhāt <span type="ref-block" n="4802 r_TAŚVA-ML#142,07_r"/>etena nāsty avaktavyaṃ ciṃtitaṃ pratyeyaṃ syād asti nāsty avaktavyaṃ ca vastv iti pramāṇasaptabhaṃgī sakalavirodha<span type="ref-block" n="4803 r_TAŚVA-ML#142,08_r"/>vaidhuryāt siddhā nayasaptabhaṃgī tu nayasūtre prapaṃcato nirūpayiṣyate tataḥ parārtho dhigamaḥ pramāṇanayair vaca<span type="ref-block" n="4804 r_TAŚVA-ML#142,09_r"/>nātmabhiḥ kartavyaḥ svārtha iva jñānātmabhiḥ anyathā kārtsnyenaikadeśena ca tattvārthādhigamānupapatteḥ </p><p n="a_863" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4805 r_TAŚVA-ML#142,10_r"/>tad evaṃ saṃkṣepato dhigamopāyaṃ pratipādya madhyamaprasthānatas tam upadarśayitumanāḥ sūtrakāraḥ prāha </p><p n="a_865" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4807 r_TAŚVA-ML#142,12_r"/>nirdeśādīnām itaretarayoge dvaṃdvaḥ karaṇanirdeśaś ca bahuvacanāṃtaḥ pratyeyas tathā tasi vidhānāt sthiti<span type="ref-block" n="4808 r_TAŚVA-ML#142,13_r"/>śabdasya svataṃtratvād alpākṣaratvāc ca pūrvanipāto stv iti na codyaṃ bahuṣv aniyamāt sarvasya nirdeśapūrvaka<span type="ref-block" n="4809 r_TAŚVA-ML#142,14_r"/>tvāt svāmitvādinirūpaṇasya pūrva nirdeśagrahaṇam arthān nyāyān na virudhyate svāmitvādīnāṃ tu praśnavaśāt kramaḥ <span type="ref-block" n="4810 r_TAŚVA-ML#142,15_r"/>nanu ca saṃkṣiptaiḥ pramāṇanayaiḥ saṃkṣepato 'dhigamo vaktavyo madhyamaprasthānatas tair eva madhyamaprapaṃcair na punar nirdeśādi<span type="ref-block" n="4811 r_TAŚVA-ML#142,16_r"/>bhis tato nedaṃ sūtram āraṃbhaṇīyam ity anupapatticodanāyām idam āha </p><p n="a_867" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4813 r_TAŚVA-ML#142,18_r"/>ye hi nirdeśyamānādiṣu svabhāveṣu tattvānyapratipannāḥ pratipādyās tān prati nirdeśādibhis teṣām adhigamaḥ <span type="ref-block" n="4814 r_TAŚVA-ML#142,19_r"/>kartavyo na kevalaṃ pramāṇanayair eveti sūktaṃ nirdeśādisūtraṃ vineyāśayavaśavartitvāt sūtrakāravacanasya <span type="ref-block" n="4815 r_TAŚVA-ML#142,20_r"/>vineyāśayaḥ kutas tādṛśa iti cet tato nyādṛśaḥ kutaḥ tathā vivādād iti tata evāyam īdṛśo stu <span type="ref-block" n="4816 r_TAŚVA-ML#142,21_r"/>nyāyasya samānatvāt </p><p n="a_868" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4817 r_TAŚVA-ML#142,22_r"/>kiṃ punar nirdeśādaya ity āha </p><p n="a_870" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4822 r_TAŚVA-ML#142,27_r"/>kiṃ kasya kena kasmin kiyac ciraṃ katividhaṃ vā vastu tadrūpaṃ cety anuyoge kārtsnyena deśena ca tathā <span type="ref-block" n="4823 r_TAŚVA-ML#142,28_r"/>prativacanaṃ nirdeśādaya iti vacanāt pravaktuḥ padārthāḥ śabdātmakās te pratyeyāḥ tathā prakīrtitās tu sarve <span type="ref-block" n="4824 r_TAŚVA-ML#142,29_r"/>sāmarthyāt te jñānātmakā gamyaṃte 'nyathā tadanupapatteḥ saty ajñānapūrvakā mithyājñānapūrvakā vā śabdā <span type="ref-block" n="4825 r_TAŚVA-ML#142,30_r"/>nirdeśādayaḥ satyā nāma suṣuptādivat nāpy asatyā eva te saṃvādakatvāt pratyakṣādivat </p><p n="a_871" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4826 r_TAŚVA-ML#142,31_r"/>kiṃ svabhāvair nirdeśādibhir arthasyādhigamaḥ syād ity āha </p><p n="a_873" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4828 r_TAŚVA-ML#142,33_r"/>kartṛstho 'dhigamas tāvadvastunaḥ sākalyena pramāṇātmabhir bhedena nirdeśādibhir bhavatīti pramāṇaviśeṣās tv ete <span type="ref-block" n="4829 r_TAŚVA-ML#143,01_r"/>deśas tu nayātmabhir iti nayāḥ tato nāpramāṇanayātmakais tair adhigatir iṣṭā yato vyāghātaḥ kasya punaḥ pramāṇa<span type="ref-block" n="4830 r_TAŚVA-ML#143,02_r"/>syaite viśeṣāḥ śrutasyāspaṣṭasarvārthāviṣayatā pratītir iti kecit matiśrutayor ity apare tetra praṣṭavyāḥ <span type="ref-block" n="4831 r_TAŚVA-ML#143,03_r"/>kuto mater bhedās te iti matipūrvakatvād upacārād iti cen na avadhimanaḥparyayaviśeṣatvānuṣaṃgāt yathaiva <span type="ref-block" n="4832 r_TAŚVA-ML#143,04_r"/>hi matyārthaṃ paricchidya śrutajñānena parāmṛśannirdeśādibhiḥ prarūpayati tathāvadhimanaḥ paryayeṇa vā na caivaṃ <span type="ref-block" n="4833 r_TAŚVA-ML#143,05_r"/>śrutajñānasya tatpūrvakatvaprasaṃgaḥ sākṣāt tasyāniṃdriyamatipūrvakatvāt paraṃparayā tu tatpūrvakatvaṃ nāniṣṭaṃ śabdātma<span type="ref-block" n="4834 r_TAŚVA-ML#143,06_r"/>nas tu śrutasya sākṣād api nāvadhimanaḥparyayapūrvakatvaṃ virudhyate kevalapūrvakatvavat tato mukhyataḥ śrutasyaiva <span type="ref-block" n="4835 r_TAŚVA-ML#143,07_r"/>bhedā nirdeśādayaḥ pratipattavyāḥ kim upacāreṇa prayojanābhāvāt tata eva śrutaikadeśalakṣaṇanayaviśeṣāś ca <span type="ref-block" n="4836 r_TAŚVA-ML#143,08_r"/>te vyavatiṣṭhaṃte yeṣāṃ tu śrutaṃ pramāṇam eva teṣāṃ tadvacanam asādhanāṃgatayā nigrahasthānam āsajyata iti kvaci<span type="ref-block" n="4837 r_TAŚVA-ML#143,09_r"/>t kathaṃcit praśnaprativacanavyavahāro na syāt svaparārthānumānātmako sau iti cen na tasya sarvatrāpravṛtter atyaṃta<span type="ref-block" n="4838 r_TAŚVA-ML#143,10_r"/>parokṣeṣv artheṣu tadabhāvaprasaṃgāt na ca śrutād anyad eva svārthānumānaṃ matipūrvakaṃ parārthānumānaṃ ceti tadbheda<span type="ref-block" n="4839 r_TAŚVA-ML#143,11_r"/>tvam iṣṭam eva nirdeśādīnāṃ prāmāṇyaṃ punaḥ śrutasyāgre samarthayiṣyata iti neha pratanyate karmasthaḥ punar adhiga<span type="ref-block" n="4840 r_TAŚVA-ML#143,12_r"/>mo rthānām adhigamyamānānāṃ svabhāvabhūtair eva nirdeśādibhiḥ kārtsnyaikadeśābhyāṃ pramāṇanayaviṣayair vyavasthāpyate <span type="ref-block" n="4841 r_TAŚVA-ML#143,13_r"/>nirdeśyamānatvādibhir eva dharmair arthānām adhigatipratīteḥ karmatvāt teṣāṃ kathaṃ karaṇatvena ghaṭaneti cet tathā <span type="ref-block" n="4842 r_TAŚVA-ML#143,14_r"/>pratīteḥ agner uṣṇatvenādhigama ity atra yathā nanv agneḥ karmaṇaḥ karaṇam uṣṇatvaṃ bhinnam eveti cet tadbhe<span type="ref-block" n="4843 r_TAŚVA-ML#143,15_r"/>daikāṃtasya nirākaraṇāt kathaṃcid bhedas tu samāno nyatra na hi nirdeśatvādayo dharmāḥ karaṇatayā samabhidhīya<span type="ref-block" n="4844 r_TAŚVA-ML#143,16_r"/>mānā jīvādeḥ karmaṇaḥ paryāyārthādbhinnā neṣyaṃte dravyārthāt tu tatas teṣām abhede pi bhedopacārāt karmakaraṇanirdeśa<span type="ref-block" n="4845 r_TAŚVA-ML#143,17_r"/>ghaṭaneti kecit pare punaḥ karmasādhanādhigamapakṣe nirdeśyatvādīnāṃ karmatayā pratīteḥ karaṇatvam eva necchaṃti <span type="ref-block" n="4846 r_TAŚVA-ML#143,18_r"/>teṣāṃ viśeṣaṇatvena ghaṭanāt na hi yathāgnir uṣṇatvena viśiṣṭo dhigamopāyair adhigamyata iti pratītir a<span type="ref-block" n="4847 r_TAŚVA-ML#143,19_r"/>viruddhā tathā sarve rthā nirdeśyādibhir bhāvair adhigamyaṃta iti nirṇayo py aviruddho nāvadhāryate tathā sati <span type="ref-block" n="4848 r_TAŚVA-ML#143,20_r"/>parāparakaraṇaparikalpanāyāṃ mukhyato guṇato vānavasthāprasaktir api nivāritā syāt tadaparikalpanāyāṃ <span type="ref-block" n="4849 r_TAŚVA-ML#143,21_r"/>vā svābhimatadharmāṇām api karaṇatvaṃ mā bhūd ity api codyamānam anavakāśyaṃ syāt nanv evam aparāparaviśeṣaṇa<span type="ref-block" n="4850 r_TAŚVA-ML#143,22_r"/>kalpanāyām apy anavasthā viśeṣaṇāṃtararahitasya vā jīvādeḥ svābhimatadharmaviśeṣaṇaiḥ pratipattau tair api rahitasya <span type="ref-block" n="4851 r_TAŚVA-ML#143,23_r"/>pratipattir astu viśeṣābhāvād iti cen na viśeṣyāt kathaṃcid abhinnatvād viśeṣaṇānāṃ vastuto 'naṃtā vidhayo pi <span type="ref-block" n="4852 r_TAŚVA-ML#143,24_r"/>hi dharmā nirdeśādibhiḥ saṃgṛhītā viśeṣaṇāny eva tadvyatiriktasya dharmasyāsaṃbhavāt tatra jīvādivastu <span type="ref-block" n="4853 r_TAŚVA-ML#143,25_r"/>viśeṣyam eva dravyārthādeśāt nirdeśyatvādi viśeṣaṇam eva paryāyārthāt pramāṇādeśād api viśeṣaṇaviśeṣyā<span type="ref-block" n="4854 r_TAŚVA-ML#143,26_r"/>tmakaṃ vastu jātyaṃtaram iti prarūpaṇāyāṃ noktadoṣāvakāśaḥ nanv evaṃ nirdeśādidharmāṇāṃ karaṇatvapakṣe pi na <span type="ref-block" n="4855 r_TAŚVA-ML#143,27_r"/>parāparadharmakaraṇatvaparikalpanād anavasthā tadvyatirekeṇa parāparadharmāṇām abhāvāt teṣāṃ tu karaṇatvaṃ tair adhigamyamāna<span type="ref-block" n="4856 r_TAŚVA-ML#143,28_r"/>syārthasya karmatā nayādeśāt pramāṇādeśāt tu karmakaraṇātmakaṃ jātyaṃtaraṃ vastu prarūpyate iti na kiṃcid a<span type="ref-block" n="4857 r_TAŚVA-ML#143,29_r"/>vadyaṃ naitat sādhīyaḥ karaṇatve nirdeśādīnāṃ karmasādhanatānupapatteḥ viśeṣaṇatve tu tadupapatteḥ viśeṣaṇa<span type="ref-block" n="4858 r_TAŚVA-ML#143,30_r"/>viśeṣyabhūtasya jīvādyarthasya karmasādhano dhigamaḥ pratipattuṃ śakyata iti viśeṣaṇatvapakṣa eva śreyān <span type="ref-block" n="4859 r_TAŚVA-ML#143,31_r"/>sakalaviśeṣaṇarahitatvād vastuno na saṃbhavaty eva nirdiśyamānarūpam iti matam apākurvann āha </p><p n="a_875" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4862 r_TAŚVA-ML#143,34_r"/>na hi pratyakṣānumeyāgamagamyamānānām arthānāṃ pratyakṣānumānāgamair ekam anekaṃ ca rūpaṃ parasparāpekṣaṃ na <span type="ref-block" n="4863 r_TAŚVA-ML#144,01_r"/>pratīyate parasparanirākaraṇapravaṇasyaiva tasyāpratīteḥ na cāpratīyamānasya sarvathaikāṃtasyāpy avasthitau pratīya<span type="ref-block" n="4864 r_TAŚVA-ML#144,02_r"/>mānasyāpi jātyaṃtarasyāvasthitir nāma sveṣṭarūpasyāpi tatprasaṃgāt tathā caikarūpābhāvasya bhāveṣv anavasthitau <span type="ref-block" n="4865 r_TAŚVA-ML#144,03_r"/>syād evaikarūpasya vidhis tadanavasthitau anekarūpasya parasparavyavacchedarūpayor ekatarapratiṣedho nyatarasya vidher a<span type="ref-block" n="4866 r_TAŚVA-ML#144,04_r"/>vaśyaṃ bhāvān nīlatvānīlatvavat parasparavyavacchedasvabhāvau ekarūpabhāvābhāvau pratītau tadanenānekarūpābhāvasya <span type="ref-block" n="4867 r_TAŚVA-ML#144,05_r"/>bhāveṣv anavasthitāv anekarūpasya vidhis tadanavasthitāv ekarūpasya niveditaḥ samānatvān nyāyasya na tu vādhyakṣe <span type="ref-block" n="4868 r_TAŚVA-ML#144,06_r"/>sakaladharmarahitasya svalakṣaṇasya pratibhāsanāt na tatraikam anekaṃ vā rūpaṃ parasparaṃ sāpekṣaṃ nirapekṣaṃ vā tadra<span type="ref-block" n="4869 r_TAŚVA-ML#144,07_r"/>hitatvaṃ vā pratibhāti kalpanāropitasya tu tathā pratibhāsanasya tattvato sattvāt saṃvṛttyā tatsadbhāvo bhīṣṭa <span type="ref-block" n="4870 r_TAŚVA-ML#144,08_r"/>eva tathā caikarūpatadabhāvayor anekarūpatadabhāvayoś caikānekarūpayoḥ parasparavyavacchedasvabhāvayor ekatarasya <span type="ref-block" n="4871 r_TAŚVA-ML#144,09_r"/>pratiṣedhe 'nyatarasya vidher avaśyaṃbhāve pi na kiṃcid viruddhaṃ bhāvābhāvobhayavyavahārasyānādiśabdavikalpavāsa<span type="ref-block" n="4872 r_TAŚVA-ML#144,10_r"/>nodbhūtavikalpapariniṣṭhitasya śabdārthatayopagamāt tad uktaṃ anādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitaḥ <span type="ref-block" n="4873 r_TAŚVA-ML#144,11_r"/>śabdārthas trividho dharmo bhāvābhāvobhayāśrayaḥ iti kecit te pi nānavadyavacasaḥ sukhanīlādīnām api <span type="ref-block" n="4874 r_TAŚVA-ML#144,12_r"/>rūpāṇāṃ kalpitatvaprasaṃgāt spaṣṭam avabhāsamānatvān na teṣāṃ kalpitatvam iti cen na svapnāvabhāsibhir ane<span type="ref-block" n="4875 r_TAŚVA-ML#144,13_r"/>kāṃtāt na hi caiṣām api kalpitatvaṃ mānasavibhramātmanā svapnasyopagamāt tasya karaṇajavibhramātmanopagame <span type="ref-block" n="4876 r_TAŚVA-ML#144,14_r"/>vā katham iṃdriyajavibhramāt tadbhrāṃteḥ pṛthak prarūpaṇaṃ na virudhyate mānasavibhramatve pi viśadatvaṃ svapnasya <span type="ref-block" n="4877 r_TAŚVA-ML#144,15_r"/>virudhyata iti cen na viśadākṣajñānavāsanāsadbhūtatvena tasya vaiśadyasaṃbhavāt na ca tatra viśadarūpatayā<span type="ref-block" n="4878 r_TAŚVA-ML#144,16_r"/>vabhāsamānānām api sukhanīlādīnāṃ pāramārthikatvaṃ visaṃvādāt tadvajjāgraddaśāyām api teṣām anādīṃdriyādi<span type="ref-block" n="4879 r_TAŚVA-ML#144,17_r"/>jajñānavāsanodbhūtapratibhāsapariniṣṭhitvāt pratyakṣā eva te na vastusvabhāvā iti śakyaṃ vaktuṃ bādhakābhāvā<span type="ref-block" n="4880 r_TAŚVA-ML#144,18_r"/>d vāstavās te iti cet śabdārthās tathā saṃtu na cābhāvasyāpi śabdārthatvāt sarvaśabdārthānām avāstavatvam iti <span type="ref-block" n="4881 r_TAŚVA-ML#144,19_r"/>yuktaṃ bhāvāṃtararūpatvād abhāvasya nanu tucchābhāvasyāśabdārthatve kathaṃ pratiṣedho nāma nirviṣayaprasaṃgād iti <span type="ref-block" n="4882 r_TAŚVA-ML#144,20_r"/>cen na vastusvabhāvasyābhāvasya vidhānād eva tucchasvabhāvasya tasya pratiṣedhasiddheḥ kvacid anekāṃtavidhānāt <span type="ref-block" n="4883 r_TAŚVA-ML#144,21_r"/>sarvathaikāṃtapratiṣedhasiddhivat tathā tasya mukhyaḥ pratiṣedho na syād iti cen na kiṃcid aniṣṭaṃ na hi sarvasya <span type="ref-block" n="4884 r_TAŚVA-ML#144,22_r"/>mukhyenaiva pratiṣedhena bhavitavyaṃ gauṇena veti niyamo sti yathāpratītasyopagamāt nanu gauṇe pi pratiṣedhe <span type="ref-block" n="4885 r_TAŚVA-ML#144,23_r"/>tucchābhāvasya śabdārthatvasiddhir gamyamānasya śabdārthatvāvirodhāt sarvathaikāṃtavad iti cen na tasyāgamyamāna<span type="ref-block" n="4886 r_TAŚVA-ML#144,24_r"/>tvāt tadvat yathaiva hi vastuno nekāṃtātmakatvavidhānāt sarvathaikāṃtābhāvo gamyate na sarvathaikāṃtas tathā <span type="ref-block" n="4887 r_TAŚVA-ML#144,25_r"/>vasturūpasyābhāvasya vidhānāt tucchābhāvasyābhāvo na tu sa gamyamānaḥ nanu tucchābhāvasyābhāvagatau tasya <span type="ref-block" n="4888 r_TAŚVA-ML#144,26_r"/>gatir avaśyaṃbhāvino pratiṣedhyanāṃtarīyakatvāt pratiṣedhasyeti cen na vyāghātāt tucchābhāvasyābhāvaś ca <span type="ref-block" n="4889 r_TAŚVA-ML#144,27_r"/>kutaścid gamyate bhāvaś ceti ko hi brūyāt svasthaḥ nanu vasturūpasyābhāvasya vidhānāt tucchābhāvasyābhāvagatis ta<span type="ref-block" n="4890 r_TAŚVA-ML#144,28_r"/>dgates tasya gatis tato na vyāghāto nāma yata eva hi tasyābhāvagatis tata eva bhāvasyāpi gatau vyāghāto <span type="ref-block" n="4891 r_TAŚVA-ML#144,29_r"/>nānyatheti cen na sāmastyena tasyābhāvagatau punar bhāvagater vyāhater avasthānāt pratiniyatadeśāditayā tu <span type="ref-block" n="4892 r_TAŚVA-ML#144,30_r"/>kasyacid abhāvagatāv api na bhāvagatir vihanyata iti yuktaṃ katham idānīṃ saṃjñinaḥ pratiṣedho na prati<span type="ref-block" n="4893 r_TAŚVA-ML#144,31_r"/>ṣedhyādṛte kvacit iti mataṃ na virudhyate tucchābhāvasya pratiṣedhyasyābhāve pi pratiṣedhasiddher anyathā tasya <span type="ref-block" n="4894 r_TAŚVA-ML#144,32_r"/>śabdārthatāpatter iti cen na saṃjñinaḥ samyagjñānavataḥ pratiṣedhyādṛte na kvacid aṃtar bahir vā pratiṣedha iti <span type="ref-block" n="4895 r_TAŚVA-ML#144,33_r"/>vyākhyānāt tadavirodhāt sakalapramāṇāviṣayasya tucchābhāvasya pratiṣedhaḥ svayam anubhūtasakalapramāṇāviṣayatvena <span type="ref-block" n="4896 r_TAŚVA-ML#144,34_r"/>tadanuvadanam eveti syāt pratiṣedhādṛte pratiṣedhaḥ syān nety anekāṃtavādinām avirodhaḥ pramāṇavṛttāṃtavādaparatvāt teṣāṃ <span type="ref-block" n="4897 r_TAŚVA-ML#144,35_r"/>na hi yathā jīvādivastu pratiniyatadeśāditayā vidyamānam eva deśāṃtarāditayā nāstīti pramāṇam upa<span type="ref-block" n="4898 r_TAŚVA-ML#145,01_r"/>darśayati tathā tucchābhāvaṃ tasya bhāvarūpatvaprasaṃgāt sarvatra sarvadā sarvathā vasturūpam evābhāvaṃ tadupadarśa<span type="ref-block" n="4899 r_TAŚVA-ML#145,02_r"/>yati tathā tucchābhāvābhāvam upadarśayatīti tadvacane doṣābhāvaḥ nanv evaṃ tucchābhāvasadṛśasyānarthakatve <span type="ref-block" n="4900 r_TAŚVA-ML#145,03_r"/>prayogo na yukto tiprasaṃgāt prayoge punar arthaḥ kaścid vaktavyaḥ sa ca bahirbhūto nāsty eva ca kalpanārūḍha<span type="ref-block" n="4901 r_TAŚVA-ML#145,04_r"/>s tv anyavyavaccheda evoktaḥ syāt tadvatsarvaśabdānām anyāpohaviṣayatve siddher na vāstavāḥ śabdārthā iti cet <span type="ref-block" n="4902 r_TAŚVA-ML#145,05_r"/>naitad api sāraṃ abhāvaśabdasyābhāvasāmānyaviṣayatvāt tasya vivādāpannatvāt sarvo hi kim ayam abhāvo vastu<span type="ref-block" n="4903 r_TAŚVA-ML#145,06_r"/>dharmaḥ kiṃ vā tuccha iti pratipadyate na nāstīti pratyayārtho 'bhāvamātre tatra ca vastudharmatām abhāvasyācakṣāṇāḥ <span type="ref-block" n="4904 r_TAŚVA-ML#145,07_r"/>syādvādinaḥ katham abhāvaśabdaṃ kalpitārthaṃ svīkuryuḥ svayaṃ tuccharūpatāṃ tu tasya nirākurvaṃtaḥ parair āropi<span type="ref-block" n="4905 r_TAŚVA-ML#145,08_r"/>tām āśaṃkitāṃ vānuvadatīty uktaprāyaṃ na cātyaṃtāsaṃbhavino rūpasya vastuny āropitasya kenacid āśaṃkitasya <span type="ref-block" n="4906 r_TAŚVA-ML#145,09_r"/>cātucchādeḥ sarvaśabdānām anyavyavacchedaviṣayatvaprasaṃjanaṃ prāyaḥ pratītivirodhāt katham anyathā kasyacit pra<span type="ref-block" n="4907 r_TAŚVA-ML#145,10_r"/>tyakṣasya nīlaviṣayatve sarvapratyakṣāṇāṃ nīlaviṣayatvaprasaṃjanaṃ nānujñāyate sarvathā viśeṣābhāvāt atha <span type="ref-block" n="4908 r_TAŚVA-ML#145,11_r"/>yatra pratyakṣe nīlaṃ pratibhāsate nirbādhāt tannīlaviṣayaṃ yatra pītādi tattadviṣayam ity anugamyate tarhi yatra <span type="ref-block" n="4909 r_TAŚVA-ML#145,12_r"/>śābde jñāne vasturūpam akalpitam ābhāti tadvasturūpaviṣayaṃ yatra tu kalpanāropitarūpaṃ tattadgocaram i<span type="ref-block" n="4910 r_TAŚVA-ML#145,13_r"/>ty uktaṃ tataḥ śabdārthānāṃ bhāvābhāvobhayadharmāṇām abhāvādivāsanoditavikalpapariniṣṭhitatve pratyakṣārthānām api <span type="ref-block" n="4911 r_TAŚVA-ML#145,14_r"/>tat syāt teṣāṃ bādhakābhāvāt pāramārthikatve vā tata eva śabdārthānām api tad bhaved iti na pratipādita<span type="ref-block" n="4912 r_TAŚVA-ML#145,15_r"/>virodhābhāvaḥ yad apy uktaṃ pratyakṣe sakaladharmarahitasya svalakṣaṇasya pratibhāsanān na tatraikam anekaṃ vā rūpaṃ <span type="ref-block" n="4913 r_TAŚVA-ML#145,16_r"/>vā parasparasāpekṣaṃ vā nirapekṣaṃ vā tadrahitaṃ vā pratibhātīti tad api mohavilasitam eva anekāṃtātmaka<span type="ref-block" n="4914 r_TAŚVA-ML#145,17_r"/>vastupratīter apahavāt ko hi mahāmohaviḍaṃbitaḥ pratibhāsamānam ābālam abādhitam ekam anekākāraṃ vastu <span type="ref-block" n="4915 r_TAŚVA-ML#145,18_r"/>pratyakṣaviṣayatayānādṛtya katham apy apratibhāsamānaṃ brahmatattvam iva svalakṣaṇaṃ tathā ācakṣīta atiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="4916 r_TAŚVA-ML#145,19_r"/>tathānumānād āgamāc ca bhāvasyaikānekarūpaviśiṣṭasya pratīyamānatvān na bhāvā yena nirūpyaṃte tadrūpaṃ nāsti <span type="ref-block" n="4917 r_TAŚVA-ML#145,20_r"/>tattvataḥ iti vacanaṃ niḥpramāṇakam evorarīkāryaṃ yataḥ svarūpavacanaṃ sūtre mithyā syāt yathā ca pratyakṣa<span type="ref-block" n="4918 r_TAŚVA-ML#145,21_r"/>m anumānam āgamo vānekāṃtātmakaṃ vastu prakāśayati svanirṇītābādhaṃ tathāgre prapaṃcayiṣyate kiṃ ca </p><p n="a_877" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4920 r_TAŚVA-ML#145,23_r"/>tattvaṃ sakaladharmarahitatvam akalpanāropitaṃ pratyakṣataḥ sphuṭam avabhāsamānaṃ vastunaḥ svarūpam eva tena tasya <span type="ref-block" n="4921 r_TAŚVA-ML#145,24_r"/>na niḥsvarūpatvam itīṣṭasiddhiṃ kalpanāropitaṃ tu tan na vastunaḥ svarūpam ācakṣmahe na ca kalpitaniḥśeṣa<span type="ref-block" n="4922 r_TAŚVA-ML#145,25_r"/>dharmanairātmyasyātmasvarūpatve vastuno niḥśeṣadharmayuktatāniṣṭā kalpitasakaladharmayuktasya tasyeṣṭatvāt <span type="ref-block" n="4923 r_TAŚVA-ML#145,26_r"/>vastukṛtākhiladharmasahitatā tu na śakyāpādayituṃ tayā vastuni kalpitaniḥśeṣadharmanairātmyasvarūpatvasyā<span type="ref-block" n="4924 r_TAŚVA-ML#145,27_r"/>vinābhāvāt tām aṃtareṇāpi tasyopapatter iti kecit te pi mahāmohābhibhūtamanasaḥ svayaṃ vastubhūtasakala<span type="ref-block" n="4925 r_TAŚVA-ML#145,28_r"/>dharmātmakatāyāḥ svīkaraṇe pi tadasaṃbhavābhidhānāt kalpitākhiladharmarahitatvaṃ hi vastunaḥ svarūpaṃ bruvāṇena <span type="ref-block" n="4926 r_TAŚVA-ML#145,29_r"/>vastubhūtasakaladharmasahitatā svīkṛtaiva tasya tan nāṃtarīyakatvāt kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣam ity atra kalpanākāra<span type="ref-block" n="4927 r_TAŚVA-ML#145,30_r"/>rahitatvasya vastubhūtākāranāṃtarīyakatvena pratyakṣe tadvacanāt tatsiddhivat tathā kalpanākārarahitatvasya vacanā<span type="ref-block" n="4928 r_TAŚVA-ML#145,31_r"/>d vastubhūtākārasiddhir na pratyakṣe svīkṛtaiveti cet tat kim idānīṃ sakalākārarahitatvam astu tasya saṃvidākāra<span type="ref-block" n="4929 r_TAŚVA-ML#145,32_r"/>mātratvāt tattvatas tathāpi neti cet kathaṃ na vastubhūtākārasiddhiḥ na hi saṃvidākāro vastubhūto na bhavati <span type="ref-block" n="4930 r_TAŚVA-ML#145,33_r"/>saṃvidadvaitasyāpy abhāvaprasaṃgāt tataḥ kalpitatvena niḥśeṣadharmāṇāṃ nairātmyaṃ yadi vastunaḥ svarūpaṃ tadā <span type="ref-block" n="4931 r_TAŚVA-ML#145,34_r"/>svarūpasaṃsiddhiḥ yasmād anyathā vastubhūtatvenākhiladharmayuktatā tasya siddheti vyākhyā preyasī athavā <span type="ref-block" n="4932 r_TAŚVA-ML#146,01_r"/>vastubhūtaniḥśeṣadharmāṇāṃ nairātmyaṃ vastuno yadi svarūpaṃ tadā tasya svarūpasaṃsiddhis tatsvarūpasyānirākaraṇāt <span type="ref-block" n="4933 r_TAŚVA-ML#146,02_r"/>anyathā tasya pararūpatvaprakāreṇa tu saiva vastubhūtadharmayuktatā vāstavākhiladharmābhāvasya vastunaḥ parabhāve <span type="ref-block" n="4934 r_TAŚVA-ML#146,03_r"/>tādṛśasakaladharmāsadbhāvasya svātmabhūtatvaprasiddher anyathā tadanupapatteḥ athavā kalpitānāṃ vastubhūtānāṃ ca <span type="ref-block" n="4935 r_TAŚVA-ML#146,04_r"/>niḥśeṣadharmāṇāṃ nairātmyaṃ vastunaḥ svarūpaṃ yadi tadā tasya svarūpasaṃsiddhir anyathā kalpitākalpitasakaladharma<span type="ref-block" n="4936 r_TAŚVA-ML#146,05_r"/>yuktatā tasyeti vyākhyeyaṃ sāmānyena niḥśeṣadharmavacanāt vyāghātaś cāsmin pakṣe nāśaṃkanīyaḥ kalpitānāṃ <span type="ref-block" n="4937 r_TAŚVA-ML#146,06_r"/>vastubhūtānāṃ ca dharmāṇāṃ vastuni yathāpramāṇopapannatvāt tata yat sakaladharmarahitaṃ tan na vastu yathā puruṣā<span type="ref-block" n="4938 r_TAŚVA-ML#146,07_r"/>dyadvaitaṃ tathā ca kṣaṇikatvalakṣaṇam iti jīvādivastunaḥ svadharmasiddhiḥ sakaladharmarahitena dharmeṇānekāṃtastasya <span type="ref-block" n="4939 r_TAŚVA-ML#146,08_r"/>vastutvād iti cen na vastvaṃśatvena tasya prarūpitatvāt vastutvāsiddheḥ anyathā vastvanavasthānānuṣaṃgāt <span type="ref-block" n="4940 r_TAŚVA-ML#146,09_r"/>tad evaṃ sarvathā vastuni svarūpasya nirākartum aśakteḥ sūktaṃ nirdeśyamānatvam adhigamyaṃ </p><p n="a_879" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4942 r_TAŚVA-ML#146,11_r"/>saṃbaṃdho hi na tāvad asiddhayoḥ svasvāminoḥ śaśāśvaviṣāṇavat nāpi siddhāsiddhayos tat vaṃdhyāputravat <span type="ref-block" n="4943 r_TAŚVA-ML#146,12_r"/>siddhayo stu pārataṃtryābhāvād evāsaṃbaṃdha eva anyathātiprasaṃgāt kenacid rūpeṇa siddhasyāsiddhasya ca pārataṃtrye <span type="ref-block" n="4944 r_TAŚVA-ML#146,13_r"/>siddhe parataṃtrasaṃbaṃdha ity api mithyā pakṣadvayabhāvidoṣānuṣaṃgāt na caikasya niṣpannāniṣpanne rūpe staḥ <span type="ref-block" n="4945 r_TAŚVA-ML#146,14_r"/>pratīghātāt tan na tattvataḥ saṃbaṃdho stīti tad uktaṃ pārataṃtrye hi saṃbaṃdhe siddhe kā parataṃtratā tasmā<span type="ref-block" n="4946 r_TAŚVA-ML#146,15_r"/>t sarvasya bhāvasya saṃbaṃdho nāsti tattvataḥ iti saṃbaṃdhamātrābhāve ca siddhe sati na kaścit kasyacit svāmī <span type="ref-block" n="4947 r_TAŚVA-ML#146,16_r"/>nāma yataḥ svāmitvam arthānām adhigamyaṃ syād ity eke </p><p n="a_881" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4949 r_TAŚVA-ML#146,18_r"/>pārataṃtryasyābhāvād bhāvānāṃ saṃbaṃdhābhāvam abhidadhānās tena saṃbaṃdhaṃ vyāptaṃ kvacit pratipadyaṃte na vā pratipadyaṃte <span type="ref-block" n="4950 r_TAŚVA-ML#146,19_r"/>cet kathaṃ sarvatra sarvadā saṃbaṃdhābhāvam abhidadhurvirodhāt no cet katham avyāpakābhāvād avyāpyābhāvasiddheḥ <span type="ref-block" n="4951 r_TAŚVA-ML#146,20_r"/>paropagamāt tasya tena vyāptisiddher adoṣa iti cen na tathā svapratipatter abhāvānuṣaṃgāt paropagamād dhi paraḥ <span type="ref-block" n="4952 r_TAŚVA-ML#146,21_r"/>pratipādayituṃ śakyaḥ sarvathā saṃbaṃdhābhāvān nāśakya eva pratyakṣata iti cen na tasya svāṃśamātraparyavasānāt <span type="ref-block" n="4953 r_TAŚVA-ML#146,22_r"/>na kaścit kenacit kathaṃcit kadācit saṃbaṃdha itīyato vyāpārāt kartum asamarthatvād anyathā sarvajñatvāpatteḥ sarvārthānāṃ <span type="ref-block" n="4954 r_TAŚVA-ML#146,23_r"/>sākṣātkaraṇam aṃtareṇa saṃbaṃdhābhāvasya tena pratipattum aśakteḥ keṣāṃcid arthānāṃ svātaṃtryam asaṃbaṃdhena vyāptaṃ sarvopa<span type="ref-block" n="4955 r_TAŚVA-ML#146,24_r"/>saṃhāreṇa pratipadya tato nyeṣām asaṃbaṃdhapratipattir ānumānikī syād iti cet tat tarhi svātaṃtryam arthānāṃ na tāvad a<span type="ref-block" n="4956 r_TAŚVA-ML#146,25_r"/>siddhānāṃ siddhānāṃ tu svātaṃtryāt saṃbaṃdhābhāve tattvataḥ kiṃn na deśādiniyamenodbhavo dṛśyate tasya pārataṃtryeṇa <span type="ref-block" n="4957 r_TAŚVA-ML#146,26_r"/>vyāptatvāt na hi svataṃtro rthaḥ sarvanirapekṣatayā niyatadeśakāladravyabhāvajanmāsti na cājanmā sarvathārtha<span type="ref-block" n="4958 r_TAŚVA-ML#146,27_r"/>kriyāsamarthaḥ svayaṃ tasyākāraṇāt pratyāsattiviśeṣād deśādibhis tanniyatotpattir arthasya syād iti cet sa eva <span type="ref-block" n="4959 r_TAŚVA-ML#146,28_r"/>pratyāsattiviśeṣaḥ saṃbaṃdhaḥ pāramārthikaḥ siddha ity āha </p><p n="a_883" rend="justify"> <span type="ref-block" n="4961 r_TAŚVA-ML#146,30_r"/>kasyacit paryāyasya svataḥ kenacit paryāyeṇa sahaikatra dravye samavāyād dravyapratyāsattir yathā smaraṇasyānubhavena <span type="ref-block" n="4962 r_TAŚVA-ML#146,31_r"/>sahātmany ekatra samavāyas tam aṃtareṇa tatraiva yathānubhavasmaraṇānupapatteḥ somamitrānubhavād viṣṇumitrasmaraṇānupapatti<span type="ref-block" n="4963 r_TAŚVA-ML#146,32_r"/>vat saṃtānaikatvād upapattir iti cen na saṃtānasyāvastutvena tanniyamahetutvāghaṭanāt vastutve vā nāmamātraṃ <span type="ref-block" n="4964 r_TAŚVA-ML#146,33_r"/>bhidyeta satāṃ no dravyam iti tathaikasaṃtānāśrayatvam eva dravyādravyāśrayatvaṃ ceti va kaścid viśeṣaḥ yat saṃtāno <span type="ref-block" n="4965 r_TAŚVA-ML#146,34_r"/>vāsanāprabodhas tatsaṃtānaṃ smaraṇam iti niyamopagamo pi na śreyān proktadoṣānatikramāt saṃtānasyātma<span type="ref-block" n="4966 r_TAŚVA-ML#147,01_r"/>dravyatvopapattau yadātmadravyapariṇāmo vāsanāprabodhas tadātmadravyavivartaḥ smaraṇam iti paramatasiddheḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="4967 r_TAŚVA-ML#147,02_r"/>parasparabhinnasvabhāvakālayor ekam ātmadravyaṃ vyāpakam iti ca na codyaṃ sakṛnnānākāravyāpinā jñānenaikena <span type="ref-block" n="4968 r_TAŚVA-ML#147,03_r"/>prativihitatvāt samasamayavartino rasarūpayor ekaguṇivyāptayor anumānānumeyavyavahārayor ekadravyapratyāsattir a<span type="ref-block" n="4969 r_TAŚVA-ML#147,04_r"/>tenoktā tadabhāve tayos tadvyavahārayogyatānupapatteḥ ekasāmagryadhīnatvāt tadupapattir iti cet katham ekā<span type="ref-block" n="4970 r_TAŚVA-ML#147,05_r"/>sāmagrī nāma ekaṃ kāraṇam iti cet tatsahakāryupādānaṃ vā sahakāri cet kulālakalaśayor daṇḍādi<span type="ref-block" n="4971 r_TAŚVA-ML#147,06_r"/>r ekā sāmagrī syāt samānakṣaṇayos tayor utpattau tasya sahakāritvāt tathā etayor anumānānumeyavyavahāra<span type="ref-block" n="4972 r_TAŚVA-ML#147,07_r"/>yogyatā avyabhicāriṇī syāt tadekasāmagryadhīnatvāt ekasamudāyavartisahakārikāraṇam ekā sāmagrī <span type="ref-block" n="4973 r_TAŚVA-ML#147,08_r"/>na bhinnasamudāyavarti yato yam atiprasaṃga iti cet kaḥ punar ayam ekaḥ samudāyaḥ sādhāraṇārthakriyāniyatāḥ <span type="ref-block" n="4974 r_TAŚVA-ML#147,09_r"/>pravibhāgarahitā rūpādaya iti cet kathaṃ pravibhāgarahitatvam ekatvapariṇāmābhāve teṣām upapadyateti prasaṃgāt <span type="ref-block" n="4975 r_TAŚVA-ML#147,10_r"/>sāṃvṛtyaikatvapariṇāmeneti cen na tasya pravibhāgābhāvahetutvāyogāt pravibhāgābhāvo pi teṣāṃ sāṃvṛta iti <span type="ref-block" n="4976 r_TAŚVA-ML#147,11_r"/>cen na hi tattvataḥ pravibhaktā eva rūpādayaḥ samudāya ity āpannaṃ na caivaṃ keṣāṃcit samudāyetaravyavasthā <span type="ref-block" n="4977 r_TAŚVA-ML#147,12_r"/>sādhāraṇārthakriyāniyatatvetarābhyāṃ sopapanneti vā yuktaṃ sūryāṃbujayor api samudāyaprasaṃgāt tayor aṃbuja<span type="ref-block" n="4978 r_TAŚVA-ML#147,13_r"/>prabodharavyoḥ sādhāraṇārthakriyāniyatatvāt tato vāstavam eva pravibhāgarahitasamudāyaviśeṣas teṣām ekatvā<span type="ref-block" n="4979 r_TAŚVA-ML#147,14_r"/>dhyavasāyahetur aṃgīkartavyaḥ sa caikatvapariṇāmaṃ tāttvikam aṃtareṇa na ghaṭata iti so pi pratipattavya eva <span type="ref-block" n="4980 r_TAŚVA-ML#147,15_r"/>sa caikaṃ dravyam iti siddhaṃ svaguṇaparyāyāṇāṃ samudāyaskaṃdha iti vacanāt tathāsati rasarūpayor ekārthātma<span type="ref-block" n="4981 r_TAŚVA-ML#147,16_r"/>kayor ekadravyapratyāsattir evaṃ liṃgaliṃgivyavahārahetuḥ kāryakāraṇabhāvasyāpi niyatasya tadabhāve nupapatteḥ <span type="ref-block" n="4982 r_TAŚVA-ML#147,17_r"/>saṃtānāṃtaravat na hi kvacit pūrve rasādiparyāyāḥ pararasādiparyāyāṇām upādānaṃ nānyatra dravye vartamānā <span type="ref-block" n="4983 r_TAŚVA-ML#147,18_r"/>iti niyamas teṣām ekadravyatādātmyavirahe kathaṃcid upapannaḥ ekam upādānam ekā sāmagrīti dvitīyo pi pakṣaḥ <span type="ref-block" n="4984 r_TAŚVA-ML#147,19_r"/>saugatānām asaṃbhāvya eva nānākāryasyaikopādānatvavirodhāt yadi punar ekaṃ dravyam anekakāryopādānaṃ <span type="ref-block" n="4985 r_TAŚVA-ML#147,20_r"/>bhavet tadā saivekadravyapratyāsattir āyātā rasarūpayoḥ kṣetrapratyāsattir yathā balākāsalilayor ekasyāṃ bhūmau<span type="ref-block" n="4986 r_TAŚVA-ML#147,21_r"/>sthitayoḥ saṃyuktasaṃyogo hi tato nānyaḥ pratiṣṭhām iyarti janyajanakabhāva eva tayoḥ parasparaṃ pratyāsatti<span type="ref-block" n="4987 r_TAŚVA-ML#147,22_r"/>r iti cen na anyatarasamudbhūtāyāḥ paratra sarasi balākāyā nivāsasaṃbhavāt naikā balākā pūrvaṃ saraḥ <span type="ref-block" n="4988 r_TAŚVA-ML#147,23_r"/>pravihāya saro ṃtaram adhitiṣṭhaṃtī kācid asti pratikṣaṇaṃ tadbhedād iti cen na kathaṃcit tadakṣaṇikatvasya pratīter bādha<span type="ref-block" n="4989 r_TAŚVA-ML#147,24_r"/>kābhāvāt tadbhāṃtatvānupapatteḥ kṣiteḥ pratipradeśaṃ bhedād ekatra pradeśe balākāsalilayor anavasthānān naiva <span type="ref-block" n="4990 r_TAŚVA-ML#147,25_r"/>tatkṣetrapratyāsattir iti cen na kṣityādyavayavinas tadādhārasyaikasya sādhanāt na caikasyāvayavino nānāvayava<span type="ref-block" n="4991 r_TAŚVA-ML#147,26_r"/>vyāpinaḥ sakṛdasaṃbhavaḥ pratītisiddhatvād vedyādyākāravyāpy ekajñānavat kālapratyāsattir yathā sahacarayoḥ <span type="ref-block" n="4992 r_TAŚVA-ML#147,27_r"/>samyagdarśanajñānasāmānyayoḥ śarīre jīvasparśaviśeṣayor vā pūrvottarayor bharaṇikṛttikayoḥ kṛttikārohiṇyor vā <span type="ref-block" n="4993 r_TAŚVA-ML#147,28_r"/>tayoḥ pratyāsatty aṃtarasyāvyavasthānāt bhāvapratyāsattir yathā gogavayayoḥ kevalisiddhayor vā tayor ekatarasya <span type="ref-block" n="4994 r_TAŚVA-ML#147,29_r"/>hi yādṛgbhāvaḥ saṃsthānādir anaṃtajñānādir vā tādṛktadanyatarasya supratīta iti na pratyāsattyaṃtaraṃ kayościd aneka<span type="ref-block" n="4995 r_TAŚVA-ML#147,30_r"/>pratyāsattisaṃbaṃdhe vā na kiṃcid aniṣṭaṃ pratiniyatodbhūteḥ sarvapadārthānāṃ dravyādipratyāsatticatuṣṭayavyatirekeṇā<span type="ref-block" n="4996 r_TAŚVA-ML#147,31_r"/>nupapadyamānatvena prasiddheḥ saiva caturvidhā pratyāsattiḥ sphuṭaḥ saṃbaṃdho bādhakābhāvād iti na saṃbaṃdhābhāvo <span type="ref-block" n="4997 r_TAŚVA-ML#147,32_r"/>vyavatiṣṭhate nanu ca dravyapratyāsattir ekena dravyeṇa kayościt paryāyayoḥ kramabhuvoḥ sahabhuvor vā tādātmyaṃ <span type="ref-block" n="4998 r_TAŚVA-ML#147,33_r"/>tac ca rūpaśleṣaḥ sa ca dvitve sati saṃbaṃdhinor ayukta eva virodhāt tayor aikye pi na saṃbaṃdhaḥ saṃbaṃdhinor abhāve <span type="ref-block" n="4999 r_TAŚVA-ML#147,34_r"/>tasvāghaṭanāt dviṣṭhatvād anyathātiprasaṃgāt nairaṃtaryaṃ tayo rūpaśleṣaḥ ity apy ayuktaṃ tasyāṃtarābhāvarūpatve <span type="ref-block" n="5000 r_TAŚVA-ML#147,35_r"/>tāttvikatvāyogāt prāptirūpatve pi prāpteḥ paramārthataḥ kārtsyaikadeśābhyām asaṃbhavād gatyaṃtarābhāvāt kalpi<span type="ref-block" n="5001 r_TAŚVA-ML#148,01_r"/>tasya tu rūpaśleṣasyāpratiṣedhāt na sa tāttvikaḥ saṃbaṃdho sti prakṛtibhinnānāṃ svasvabhāvavyavasthiteḥ anyathā <span type="ref-block" n="5002 r_TAŚVA-ML#148,02_r"/>sāṃtaratvasya saṃbaṃdhaprasaṃgād iti kecit tad uktaṃ rūpaśleṣo hi saṃbaṃdho dvitve sa ca kathaṃ bhavet <span type="ref-block" n="5003 r_TAŚVA-ML#148,03_r"/>tasmāt prakṛtibhinnānāṃ saṃbaṃdho nāsti tattvataḥ iti tad etadekāṃtavādinaś codyaṃ na punaḥ syādvādināṃ <span type="ref-block" n="5004 r_TAŚVA-ML#148,04_r"/>te hi kathaṃcid ekatvāpattiṃ saṃbaṃdhino rūpaśleṣaṃ saṃbaṃdham ācakṣate na ca sā dvitvavirodhinī kathaṃcit svabhāva<span type="ref-block" n="5005 r_TAŚVA-ML#148,05_r"/>nairaṃtaryaṃ vā tad api nāṃtarābhāvarūpam astitvaṃ chidram adhyaviraheṣv anyatamasyāṃtarasyābhāvo hi tatsvabhāvāṃtarātmako <span type="ref-block" n="5006 r_TAŚVA-ML#148,06_r"/>vastubhūta eva yadā rūpaśleṣaḥ kayościd āsthīyate nirbādhaṃ tathā pratyayaviṣayas tadā kathaṃ kalpanāropitaḥ <span type="ref-block" n="5007 r_TAŚVA-ML#148,07_r"/>syāt kenacid aṃśena tādātmyam atādātmyaṃ ca saṃbaṃdhinor viruddham ity api na maṃtavyaṃ tathānubhavāc citrākārasaṃvedana<span type="ref-block" n="5008 r_TAŚVA-ML#148,08_r"/>vat etena prāptyādirūpaṃ nairaṃtaryaṃ rūpaśleṣa ity api svīkṛtaṃ tasyāpi kathaṃcittādātmyānatikramāt tataḥ <span type="ref-block" n="5009 r_TAŚVA-ML#148,09_r"/>svasvabhāvavyavasthiteḥ prakṛtibhinnānām arthānāṃ na saṃbaṃdhas tāttvika ity ayuktaṃ tata eva teṣāṃ saṃbaṃdhasiddheḥ svasva<span type="ref-block" n="5010 r_TAŚVA-ML#148,10_r"/>bhāvo hi bhāvānāṃ pratīyamānaḥ kathaṃcit pratyāsattiviprakarṣaś ca sarvathā tadapratītes tena cāvasthitiḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="5011 r_TAŚVA-ML#148,11_r"/>saṃbaṃdhābhāvaikāṃtaṃ sādhayet saṃbaṃdhaikāṃtavat na cāpekṣatvāt saṃbaṃdhasvabhāvasya mithyāpratibhāsaḥ sūkṣmatvādi<span type="ref-block" n="5012 r_TAŚVA-ML#148,12_r"/>vad asaṃbaṃdhasvabhāvasyāpi tathānuṣaṃgāt sa cāsaṃbaṃdhasvabhāvo 'nāpekṣikaḥ kathaṃcid artham apekṣya kasyacit tadvyavasthi<span type="ref-block" n="5013 r_TAŚVA-ML#148,13_r"/>ter anyathānupapatteḥ sthūlatvādivat pratyakṣabuddhau pratibhāsamāno anāpekṣika eva tatpṛṣṭabhāvinā tu vikalpe<span type="ref-block" n="5014 r_TAŚVA-ML#148,14_r"/>nādhyavasīyamāno yathāpekṣikas tathā vāstavo bhavatīti cet saṃbaṃdhasvabhāvo pi samānaṃ na hi sa pratyakṣena <span type="ref-block" n="5015 r_TAŚVA-ML#148,15_r"/>pratibhāsate yato 'nāpekṣiko na syāt nanu ca parāpekṣaiva saṃbaṃdhas tasya tanniṣṭhatvāt tadabhāve sarvathāpy a<span type="ref-block" n="5016 r_TAŚVA-ML#148,16_r"/>saṃbhavāt parāpekṣamāṇo bhāvaḥ svayam asattvād apekṣate sa tathā na tāvad asann apekṣo dharmāśrayatvavirodhāt <span type="ref-block" n="5017 r_TAŚVA-ML#148,17_r"/>kharaśṛgaṃvat nāpi san sarvanirāśaṃsatvād anyathā sattvavirodhāt kathaṃcit sann asann āpekṣya ity ayam api pakṣo <span type="ref-block" n="5018 r_TAŚVA-ML#148,18_r"/>na śreyān pakṣadvayadoṣānatikramāt na caiko rthaḥ sann asaṃś ca kenacid rūpeṇa saṃbhavati virodhād anyathātītānāga<span type="ref-block" n="5019 r_TAŚVA-ML#148,19_r"/>tādyaśeṣātmako vartamānārthaḥ syād iti na kvacit sadasattvavyavasthā saṃkaravyatikarāpatteḥ tato parāpekṣā<span type="ref-block" n="5020 r_TAŚVA-ML#148,20_r"/>ṇām asannibaṃdhanaḥ saṃbaṃdhaḥ sidhyet tad uktaṃ parāpekṣādisaṃbaṃdhaḥ so sat katham apekṣate saṃś ca sarvanirāśaṃso <span type="ref-block" n="5021 r_TAŚVA-ML#148,21_r"/>bhāvaḥ katham apekṣyate iti kaścit so pi sarvathā sadasattvābhyāṃ bhāvasya parāpekṣāyā <span type="ref-block" n="5022 r_TAŚVA-ML#148,22_r"/>virodham apratipadyamānaḥ kathaṃ tāṃ pratiṣedhyāt pratipadyamānas tu svayaṃ pratiṣeddhum asamarthas tasyāḥ kvaci<span type="ref-block" n="5023 r_TAŚVA-ML#148,23_r"/>t siddher anyathā virodhāyogāt kathaṃ cānirākurvann api parāpekṣāṃ sarvatra saṃbaṃdhasyānāpekṣikatvaṃ pratyācakṣīta <span type="ref-block" n="5024 r_TAŚVA-ML#148,24_r"/>na ced unmattaḥ svalakṣaṇam eva saṃbaṃdho 'nāpekṣikaḥ syān na tato 'nyaḥ sa ceṣṭo nāmamātre vivādād vastuny a<span type="ref-block" n="5025 r_TAŚVA-ML#148,25_r"/>vivādād iti cet kaḥ punaḥ saṃbaṃdham asvalakṣaṇam āhatasyāpi svena rūpeṇa lakṣyamāṇasya svalakṣaṇatvāt nanu <span type="ref-block" n="5026 r_TAŚVA-ML#148,26_r"/>kutaḥ saṃbaṃdhas tathā dvayoḥ saṃbaṃdhinoḥ siddhaḥ ekena guṇākhyena saṃyogenānyena vā dharmeṇāṃtarasthitenāvācyena <span type="ref-block" n="5027 r_TAŚVA-ML#148,27_r"/>vā vasturūpeṇa saṃbaṃdhād iti cet sa tatsaṃbaṃdhinor anarthāṃtaram arthāṃtaraṃ vā yady anarthāṃtaraṃ tadā saṃbaṃdhināv eva <span type="ref-block" n="5028 r_TAŚVA-ML#148,28_r"/>prasajyete tathā ca na saṃbaṃdho nāma sa tato rthāṃtaraṃ cet saṃbaṃdhinau kevalau kathaṃ saṃbaṃdhau syātāṃ tattvānya<span type="ref-block" n="5029 r_TAŚVA-ML#148,29_r"/>tvābhyām avācyaś cet kathaṃ vastubhūtaḥ syāt bhavatu cārthāṃtaram anarthāṃtaraṃ vā saṃbaṃdhaḥ sa tu dvayor ekena <span type="ref-block" n="5030 r_TAŚVA-ML#148,30_r"/>kutaḥ syāt pareṇaikena saṃbaṃdhād iti cet tenāpi na saṃbaṃdhaḥ pareṇaikena saṃbaṃdhād ity anavasthānāt saṃbaṃdha<span type="ref-block" n="5031 r_TAŚVA-ML#148,31_r"/>matiḥ sudūram api gatvā dvayor ekābhisaṃbaṃdham aṃtareṇāpi saṃbaṃdhatvena abhisaṃbaṃdhatvamatiḥ kevalayoḥ <span type="ref-block" n="5032 r_TAŚVA-ML#148,32_r"/>saṃbaṃdhinor atiprasaṃgāt yadi saṃbaṃdhaś ca svenāsādhāraṇena rūpeṇa sthitas tadā siddham amiśraṇam arthānāṃ paramārthataḥ <span type="ref-block" n="5033 r_TAŚVA-ML#148,33_r"/>tad uktaṃ dvayor ekābhisaṃbaṃdhāt saṃbaṃdho yadi taddvayoḥ kaḥ saṃbaṃdho 'navasthā ca na saṃbaṃdhamatis tathā <span type="ref-block" n="5034 r_TAŚVA-ML#148,34_r"/> tau ca bhāvau tadanyaś ca sarve te svātmani sthitāḥ ity amiśrāḥ svayaṃ bhāvās tan miśrayati kalpanā <span type="ref-block" n="5035 r_TAŚVA-ML#148,35_r"/>iti kathaṃ saṃbaṃdhaḥ svalakṣaṇam iṣyate saṃbaṃdhinor arthāṃtaraṃ tapto 'narthāṃtarasya tu tatheṣṭau na vastuvyatirekeṇa <span type="ref-block" n="5036 r_TAŚVA-ML#149,01_r"/>saṃbaṃdho nyatra kalpanāmātrād iti vadann api na syādvādimatam avabudhyate tadvibhedābhedaikāṃtaparāṅmukhaṃ na taddo<span type="ref-block" n="5037 r_TAŚVA-ML#149,02_r"/>ṣāspadaṃ yena rūpeṇa lakṣyamāṇaḥ saṃbaṃdho anyo vārthaḥ svalakṣaṇam iti tu parasparāpekṣabhedābhedātmakaṃ jātyaṃ<span type="ref-block" n="5038 r_TAŚVA-ML#149,03_r"/>taram evoktaṃ tasyābādhitapratītisiddhatvena svalakṣaṇavyapadeśāt tato na kalpanām evānuruṃdhānaiḥ pratipattṛbhiḥ <span type="ref-block" n="5039 r_TAŚVA-ML#149,04_r"/>kriyākārakavācinaḥ śabdāḥ saṃyojyaṃte 'nyāpohapratītyartham eveti ghaṭate yenedaṃ śobheta tām eva cānuruṃdhānau <span type="ref-block" n="5040 r_TAŚVA-ML#149,05_r"/>kriyākārakavācinaḥ bhāvabhedapratītyarthaṃ saṃyojyaṃte 'bhidhāyikāḥ iti kriyākārakādīnāṃ saṃbaṃdhina<span type="ref-block" n="5041 r_TAŚVA-ML#149,06_r"/>tatsaṃbaṃdhasya ca vasturūpapratītaye tadabhidhāyikānāṃ prayogasiddheḥ sarvatrānyāpohasyaiva śabdārthatvanirākaraṇāc ca <span type="ref-block" n="5042 r_TAŚVA-ML#149,07_r"/>tataḥ kaścit kasyacit svāmī saṃbaṃdhāt sidhyaty eveti svāmitvam arthānām adhigamyaṃ nirdeśyatvavad upapannam eva </p><p n="a_885" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5044 r_TAŚVA-ML#149,09_r"/>sādhanaṃ hi kāraṇaṃ tac ca na sad eva kāryaṃ sādhayati svarūpavat nāpy asatkharaviṣāṇavat prāgasatsādhaya' <span type="ref-block" n="5045 r_TAŚVA-ML#149,10_r"/>tīti na vā yuktaṃ sad eva sādhayatīti pakṣānatikramāt na hy utpatteḥ prāg asat prāg eva kāraṇaṃ niṣpāda<span type="ref-block" n="5046 r_TAŚVA-ML#149,11_r"/>yati tasyāsata eva niṣpādanaprasakteḥ utpattikāle sad eva karotīti tu kathanena kathaṃ na satpakṣaḥ <span type="ref-block" n="5047 r_TAŚVA-ML#149,12_r"/>kathaṃcit saha karotīty api na vyavatiṣṭhate yena rūpeṇa sattena karaṇāyogād anyathā svātmano pi karaṇaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="5048 r_TAŚVA-ML#149,13_r"/>yena cātmanā tadasattenāpi na kāryatām iyarti śaśaviṣāṇavad ity ubhayadoṣāvakāśāt sadasadrūpaṃ kāryaṃ <span type="ref-block" n="5049 r_TAŚVA-ML#149,14_r"/>nā'nākulaṃ na ca kathaṃcid api kāryam asādhayat kiṃcit sādhanaṃ nāma kāryakaraṇabhāvasya tattvato saṃbhavāc ca <span type="ref-block" n="5050 r_TAŚVA-ML#149,15_r"/>tad uktaṃ kāryakāraṇabhāvo pi tayor asahabhāvataḥ prasiddhyati kathaṃ dviṣṭho 'dviṣṭhe saṃbaṃdhatā kathaṃ krameṇa <span type="ref-block" n="5051 r_TAŚVA-ML#149,16_r"/>bhāva ekatra vartamāno nyanispṛhaḥ tadabhāve pi bhāvāc ca saṃbaṃdho naikavṛttimān yady apekṣya tayor ekam anya<span type="ref-block" n="5052 r_TAŚVA-ML#149,17_r"/>trāsau pravartate upakārī hy apekṣaḥ syāt kathaṃ copakaroty asat yady ekārthābhisaṃbaṃdhāt kāryakāraṇatā <span type="ref-block" n="5053 r_TAŚVA-ML#149,18_r"/>tayoḥ prāptā dvitvādisaṃbaṃdhāt savyetaraviṣāṇayoḥ dviṣṭho hi kaścit saṃbaṃdho nāto nyat tasya lakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="5054 r_TAŚVA-ML#149,19_r"/>bhāvābhāvopadhir yogaḥ kāryakāraṇatā yadi yogopādhī na tāv eva kāryakāraṇatātra kiṃ bhedāc cen na tv ayaṃ <span type="ref-block" n="5055 r_TAŚVA-ML#149,20_r"/>śabdo niyoktāraṃ samāśritaḥ paśyann ekam adṛṣṭasya darśane tadadarśane apaśyatkāryam anveti vināpy ā<span type="ref-block" n="5056 r_TAŚVA-ML#149,21_r"/>khyātṛbhir janaḥ darśanād arśane muktvā kāryabuddher asaṃbhavāt kāryādiśrutir apy atra lāghavārthaṃ niveśitā ' <span type="ref-block" n="5057 r_TAŚVA-ML#149,22_r"/> tadbhāvabhāvāt tatkāryagatir yasya tu vartate saṃketaviṣayākhyā sā sāsnāder gogatir yathā bhāve bhāvini <span type="ref-block" n="5058 r_TAŚVA-ML#149,23_r"/>tadbhāvo bhāva eva ca bhāvitā prasiddhe hetuphalate pratyakṣānupalaṃbhataḥ etāvanmātratattvārthāḥ kārya<span type="ref-block" n="5059 r_TAŚVA-ML#149,24_r"/>kāraṇagocarāḥ vikalpā darśayaṃty arthān mithyārthān ghaṭitān iva bhinne kā ghaṭanā'bhinne <span type="ref-block" n="5060 r_TAŚVA-ML#149,25_r"/>kāryakāraṇatāpi kā bhāve vānyasya viśliṣṭau śliṣṭau syātāṃ kathaṃ na tau iti tad etadasaddūṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="5061 r_TAŚVA-ML#149,26_r"/>svābhimate py akāryakāraṇabhāve samānatvāt tathā hi akāryakāraṇabhāvodviṣṭha eva katham asahabhāvinoḥ <span type="ref-block" n="5062 r_TAŚVA-ML#149,27_r"/>kāryakāraṇatvābhyāṃ niṣedhyayor arthayor vartate na vā dviṣṭho sau saṃbaṃdhābhāvattvavirodhāt pūrvatra bhāve vartitvā <span type="ref-block" n="5063 r_TAŚVA-ML#149,28_r"/>paratra krameṇa vartamāno pi yadi so nyanispṛha evaikatra tiṣṭhatkatham asaṃbaṃdhaḥ parasya hy anutpannasyābhāve pi pūrvatra <span type="ref-block" n="5064 r_TAŚVA-ML#149,29_r"/>vartamānaḥ pūrvasya ca naṣṭatvenābhāve pi paratra vartamāno sāv ekavṛttir eva syāt pūrvatra vartamānaḥ param apekṣate <span type="ref-block" n="5065 r_TAŚVA-ML#149,30_r"/>paratra ca tiṣṭhatpūrvamato saṃbaṃdho dviṣṭha evānyanispṛhatvābhāvād iti cet katham anupakāraṃ tathottaram apekṣyateti <span type="ref-block" n="5066 r_TAŚVA-ML#149,31_r"/>prasaṃgāt sopakārakam apekṣata iti cet nāsatas tadopakārakatvāyogāt yadi punar ekenābhisaṃbaṃdhāt pūrva<span type="ref-block" n="5067 r_TAŚVA-ML#149,32_r"/>parayor akāryakāraṇabhāvas tadā savyetaraviṣāṇayoḥ sa syād ekena dvitvādinābhisaṃbaṃdhāt tathā ca siddha<span type="ref-block" n="5068 r_TAŚVA-ML#149,33_r"/>sādhyatā dviṣṭho hi kaścid asaṃbaṃdho nāto nyat tasya lakṣaṇaṃ yenābhimatasiddhiḥ yadi punaḥ pūrvasyābhāva eva <span type="ref-block" n="5069 r_TAŚVA-ML#149,34_r"/>yo bhāvo 'bhāve 'bhāvas tadupadhiyogokāryakāraṇabhāvas tadā tāv eva bhāvābhāvāvayogopādhī kiṃ no 'kārya<span type="ref-block" n="5070 r_TAŚVA-ML#150,01_r"/>kāraṇabhāvaḥ syāt tayor bhedād iti cet śabdasya niyoktṛsamāśritatvena bhede py abhedavācinaḥ prayogābhyupaga<span type="ref-block" n="5071 r_TAŚVA-ML#150,02_r"/>māt svayaṃ hi loko yam ekam adṛṣṭasya darśane py apaśyaṃs tadadarśane ca paśyad vināpy ākhyātṛbhir akāryam avabudhyate <span type="ref-block" n="5072 r_TAŚVA-ML#150,03_r"/>na ca tathā darśanādarśane muktvā kvacid akāryabuddhir asti na ca tayor akāryādiśrutir virudhyate lāghavārthatvāt <span type="ref-block" n="5073 r_TAŚVA-ML#150,04_r"/>tanniveśasya yā punar atadbhāvābhāvād akāryagatir upavarṇyate sā saṃketaviṣayākhyā yathā asāsnāder agogatiḥ <span type="ref-block" n="5074 r_TAŚVA-ML#150,05_r"/>naitāv atā tattvato kāryakāraṇabhāvo nāma bhāve hi abhāvinī vā bhāvitā ahetuphalate prasiddhe <span type="ref-block" n="5075 r_TAŚVA-ML#150,06_r"/>prasiddhe pratyakṣānupalaṃbhābhyām eva tad etāvanmātratattvārthā evākāryakāraṇagocarā vikalpā darśayaṃty arthān <span type="ref-block" n="5076 r_TAŚVA-ML#150,07_r"/>mithyārthāt svayam aghaṭitān apīti samāyātaṃ bhinne hi bhāve kā nāmāghaṭanā tat kvānyāvabhāsate yenāsau <span type="ref-block" n="5077 r_TAŚVA-ML#150,08_r"/>tāttvikī syāt abhinne sutarāṃ nāghaṭanā na ca bhinnāv arthau kenacid akāryakāraṇabhāvena yogād akārya<span type="ref-block" n="5078 r_TAŚVA-ML#150,09_r"/>kāraṇabhūtau syātāṃ saṃbaṃdhavidhiprasaṃgāt tad evaṃ na tāttviko 'rtho nāma kāryakāraṇabhāvo vyavatiṣṭhate 'kārya<span type="ref-block" n="5079 r_TAŚVA-ML#150,10_r"/>kāraṇabhāvavat svasvabhāvavyavasthitārthān vihāya nānyaḥ kaścid akāryakāraṇabhāvo stv iti tathā vyavahāras tu <span type="ref-block" n="5080 r_TAŚVA-ML#150,11_r"/>kalpanāmātranirmita eva kāryakāraṇavyavahāravad iti cet tarhi vāstava eva kāryakāraṇabhāvo 'kāryakāraṇa<span type="ref-block" n="5081 r_TAŚVA-ML#150,12_r"/>bhāvavat kevalaṃ tadvyavahāro vikalpaśabdalakṣaṇo vikalpanirmita iti kim aniṣṭaṃ vasturūpayor api kārya<span type="ref-block" n="5082 r_TAŚVA-ML#150,13_r"/>kāraṇabhāve tayor abhāvo vastutveti na tu yuktaṃ vyāghātāt kvacin nīletaratvābhāvavat tato yadi kutaścit pra<span type="ref-block" n="5083 r_TAŚVA-ML#150,14_r"/>māṇāt kāryakāraṇabhāvaḥ paramārthataḥ keṣāṃcid arthānāṃ sidhyet tadā tata eva kāryakāraṇabhāvo pi pratīter a<span type="ref-block" n="5084 r_TAŚVA-ML#150,15_r"/>viśeṣāt tathaiva hi gavādīnām asādhyasādhanabhāvaḥ parasparam atadbhāvabhāvitvapratīter vyavatiṣṭhate tathāgnidhūmā<span type="ref-block" n="5085 r_TAŚVA-ML#150,16_r"/>dīnāṃ sādhyasādhanabhāvo pi tadbhāvabhāvitvapratīter bādhakābhāvāt nanv akasmād agniṃ dhūmaṃ vā kevalaṃ paśyataḥ <span type="ref-block" n="5086 r_TAŚVA-ML#150,17_r"/>kāraṇatvaṃ kāryatvaṃ vā kiṃ na pratibhātīti cet kiṃ punar akāraṇatvam akāryatvaṃ vā pratibhāti sātiśaya<span type="ref-block" n="5087 r_TAŚVA-ML#150,18_r"/>saṃvidāṃ pratibhāty eveti cet kāraṇatvaṃ kāryatvaṃ vā tatra teṣāṃ na pratibhātīti kośapānaṃ vidheyaṃ <span type="ref-block" n="5088 r_TAŚVA-ML#150,19_r"/>asmadādīnāṃ tu tadapratibhāsanaṃ tathā niścayānupapatteḥ kṣaṇakṣayādivat tathobhayatra samānaṃ yathaiva hi <span type="ref-block" n="5089 r_TAŚVA-ML#150,20_r"/>tadbhāvabhāvitvānadhyavasāyināṃ na kvacit kāryatvakāraṇatvaniścayo sti tathā svayam atadbhāvabhāvitvavyavasāyi<span type="ref-block" n="5090 r_TAŚVA-ML#150,21_r"/>nām akāryakāraṇatvaniścayo pi pratiniyatasāmagrīsāpekṣakatvād vastudharmaniścayasya na hi sarvatra samānasāmagrī<span type="ref-block" n="5091 r_TAŚVA-ML#150,22_r"/>prabhāvo nirṇayas tasyāṃtaraṃgabahiraṃgasāmagrīvaicitryadarśanāt dhūmādijñānasāmagrīmātrāt tatkāryatvādiniścayā<span type="ref-block" n="5092 r_TAŚVA-ML#150,23_r"/>nutpatteḥ na kāryatvādi dhūmādisvarūpam iti cet tarhi kṣaṇikatvādir api tatsvarūpaṃ mā bhūt tata eva kṣaṇikatvā<span type="ref-block" n="5093 r_TAŚVA-ML#150,24_r"/>bhāve vastutvam eva na syād iti cet kāryatvakāraṇatvābhāve pi kuto vastutvaṃ svaraśṛṃgavat sarvathāpy akārya<span type="ref-block" n="5094 r_TAŚVA-ML#150,25_r"/>kāraṇasya vastutvānupapatteḥ kūṭasthavat kṣaṇikaikāṃtavad vā viśeṣāsaṃbhavāt nanu ca sad api kāryatvaṃ <span type="ref-block" n="5095 r_TAŚVA-ML#150,26_r"/>kāraṇatvaṃ vā vastutvasvarūpaṃ na saṃbaṃdho 'dviṣṭhatvāt kāryatvaṃ kāraṇe hi na vartate kāraṇatvaṃ vā kārye <span type="ref-block" n="5096 r_TAŚVA-ML#150,27_r"/>yena dviṣṭhaṃ bhavet kāryakāraṇabhāvas tayor eko vartamānaḥ saṃbaṃdha iti cen na tasya kāryakāraṇābhyāṃ bhinnasyā<span type="ref-block" n="5097 r_TAŚVA-ML#150,28_r"/>pratīteḥ sato pi pratyekaparisamāptyā tatra vṛttau tasyānekatvāpatteḥ ekadeśena vṛttau sāvayavatvānuṣakteḥ <span type="ref-block" n="5098 r_TAŚVA-ML#150,29_r"/>svāvayaveṣv api vṛttau prakṛtaparyanuyogasya tadavasthatvād anavasthānāvatārāt kāryakāraṇāṃtarāle tasyopalaṃbha<span type="ref-block" n="5099 r_TAŚVA-ML#150,30_r"/>prasaṃgāc ca tābhyāṃ tasyābhede pi katham ekatvaṃ bhinnābhyām abhinnasyābhinnatvavirodhāt svayam abhinnasyāpi <span type="ref-block" n="5100 r_TAŚVA-ML#150,31_r"/>bhinnārthais tādātmye paramāṇor ekasya sakalārthais tādātmyaprasaṃgād ekaparamāṇumātraṃ jagat syāt sakalajagatsvarūpo vā <span type="ref-block" n="5101 r_TAŚVA-ML#150,32_r"/>paramāṇur iti bhedābhedaikāṃtavādinor upalaṃbhaḥ syādvādinas tathānabhyupagamāt kāryakāraṇabhāvasya hi saṃbaṃdhasyā<span type="ref-block" n="5102 r_TAŚVA-ML#150,33_r"/>bādhitatathāvidhapratyayārūḍhasya svasaṃbaṃdhino vṛttiḥ kathaṃcit tādātmyam evānekāṃtavādinocyate svākāreṣu <span type="ref-block" n="5103 r_TAŚVA-ML#150,34_r"/>jñānavṛttivat kuto nekasaṃbaṃdhitādātmye kāryakāraṇabhāvasya saṃbaṃdhasyaikatvaṃ na virudhyate iti cet nānākāra<span type="ref-block" n="5104 r_TAŚVA-ML#150,35_r"/>tādātmye jñānasyaikatvaṃ kuto na virudhyate tadaśakyavivecanatvād iti cet tata evānyatrāpi kāryakāraṇa<span type="ref-block" n="5105 r_TAŚVA-ML#151,01_r"/>yor hi dravyarūpatayaikatvāt kāryakāraṇabhāvasyaikatvam ucyate na ca tasya śabde vivecanatvaṃ mṛddravyāt kuśūla<span type="ref-block" n="5106 r_TAŚVA-ML#151,02_r"/>ghaṭayor hetuphalabhāvenopagatayor dravyāṃtaraṃ netum aśakteḥ kramabhuvoḥ paryāyayor ekadravyapratyāsatter upādānopādeya<span type="ref-block" n="5107 r_TAŚVA-ML#151,03_r"/>tvasya vacanāt na caivaṃvidhaḥ karyakāraṇabhāvaḥ siddhāṃtavirūddhaḥ sahakārikāraṇena kāryasya kathaṃ yat <span type="ref-block" n="5108 r_TAŚVA-ML#151,04_r"/>syād ekadravyapratyāsatter abhāvād iti cet kālapratyāsattiviśeṣāt tatsiddhiḥ yad anaṃtaraṃ hi yad avaśyaṃ bhavati <span type="ref-block" n="5109 r_TAŚVA-ML#151,05_r"/>tat tasya sahakārikāraṇam itaratkāryam iti pratītaṃ na cedaṃ sahakāritvaṃ kvacid bhāvapratyāsattiḥ kṣetrapratyā<span type="ref-block" n="5110 r_TAŚVA-ML#151,06_r"/>sattir vā niyamābhāvāt nikaṭadeśasyāpi cakṣuṣo rūpajñānotpattau sahakāritvadarśanāt saṃdaṃśakādeś cā<span type="ref-block" n="5111 r_TAŚVA-ML#151,07_r"/>suvarṇasvabhāvasya sauvarṇakaṭakotpattau yadi punar yāvatkṣetraṃ yady asyotpattau sahakāri dṛṣṭaṃ yathābhāvaṃ ca tat tāvatkṣetraṃ <span type="ref-block" n="5112 r_TAŚVA-ML#151,08_r"/>tathābhāvam eva sarvatreti niyatā kṣetrābhāvapratyāsattiḥ sahakāritvaṃ kāye nigadyate tadā na doṣo virodhā<span type="ref-block" n="5113 r_TAŚVA-ML#151,09_r"/>bhāvāt tad evaṃ vyavahāranayasamāśrayaṇe kāryakāraṇabhāvo dviṣṭhaḥ saṃbaṃdhaḥ saṃyogasamavāyādivatpratītisiddha<span type="ref-block" n="5114 r_TAŚVA-ML#151,10_r"/>tvāt pāramārthika eva na punaḥ kalpanāropitaḥ sarvathāpy anavadyatvāt saṃgraharjusūtranayāśrayaṇe tu na kasya<span type="ref-block" n="5115 r_TAŚVA-ML#151,11_r"/>cit kaścit saṃbaṃdho nyatra kalpanāmātrāt iti sarvam avirūddhaṃ na cātra sādhyasādhanabhāvasya vyavahāranayād ā<span type="ref-block" n="5116 r_TAŚVA-ML#151,12_r"/>śrayaṇe kathaṃcid asaṃbhava iti sūktaṃ sādhanatvam adhigamyam arthānāṃ tadapalapaṃto 'saduktaya eva ity āha </p><p n="a_887" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5120 r_TAŚVA-ML#151,16_r"/>na hi kṣaṇikānaṃśasaṃvedanaṃ svataḥ pratibhāsate sarvasya bhrāṃtyabhāvānuṣaṃgāt tadvannityaṃ sarvagataṃ brahmeti <span type="ref-block" n="5121 r_TAŚVA-ML#151,17_r"/>na tatsaṃvedanam eva muktiḥ pāramārthikī yuktā tataḥ sakalakarmavipramokṣo muktir urarīkartavyā sā baṃdhapūrvi<span type="ref-block" n="5122 r_TAŚVA-ML#151,18_r"/>keti tāttviko baṃdho bhyupagaṃtavyaḥ tayoḥ sasādhanatvāt anyathā kādācitkatvāyogāt sādhanaṃ tāttvika<span type="ref-block" n="5123 r_TAŚVA-ML#151,19_r"/>m abhyupagaṃtavyaṃ na punar avidyāvilāsamātram iti sūktaṃ sādhanam adhigamyam </p><p n="a_889" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5126 r_TAŚVA-ML#151,22_r"/>na hi dravyam aprasiddhaṃ guṇādayo vā pratyabhijñānādipratyayenābādhitena tannirūpaṇāt nāpy ādhārādheyatā <span type="ref-block" n="5127 r_TAŚVA-ML#151,23_r"/>dravyaguṇadīnām aprasiddhā yataḥ sarvathādhikaraṇam asad iti pakṣaḥ prasiddhibādhito na syāt hetuś cāsiddhaḥ <span type="ref-block" n="5128 r_TAŚVA-ML#151,24_r"/>padārthānām ādhārādheyabhāvasya vicāryamāṇasyāyogād iti sthālyāṃ dadhi paṭe rūpam iti tatpratyayasya nirbā<span type="ref-block" n="5129 r_TAŚVA-ML#151,25_r"/>dhasya tatsādhanatvāt kāryakāraṇabhāvaviśeṣasya sādhako yaṃ pratyaya iti cet sa evādhārādheyabhāvo stu <span type="ref-block" n="5130 r_TAŚVA-ML#151,26_r"/>sāṃvṛto sāv iti cet na kāryakāraṇabhāvasya tāttvikasya sādhitatvāt tadviśeṣasya tāttvikatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="5131 r_TAŚVA-ML#151,27_r"/>kathaṃ tarhi guṇādīnāṃ dravyādhāratve dravyasyāpy anyādhāratvaṃ na syād yato 'navasthā nivāryeta teṣāṃ vā dravyānā<span type="ref-block" n="5132 r_TAŚVA-ML#151,28_r"/>dhāratvaprasaktir iti cet </p><p n="a_891" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5134 r_TAŚVA-ML#151,30_r"/>svāśrayaṃ vyoma samaṃtato ṃtavihīnatvānyathānupapatteḥ samaṃtato ṃtavihīnaṃ tat sakalāsarvagatārthābhāvasvabhāvatve <span type="ref-block" n="5135 r_TAŚVA-ML#151,31_r"/>saty ekadravyarūpatvāt rūpādiparamāṇūnāṃ rasādiparamāṇubhāvarūpatvād avirodha iti cet te tarhi rūpara<span type="ref-block" n="5136 r_TAŚVA-ML#151,32_r"/>sādiparamāṇavaḥ sarve sakṛtparasparaṃ saṃsṛṣṭā vyavahitā vā syuḥ na tāvat saṃsṛṣṭāḥ kārtsnyenaikadeśena vā <span type="ref-block" n="5137 r_TAŚVA-ML#151,33_r"/>saṃsargasya svayaṃ nirākaraṇāt vyavahitatve tu teṣām anaṃtānām anaṃtapradeśaṃ vyavadhāyakaṃ kiṃcid urarīkartavyaṃ <span type="ref-block" n="5138 r_TAŚVA-ML#151,34_r"/>tad eva vyoma teṣām abhāve iti siddhaṃ sakalāsarvāgatārthābhāvasvabhāvatvaṃ vyomnaḥ na ca tasyānaṃtāḥ pradeśāḥ <span type="ref-block" n="5139 r_TAŚVA-ML#152,01_r"/>parasparam ekaśo vyavahitā yatas tadvyavadhāyakāṃtarakalpanāyām anavasthā kathaṃcid ekadravyatādātmyenāvyavahitatvāt <span type="ref-block" n="5140 r_TAŚVA-ML#152,02_r"/>anyathā tadavyavadhānāyogāt bhavitavyaṃ vā vyavadhānena teṣāṃ prasiddhasattvānāṃ vyavadhāne navasthānāt <span type="ref-block" n="5141 r_TAŚVA-ML#152,03_r"/>yena caikena dravyeṇa teṣāṃ kathaṃcit tādātmyaṃ tato vyometi tasyaikadravyatvasiddhir iti nāsiddhaṃ vyomno gatattva<span type="ref-block" n="5142 r_TAŚVA-ML#152,04_r"/>sādhanaṃ tatas tadanaṃtaṃ sarvalokādhikaraṇam iti nānavasthā tadādhārāntarānupapatteḥ </p><p n="a_893" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5144 r_TAŚVA-ML#152,06_r"/>niścayanayāt sarve bhāvāḥ svapratiṣṭhā iti yuktaṃ na punaḥ sarvathā vyomavat teṣāṃ sarvagatatvāmūrtatvādiprasaṃga<span type="ref-block" n="5145 r_TAŚVA-ML#152,07_r"/>syāpi durnivāratvāt sarvadravyāṇāṃ sarvagatatve ko doṣa iti cet pratītivirodha evāmūrtatvād iti <span type="ref-block" n="5146 r_TAŚVA-ML#152,08_r"/>vakṣyāmaḥ pratītyatikrame tu kāraṇābhāvāt sarvam asamaṃjasaṃ mānam eyaṃ pralāpamātram upekṣaṇīyaṃ syād iti yathā<span type="ref-block" n="5147 r_TAŚVA-ML#152,09_r"/>pratītisiddham adhikaraṇam adhigamyam arthānām </p><p n="a_895" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5150 r_TAŚVA-ML#152,12_r"/>saṃvṛtyā saṃtānasamudāyasādharmyāt pretyabhāvānāṃ puṇyapāpamuktimārgānuṣṭhānasya cābhyupagamāt paramārtha<span type="ref-block" n="5151 r_TAŚVA-ML#152,13_r"/>tas tadabhāvāsaktir nāniṣṭeti cet kim idānīṃ saṃvedanādvaitam astu paramārthaṃ sat niranvayavinaśvarāṇām ekakṣaṇa<span type="ref-block" n="5152 r_TAŚVA-ML#152,14_r"/>sthitīnāṃ nānāpadārthānām anubhavāt tad api neti cet tarhi iṣṭaṃ saṃtānādi sarvaṃ niraṃkuśatvāt tac ca niranva<span type="ref-block" n="5153 r_TAŚVA-ML#152,15_r"/>yakṣayaikāṃte saṃvṛttyāpi na syāt tathā ca nirūpitaṃ saṃtānaḥ samudāyaś ca sādharmyaṃ ca niraṃkuśaḥ pretya<span type="ref-block" n="5154 r_TAŚVA-ML#152,16_r"/>bhāvaś ca tat sarvaṃ na syād ekatvanihnave iti nanu ca bījāṃkurādīnām ekatvābhāve pi saṃtānaḥ siddhas ti<span type="ref-block" n="5155 r_TAŚVA-ML#152,17_r"/>lādīnāṃ samudāyasādharmyaṃ ca tadvat sarvatra tatsiddhau kim ekatveneti cen na sarvabījāṃkurādīnām ekasaṃtāna<span type="ref-block" n="5156 r_TAŚVA-ML#152,18_r"/>tvāpatteḥ sakalatilādīnāṃ vā samudāyasādharmyaprasakteḥ pratyāsatter viśeṣāt keṣāṃcid eva saṃtānaḥ samudāyaḥ <span type="ref-block" n="5157 r_TAŚVA-ML#152,19_r"/>sādharmyaṃ ca viśiṣṭam iti cet sa ko nyo 'nyatraikadravyakṣetrabhāvapratyāsatter iti nānvayanihnavo yuktaḥ <span type="ref-block" n="5158 r_TAŚVA-ML#152,20_r"/>na hy avyabhicārī kāryakāraṇabhāvaḥ saṃtānaniyamahetuḥ sugatetaracittānām ekasaṃtānatvaprasaṃgād iti samarthitaṃ <span type="ref-block" n="5159 r_TAŚVA-ML#152,21_r"/>prāk nāpy ekasāmagryadhīnatvaṃ samudāyaikatvaniyamanibaṃdhanaṃ dhūmeṃdhanavikārādirūpādīnāṃ nānāsamudāyānā<span type="ref-block" n="5160 r_TAŚVA-ML#152,22_r"/>m ekasamudāyatvānuṣaṃgāt pratītamātuliṃgarūpādivat etena samānakālatvaṃ tannimittam iti pratyuktaṃ eka<span type="ref-block" n="5161 r_TAŚVA-ML#152,23_r"/>dravyādhikaraṇatvaṃ tu sahabhuvām ekasamudāyatvavyavasthāhetur iti saty evānvite dravye tilādirūpādisamudāyai<span type="ref-block" n="5162 r_TAŚVA-ML#152,24_r"/>katvaniyamaḥ sādharmyaṃ na punar nānādravyāṇāṃ samānahetukatvād iti vārtāmātraṃ visadṛśahetūnām api bahulaṃ <span type="ref-block" n="5163 r_TAŚVA-ML#152,25_r"/>sādharmyadarśanāt rajataśuktikādivat samānapariṇāmasattvāt sādharmye bhāvapratyāsattiviśeṣād eva sādharmyaṃ <span type="ref-block" n="5164 r_TAŚVA-ML#152,26_r"/>na ca samānapariṇāmo nānā pariṇāmidravyābhāve saṃbhavatīti na tadvādinām ekadravyāpahnavaḥ śreyān pretyabhāvaḥ <span type="ref-block" n="5165 r_TAŚVA-ML#152,27_r"/>katham ekatvābhāve na syād iti cet tasya mṛtvā punar bhavanalakṣaṇatvāt saṃtānasyaiva mṛtvā punar bhavanaṃ na puna<span type="ref-block" n="5166 r_TAŚVA-ML#152,28_r"/>r dravyasyeti cen na saṃtānasyaikadravyābhāve niyamāyogasya pratipādanāt kathaṃcid ekadravyātmano jīvasya pretya<span type="ref-block" n="5167 r_TAŚVA-ML#152,29_r"/>bhāvasiddheḥ puṇyapāpādyanuṣṭhānaṃ punar api saṃvāhakartṛkriyāphalānubhavitṛnānātve kṛtanāśākṛtābhyāgamaprasakte<span type="ref-block" n="5168 r_TAŚVA-ML#152,30_r"/>r dūrotsāritam eva tatsaṃtānaikye caikadravyatvasya siddher na niranvayakṣayaikāṃtas tadvādibhir abhyupagaṃtavyaḥ tataḥ <span type="ref-block" n="5169 r_TAŚVA-ML#152,31_r"/>sarvathā saṃtānādyupagame dravyasya kālāṃtarasthāyinaḥ prasiddher na kṣaṇād ūrdhvam asthitiḥ padārthānām </p><p n="a_897" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5171 r_TAŚVA-ML#152,33_r"/>nanu prathame kṣaṇe yathārthānāṃ kṣaṇadvayasthāsnutā tathā dvitīye pīti na kadācid vināśaḥ syād anyathā saiva <span type="ref-block" n="5172 r_TAŚVA-ML#152,34_r"/>kṣaṇasthitiḥ pratikṣaṇaṃ svabhāvāt tato na kālāṃtarasthāyī bhāvo hetoḥ samudbhavan pratīyate 'nyatra vibhramād iti <span type="ref-block" n="5173 r_TAŚVA-ML#153,01_r"/>na maṃtavyaṃ kṣaṇakṣayasthāyināṃ tṛtīyādikakṣaṇasthāyitvavirodhāt prathamakṣaṇe dvitīyakṣaṇāpekṣāyām iva <span type="ref-block" n="5174 r_TAŚVA-ML#153,02_r"/>dvitīyakṣaṇe prathamakṣaṇāpekṣāyāṃ kṣaṇadvayasthāsnutvāviśeṣāt pratikṣaṇaṃ svabhāvabhedānupapatteḥ kālāṃtarasthāyitva<span type="ref-block" n="5175 r_TAŚVA-ML#153,03_r"/>siddheḥ nanu ca prathamakṣaṇe dvitīyakṣaṇāpekṣaṃ kṣaṇadvayasthāyitvam anyad eva dvitīyakṣaṇe prathamakṣaṇāpekṣāt tato <span type="ref-block" n="5176 r_TAŚVA-ML#153,04_r"/>sty eva pratikṣaṇaṃ svabhāvabhedo 'sattaḥ kṣaṇamātrāsthitiḥ siddhyet sarvārthānām iti vadaṃtaṃ pratyāha </p><p n="a_899" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5178 r_TAŚVA-ML#153,06_r"/>na hi vayamṛjusūtranayāt pratikṣaṇasvabhāvabhedāt kṣaṇamātrasthitiṃ pratīkṣayāmaḥ tataḥ kālāṃtarasthitiviro<span type="ref-block" n="5179 r_TAŚVA-ML#153,07_r"/>dhāt kevalaṃ yathārjusūtrāt kṣaṇasthitir eva bhāvaḥ svahetorūtpannas tathā dravyārthikanayāt kālāṃtarasthitir eveti <span type="ref-block" n="5180 r_TAŚVA-ML#153,08_r"/>praticakṣmahe sarvathāpy abādhitapratyayāt tatsiddhir iti sthitir adhigamyā </p><p n="a_901" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5183 r_TAŚVA-ML#153,11_r"/>sarvam ekaṃ sadaviśeṣād iti viruddhaṃ sādhanaṃ nānārthābhāve sadaviśeṣasyānupapattes tasyābhedaniṣṭhatvāt <span type="ref-block" n="5184 r_TAŚVA-ML#153,12_r"/>nanu ca sadekatvaṃ sadaviśeṣo na tatsādharmyaṃ yato virūddhaṃ sādhayed iti cen na tasya sādhyasamatvāt ko <span type="ref-block" n="5185 r_TAŚVA-ML#153,13_r"/>hi sad ekam icchat sarvam ekaṃ necchet yadi punaḥ sattāviśeṣābhāvād iti hetus tadāpy asiddhaṃ sadghaṭaḥ <span type="ref-block" n="5186 r_TAŚVA-ML#153,14_r"/>satpaṭa iti viśeṣasya pratīteḥ mithyeyaṃ pratītir ghaṭādiviśeṣasya svapnādivadvyabhicārād iti cen na sattā<span type="ref-block" n="5187 r_TAŚVA-ML#153,15_r"/>dvaite samyaṅmithyāpratītiviśeṣasyāsaṃbhavāt saṃbhave vā tadvad anyatra tatsaṃbhavaḥ kathaṃ nānumanyate mithyā<span type="ref-block" n="5188 r_TAŚVA-ML#153,16_r"/>pratīter avidyātvād avidyāyāś ca nīrūpatvān na sā sanmātrapratīter dvitīyā yato bhedaḥ siddhyet iti cen na <span type="ref-block" n="5189 r_TAŚVA-ML#153,17_r"/>vyāghātāt pratītir hi sarvā svayaṃ pratibhāsamānarūpā sā kathaṃ nīrūpā syāt grāhyarūpābhāvān nīrūpā <span type="ref-block" n="5190 r_TAŚVA-ML#153,18_r"/>mithyāpratītir iti cet tarhi grāhyarūpasahitā samyak pratītir iti tadviśeṣasiddheḥ samyakpratītir api grāhya<span type="ref-block" n="5191 r_TAŚVA-ML#153,19_r"/>rūparahiteti cet katham idānīṃ satyetarapratītivyavasthā yathaiva hi sanmātrapratītiḥ svarūpa evāvyabhi<span type="ref-block" n="5192 r_TAŚVA-ML#153,20_r"/>cārāt satyā tathā bhedapratītir api yathā vā sā grāhyābhāvād asatyā tathā sanmātrapratītir apīti na vidyā<span type="ref-block" n="5193 r_TAŚVA-ML#153,21_r"/>vidyāvibhāgaṃ buddhyāmahe nyatra kathaṃcid bhedavādāt tato na sanmātraṃ tattvataḥ siddhaṃ sādhanāghaṭanād iti <span type="ref-block" n="5194 r_TAŚVA-ML#153,22_r"/>vidhānasyaiva nānārthāśrayasya siddhes tadadhigamyam eva nirdeśādivat </p><p n="a_903" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5196 r_TAŚVA-ML#153,24_r"/>na hi pramāṇanayātmabhir eva nirdeśādibhir jīvādiṣu bhāvasādhano dhigamaḥ kartavya iti yuktaṃ tadviṣayair api <span type="ref-block" n="5197 r_TAŚVA-ML#153,25_r"/>nirdiśyamānatvādibhiḥ kārtsnyaikadeśārpitaiḥ karmasādhanasyādhigamasya karaṇāt teṣām uktapramāṇasiddhatvād iti <span type="ref-block" n="5198 r_TAŚVA-ML#153,26_r"/>vyavatiṣṭhate </p><p n="a_905" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5200 r_TAŚVA-ML#153,28_r"/>niścayanaya evaṃbhūtaḥ vyavahāranayo 'śuddhadravyārthikas tābhyāṃ nirdeṣṭavyādayo yathāgamam udāhartavyā vikalā<span type="ref-block" n="5201 r_TAŚVA-ML#153,29_r"/>deśāt pramāṇataś ca sakalādeśāt tad yathā niścayanayād anādipāriṇāmikacaitanyalakṣaṇajīvatvapariṇato <span type="ref-block" n="5202 r_TAŚVA-ML#153,30_r"/>jīvaḥ vyavahārādaupaśamikādibhāvacatuṣṭayasvabhāvaḥ niścayataḥ svapariṇāmasya vyavahārataḥ sarveṣāṃ niśca<span type="ref-block" n="5203 r_TAŚVA-ML#153,31_r"/>yato jīvatvasādhanaḥ vyavahārādaupaśamikādibhāvasādhanaśca niścayataḥ svapradeśādhikaraṇo vyavahārataḥ <span type="ref-block" n="5204 r_TAŚVA-ML#153,32_r"/>śarīrādyadhikaraṇaḥ niścayato jīvanasamayasthitiḥ vyavahārato dvisamayādisthitir anādyavāsanasthitir vā <span type="ref-block" n="5205 r_TAŚVA-ML#153,33_r"/>niścayato naṃtavidhāna eva vyavahārato nārakādisaṃkhyeyāsaṃkhyeyānaṃtavidhānaś ca pramāṇatas tadubhayanaya<span type="ref-block" n="5206 r_TAŚVA-ML#153,34_r"/>paricchittirūpasamudāyasvabhāva ityādayo jīvādiṣv apy āgamāvirodhān nirdeśādīnām udāharaṇam avagaṃtavyam </p><p n="a_906" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5207 r_TAŚVA-ML#154,01_r"/>na kevalaṃ nirdeśādīnām adhigamastattvārthānāṃ kiṃ tarhi </p><p n="a_908" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5209 r_TAŚVA-ML#154,03_r"/>svārtho 'dhigamo jñānātmakaiḥ parārthaḥ śabdātmakaiḥ kartavya iti ghaṭanāt </p><p n="a_909" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5210 r_TAŚVA-ML#154,04_r"/>nanu pūrvasūtra evādhigamasya hetoḥ pratipāditatvāt kiṃ cikīrṣur idaṃ sūtram abravīt iti cet </p><p n="a_911" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5212 r_TAŚVA-ML#154,06_r"/>ye hi śiṣyāḥ saṃkṣeparucayas tān prati pramāṇanayair adhigamaḥ iti sūtram āha ye ca madhyamarucayast ān <span type="ref-block" n="5213 r_TAŚVA-ML#154,07_r"/>prati nirdeśādisūtraṃ ye punar vistararucayas tān prati sadādibhir aṣṭābhis tattvārthādhigamaṃ darśayitum idaṃ sūtraṃ <span type="ref-block" n="5214 r_TAŚVA-ML#154,08_r"/>śiṣyānurodhenācāryavacanapravṛtteḥ </p><p n="a_913" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5216 r_TAŚVA-ML#154,10_r"/>nanv ekatvād astitvasya na sāmānyaviśeṣasaṃbhavo yena sāmānyato nāstitvaikāṃtasya viśeṣato jīvādi<span type="ref-block" n="5217 r_TAŚVA-ML#154,11_r"/>nāstitvasya vyavacchedāt tatprarūpaṇaṃ prāg eva saṃkhyādibhiḥ kriyate na hy ekā sattā sarvatra sarvadā tasyā <span type="ref-block" n="5218 r_TAŚVA-ML#154,12_r"/>vicchedābhāvāt sattāśūnyasya kasyacid deśasya vānupapatteḥ satpratyayasya sarvatra sarvadā sadbhāvāt satpratya<span type="ref-block" n="5219 r_TAŚVA-ML#154,13_r"/>yasyaikarūpatve pi sattānekatve ca na kiṃcid ekaṃ syād iti kaścit so 'samīkṣitābhyadhāyī sattāyās ta<span type="ref-block" n="5220 r_TAŚVA-ML#154,14_r"/>dbāhyārthebhyaḥ sarvathā bhinnāyāḥ pratītyabhāvāt tebhyaḥ kathaṃcid bhinnāyās tu pratītau tadvatsāmānyaviśeṣavattva<span type="ref-block" n="5221 r_TAŚVA-ML#154,15_r"/>siddhe noktopālaṃbhaḥ </p><p n="a_914" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5222 r_TAŚVA-ML#154,16_r"/>sarvam asad eveti vadaṃtaṃ pratyāha </p><p n="a_916" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5224 r_TAŚVA-ML#154,18_r"/>saṃvedanādhīnaṃ hīṣṭasya sādhanam aniṣṭasya ca dūṣaṇaṃ jñānātmakaṃ na ca sarvaśūnyatāvādinaḥ saṃvedanam asti <span type="ref-block" n="5225 r_TAŚVA-ML#154,19_r"/>vipratiṣedhāt tato na tasya ca yuktaṃ nāpi parārthaṃ vacanātmakaṃ tata eveti na sanmātrāpahnavopāyāt <span type="ref-block" n="5226 r_TAŚVA-ML#154,20_r"/>saṃvinmātraṃ grāhyagrāhakabhāvādiśūnyatvāc chūnyam iti cet </p><p n="a_918" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5231 r_TAŚVA-ML#154,25_r"/>na hi grāhyagrāhakabhāvādiśūnyasya saṃvedanasya svayam iṣṭasya sādhanaṃ svābhyupagamataḥ parābhyupagamato vā <span type="ref-block" n="5232 r_TAŚVA-ML#154,26_r"/>svataḥ parato vā paramārthataḥ grāhyagrāhakabhāvābhāve ghaṭate atiprasaṃgāt saṃvṛtyā ghaṭata eveti cet <span type="ref-block" n="5233 r_TAŚVA-ML#154,27_r"/>tarhi saṃvedanamātraṃ paramārthaṃ sat saṃvṛttisiddhaṃ grāhakavedyatvād bhedavyavahāravat svarūpasya svato gatir iti cet <span type="ref-block" n="5234 r_TAŚVA-ML#154,28_r"/>kutas tatra saṃśayaḥ tathā niścayānupapatter iti cen na sugatasyāpi tatra tatprasaṃgāt tasya vidhūtakalpanā<span type="ref-block" n="5235 r_TAŚVA-ML#154,29_r"/>jālatvān na svarūpe saṃśaya iti cet tad idam anavasthitaprajñāsya subhāṣitaṃ saṃvedanādvaitatattvaṃ pratijñāya <span type="ref-block" n="5236 r_TAŚVA-ML#154,30_r"/>vidhūtakalpanājālaḥ sugataḥ pṛthagjanāḥ kalpanājālāvṛttamanasa iti bhedasya kathanāt kathaṃ ca saṃvedanā<span type="ref-block" n="5237 r_TAŚVA-ML#154,31_r"/>dvaitavādinaḥ saṃvṛttiparamārthasatyadvayavibhāgaḥ siddhaḥ saṃvṛttyeti cet so 'yam anyonyasaṃśrayaḥ siddhe hi <span type="ref-block" n="5238 r_TAŚVA-ML#154,32_r"/>paramārthasaṃvṛttisatyavibhāge saṃvṛttir āśrīyate tasyāṃ ca siddhāyāṃ tadvibhāga iti kutaḥ kiṃ siddhyet tan na <span type="ref-block" n="5239 r_TAŚVA-ML#154,33_r"/>tattvato grāhyagrāhakabhāvābhāve sveṣṭasādhanaṃ nāmeti viniścayaḥ </p><p n="a_920" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5241 r_TAŚVA-ML#155,02_r"/>na hi bādhyabādhakabhāvāder aniṣṭasyābādhanaṃ svataḥ sarveṣāṃ pratibhāsate vipratipattāvabhāvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="5242 r_TAŚVA-ML#155,03_r"/>saṃvinmātrapratibhāsanam eva tatpratibhāsanam iti cet na tasyāsiddhatvāt parato bādhakād aniṣṭasya bādhanam iti <span type="ref-block" n="5243 r_TAŚVA-ML#155,04_r"/>cet siddhas tarhi bādhyabādhakabhāvaḥ iti tannirākaraṇaprakaraṇasaṃbadhaṃ pralāpamātraṃ saṃvṛttyā aniṣṭasya bādhanād a<span type="ref-block" n="5244 r_TAŚVA-ML#155,05_r"/>doṣa iti cet tarhi tattvato na vā bādhyabādhakabhāvasya bādhanam iti doṣa eva parābhyupagamāt tadbādhana<span type="ref-block" n="5245 r_TAŚVA-ML#155,06_r"/>m iti cet tasya sāṃvṛtatve doṣasya tadavasthatvāt pāramārthikatve pi tadanatikrama eveti sarvathā bādhya<span type="ref-block" n="5246 r_TAŚVA-ML#155,07_r"/>bādhakabhāvābhāve tattvato nāniṣṭabādhanam anupapannam </p><p n="a_922" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5249 r_TAŚVA-ML#155,10_r"/>na saṃvidakāraṇā nāpi sakāraṇā nāphalā nāpi saphalā yato 'yaṃ doṣaḥ kiṃ tarhi saṃvitsaṃvid eveti <span type="ref-block" n="5250 r_TAŚVA-ML#155,11_r"/>cet naivaṃ paramabrahmasiddheḥ saṃvinmātrasya sarvathāpy asiddheḥ samarthanāt </p><p n="a_924" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5252 r_TAŚVA-ML#155,13_r"/>svayam iṣṭāniṣṭayoḥ sādhanadūṣaṇe paraṃ prati vāgbhiḥ prakāśayitvātītya vācakabhāvaṃ nirākaroti kathaṃ <span type="ref-block" n="5253 r_TAŚVA-ML#155,14_r"/>svasthaḥ no cet katham iṣṭāniṣṭayoḥ sādhanadūṣaṇam iti ciṃtyaṃ saṃvṛttyā cet na tayā tasyoktasyāpy a<span type="ref-block" n="5254 r_TAŚVA-ML#155,15_r"/>nuktasamatvāt svapnādivatsaṃvṛtter mṛṣārūpatvāt tadamṛṣārūpatve paramārthasya saṃvṛtir iti nāmakaraṇamātraṃ <span type="ref-block" n="5255 r_TAŚVA-ML#155,16_r"/>syāt tato na grāhyagrāhakabhāvādiśūnyaṃ saṃvittimātram api śūnyasādhanābhāvāt sarvaśūnyatāvat </p><p n="a_926" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5257 r_TAŚVA-ML#155,18_r"/>satprarūpaṇābhāve 'rthānāṃ dharmiṇām asattvāt kva saṃkhyādidharmāṇāṃ prarūpaṇaṃ suniścitaṃ pravartate śaśaviṣāṇā<span type="ref-block" n="5258 r_TAŚVA-ML#155,19_r"/>divat kalpanāropitārtheṣu tatprarūpaṇam iti cet na teṣv api kalpanāropitena rūpeṇāsatsu na tannirūpaṇaṃ <span type="ref-block" n="5259 r_TAŚVA-ML#155,20_r"/>yuktam atiprasaṃgāt satsu tannirūpaṇe satprarūpaṇam evādau prekṣāvatāṃ yuktam iti nirākulam </p><p n="a_928" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5261 r_TAŚVA-ML#155,22_r"/>nirdeśavacanāt sattvasiddheḥ sadvacanaṃ punar uktam ity asāraṃ nirdeśavacanasya dravyādiviṣayatvāt sadvacanasya <span type="ref-block" n="5262 r_TAŚVA-ML#155,23_r"/>sanmātraviṣayatvāt bhinnaviṣayatvena tatas tasya punar uktatvāsiddheḥ na hi yathā jīvādayo sādhāraṇadharmādhārāḥ <span type="ref-block" n="5263 r_TAŚVA-ML#155,24_r"/>pratipakṣavyavacchedena nirdeśavacanasya viṣayās tathā sadvacanasya tena sarvadravyaparyāyasādhanena sattvasyābhi<span type="ref-block" n="5264 r_TAŚVA-ML#155,25_r"/>dhānāt tasyāpi svapratipakṣāsattvavyavacchedena pravṛtter asādhāraṇaviṣayatvam eveti cen na asattvasya sadaṃtara<span type="ref-block" n="5265 r_TAŚVA-ML#155,26_r"/>rūpatvena sadvacanād avyavacchedāt bhavad api sāmarthyan nāstitvasādhanaṃ sadvacanaṃ sapratipakṣavyavacchedena sanmātra<span type="ref-block" n="5266 r_TAŚVA-ML#155,27_r"/>gocaraṃ nirdeśavacanād bhinnaviṣayam eva tato mahāviṣayatvāt nirdiśyamānavastuviṣayaṃ hi nirdeśavacanaṃ na <span type="ref-block" n="5267 r_TAŚVA-ML#155,28_r"/>svāmitvādiviṣayaṃ sadvacanaṃ punaḥ sarvaviṣayam iti mahāviṣayatvaṃ sattvam api nirdiśyamānaṃ nirdeśavacanena <span type="ref-block" n="5268 r_TAŚVA-ML#155,29_r"/>viṣayīkriyamāṇaṃ na tasyāviṣaya iti cen na svāmitvādivacanaviṣayasattvasya tadaviṣayatvāt kiṃ <span type="ref-block" n="5269 r_TAŚVA-ML#155,30_r"/>sad iti hi praśne syād utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sad iti nirdeśavacanaṃ na punaḥ kasya sat kena kasmin kiya<span type="ref-block" n="5270 r_TAŚVA-ML#155,31_r"/>cciraṃ kiṃ vidhānam iti praśne vatarati tatra svamitvādivacanānām evāvatārāt naivaṃ sadvacanaṃ kim ity anu<span type="ref-block" n="5271 r_TAŚVA-ML#155,32_r"/>yoga eva pravartate sarvathā sarvānuyogeṣu tasya pravṛtteḥ saṃkhyādivacanaviṣaye sadvacanasyāpravṛtter na sarvaviṣaya<span type="ref-block" n="5272 r_TAŚVA-ML#155,33_r"/>tvam iti cen na tasyāsattvaprasaṃgāt na hy asaṃta eva saṃkhyādayaḥ saṃkhyādivacanair viṣayīkriyaṃte teṣām asattva<span type="ref-block" n="5273 r_TAŚVA-ML#156,01_r"/>prasaṃgāt satāṃ na teṣāṃ nirviṣayīkaraṇe siddhaṃ sadvacanenāpi viṣayīkaraṇamiti tad eva sarvaviṣayatvena <span type="ref-block" n="5274 r_TAŚVA-ML#156,02_r"/>mahāviṣayaṃ tato na punaruktam </p><p n="a_930" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5276 r_TAŚVA-ML#156,04_r"/>kṛtam anyatra pratipattavyam iti vākyaśeṣaḥ sopaskāratvāt vārtikasya sūtravat </p><p n="a_932" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5278 r_TAŚVA-ML#156,06_r"/>naiva saṃkhyāsaṃpratyayo stīṃdriyajaḥ tatraikasmin svalakṣaṇapratibhāsamāne spaṣṭam ekatvasaṃkhyāyāḥ pratibhāsanā<span type="ref-block" n="5279 r_TAŚVA-ML#156,07_r"/>bhāvāt na hīdaṃ svalakṣaṇam iyam ekatvasaṃkhyeti pratibhāsadvayam anubhavāmaḥ nāpi liṃgajo 'yaṃ saṃkhyāsaṃpratyayaḥ <span type="ref-block" n="5280 r_TAŚVA-ML#156,08_r"/>saṃkhyāpratibaddhaliṃgasya pratyakṣasiddhasyābhāvāt tata eva na śābdo 'yaṃ pratyakṣānumānamūlaḥ yogipratyakṣa<span type="ref-block" n="5281 r_TAŚVA-ML#156,09_r"/>mūlo 'yam iti cen na tasya tathāvagaṃtum aśakyatvāt tato 'yaṃ mithyāpratyayo nirālaṃbana eveti kecit <span type="ref-block" n="5282 r_TAŚVA-ML#156,10_r"/>teṣāṃ tasya diśāviniyamo na syāt kāraṇarahitatvād anyānapekṣaṇāt sarvadā sattvam asattvaṃ vā prasajyeta <span type="ref-block" n="5283 r_TAŚVA-ML#156,11_r"/>anirālaṃbano pi samanaṃtarapratyayaniyamāt pratiniyato yam iti cen na bahiḥ saṃkhyāyāḥ pratiniyatāyā pratīyate </p><p n="a_934" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5285 r_TAŚVA-ML#156,13_r"/>nīrūpeṣu śaśaśvāviṣāṇeṣv api kiṃ na sā tatkalpanā susatyā susvarūpeṇa tu sāṃjasā bahirvastuṣu <span type="ref-block" n="5286 r_TAŚVA-ML#156,14_r"/>saṃkhyādhyavasīyamānā vāsanāmātrahetukā mithyākalpanātmikaivāpekṣikatvādidharmavad iti cen na nīrūpeṣu <span type="ref-block" n="5287 r_TAŚVA-ML#156,15_r"/>śaśādiviṣāṇeṣv api tatprasaṃgāt tatkalpanāsv asty eveti cet tarhi tāḥ kalpanāḥ svarūpeṇa satyāḥ kiṃ vā <span type="ref-block" n="5288 r_TAŚVA-ML#156,16_r"/>na satyāḥ na tāvad uttaraḥ pakṣaḥ svamatavirodhāt katham idānīṃ svarūpeṇa satyāsu kalpanāsu saṃkhyā <span type="ref-block" n="5289 r_TAŚVA-ML#156,17_r"/>paramārthato na syāt tāsv api kalpanāṃtarāropitāpekṣikatvāviśeṣāt bahirvastuṣv eveti cet syād evaṃ <span type="ref-block" n="5290 r_TAŚVA-ML#156,18_r"/>yadi vikalpanāropitatvenāpekṣikaṃ vyāptaṃ siddhyet </p><p n="a_936" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5292 r_TAŚVA-ML#156,20_r"/>nīlanīlāṃtarayor hi rūpo yathā nīlāpekṣaṃ nīlāṃtararūpaṃ tathā nīlāṃtarāpekṣaṃ nīlam iti nīlādirūpeṣu <span type="ref-block" n="5293 r_TAŚVA-ML#156,21_r"/>vastu satsv api bhāvād apekṣikatāyā na kalpanāropitatvena vyāptir avagamyate yataḥ saṃkhyāṃtarayā bahiraṃtarnī<span type="ref-block" n="5294 r_TAŚVA-ML#156,22_r"/>rūpatvaṃ yadi punar aspaṣṭāvabhāsitve satyāpekṣikatvād iti hetus tadā sādhanavikalo dṛṣṭāṃtaḥ sthaviṣṭhatvādi<span type="ref-block" n="5295 r_TAŚVA-ML#156,23_r"/>dharmāṇāṃ spaṣṭāvabhāsitvāt tatra bhrāṃtam iti cen na bādhakābhāvāt sthaviṣṭatvādidharmapratibhāso na spaṣṭo <span type="ref-block" n="5296 r_TAŚVA-ML#156,24_r"/>vikalpatvād anumānādivikalpavad ity anumānaṃ tadbādhakam iti cen na purovartini vastunīdriyajavikalpena <span type="ref-block" n="5297 r_TAŚVA-ML#156,25_r"/>spaṣṭena vyabhicārāt tasyāpi pakṣīkaraṇād avyabhicāra iti cet tarhi saṃbhāvyavyabhicāro hetuḥ spaṣṭatvena <span type="ref-block" n="5298 r_TAŚVA-ML#156,26_r"/>vikalpatvasya virodhāsiddheḥ kvacid vikalpatvasyāspaṣṭatvena darśanāt spaṣṭatvena virodhe caṃdradvayapratibhāsatvasya <span type="ref-block" n="5299 r_TAŚVA-ML#156,27_r"/>satyatvenādarśanāt svasaṃvitpratibhāsatvasyāpi satyatvaṃ mā bhūt tathā tadvirodhasiddher aviśeṣāt atha prati<span type="ref-block" n="5300 r_TAŚVA-ML#156,28_r"/>bhāsitvāviśeṣe pi svasaṃvitpratibhāsaḥ satyaḥ śaśidvayapratibhāsaś cāsatyaḥ saṃvādād asaṃvādāc cocyate tarhi <span type="ref-block" n="5301 r_TAŚVA-ML#156,29_r"/>vikalpatvāviśeṣe pīṃdriyajavikalpaḥ spaṣṭaḥ sākṣādarthagrāhakatvāt nānumānādiyakalpo 'sākṣādarthagrāha<span type="ref-block" n="5302 r_TAŚVA-ML#156,30_r"/>katvād ity anumanyatāṃ tathā ceṃdriyajavikalpe vyabhicāra eva nirvikalpatvād iṃdriyajasya jñānasvāniṃdriyajo <span type="ref-block" n="5303 r_TAŚVA-ML#156,31_r"/>vikalpo stīti cen na tasyāgre vyasthāpayiṣyamāṇatvāt tato nāvaspaṣṭāvabhāsitvaṃ dṛṣṭāṃte stīti sādhana<span type="ref-block" n="5304 r_TAŚVA-ML#156,32_r"/>vaikalyam eva sarvatra saṃkhyāyāṃ ca tan nāstīti pakṣāvyāpako hetur vanaspati caitanye svāpavat na hi spaṣṭāva<span type="ref-block" n="5305 r_TAŚVA-ML#156,33_r"/>bhāsiṣv artheṣv aspaṣṭāvabhāsitvaṃ saṃkhyāyāḥ prasiddhaṃ na ca tatra spaṣṭasaṃkhyānubhavābhāva tadanusārī vikalpaḥ <span type="ref-block" n="5306 r_TAŚVA-ML#156,34_r"/>pāścātyo yuktaḥ pītānubhavābhāve pītavikalpavat tadabhilāṣavikalpe vāsanā tasmād yukta eveti cet <span type="ref-block" n="5307 r_TAŚVA-ML#157,01_r"/>tarhi pītādivikalpo pi tata eveti na pītādyākāro vāstavo rtheṣu saṃkhyāvad iti nīrūpatvaṃ satyeṃdriyajñāne <span type="ref-block" n="5308 r_TAŚVA-ML#157,02_r"/>vabhāsanāt pītādyākāro vāstava eveti cet tata eva saṃkhyā vāstavī kiṃ na syāt na hi sā tatra <span type="ref-block" n="5309 r_TAŚVA-ML#157,03_r"/>nāvabhāsate tadavabhāsābhāvāt kasyacit tadakṣavyāpārāṃtarāṃtaraṃ tadaniścayāt tada vijñāne tasyāḥ pratibhāsana<span type="ref-block" n="5310 r_TAŚVA-ML#157,04_r"/>m iti cet tata eva pītādyākāraḥ syāt tatra tan mā bhūt yadi punar abhyāsādisākalye sarvasyākṣavyāpārāṃtaraṃ <span type="ref-block" n="5311 r_TAŚVA-ML#157,05_r"/>pītādyākāreṣu niścayotpattes tadvedane tatpratibhāsanam iti mataṃ tadā saṃkhyāpratibhāsanam api tata evānumanyatāṃ <span type="ref-block" n="5312 r_TAŚVA-ML#157,06_r"/>na hi tadabhyāsādipratyayāsākalye sarvasyākṣavyāpārān niścayaḥ saṃkhyāyām asiddha iti kaścit pītādyākārā<span type="ref-block" n="5313 r_TAŚVA-ML#157,07_r"/>d viśeṣaḥ saṃkhyāvatpītādyākārāṇām api vastuny abhāva eveti vāyuktaṃ sakalākārarahitasya vastuno 'pratibhāsa<span type="ref-block" n="5314 r_TAŚVA-ML#157,08_r"/>nāt puruṣādvaitavat vidhūtasakalakalpanākalāpaṃ svasaṃvedanabheda svataḥ pratibhāsamānaṃ sakalākārarahitaṃ <span type="ref-block" n="5315 r_TAŚVA-ML#157,09_r"/>vastu matam iti cet tad eva brahmatattvam astu na ca tatpratibhāsate kasyacin nānaikātmana eva sarvadā pratīteḥ <span type="ref-block" n="5316 r_TAŚVA-ML#157,10_r"/>sarvasya pratītyanusāreṇa tattvavyavasthāyāṃ bahiraṃtaś ca vastubhedasya siddheḥ kathaṃ pītādyākāravat saṃkhyāyāḥ <span type="ref-block" n="5317 r_TAŚVA-ML#157,11_r"/>pratikṣepaḥ pratītyatikrame kutaḥ sveṣṭasiddhir ity uktaprāyaṃ tataḥ </p><p n="a_938" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5320 r_TAŚVA-ML#157,14_r"/>na hi prameyasya sattaiva pramātur niścaye hetuḥ sarvasya sarvadā sarvaniścayaprasaṃgāt nāpīṃdriyādisāmagrī<span type="ref-block" n="5321 r_TAŚVA-ML#157,15_r"/>mātraṃ vyabhicārāt svāvaraṇavigamābhāve tatsadbhāve pi pratikṣaṇavināśādiṣu bahiraṃtaś ca niścayānutpatteḥ <span type="ref-block" n="5322 r_TAŚVA-ML#157,16_r"/>svāvaraṇavigamaviśeṣavaicitryād eva niścayavaicitryāsiddher anyathānupapatteḥ tathā sati niyatam ekatvādyaśeṣaṃ <span type="ref-block" n="5323 r_TAŚVA-ML#157,17_r"/>saṃkhyā sarveṣv artheṣu vidyamānāpi niścayakāraṇasya kṣayopaśamalakṣaṇasyābhāve niścayaṃ janayati tadbhāva eva <span type="ref-block" n="5324 r_TAŚVA-ML#157,18_r"/>kasyacit tadaniścayāt </p><p n="a_940" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5326 r_TAŚVA-ML#157,20_r"/>pratīte hi vastuny ekatvasaṃkhyā dvitīyādyapekṣāyāṃ dvitvādisaṃkhyā vā naikasthatvāt tasyās tato na virodhaḥ </p><p n="a_942" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5329 r_TAŚVA-ML#157,23_r"/>ye khalu padārthasya yena rūpeṇaikatvaṃ tenaiva dvitvādi vāṃchaṃti teṣām eva syādvādavidviṣāṃ virodhasya prati<span type="ref-block" n="5330 r_TAŚVA-ML#157,24_r"/>pādanāt virodhān nobhayaikātmyaṃ syādvādanyāyavidviṣāṃ iti vacanāt na syādvādinām ekatvādidharma<span type="ref-block" n="5331 r_TAŚVA-ML#157,25_r"/>kalāpasya parasparaṃ pratipakṣabhūtasya vṛttir ekatraikadā virudhyate tathā dṛṣṭatvāt tato nopālaṃbhaḥ prakalpanīyaḥ </p><p n="a_943" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5332 r_TAŚVA-ML#157,26_r"/>syādvādināṃ kathaṃ na viruddhatā ubhayaikātmyāviśeṣād iti cet </p><p n="a_945" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5334 r_TAŚVA-ML#157,28_r"/>dvitīyādyanapekṣeṇa hi rūpeṇārthasyaikatvaṃ tadapekṣeṇa dvitvādikam iti dūrotsāritaiva viruddhatā 'nayoḥ <span type="ref-block" n="5335 r_TAŚVA-ML#157,29_r"/>svarūpabhedaḥ punar anaṃtātmakatvāt tasya tattvato vyavatiṣṭhate kalpanāropitasya tasya nirākaraṇāt bhavaṃś caikatvā<span type="ref-block" n="5336 r_TAŚVA-ML#157,30_r"/>dīnām ekatra sarvathāpy asatāṃ virodhaḥ syāt satāṃ vā kiṃ cātaḥ </p><p n="a_947" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5338 r_TAŚVA-ML#157,32_r"/>na sarvathāpy asatāṃ virodho nāpi yathā dṛṣṭasatāṃ kiṃ tarhi sahaikatrādṛṣṭānām iti cet katham idānīm e<span type="ref-block" n="5339 r_TAŚVA-ML#157,33_r"/>katvādīnām ekatra sakṛdupalabhyamānānāṃ virodhaḥ siddhyet mūrtatvādīnām eva tattvato bhedanayāt tatsiddheḥ <span type="ref-block" n="5340 r_TAŚVA-ML#157,34_r"/>nanu ca yathaikasyārthasya sarvasaṃkhyātmakatvaṃ tathā sarvārthātmakatvam astu tatkāraṇatvād anyathā tadayogāt </p><p n="a_949" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5342 r_TAŚVA-ML#158,02_r"/>bhavad api hi sarvaṃ sarvakāryodbhave śaktaṃ sarvakāryodbhāvanaśaktyātmakaṃ sidhyed yathā sarvasaṃkhyāpratyayaviṣaya<span type="ref-block" n="5343 r_TAŚVA-ML#158,03_r"/>bhūtaṃ sarvasaṃkhyātmakam iti śaktyātmanā sarvaṃ sarvātmakatvam iṣṭam eva </p><p n="a_951" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5345 r_TAŚVA-ML#158,05_r"/>na hi sarvathā śaktivyaktyor abhedo yena vyaktyātmanāpi sarvasya sarvātmakatve sāṃkaryeṇa pratyayasyāpatte<span type="ref-block" n="5346 r_TAŚVA-ML#158,06_r"/>r bhāvasyāvyavasthānuṣajyate kathaṃcid bhedāt paryāyārthato hi śakter vyaktir bhinnā tadapratyakṣatve pi pratyakṣāda<span type="ref-block" n="5347 r_TAŚVA-ML#158,07_r"/>bhedena tadaghaṭanāt nanu ca yathā pratyayaniyamād vyaktayaḥ parasparaṃ na saṃkīryaṃte tathā śaktayo pi tata eveti <span type="ref-block" n="5348 r_TAŚVA-ML#158,08_r"/>kathaṃ śaktyātmakaṃ sarvaṃ syāt na hi dahanasya dahanayuktāv anumānapratyayaḥ sa evodyānaśaktau yat sūtrapratyaya<span type="ref-block" n="5349 r_TAŚVA-ML#158,09_r"/>pratiniyamo na bhaved iti kaścit so py uktānabhijña eva na hi vayaṃ śaktīnāṃ saṃkaraṃ brūmo vyaktīnām iva <span type="ref-block" n="5350 r_TAŚVA-ML#158,10_r"/>tāsāṃ kathaṃcit parasparam asāṃkaryāt kiṃ tarhi bhāvasyaikasya yāvaṃti kāryāṇi kālatraye pi sākṣātpāraṃparyeṇa <span type="ref-block" n="5351 r_TAŚVA-ML#158,11_r"/>vā tāvaṃtyaḥ śaktayaḥ saṃbhāvyaṃta ity abhidadhmahe pratyekaṃ sarvabhāvānāṃ kathaṃcid anukāryasya kasyacid abhāvāt <span type="ref-block" n="5352 r_TAŚVA-ML#158,12_r"/>sarvaṃ kṛtakam ekāṃtatas tathā syād iti cen na sarvathā sarveṇa sarvasyopakāryatvāsiddheḥ dravyārthataḥ kasyacit kena<span type="ref-block" n="5353 r_TAŚVA-ML#158,13_r"/>cid anupakaraṇāt na copakāryatvānupakāryatvayor ekatra virodhaḥ saṃvidi vedyavedakākāravat pratyakṣetarasva<span type="ref-block" n="5354 r_TAŚVA-ML#158,14_r"/>saṃvidvedyākāravivekavad vā nirbādhanāt pratyayāt tathā siddheḥ anyathā kasyacit tattvaniṣṭhānāsaṃbhavāt nanv evaṃ <span type="ref-block" n="5355 r_TAŚVA-ML#158,15_r"/>sarvatra sarvasaṃkhyayā saṃpratyayāsattvāt katham ekatvādisaṃkhyā sarvā sarvatra vyavatiṣṭhate atiprasakter iti cen na <span type="ref-block" n="5356 r_TAŚVA-ML#158,16_r"/>ekatraikapratyayavad dvitīyādyapekṣayā dvitvādipratyayānām anubhavāt sakṛtsarvasaṃkhyāyāḥ pratyayo nānubhūyate <span type="ref-block" n="5357 r_TAŚVA-ML#158,17_r"/>eveti cet satyaṃ kramād abhivyaktiḥ kvacid dvitvasaṃkhyā hi dvitīyābhivyaktā dvitvapratyayavijñeyā <span type="ref-block" n="5358 r_TAŚVA-ML#158,18_r"/>tṛtīyādyapekṣayā tu tritvādisaṃkhyābhivyaktā tritvādipratyayavedyā tathānabhivyaktāyās tasyāḥ tatpratyayāviṣaya<span type="ref-block" n="5359 r_TAŚVA-ML#158,19_r"/>tvād asakṛtsarvasaṃkhyāsaṃpratyayaḥ nanu saṃkhyābhivyaktaḥ prāk kutastanī kutaḥ siddhā tadā tatpratyayasyāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="5360 r_TAŚVA-ML#158,20_r"/>tatsaṃbhave vā kathaṃ nābhivyaktā yadi punar asatī tadā kuto 'bhivyaktis tasyāḥ maṃḍūkaśikhāvad ity ekāṃtavādi<span type="ref-block" n="5361 r_TAŚVA-ML#158,21_r"/>nām upālaṃbhaḥ na syādvādināṃ sadasadekāṃtānabhyupagamāt sā hi śaktirūpatayā prāk kutastanī parāpekṣātaḥ <span type="ref-block" n="5362 r_TAŚVA-ML#158,22_r"/>paścād abhivyaktyāny athānupapattyā siddhā vyaktirūpatayā tv asatī sākṣāt svapratyayāviṣayatvād iti dravyārtha<span type="ref-block" n="5363 r_TAŚVA-ML#158,23_r"/>prādhānyād upeyate paryāyārthaprādhānyāt tu sāpekṣā kāryā tadbhāvabhāvāt na hy asatyām apekṣāyāṃ dvitvādi<span type="ref-block" n="5364 r_TAŚVA-ML#158,24_r"/>saṃkhyotpadyata iti na bhāvasya vyaktasaṃkhyāpekṣayā sarvasaṃkhyātmakatvaṃ yatas tadvat sarvaṃ sarvātmakatvaṃ yatas ta<span type="ref-block" n="5365 r_TAŚVA-ML#158,25_r"/>dvat prasajyate tatprasaṃga eva ca sarvatra sarvasaṃkhyāpratyayasya yathāsaṃbhavam anubhūyamānasya bādhakaḥ syāt tada<span type="ref-block" n="5366 r_TAŚVA-ML#158,26_r"/>bādhitāc ca saṃkhyāpratyayāt siddhā vāstavī saṃkhyā </p><p n="a_953" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5368 r_TAŚVA-ML#158,28_r"/>yatra nirbādhaḥ pratyayas tat tāttvikaṃ yathobhayaprasiddhaṃ vasturūpaṃ nirbādhapratyayaś ca saṃkhyāyām iti sā <span type="ref-block" n="5369 r_TAŚVA-ML#158,29_r"/>tāttvikī siddhā </p><p n="a_955" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5372 r_TAŚVA-ML#158,32_r"/>saṃkhyā tadvato bhinnaiva bhinnapratibhāsatvāt sahyaviṃdhyavad ity eke teṣāṃ dravyam asaṃkhyaṃ syāt saṃkhyāto tyaṃ<span type="ref-block" n="5373 r_TAŚVA-ML#158,33_r"/>tabhinnatvād guṇādivat tatra saṃkhyāsamavāyāt sasaṃkhyam eva tad iti cet na tadvaśād evaṃ vyapadeśasyāyogāt <span type="ref-block" n="5374 r_TAŚVA-ML#158,34_r"/>na samavāyaḥ saṃkhyāvaddravyam iti vyapadeśanimittaṃ niyamākāraṇatvāt pratiniyamākāraṇaṃ samavāyaḥ sarva<span type="ref-block" n="5375 r_TAŚVA-ML#159,01_r"/>samavāyisādhāraṇaikarūpatvāt sāmānyādimat tu dravyam iti pratiniyatavyapadeśanimittaṃ samavāya ity apy anenā<span type="ref-block" n="5376 r_TAŚVA-ML#159,02_r"/>pāstaṃ kenacid aṃśena kvacin niyamahetuḥ samavāya iti cen na tasya sāvayavatvaprasakteḥ svasiddhāṃtavirodhāt <span type="ref-block" n="5377 r_TAŚVA-ML#159,03_r"/>niraṃśa eva samavāyas tathā śaktiviśeṣān niyamahetur ity ayuktaṃ anumānavirodhāt </p><p n="a_957" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5379 r_TAŚVA-ML#159,05_r"/>na hi niraṃśaḥ sakṛdekaḥ paramāṇuḥ saṃkhyādi bhavatāṃ parasparam iṣṭavyapadeśanaghaṭane samarthaḥ siddhaḥ tadvatsa<span type="ref-block" n="5380 r_TAŚVA-ML#159,06_r"/>mavāyo pi viśeṣābhāvāt śaktiviśeṣayogāt samavāyas tatra parivṛḍha iti cet paramāṇus tathāstu <span type="ref-block" n="5381 r_TAŚVA-ML#159,07_r"/>sarvagatatvātsa tatra samartha iti cen na niraṃśasya tadayogāt paramāṇuvat nanu niraṃśo pi samavāyo yadā <span type="ref-block" n="5382 r_TAŚVA-ML#159,08_r"/>yatra yayoḥ samavāyinor viśeṣaṇaṃ tadā tatra tayoḥ pratiniyatavyapadeśahetur viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāt prati<span type="ref-block" n="5383 r_TAŚVA-ML#159,09_r"/>niyāmakāt svayaṃ tasya pratiniyatatvād iti cen na asiddhatvāt </p><p n="a_959" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5387 r_TAŚVA-ML#159,13_r"/>na hi bhedaikāṃte samavāyasamavāyināṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ pratiniyataḥ saṃbhavati yataḥ samavāyasya <span type="ref-block" n="5388 r_TAŚVA-ML#159,14_r"/>kvacin niyamahetutve pratiniyāmakaḥ syāt </p><p n="a_961" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5391 r_TAŚVA-ML#159,17_r"/>sudūram api gatvā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya svasaṃbaṃdhibhyāṃ kathaṃcid ananyatvopagame samavāyasya svasama<span type="ref-block" n="5392 r_TAŚVA-ML#159,18_r"/>vāyibhyām anyatvasiddheḥ siddhaḥ kathaṃcit tādātmyapariṇāmaḥ samavāya iti saṃkhyā tadvataḥ kathaṃcid anyā </p><p n="a_963" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5394 r_TAŚVA-ML#159,20_r"/>nirdeśādisūtre vidhānasya vacanād iha saṃkhyopadeśo na yuktaḥ punaruktatvād vidhānasya saṃkhyārūpatvād iti <span type="ref-block" n="5395 r_TAŚVA-ML#159,21_r"/>na codyaṃ tasya tataḥ kathaṃcid bhedaprasiddheḥ saṃkhyā hi gaṇanāmātrarūpā vyāpinī vidhānaṃ tu prakāragaṇanā<span type="ref-block" n="5396 r_TAŚVA-ML#159,22_r"/>rūpaṃ tataḥ prativiśiṣṭam eveti yuktaḥ saṃkhyopadeśas tattvārthādhigame hetuḥ </p><p n="a_965" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5399 r_TAŚVA-ML#159,25_r"/>nanv evaṃ rājñaḥ kurukṣetraṃ kāraṇam eva tatra nivasanasvabhāvasya tasyaṃ tena janyamānatvād iti cet kim aniṣṭaṃ <span type="ref-block" n="5400 r_TAŚVA-ML#159,26_r"/>kāraṇaviśeṣasya kṣetratvopagamāt kāraṇamātrasya kṣetratve tiprasaṃgaḥ </p><p n="a_967" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5402 r_TAŚVA-ML#159,28_r"/>na vāstavaṃ kṣetram āpekṣikatvāt sthaulyādivad ity ayuktaṃ tasya pramāṇagocaratvāt svatattvavat na hy āpekṣika<span type="ref-block" n="5403 r_TAŚVA-ML#159,29_r"/>m apramāṇagocaraḥ sukhanīletarādeḥ pramāṇaviṣayatvasiddheḥ saṃvinmātravādinas tasyāpi tadaviṣayatvam iti cen na <span type="ref-block" n="5404 r_TAŚVA-ML#159,30_r"/>tasyā nirastatvāt nanu ca kṣetratvaṃ kasya pramāṇasya viṣayaḥ syāt na tāvat pratyakṣasya tatra tasyānava<span type="ref-block" n="5405 r_TAŚVA-ML#159,31_r"/>bhāsanāt na hi pratyakṣabhūbhāgamātrapratibhāsamāne kāraṇaviśeṣarūpe kṣetratvam ābhāsate kāryadarśanāt tv anumīya<span type="ref-block" n="5406 r_TAŚVA-ML#159,32_r"/>mānaṃ kathaṃ vāstavam anumānasyāvastuviṣayatvād iti kaścit so py ayuktavādī vastuviṣayatvād anumiter anyathā <span type="ref-block" n="5407 r_TAŚVA-ML#159,33_r"/>pramāṇatānupapatter iti vakṣyamāṇatvāt </p><p n="a_968" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5408 r_TAŚVA-ML#160,01_r"/>nanu nirdeśādisūtre dhikaraṇavacanād iha kṣetrasya vacanaṃ punaruktaṃ tayor ekatvād iti śaṃkām apanudann āha </p><p n="a_970" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5410 r_TAŚVA-ML#160,03_r"/>śarīre jīva ity adhikaraṇaṃ vyāpakādhārarūpam uktaṃ sāmīpyādyātmakādhārarūpaṃ tu kṣetram ihocyate tato nyathai<span type="ref-block" n="5411 r_TAŚVA-ML#160,04_r"/>veti na punar uktatā kṣetrānuyogasya </p><p n="a_972" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5413 r_TAŚVA-ML#160,06_r"/>trikālaviṣayopaśleṣaṇaṃ sparśanaṃ vartamānārthopaśleṣaṇāt kṣetrād anyad eva kathaṃcid avaseyaṃ sarvasyārthasya <span type="ref-block" n="5414 r_TAŚVA-ML#160,07_r"/>vartamānarūpatvāt sparśanam asad eveti cen na tasya dravyato 'nādiparyaṃtarūpatvena trikālaviṣayopapatteḥ nanv ida<span type="ref-block" n="5415 r_TAŚVA-ML#160,08_r"/>m ayuktaṃ vartate vastu trikālaviṣayarūpam anādyanaṃtaṃ ceti taddhi yady atītarūpaṃ katham anaṃtaṃ virodhāt tathā <span type="ref-block" n="5416 r_TAŚVA-ML#160,09_r"/>yady anāgataṃ katham anādi tato na trikālavartīti </p><p n="a_974" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5418 r_TAŚVA-ML#160,11_r"/>na hi yenātmanātītam anāgataṃ vā tenānaṃtam anādi vā vastu brūmahe yato virodhaḥ syāt nāpi sa <span type="ref-block" n="5419 r_TAŚVA-ML#160,12_r"/>tadātmā vastuno bhinna eva yena tasyātītatve 'nāgatatve ca vastuno 'naṃtatvam anāditvaṃ ca kathaṃcin na <span type="ref-block" n="5420 r_TAŚVA-ML#160,13_r"/>sidhyet tato 'nādyanaṃtavastunaḥ kathaṃcit trikālaviṣayatvaṃ na pratikṣepārham aviruddhatvād iti śleṣāṃśas tallakṣaṇaḥ <span type="ref-block" n="5421 r_TAŚVA-ML#160,14_r"/>sparśanopadeśaḥ </p><p n="a_976" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5423 r_TAŚVA-ML#160,16_r"/>na hi sthitir eva pracakṣyamāṇaḥ kālaḥ sthitim atsu padārtheṣv avadhidarśanahetuḥ kālatvāt sthānakriyaiva <span type="ref-block" n="5424 r_TAŚVA-ML#160,17_r"/>vyavahārakālo nāto 'nyo mukhya iti cen na tadabhāve tadanupapatteḥ tathā hi </p><p n="a_978" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5426 r_TAŚVA-ML#160,19_r"/>na hi vyāvahāriko pi kālaḥ kriyāmātraṃ samakālasthitir iti kālaviśeṣaṇāyāḥ sthiter abhāvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="5427 r_TAŚVA-ML#160,20_r"/>paramaḥ sūkṣmaḥ kālo hi samayaḥ sakalatādṛśakriyāviśeṣaṇatām ātmasāt kurvaṃstato 'nya eva vyavahārakāla<span type="ref-block" n="5428 r_TAŚVA-ML#160,21_r"/>syāvalikāder mūlam unnīyate sa ca mukhyakālaṃ vartanālakṣaṇam ākṣipati tasmādṛte kvacit tadaghaṭanāt na hi <span type="ref-block" n="5429 r_TAŚVA-ML#160,22_r"/>kiṃcid gauṇaṃ mukhyādṛte dṛṣṭaṃ yenātas tasyāsādhanaṃ </p><p n="a_980" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5439 r_TAŚVA-ML#160,32_r"/>na hi jīvādīnāṃ vṛttir asādhāraṇād eva kāraṇād iti yuktaṃ sādhāraṇakāraṇād vinā kasyacit kāryasyā<span type="ref-block" n="5440 r_TAŚVA-ML#160,33_r"/>saṃbhavāt karaṇajñānavat tatra hi manaḥprabhṛti sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ cakṣurādyasādhāraṇam anyatarāpāye tadanu<span type="ref-block" n="5441 r_TAŚVA-ML#160,34_r"/>papatteḥ tadvatsakalavṛttimatāṃ vṛttau kālaḥ sādhāraṇaṃ nimittaś copādānam asādhāraṇam iti yuktaṃ paśyāmaḥ <span type="ref-block" n="5442 r_TAŚVA-ML#161,01_r"/>khādi tannimittaṃ sādhāraṇam iti cen na tasyānyanimittatvena prasiddheḥ kenacid ātmanā tattannimittatvam apīti <span type="ref-block" n="5443 r_TAŚVA-ML#161,02_r"/>cet sa evātmā kāla iti na tadbhāvaḥ tathā sati kālo dravyaṃ na syād iti cen na tasya dravyatvena <span type="ref-block" n="5444 r_TAŚVA-ML#161,03_r"/>vakṣyamāṇatvāt </p><p n="a_982" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5447 r_TAŚVA-ML#161,06_r"/>nanu na kevalaṃ virahakālo ṃtaraṃ kiṃ tarhi chidraṃ madhyaṃ vā aṃtaraśabdasyānekārthavṛtteś chidram adhyaviraheṣv a<span type="ref-block" n="5448 r_TAŚVA-ML#161,07_r"/>nyatamagrahaṇam iti vacanāt na cedaṃ vacanam ayuktaṃ kālavyavadhānavat kṣetrasya vyavadhāyakasya bhāgasya ca <span type="ref-block" n="5449 r_TAŚVA-ML#161,08_r"/>padārtheṣu bhāvād iti kaścit so pi yadi mukhyam aṃtaraṃ chidraṃ madhyaṃ vā brūyāt tadānupahatavīryasya nyagbhāve <span type="ref-block" n="5450 r_TAŚVA-ML#161,09_r"/>punar udbhūtidarśanāt tadvacanam iti virudhyate virahakālākhyasyāṃtarasyānena samarthanāt athāpradhānaṃ tad iṣṭa<span type="ref-block" n="5451 r_TAŚVA-ML#161,10_r"/>m eva sāṃtaraṃ kāṣṭhaṃ sachidram iti pratīter mukhyaṃ chidram iti cen na tatrāpi virahasya tathābhidhānāt dravya<span type="ref-block" n="5452 r_TAŚVA-ML#161,11_r"/>virahaḥ chidraṃ na kālaviraha iti cen na dravyavirahasya padārthaprarūpaṇānaṃgatvāt kṣetraṃ vyavadhāyakaṃ chidra<span type="ref-block" n="5453 r_TAŚVA-ML#161,12_r"/>m iti cāyuktaṃ tasya madhyavyapadeśaprasaṃgāt bhāgo vyavadhāyako madhyam iti vāyuktikaṃ himavat sāgarāṃtara<span type="ref-block" n="5454 r_TAŚVA-ML#161,13_r"/>m ityādiṣu madhyasyāṃtarasya vyavadhāyakabhāgasyāpratīteḥ pūrvāparādibhāgaviraho ṃtarālabhāgo madhyam iti cet <span type="ref-block" n="5455 r_TAŚVA-ML#161,14_r"/>tarhi sarva eva kva kṣetraviraho ṃtarālarūpaḥ chidraṃ iti viraha evāṃtaraṃ nyāyyaṃ tatra chidram adhyayoḥ kathaṃcid vira<span type="ref-block" n="5456 r_TAŚVA-ML#161,15_r"/>hakālād ananyatve pi jīvatattvādhigamānaṃgatvād ihānadhikārād avacanaṃ virahakālasya tu tadaṃgatvād upadeśa <span type="ref-block" n="5457 r_TAŚVA-ML#161,16_r"/>iti yuktaṃ pudgalatattvanirūpaṇāyāṃ tu chidram adhyayor api vacanaṃ vārtikakārasya siddham </p><p n="a_984" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5459 r_TAŚVA-ML#161,18_r"/>nāmādiṣu bhāvagrahaṇāt punar bhāvagrahaṇam ayuktam iti na codyaṃ atraupaśamikādibhāvāpekṣatvāt tadgrahaṇasya vine<span type="ref-block" n="5460 r_TAŚVA-ML#161,19_r"/>yāśayavaśo vā tattvādhigamahetuvikalpaḥ sarvo 'yam ity anupālaṃbhaḥ </p><p n="a_986" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5463 r_TAŚVA-ML#161,22_r"/>nanu yathā viśeṣato 'rthānāṃ gaṇanā saṃkhyā tathā piṃḍato pi tato na saṃkhyāto lpabahutvaṃ bhinnam iti cen na <span type="ref-block" n="5464 r_TAŚVA-ML#161,23_r"/>kathaṃcid bhedasya tvayaivābhidhānāt na hi sarvathā tatas tadabhedaviśeṣa saṃkhyā piṃḍaṃ saṃkhyeti vaktuṃ śakyam </p><p n="a_988" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5466 r_TAŚVA-ML#161,25_r"/>sakalaṃ hi vastusattvādayo 'nuyuṃjānāḥ syādvādātmakā eva vikalpayaṃtu nayātmakā eveti na pramāṇana<span type="ref-block" n="5467 r_TAŚVA-ML#161,26_r"/>yebhyo bhidyaṃte tatprabhedās tu prapaṃcataḥ sarve tattvārthādhigamahetavo 'nuveditavyāḥ </p><p n="a_990" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5471 r_TAŚVA-ML#161,30_r"/>tato yukta eva sūtre sadādipāṭhakramaḥ śabdārthanyāyāvirodhāt </p><p n="a_992" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5473 r_TAŚVA-ML#161,32_r"/>jīvas tatra saṃsārī muktaś ca saṃsārī sthāvaraś ca trasaś ca sthāvaraḥ pṛthivīkāyikādir ekeṃdriyaḥ sūkṣmo <span type="ref-block" n="5474 r_TAŚVA-ML#161,33_r"/>bādaraś ca sūkṣmaḥ paryāptakoparyāptakaś ca tathā bādaro pi trasaḥ punar dvīndriyādiḥ paryāptako 'paryāptakaś ceti <span type="ref-block" n="5475 r_TAŚVA-ML#162,01_r"/>sāmānyena viśeṣeṇa ca yathā sattvenādhigamyaṃte saṃkhyādibhiś ca tathā saṃkṣepeṇājīvādayo pīhaiva vyāsena <span type="ref-block" n="5476 r_TAŚVA-ML#162,02_r"/>tu gatyādimārgaṇāsu sāmānyato viśeṣataś ca jīvavadajīvādayo 'nyatra kīrtitā vijñātavyāḥ </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="5477 r_TAŚVA-ML#162,03_r"/>ity uddiṣṭau tryātmake muktimārge samyagdṛṣṭer lakṣaṇotpattihetūn </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="5478 r_TAŚVA-ML#162,04_r"/>tattvanyāsau gocarasyādhigaṃtuṃ hetur nānānītikaś cānuyogaḥ <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> </l><p ana="trailer" n="trailer_1.2 a_994" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5479 r_TAŚVA-ML#162,05_r"/>iti tattvārthaślokavārtikālaṃkāre prathamasyādhyāyasya dvitīyam āhnikam </p><p n="a_996" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5481 r_TAŚVA-ML#162,07_r"/>kimartham idaṃ sūtram āhety ucyate </p><p n="a_998" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5483 r_TAŚVA-ML#162,09_r"/>na hi jñānam anvayam eveti mithyābhiniveśaḥ kasyacin nivartayituṃ śakyo vinā matyādibhedaniṣṭhasamyagjñāna<span type="ref-block" n="5484 r_TAŚVA-ML#162,10_r"/>nirṇayāt tadanyamithyābhiniveśavat na caitasmāt sūtrādṛte tannirṇaya iti sūktam idaṃ saṃpaśyāmaḥ </p><p n="a_999" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5485 r_TAŚVA-ML#162,11_r"/>kiṃ punar iha lakṣaṇīyam ity ucyate </p><p n="a_1001" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5487 r_TAŚVA-ML#162,13_r"/>na hi samyagjñānam atra lakṣaṇīyaṃ tasyādisūtre jñānaśabdaniruktyaivāvyabhicāriṇyā lakṣitatvāt tadbheda<span type="ref-block" n="5488 r_TAŚVA-ML#162,14_r"/>m āsṛtya matyādīni tu lakṣyaṃte tanniruktisāmarthyād iti budhyāmahe kathaṃ </p><p n="a_1003" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5497 r_TAŚVA-ML#162,23_r"/>na matyādīnāṃ niruktis tallakṣaṇaṃ vyabhicarati jñānādivat na ca tadavyabhicāre pi tallakṣaṇapraṇayanaṃ yukta<span type="ref-block" n="5498 r_TAŚVA-ML#162,24_r"/>m atiprasaṃgāt sūtrātivistaraprasaktir iti saṃkṣepataḥ sakalalakṣaṇaprakāśanāvahitamanāḥ sūtrakāro na nirukti<span type="ref-block" n="5499 r_TAŚVA-ML#162,25_r"/>labhye lakṣaṇe yatnāṃtaram akarot </p><p n="a_1005" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5505 r_TAŚVA-ML#162,31_r"/>na hi sūtre smin matyādiśabdānāṃ pāṭhakrame yathoktahetubhyaḥ śabdārthanyāyāśrayebhyo 'nye pi hetavaḥ kiṃ <span type="ref-block" n="5506 r_TAŚVA-ML#162,32_r"/>noktā iti paryanuyogaḥ śreyāṃs taduktāv apy anye kin noktā iti paryanuyogasyānivṛtteḥ kutaścit kasyacit kva<span type="ref-block" n="5507 r_TAŚVA-ML#162,33_r"/>cit saṃpratipattau tadarthahetvaṃtarāvacanam iti samādhānam api samānam anyatra </p><p n="a_1007" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5509 r_TAŚVA-ML#163,02_r"/>matyādīni jñānam ity aniṣṭārtho na śaṃkanīyaḥ pratyekaṃ jñānaśabdasyābhisaṃbaṃdhād bhujivat na cāyam ayuktikaḥ <span type="ref-block" n="5510 r_TAŚVA-ML#163,03_r"/>sāmānyasya svaviśeṣavyāpitvāt suvarṇatvādivat yathaiva suvarṇaviśeṣeṣu kaṭakādiṣu suvarṇasāmānyaṃ pratyeka<span type="ref-block" n="5511 r_TAŚVA-ML#163,04_r"/>m abhisaṃbadhyate kaṭakaṃ suvarṇaṃ kuṃḍalaṃ suvarṇam iti tathā matirjñānaṃ śrutaṃ jñānaṃ avadhirjñānaṃ manaḥparyayo jñānaṃ <span type="ref-block" n="5512 r_TAŚVA-ML#163,05_r"/>kevalaṃ jñānam ity api viśeṣābhāvāt sāmānyabahutvam evaṃ syād iti cet kathaṃcin nāniṣṭaṃ sarvathā sāmānyaikatve <span type="ref-block" n="5513 r_TAŚVA-ML#163,06_r"/>anekatvasvāśraye sakṛdvṛttivirodhād ekaparamāṇuvat kramaśas tatra tadvṛttau sāmānyābhāvaprasaṃgāt sakṛdanekāśraya<span type="ref-block" n="5514 r_TAŚVA-ML#163,07_r"/>vartinaḥ sāmānyasyopagamāt na caikasya sāmānyasya kathaṃcid bahutvam upapattiviruddhaṃ bahuvyaktitādātmyāt <span type="ref-block" n="5515 r_TAŚVA-ML#163,08_r"/>yamātmānaṃ purodhāya tasya vyaktis tādātmyaṃ yaṃ ca tādātmyaṃ tau ced bhinnau bheda eva no ced abheda evety api <span type="ref-block" n="5516 r_TAŚVA-ML#163,09_r"/>bruvāṇo anabhijña eva yam ātmānam āsṛtya bhedaḥ saṃvyavahriyate sa eva hi bhedo nānyaḥ yaṃ cātmānam avalaṃ<span type="ref-block" n="5517 r_TAŚVA-ML#163,10_r"/>byābhedavyavahāraḥ sa evābheda iti tatpratipattau kathaṃcid bhedābhedau pratipannāv eva tadapratipattau kim āśrayo 'yam u<span type="ref-block" n="5518 r_TAŚVA-ML#163,11_r"/>pālaṃbhaḥ syāt pratipattiviṣayaḥ parābhyupagamāśraya iti cet sa yadi tavātrāsiddhaḥ katham āśrayitavyaḥ <span type="ref-block" n="5519 r_TAŚVA-ML#163,12_r"/>atha siddhaḥ katham upālaṃbho vivādābhāvāt atha parasya vacanād abhyupagamaḥ siddhaḥ sa tu samyagmithyā ceti <span type="ref-block" n="5520 r_TAŚVA-ML#163,13_r"/>vivādasadbhāvād upālaṃbhaḥ śreyān doṣadarśanāt guṇadarśanāt kvacit samādhānavad iti cet kasya punar doṣasyātra <span type="ref-block" n="5521 r_TAŚVA-ML#163,14_r"/>darśanaṃ anavasthānasyeti cen na tasya parihṛtatvāt virodhasyeti cen na pratītau satyāṃ virodhasyānavatā<span type="ref-block" n="5522 r_TAŚVA-ML#163,15_r"/>rāt saṃśayasyeti cen na calanābhāvāt vaiyadhikaraṇyāpi na darśanaṃ sāmānyaviśeṣātmano nekādhikaraṇa<span type="ref-block" n="5523 r_TAŚVA-ML#163,16_r"/>tayābasāyāt saṃkaravyatikarayor api na tatra darśanaṃ tadvyatirekeṇaiva pratīteḥ mithyāpratītir iyam iti <span type="ref-block" n="5524 r_TAŚVA-ML#163,17_r"/>cen na sakalabādhakābhāvāt viśeṣamātrasya sāmānyamātrasya vā paricchedakapratyayaḥ bādhakam iti cen na <span type="ref-block" n="5525 r_TAŚVA-ML#163,18_r"/>tasya jātucittadapariccheditvāt sarvajātyaṃtarasya sāmānyaviśeṣātmano vastunas tatra pratibhāsanāt pratyakṣa<span type="ref-block" n="5526 r_TAŚVA-ML#163,19_r"/>pṛṣṭabhāvini vikalpe tathā pratibhāsanaṃ na pratyakṣe nirvikalpātmanīti cen na tasyāsiddhatvāt sarvathā nirvi<span type="ref-block" n="5527 r_TAŚVA-ML#163,20_r"/>kalpasya nirākariṣyamāṇatvāt anumānaṃ bādhakam iti cen na tasya nirviśeṣamātragrāhiṇo bhāvāt sāmānya<span type="ref-block" n="5528 r_TAŚVA-ML#163,21_r"/>mātragrāhivat sāmānyaviśeṣātmana eva jātyaṃtarasyānumānena vyavasthiteḥ yathā hi sāmānya<span type="ref-block" n="5529 r_TAŚVA-ML#163,22_r"/>viśeṣātmakam akhilaṃ vastu vastvanyathānupapatteḥ vastutvaṃ hi tāvad arthakriyāvyāptaṃ sā ca kramayaugapadyābhyāṃ <span type="ref-block" n="5530 r_TAŚVA-ML#163,23_r"/>te ca sthitipūrvāparabhāvatyāgopādānābhyāṃ te ca sāmānyaviśeṣātmakatvena sāmānyātmanopāye sthitya<span type="ref-block" n="5531 r_TAŚVA-ML#163,24_r"/>saṃbhavāt viśeṣātmano saṃbhave pūrvāparasvabhāvatyāgopādānasyānupapatteḥ tadabhāve kramayaugapadyayogād anayor artha<span type="ref-block" n="5532 r_TAŚVA-ML#163,25_r"/>kriyānavasthiteḥ na kasyacit sāmānyaikāṃtasya viśeṣaikāṃtasya vā vastutvaṃ nāma kharaviṣāṇavat na hi <span type="ref-block" n="5533 r_TAŚVA-ML#163,26_r"/>sāmānyaṃ viśeṣanirapekṣaṃ kāṃcid apy arthakriyāṃ saṃpādayati nāpi viśeṣaḥ sāmānyanirapekṣaḥ suvarṇasāmānyasya <span type="ref-block" n="5534 r_TAŚVA-ML#163,27_r"/>kaṭakādiviśeṣāśrayasyaivārthakriyāyām upayujyamānatvāt kaṭakādiviśeṣyaṃ ca suvarṇasāmānyānugatasyaiveti <span type="ref-block" n="5535 r_TAŚVA-ML#163,28_r"/>sakalāvikalajanasākṣikam avasīyate tadvad iha jñānasāmānyasya matyādiviśeṣākrāṃtasya svārthakriyāyām upayogo <span type="ref-block" n="5536 r_TAŚVA-ML#163,29_r"/>matyādiviśeṣasya ca jñānasāmānyānvitasyeti yuktā jñānasya matyādiṣu pratyekaṃ parisamāptiḥ tataś ca matyā<span type="ref-block" n="5537 r_TAŚVA-ML#163,30_r"/>disamūho jñānam ity aniṣṭo rtho nivartitaḥ syāt kuto yam artho niṣṭaḥ kevalasya matyādikṣayopaśamikajñāna<span type="ref-block" n="5538 r_TAŚVA-ML#163,31_r"/>catuṣṭayāsaṃpṛktasya jñānatvavirodhāt matyādīnāṃ caikaśaḥ sopayogānām uktajñānāṃtarāsaṃpṛktānāṃ jñānatvavyā<span type="ref-block" n="5539 r_TAŚVA-ML#163,32_r"/>ghātāt tasya pratītivirodhāc ceti niścīyate kiṃ matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalāny eva jñānam iti pūrvā<span type="ref-block" n="5540 r_TAŚVA-ML#163,33_r"/>vadhāraṇaṃ draṣṭavyaṃ tāni jñānam eveti parāvadhāraṇaṃ vā tadubhayam avirodhād ity āha </p><p n="a_1009" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5543 r_TAŚVA-ML#164,02_r"/>na hy atra pūrvāparāvadhāraṇayor anyonyaṃ virodho sty ekataravyavacchedyasyānyatareṇānapaharaṇāt nāpi tayor anya<span type="ref-block" n="5544 r_TAŚVA-ML#164,03_r"/>tarasya vaiyarthyam ekatarasādhyavyavacchedyasyānyatareṇāsādhyatvād ity avirodha eva </p><p n="a_1010" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5545 r_TAŚVA-ML#164,04_r"/>kiṃ punar atra matigrahaṇāt sūtrakāreṇa kṛtam ity āha </p><p n="a_1012" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5548 r_TAŚVA-ML#164,07_r"/>akṣamatir evaikā samyagjñānam agauṇatvāt pramāṇasya nānumānādi tato rthaniścayasya durlabhatvād iti keṣāṃci<span type="ref-block" n="5549 r_TAŚVA-ML#164,08_r"/>d darśanaṃ sānumānasahitā samyagjñānaṃ svasāmānyalakṣaṇayoḥ pratyakṣaparokṣayor arthayoḥ pratyakṣānumānābhyām ava<span type="ref-block" n="5550 r_TAŚVA-ML#164,09_r"/>gamāt tābhyāṃ tatparicchittau pravṛttau prāptau ca visaṃvādābhāvād ity anyeṣāṃ saivānumānopamānasahitā samya<span type="ref-block" n="5551 r_TAŚVA-ML#164,10_r"/>gjñānaṃ upamānābhāve tathā cātra dhūma ity upanayasyānupapatter iti pareṣāṃ saivānumānopamānārthāpattyabhāvasahi<span type="ref-block" n="5552 r_TAŚVA-ML#164,11_r"/>tāgamasahitā ca samyagjñānaṃ tadanyatamāpāye rthāparisamāpter itītareṣāṃ tanmatimātragrahaṇād apasāritaṃ tataḥ <span type="ref-block" n="5553 r_TAŚVA-ML#164,12_r"/>smṛtyādīnāṃ samyagjñānatāvagamāt tathāvadhāraṇāvirodhāt na ca tāsāṃ pramāṇatvaṃ viruddhaṃ saṃvādakatvād <span type="ref-block" n="5554 r_TAŚVA-ML#164,13_r"/>dṛṣṭapramāṇād gṛhītagrahaṇād apramāṇatvam iti cen na iṣṭapramāṇasyāpy apramāṇatvaprasaṃgād iti cetayiṣyamāṇatvāt </p><p n="a_1013" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5555 r_TAŚVA-ML#164,14_r"/>śrutā vācātra kiṃ kṛtam ity āha </p><p n="a_1015" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5557 r_TAŚVA-ML#164,16_r"/>na hi śrutajñānam apramāṇaṃ kvacid visaṃvādād iti bruvāṇaḥ svasthaḥ pratyakṣāder apy apramāṇatvāpatteḥ saṃvādaka<span type="ref-block" n="5558 r_TAŚVA-ML#164,17_r"/>tvāt tasya pramāṇatve tata eva śrutaṃ pramāṇam astu na hi tato rthaṃ paricchidya pravartamāno rthakriyāyāṃ visaṃvādyate <span type="ref-block" n="5559 r_TAŚVA-ML#164,18_r"/>pratyakṣānumānata iva śrutasyāpramāṇatām icchann eva śrutavacanena nirākṛto draṣṭavyaḥ </p><p n="a_1016" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5560 r_TAŚVA-ML#164,19_r"/>atrāvadhyādivacanāt kiṃ kṛtam ity āha </p><p n="a_1018" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5565 r_TAŚVA-ML#164,24_r"/>na hy evaṃ saṃbhāvyamānam api yuktyāgamābhyām avadhyādijñānatrayam atīṃdriyaṃ pratyakṣeṇa bādhyate tasya tadaviṣaya<span type="ref-block" n="5566 r_TAŚVA-ML#164,25_r"/>tvāc ca nāpy anumāne nārthāpattyādibhir vā tata evety avirodhaḥ siddhaḥ </p><p n="a_1019" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5567 r_TAŚVA-ML#164,26_r"/>kaścid āha matiśrutayor ekatvaṃ sāhacaryād ekatrāvasthānād aviśeṣāc ceti tadviruddhaṃ sādhanaṃ tāvad āha </p><p n="a_1021" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5569 r_TAŚVA-ML#164,28_r"/>sāhacaryādisādhanaṃ kathaṃcin nānātvena vyāptaṃ sarvathaikatve tadanupapatter iti tad eva sādhayen matiśrutayor na <span type="ref-block" n="5570 r_TAŚVA-ML#164,29_r"/>punaḥ sarvathaikatvaṃ tayoḥ kathaṃcid ekatvasya sādhyatve siddhasādhyatānenaivoktā </p><p n="a_1023" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5572 r_TAŚVA-ML#164,31_r"/>sāmānyārpaṇāyāṃ hi matiśrutayoḥ sāhacaryādayo na viśeṣārpaṇāyāṃ paurvāparyādisiddheḥ kāryakāraṇa<span type="ref-block" n="5573 r_TAŚVA-ML#164,32_r"/>bhāvād ekatvam anayor evaṃ syād iti cet na tato pi kathaṃcid bhedasiddhes tadāha </p><p n="a_1025" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5575 r_TAŚVA-ML#165,01_r"/>na hy upādānopādeyabhāvaḥ kathaṃcid bhedamaṃtareṇa matiśrutaparyāyayor ghaṭate yato sya viruddhasādhanatvaṃ na bhavet <span type="ref-block" n="5576 r_TAŚVA-ML#165,02_r"/>kathaṃcid ekatvasya sādhane tu na kiṃcid aniṣṭam </p><p n="a_1027" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5579 r_TAŚVA-ML#165,05_r"/> matiśrutayor nibaṃdho dravyeṣv asarvaparyāyeṣu iti vacanād gocarābhedas tatas tayor ekatvam iti na pratipattavyaṃ sarvathā <span type="ref-block" n="5580 r_TAŚVA-ML#165,06_r"/>tadasiddheḥ śrutasyāsarvaparyāyadravyagrāhitvavacane pi kevalajñānavat sarvatattvārthagrāhitvavacanāt syādvāda<span type="ref-block" n="5581 r_TAŚVA-ML#165,07_r"/>kevalajñāne sarvatattvaprakāśane iti tadvyākhyānāt na matis tasyārthitvātmikāyāḥ svārthānumānātmi<span type="ref-block" n="5582 r_TAŚVA-ML#165,08_r"/>kāyāś ca tathābhāvarahitatvāt na hi yathā śrutam anaṃtavyaṃjanaparyāyasamākrāṃtāni sarvadravyāṇi gṛhṇāti <span type="ref-block" n="5583 r_TAŚVA-ML#165,09_r"/>tathābhāvarahitatvāt svamatasiddhāṃte 'syāḥ varṇasaṃsthānādistokaparyāyaviśiṣṭadravyaviṣayatayā pratīteḥ <span type="ref-block" n="5584 r_TAŚVA-ML#165,10_r"/>svamatavirodho pi tasyānyathaivāvatārāt tayor asarvaparyāyadravyaviṣayatvamātram eva hi svasiddhāṃte prasiddhaṃ na <span type="ref-block" n="5585 r_TAŚVA-ML#165,11_r"/>punar anaṃtavyaṃjanaparyāyāśeṣadravyaviṣayatvam iti tadvyākhyānam apy aviruddham eva bādhakābhāvād iti na viṣayā<span type="ref-block" n="5586 r_TAŚVA-ML#165,12_r"/>bhedas tadekatvasya sādhakaḥ </p><p n="a_1029" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5588 r_TAŚVA-ML#165,14_r"/>matiśrutayor ekatvam iṃdriyāniṃdriyāyattavṛttitvād ity api na śreyaḥ sādhanam asiddhatvāt sākṣādakṣānapekṣa<span type="ref-block" n="5589 r_TAŚVA-ML#165,15_r"/>tvāc chrutasya paraṃparayā tu tasyākṣānapekṣatvaṃ bhedabhāvanam eva sākṣādakṣāpekṣayor viruddhadharmādhyāsasiddheḥ </p><p n="a_1031" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5592 r_TAŚVA-ML#165,18_r"/>na hi yādṛśam aniṃdriyanimittatvam īhāyās tādṛśaṃ śrutasyāpi tannimittatvamātraṃ tu na tayos tādātmyagama<span type="ref-block" n="5593 r_TAŚVA-ML#165,19_r"/>kam avinābhāvābhāvāt sattvādivat kecid āhur matiśrutayor ekatvaṃ śravaṇanimittatvād iti te pi na yukti<span type="ref-block" n="5594 r_TAŚVA-ML#165,20_r"/>vādinaḥ śrutasya sākṣāc chravaṇanimittvāsiddheḥ tasyāniṃdriyavattvādṛṣṭārthasajātīyavijātīyanānārthaparā<span type="ref-block" n="5595 r_TAŚVA-ML#165,21_r"/>marśanasvabhāvatayā prasiddhatvāt śrutāvadhāraṇādye tu śrutaṃ vyācakṣate na te tasya śrotramater bhedaṃ prakhyāpayitu<span type="ref-block" n="5596 r_TAŚVA-ML#165,22_r"/>m īśate śrutāvadhāraṇāc chrutam ity ācakṣāṇāḥ śabdaṃ śrutvā tasyaivāvadhāraṇaṃ śrutaṃ saṃpratipannās tadarthasyāvadhāraṇaṃ <span type="ref-block" n="5597 r_TAŚVA-ML#165,23_r"/>tad iti praṣṭavyāḥ prathamakalpanāyāṃ śrutasya śravaṇamater abhedaprasaṃgo 'śakyapratiṣedhaḥ dvitīyakalpanāyāṃ tu <span type="ref-block" n="5598 r_TAŚVA-ML#165,24_r"/>śrotramatipūrvam eva śrutaṃ syān neṃdriyāṃtaramatipūrvaṃ tathā hi </p><p n="a_1033" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5600 r_TAŚVA-ML#165,26_r"/>yadi punā rūpādīn upalabhya tadavinābhāvinām arthānām avadhāraṇaṃ śrutam ity apīṣyate śrutvāvadhāraṇāt śruta<span type="ref-block" n="5601 r_TAŚVA-ML#165,27_r"/>m ity asya dṛṣṭvāvadhāraṇāt śrutam ityādyupalakṣaṇatvād iti mataṃ tadā na virodhaḥ pratipattigauravaṃ na syāt na <span type="ref-block" n="5602 r_TAŚVA-ML#165,28_r"/>caivam api mateḥ śrutasyābhedaḥ siddhyet tallakṣaṇabhedāc cety upasaṃhartavyam </p><p n="a_1035" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5604 r_TAŚVA-ML#165,30_r"/>yathaiva hy avadhimanaḥparyayakevalānāṃ parasparaṃ mateḥ svalakṣaṇabhedo rthabhedaḥ kāraṇādibhedaś ca siddhas tathā śrutasyā<span type="ref-block" n="5605 r_TAŚVA-ML#165,31_r"/>pīti yuktaṃ tasya mater nānātvam avadhyādivat tataḥ sūktaṃ matyādijñānapaṃcakam </p><p n="a_1037" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5607 r_TAŚVA-ML#165,33_r"/>parokṣā no buddhiḥ pratyakṣo rthaḥ sa hi bahirdeśasaṃbaṃdhaḥ pratyakṣam anubhūyata iti kecit saṃpratipannās te py a<span type="ref-block" n="5608 r_TAŚVA-ML#165,34_r"/>nātmajñā pramāṇavyāhatābhidhāyitvāt </p><p n="a_1039" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5610 r_TAŚVA-ML#166,02_r"/>sākṣāt pratibhāsamānaṃ hi pratyakṣaṃ svasmin vijñānam anumeyam aparatra vyāhārāder iti pratyātmavedyaṃ sarvasya <span type="ref-block" n="5611 r_TAŚVA-ML#166,03_r"/>jñānaparokṣatvakalpanām āhaṃty eva kiṃ ca </p><p n="a_1041" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5613 r_TAŚVA-ML#166,05_r"/>grāhakaparokṣatve pi sarvadā sarvathā sarvasya puṃsaḥ kasyacid eva svataḥ pratyakṣo rtha kaścit kadācit kathaṃcid iti <span type="ref-block" n="5614 r_TAŚVA-ML#166,06_r"/>vyāhatatarāṃ </p><p n="a_1043" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5618 r_TAŚVA-ML#166,10_r"/>svataḥ pratyakṣād arthāt paraṃ vijñānaṃ kimarthaṃ copakalpita iti na vaktavyaṃ paraiḥ kādācitkatvasidvyartham artha<span type="ref-block" n="5619 r_TAŚVA-ML#166,11_r"/>jñapter iti cet ucyate na sā pūrvā vijñānāt tato nādhyakṣā satī kuto vijñātavyā liṃgāc ceta<span type="ref-block" n="5620 r_TAŚVA-ML#166,12_r"/>tparicchittir api liṃgāṃtarād eva ity etadupasthāpanavirodhāviśeṣāt arthāpattyaṃtarāt tasya jñāne navasthānāt <span type="ref-block" n="5621 r_TAŚVA-ML#166,13_r"/>etenopamānādes tadvijñāne py anavasthānam uktaṃ sādṛśyāder ajñātasyopamānādyupajanakatvāsaṃbhavāt jñāne py upamānāṃta<span type="ref-block" n="5622 r_TAŚVA-ML#166,14_r"/>rādiparikalpanasyāvaśyaṃ bhāvitvāt tad evaṃ pramāṇaviruddhaṃ saṃvidaṃto 'nātmajñā eva </p><p n="a_1045" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5627 r_TAŚVA-ML#166,19_r"/>na sarvathā pratibhāsarahitatvāt parokṣaṃ jñānaṃ karaṇatvena pratibhāsanāt kevalaṃ karmatvenāpratibhāsa<span type="ref-block" n="5628 r_TAŚVA-ML#166,20_r"/>mānatvāt parokṣaṃ tad ucyata iti kaścit taṃ pratyucyate </p><p n="a_1047" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5630 r_TAŚVA-ML#166,22_r"/>yadi punar ātmā kartṛtveneva karmatvenāpi pratibhāsatāṃ virodhābhāvād eva tataḥ pratyakṣam astu artho <span type="ref-block" n="5631 r_TAŚVA-ML#166,23_r"/>anaṃśatvān na jñānaṃ karaṇaṃ karma ca virodhād ity ākūtaṃ tata evātmā kartā karma ca mā bhūd ity apratyakṣa <span type="ref-block" n="5632 r_TAŚVA-ML#166,24_r"/>eva syāt </p><p n="a_1049" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5634 r_TAŚVA-ML#166,26_r"/>apratyakṣaḥ puruṣa iti mataṃ prāyeṇopayogātmakālaprakaraṇe nirastam iti neha punar nirasyate tataḥ pratyakṣa <span type="ref-block" n="5635 r_TAŚVA-ML#166,27_r"/>eva kathaṃcid ātmābhyupagaṃtavyaḥ tadvijñānaṃ pratyakṣam iti vyavasthā śreyasī pratītyanatikramāt </p><p n="a_1051" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5641 r_TAŚVA-ML#166,33_r"/>sākṣāt karaṇajñānasya karaṇatvenātmani svakartṛtvena pratītāv api na pratyakṣatā phalajñānasya phalatvena <span type="ref-block" n="5642 r_TAŚVA-ML#167,01_r"/>pratītau pratyakṣam iti mataṃ vyāhataṃ tataḥ svarūpeṇa spaṣṭapratibhāsamānatvāt karaṇajñānam ātmā vā pratyakṣaḥ <span type="ref-block" n="5643 r_TAŚVA-ML#167,02_r"/>syādvādināṃ siddhaḥ phalajñānavat </p><p n="a_1053" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5647 r_TAŚVA-ML#167,06_r"/>na hy arthajñānasya vijñānaṃ paricchedakaṃ kārakaṃ yenājñātam api jñānāṃtareṇa tasya jñāpakaṃ syāt anavasthā<span type="ref-block" n="5648 r_TAŚVA-ML#167,07_r"/>parihārād iti ciṃtitaprāyam </p><p n="a_1056" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5653 r_TAŚVA-ML#167,12_r"/>kutaḥ punar idam abhidhīyate </p><p n="a_1058" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5656 r_TAŚVA-ML#167,15_r"/>pramāṇaṃ hi saṃkhyāvannirdiṣṭam atra tattvasaṃkhyāvaddvivacanān na prayogāt tatra tad eva matyādipaṃcabhedaṃ samya<span type="ref-block" n="5657 r_TAŚVA-ML#167,16_r"/>gjñānaṃ pramāṇam ity ekaṃ vākyam iṃdriyādyacetanavyavacchedena pramāṇasvarūpanirūpaṇaparaṃ tanmatyādijñānaṃ paṃcavidhaṃ <span type="ref-block" n="5658 r_TAŚVA-ML#167,17_r"/>pramāṇe eveti dvitīyam ekatryādisaṃkhyāṃtaravyavacchedena saṃkhyāviśeṣavyavasthāpanapradhānam ity ataḥ sūtrāt pramāṇasya <span type="ref-block" n="5659 r_TAŚVA-ML#167,18_r"/>svarūpasaṃkhyāvivādanirākaraṇapuraḥsaraniścayavidhānāt idam abhidhīyata eva </p><p n="a_1060" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5662 r_TAŚVA-ML#167,21_r"/>iṃdriyādipramāṇam iti sādhakatamatvāt supratītau viśeṣeṇa jñānavat yat punar apramāṇaṃ tan na sādhakatamaṃ <span type="ref-block" n="5663 r_TAŚVA-ML#167,22_r"/>yathā prameyamacetanaṃ cetanaṃ vā śaśadharadvayavijñānam iti pramāṇatvena sādhakatamatvaṃ vyāptaṃ na punar jñānatvam a<span type="ref-block" n="5664 r_TAŚVA-ML#167,23_r"/>jñānatvaṃ vā tayoḥ sadbhāve pi pramāṇatvāniścayād iti kaścit </p><p n="a_1062" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5672 r_TAŚVA-ML#167,31_r"/>pramīyate 'neneti pramāṇam iti karaṇasādhanatvavivakṣāyāṃ sādhakatamaṃ pramāṇam ity abhimatam eva anyathā tasya <span type="ref-block" n="5673 r_TAŚVA-ML#167,32_r"/>karaṇatvāyogāt kevalam arthapramitau sādhakatamatvam evācetanasya kasyacin na saṃbhāvayāma iti bhāveṃdriyaṃ <span type="ref-block" n="5674 r_TAŚVA-ML#167,33_r"/>cetanātmakaṃ sādhakatamatvāt pramāṇam upagacchāmaḥ na caivam āgamavirodhaḥ prasajyate labdhyupayogau bhāveṃ<span type="ref-block" n="5675 r_TAŚVA-ML#167,34_r"/>driyaṃ iti vacanāt upayogasyārthagrahaṇasya pramāṇatvopapatteḥ </p><p n="a_1064" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5678 r_TAŚVA-ML#168,03_r"/>saṃnikarṣaḥ pramāṇam ity etad api na syādvādināṃ vāryate kathaṃcit tasya pramāṇatvopagame virodhābhāvāt <span type="ref-block" n="5679 r_TAŚVA-ML#168,04_r"/>puṃso 'rthagrahaṇayogyatvaṃ sannikarṣo na punaḥ saṃyogādir iṣṭaḥ na hy arthagrahaṇayogyatāpariṇatasyātmanaḥ pramāṇatve <span type="ref-block" n="5680 r_TAŚVA-ML#168,05_r"/>kaścid virodhaḥ kartṛsādhanasya pramāṇasya tathaiva ca ghaṭanāt pramātrātmakaṃ ca sa eva pramāṇam iti cet <span type="ref-block" n="5681 r_TAŚVA-ML#168,06_r"/>pramātṛpramāṇayoḥ kathaṃcit tādātmyāt </p><p n="a_1066" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5688 r_TAŚVA-ML#168,13_r"/>sarvathā pramātuḥ pramitipramāṇābhyām abhedād evaṃ tadvibhāgaḥ kalpitaḥ syān na punar vāstava iti na maṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="5689 r_TAŚVA-ML#168,14_r"/>kathaṃcid bhedopagamāt sarvathā tasya tābhyāṃ bhedādupacaritaṃ pramātuḥ pramitipramāṇatvaṃ na tāttvikam ity api na <span type="ref-block" n="5690 r_TAŚVA-ML#168,15_r"/>maṃtavyaṃ kathaṃcit tadabhedasyāpīṣṭeḥ tathā hi </p><p n="a_1068" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5693 r_TAŚVA-ML#168,18_r"/>yathaiva hi mecakajñānasyaikasyānekarūpam aviruddhabādhitapratītyā rūḍhatvāt tathātmano pi tadaviśeṣāt <span type="ref-block" n="5694 r_TAŚVA-ML#168,19_r"/>na hy ayam ātmārthagrahaṇayogyatāpariṇataḥ sannikarṣākhyaṃ pratipadyamāno prabādhapratītyārūḍho na bhavati yena kathaṃci<span type="ref-block" n="5695 r_TAŚVA-ML#168,20_r"/>t pramāṇaṃ na syāt nāpy ayam avyāpṛtāvastho 'rthagrahaṇavyāpārāṃtarasvārthavidātmako na pratibhāti yena kathaṃci<span type="ref-block" n="5696 r_TAŚVA-ML#168,21_r"/>t pramitir na bhavet na cāyaṃ pramitipramāṇābhyāṃ kathaṃcid arthāṃtarabhūtaḥ svataṃtro na cakāsti yena pramātā na <span type="ref-block" n="5697 r_TAŚVA-ML#168,22_r"/>syāt </p><p n="a_1070" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5710 r_TAŚVA-ML#169,01_r"/>sannikarṣasya yogyatākhyasya pramitau sādhakatamasya pramāṇavyapadeśyaṃ pratipādyamānasya svāṃvaraṇakṣayopaśama<span type="ref-block" n="5711 r_TAŚVA-ML#169,02_r"/>viśiṣṭātmarūpatānirūpaṇenaiva śakteḥ iṃdriyatayopagatāyās sā nirūpitā boddhavyā tasyā yogyatārūpa<span type="ref-block" n="5712 r_TAŚVA-ML#169,03_r"/>tvāt tato vyatirekeṇa sarvathāpy asaṃbhavāt sannikarṣavat na hi tadvyatirekaḥ sannikarṣaḥ saṃyogādiḥ <span type="ref-block" n="5713 r_TAŚVA-ML#169,04_r"/>svārthapramitau sādhakatamaḥ saṃbhavati vyabhicārāt tatra karaṇatvāt sannikarṣasya sādhakatamatvaṃ tadvadiṃdriyaśakti<span type="ref-block" n="5714 r_TAŚVA-ML#169,05_r"/>r apīti cet kutas tatkaraṇatvaṃ sādhakatamatvād iti cet parasparāśrayadoṣaḥ tadbhāvābhāvayos tadvattāsiddhaḥ <span type="ref-block" n="5715 r_TAŚVA-ML#169,06_r"/>sādhakatamatvam ity api na sādhīyo 'siddhatvāt svārthapramiteḥ sannikarṣādisadbhāve py abhāvāt tadabhāve pi ca <span type="ref-block" n="5716 r_TAŚVA-ML#169,07_r"/>bhāvāt sarvavidaḥ kathaṃ vā pramātur evaṃ sādhakamatvaṃ na syāt na hi tasya bhāvābhāvayoḥ pramiter bhāvā<span type="ref-block" n="5717 r_TAŚVA-ML#169,08_r"/>bhāvavattvaṃ nāsti sādhāraṇasyātmano nāsty eveti cet saṃyogāder iṃdriyasya na sādhāraṇasya sā kim asti <span type="ref-block" n="5718 r_TAŚVA-ML#169,09_r"/>tasyāsādhāraṇasyāsty eveti cet ātmano py asādhāraṇasyāstu pramātuḥ kim asādhāraṇatvam iti cet sanni<span type="ref-block" n="5719 r_TAŚVA-ML#169,10_r"/>karṣādeḥ kim viśiṣṭapramitihetutvam eveti cet pramātur api tad eva tasya satatāvasthāyitvāt sarvapramiti<span type="ref-block" n="5720 r_TAŚVA-ML#169,11_r"/>sādhāraṇakāraṇatvasiddher na saṃbhavatīti cet tarhi kālāṃtarasthāyitvāt saṃyogāder iṃdriyasya ca tatsādhāraṇa<span type="ref-block" n="5721 r_TAŚVA-ML#169,12_r"/>kāraṇatvaṃ kathaṃ na siddhyet tadasaṃbhavanimittaṃ yadā pramityutpattau vyāpriyate tadaiva sannikarṣādi tatkāraṇaṃ <span type="ref-block" n="5722 r_TAŚVA-ML#169,13_r"/>nānyadā ity asādhāraṇam iti cet tarhi yadātmā tatra vyāpriyate tadaiva tatkāraṇaṃ nānyadā ity asādhāraṇo <span type="ref-block" n="5723 r_TAŚVA-ML#169,14_r"/>hetur astu tathā sati tasya nityatvāpattir iti cet no doṣo yaṃ kathaṃcit tasyā nityatvasiddheḥ sannikarṣā<span type="ref-block" n="5724 r_TAŚVA-ML#169,15_r"/>divat sarvathā kasyacin nityatve 'rthakriyāvirodhād ity uktaprāyaṃ </p><p n="a_1072" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5726 r_TAŚVA-ML#169,17_r"/>sārūpyaṃ pramāṇam asyādhigatiḥ phalaṃ saṃvedanasyārtharūpatām uktārthena ghaṭayitum aśakteḥ nīlasyedaṃ saṃvedana<span type="ref-block" n="5727 r_TAŚVA-ML#169,18_r"/>m iti nirākārasaṃvidaḥ kenacit pratyāsattiviprakarṣe siddhe sarvārthena ghaṭanaprasakteḥ sarvaikavedanāpatteḥ sarvaika<span type="ref-block" n="5728 r_TAŚVA-ML#169,19_r"/>vedanāpatteḥ karaṇādeḥ sarvārthasādhāraṇatvena tatpratiniyamanimittatānupapatter ity api yenocyate tasya sannikarṣaḥ <span type="ref-block" n="5729 r_TAŚVA-ML#169,20_r"/>pramāṇam adhigatiḥ phalaṃ tasmād aṃtareṇārthaghaṭanāsaṃbhavāt sākārasya samānārthasakalavedanasādhāraṇatvāt kenaci<span type="ref-block" n="5730 r_TAŚVA-ML#169,21_r"/>t pratyāsattiviprakarṣe siddhe sakalasamānārthena ghaṭanaprasakteḥ sarvasamānārthaikavedanāpatteḥ tadutpatter iṃdriyādinā <span type="ref-block" n="5731 r_TAŚVA-ML#169,22_r"/>vyabhicārān niyāmakatvāyogāt tadavyavasāyasya mithyātvasamanaṃtarapratyayena kutaścit site śaṃkhe pītā<span type="ref-block" n="5732 r_TAŚVA-ML#169,23_r"/>kārajñānajanitāparapītākārajñānasya tajjanmādirūpasadbhāve pi tatra pramāṇatvābhāvād iti kuto na saṃmataṃ <span type="ref-block" n="5733 r_TAŚVA-ML#169,24_r"/>saty api sannikarṣe rthādhigater abhāvān na pramāṇam iti cet </p><p n="a_1074" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5735 r_TAŚVA-ML#169,26_r"/>yathā cakṣurāder ākāśādibhiḥ saty api saṃyogādau sannikarṣe tadadhigater abhāvas tathā kṣaṇakṣayasvargaprāpaṇa<span type="ref-block" n="5736 r_TAŚVA-ML#169,27_r"/>śaktyādibhir dānādisaṃvedanasya saty api sārūpye tadadhigateḥ śūnyatā svayam iṣṭaiva tadālaṃbanapratyayatve pi tasya <span type="ref-block" n="5737 r_TAŚVA-ML#169,28_r"/>tacchūnyatvatāvat yatraiva janayedenāṃ tatraivāsya pramāṇatā iti vacanāt tato nāyaṃ sannikarṣavādina<span type="ref-block" n="5738 r_TAŚVA-ML#169,29_r"/>m atiśete kiṃ ca </p><p n="a_1076" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5741 r_TAŚVA-ML#169,32_r"/>svasaṃvidaḥ svarūpe pramāṇatvaṃ nāsty evānyatropacārād ity ayuktaṃ sarvathā mukhyapramāṇābhāvaprasaṃgāt svamata<span type="ref-block" n="5742 r_TAŚVA-ML#169,33_r"/>virodhāt prāmāṇyaṃ vyavahāreṇa śāstraṃ mohanivartanam iti vacanāt mukhyapramāṇābhāve na svamatavirodhaḥ <span type="ref-block" n="5743 r_TAŚVA-ML#169,34_r"/>saugatasyeti cet syād evaṃ yadi mukhyaṃ pramāṇam ayaṃ na vadet ajñātārthaprakāśo vā svarūpādhigateḥ <span type="ref-block" n="5744 r_TAŚVA-ML#170,01_r"/>paraṃ iti saṃvedanādvaitāśrayaṇāt tad api na ca tad ity eveti cet na tasya nirastatvāt kiṃ cedaṃ <span type="ref-block" n="5745 r_TAŚVA-ML#170,02_r"/>saṃvedanaṃ satyaṃ pramāṇam eva mṛṣāsatyam apramāṇaṃ na hi na pramāṇaṃ nāpy asatyaṃ sarvavikalpātītatvāt saṃvedana<span type="ref-block" n="5746 r_TAŚVA-ML#170,03_r"/>m eveti cet suvyavasthitaṃ tattvaṃ ko hi sarvathānavasthitāt kharaviṣāṇād asya viśeṣaḥ svayaṃ prakāśamānatva<span type="ref-block" n="5747 r_TAŚVA-ML#170,04_r"/>m iti cet tad yadi paramārthasat pramāṇatvam anvākarṣati tato dvayaṃ saṃvedanaṃ yathāsvarūpe kenacit adatatsvarūpa<span type="ref-block" n="5748 r_TAŚVA-ML#170,05_r"/>m api pramāṇaṃ tathā hi bahirarthe kiṃ na bhavet tasya tadvyabhicāriṇo nirākartum aśakteḥ pāraṃparyaṃ ca parihṛtam eva <span type="ref-block" n="5749 r_TAŚVA-ML#170,06_r"/>syāt saṃvidarthayor aṃtarāle sārūpasyāpraveśāt yadi punaḥ saṃvedanasya svarūpasārūpyaṃ pramāṇaṃ sārūpyādhi<span type="ref-block" n="5750 r_TAŚVA-ML#170,07_r"/>gatiḥ phalam iti parikalpyate tadānavasthoditaiva tato jñānād anyadiṃdriyādisārūpyaṃ na pramāṇam anyatro<span type="ref-block" n="5751 r_TAŚVA-ML#170,08_r"/>pacārād iti sthitaṃ jñānaṃ pramāṇam iti </p><p n="a_1078" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5753 r_TAŚVA-ML#170,10_r"/>yadi samyag eva jñānaṃ pramāṇaṃ tadā caṃdradvayādivedanaṃ vāvalyādau pramāṇaṃ katham uktam iti na codyaṃ tatra <span type="ref-block" n="5754 r_TAŚVA-ML#170,11_r"/>tasyāvivādāt samyag etad iti svayam iṣṭeḥ katham iyam iṣṭir aviruddheti cet siddhāṃtāvirodhāt tathā <span type="ref-block" n="5755 r_TAŚVA-ML#170,12_r"/>pratīteś ca </p><p n="a_1080" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5757 r_TAŚVA-ML#170,14_r"/>svasminn arthe ca deśato grahaṇayogyatāsadbhāvāt matiśrutayor na sarvathā prāmāṇyaṃ nāpy avadhimanaḥparyayayoḥ <span type="ref-block" n="5758 r_TAŚVA-ML#170,15_r"/>sarvavastuṣu kevalasyaiva tatra prāmāṇyād iti siddhāṃtāvirodha eva yathā yatrāvisaṃvādas tathā tatra pramāṇatā <span type="ref-block" n="5759 r_TAŚVA-ML#170,16_r"/>iti vacanasya pratyeyaḥ pratītyavirodhas tūcyate </p><p n="a_1082" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5762 r_TAŚVA-ML#170,19_r"/>evaṃ hi pratītiḥ sakalajanasākṣikā sarvathā matiśrutayoḥ svārthe pramāṇatāṃ haṃtīti tayā tadetatpramāṇa<span type="ref-block" n="5763 r_TAŚVA-ML#170,20_r"/>m abādham </p><p n="a_1084" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5765 r_TAŚVA-ML#170,22_r"/>svapnādyupaplutavijñānasya kvacid avisaṃvādinaḥ prāmāṇyasyeṣṭau tadvyavahāraḥ syād iti cet </p><p n="a_1086" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5767 r_TAŚVA-ML#170,24_r"/>satyajñānasyaiva pramāṇatvavyavahāro yuktimān bhūyaḥ saṃvādāt vitathajñānasyaiva vāpramāṇatvavyavahāro <span type="ref-block" n="5768 r_TAŚVA-ML#170,25_r"/>bhūyo visaṃvādāt tadāśritatvāt tadvyavahārasya dṛṣṭo hi loke bhūyasi vyapadeśo yathā gaṃdhādinā gaṃdha<span type="ref-block" n="5769 r_TAŚVA-ML#170,26_r"/>dravyādeḥ saty api sparśavattvādau </p><p n="a_1088" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5771 r_TAŚVA-ML#170,28_r"/>athāyam ekāṃtaḥ sarvathā vitathajñānam apramāṇaṃ satyaṃ tu pramāṇam iti cet tadā kuto vitathavedanasya svarūpe <span type="ref-block" n="5772 r_TAŚVA-ML#170,29_r"/>pramāṇatā bahirarthe tv apramāṇateti vyavatiṣṭhet </p><p n="a_1090" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5774 r_TAŚVA-ML#170,31_r"/>na hi satyajñānam eva svarūpe pramāṇaṃ na punar mithyājñānam iti yuktaṃ nāpi sarvaṃ tatra pramāṇam iti <span type="ref-block" n="5775 r_TAŚVA-ML#170,32_r"/>sarvacittacaitānām ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti svamatakṣateḥ sarvaṃ mithyājñānaṃ vikalpavijñānam eva bahirarthe pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="5776 r_TAŚVA-ML#170,33_r"/>svarūpavad ity apy ayuktaṃ prakṛtapramāṇāt pramāṇāṃtarasiddhiprasaṃgāt timirāśvabhramaṇanauyātasaṃkṣobhādyāhitavibhra<span type="ref-block" n="5777 r_TAŚVA-ML#171,01_r"/>masya vedanasya pratyakṣatve pratyakṣam abhrāṃtam iti viśeṣaṇānarthakyaṃ tasyāpy abhrāṃtatopagame kuto visaṃvāditvaṃ <span type="ref-block" n="5778 r_TAŚVA-ML#171,02_r"/>vikalpajñānasya ca pratyakṣatve kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣam iti virudhyate tasyānumānatve pramāṇāṃtaratvam anivāryam iti <span type="ref-block" n="5779 r_TAŚVA-ML#171,03_r"/>mithyājñānaṃ svarūpe pramāṇaṃ bahirarthe tv apramāṇam ity abhyupagaṃtavyaṃ tathā ca siddhaṃ deśataḥ prāmāṇyaṃ tadvad a<span type="ref-block" n="5780 r_TAŚVA-ML#171,04_r"/>vitathavedanasyāpīti sarvam anavadyaṃ ekatra pramāṇatvāpramāṇatvayoḥ siddhiḥ katham ekam eva jñānaṃ pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="5781 r_TAŚVA-ML#171,05_r"/>vāpramāṇaṃ ca virodhād iti cet no asiddhatvād virodhasya tathā hi </p><p n="a_1092" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5783 r_TAŚVA-ML#171,07_r"/>yayor ekasadbhāve 'nyatarānivṛttis tayor na virodho yathā pratyakṣatvaparokṣatvayor ekasyāṃ saṃvidi tathā ca <span type="ref-block" n="5784 r_TAŚVA-ML#171,08_r"/>pramāṇatvāpramāṇatvayor ekatra jñāne tato na virodhaḥ </p><p n="a_1094" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5787 r_TAŚVA-ML#171,11_r"/>na hi sarvasya buddhatā buddhāder api ca jāḍyaṃ sarvathety atra pramāṇam aparasyāsti yataḥ saṃvidākāreṇeva <span type="ref-block" n="5788 r_TAŚVA-ML#171,12_r"/>vedyākāravivekenāpi saṃvedanasya pratyakṣatā yujyate tadvad eva vā saṃvidākāreṇa parokṣatā tadayoge ca kathaṃ <span type="ref-block" n="5789 r_TAŚVA-ML#171,13_r"/>dṛṣṭāṃtaḥ sādhyasādhanavikalaḥ hetur vā na siddhaḥ syāt </p><p n="a_1096" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5791 r_TAŚVA-ML#171,15_r"/>buddheḥ svasaṃvittir eva vedyākāravimuktatā tayā pratyakṣatāyāṃ vedyākāravimuktayāpi pratyakṣataiva yadīṣyate <span type="ref-block" n="5792 r_TAŚVA-ML#171,16_r"/>tadā tasyāḥ parokṣatāyāṃ svasaṃvitter api parokṣatā kiṃ neṣṭā svasaṃvittivedyākāravimuktayos tādātmyā<span type="ref-block" n="5793 r_TAŚVA-ML#171,17_r"/>viśeṣāt nanu ca kevalabhūtalopalabdhir eva ghaṭānupalabdhir iti ghaṭānupalabdhitādātmye pi na kevalabhūta<span type="ref-block" n="5794 r_TAŚVA-ML#171,18_r"/>lopalabdher anupalabdhirūpatāsti tadvadvedyākāravimuktyanupalabdhitādātmye pi na svarūpopalabdher anupalabdhi<span type="ref-block" n="5795 r_TAŚVA-ML#171,19_r"/>svabhāvatā vyāpakasya vyāpyāvyabhicārāt vyāpyasyaiva vyāpakavyabhicārasiddheḥ pādapatvaśiṃśipātvavat <span type="ref-block" n="5796 r_TAŚVA-ML#171,20_r"/>svarūpopalabdhimātraṃ hi vyāpyaṃ vyāpikā ca vedyākāram uktānupalabdhir iti cet naitad evaṃ tayoḥ samavyāpti<span type="ref-block" n="5797 r_TAŚVA-ML#171,21_r"/>katvena parasparāvyabhicārasiddheḥ kṛtakatvānityavat na hi vedyākāravivekānupalabdhāv api kvacit saṃvedane <span type="ref-block" n="5798 r_TAŚVA-ML#171,22_r"/>kadācit svarūpopalabdhir nāsti tataḥ pratyakṣatvāt svasaṃvedanād abhinno grāhyākāravivekaḥ pratyakṣo na punaḥ <span type="ref-block" n="5799 r_TAŚVA-ML#171,23_r"/>parokṣād bāhyākāravivekād abhinnaṃ svasaṃvedanaṃ buddheḥ parokṣam ity ācakṣāṇo na parīkṣākṣamaḥ pratyakṣatvaparokṣatvayo<span type="ref-block" n="5800 r_TAŚVA-ML#171,24_r"/>r bhinnāśrayatvān na tādātmyam iti cen na ekajñānāśrayatvāt tadasiddheḥ saṃvinmātraviṣayā pratyakṣatā vedyākāra<span type="ref-block" n="5801 r_TAŚVA-ML#171,25_r"/>vivekaviṣayā parokṣateti tayor bhinnaviṣayatve kathaṃ svasaṃvitpratyakṣataiva vedyākāravivekaparokṣatā svasaṃveda<span type="ref-block" n="5802 r_TAŚVA-ML#171,26_r"/>nasyaiva vedyākāravivekarūpatvād iti cet katham evaṃ pratyakṣaparokṣatvayor bhinnāśrayatvaṃ dharmidharmavibhedaviṣayatva<span type="ref-block" n="5803 r_TAŚVA-ML#171,27_r"/>kalpanād iti cet tarhi paramārthatas tayor bhinnāśrayatvam iti saṃvinmātrapratyakṣatve vedyākāravivekasya pratyakṣa<span type="ref-block" n="5804 r_TAŚVA-ML#171,28_r"/>tvam āyātaṃ tathā tasya parokṣatve saṃvinmātrasya parokṣatāpi kiṃ na syāt tatra niścayotpatteḥ pratyakṣateti <span type="ref-block" n="5805 r_TAŚVA-ML#171,29_r"/>cet vedyākāravivekaniścayānupapatteḥ parokṣataivāstu tathā caikatra saṃvidi siddhe pratyakṣetarate pramāṇetarayoḥ <span type="ref-block" n="5806 r_TAŚVA-ML#171,30_r"/>prasārike sta iti na virodhaḥ </p><p n="a_1098" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5808 r_TAŚVA-ML#171,32_r"/>sarvapravādināṃ jñānaṃ svaviṣayasya svarūpamātrasyobhayasya vā paricchedakaṃ tad eva nānyaviṣayasyeti siddhaṃ <span type="ref-block" n="5809 r_TAŚVA-ML#171,33_r"/>viruddhākāram anyathā sarvavedanasya nirviṣayatvaṃ sarvaviṣayatvaṃ vā durnivāraṃ svaviṣayasyāpy anyaviṣayavada<span type="ref-block" n="5810 r_TAŚVA-ML#171,34_r"/>paricchedāsvaviṣayavad vānyaviṣayāvasāyāt svānyaviṣayaparicchedanāparicchedanasvabhāvayor anyatarasyāṃ paramārtha<span type="ref-block" n="5811 r_TAŚVA-ML#172,01_r"/>tāyām apīdam eva dūṣaṇam unneyam iti paramārthatas tadubhayasvabhāvaviruddham ekatra pramāṇetaratvayor avirodhaṃ sādhayati <span type="ref-block" n="5812 r_TAŚVA-ML#172,02_r"/>kiṃ ca </p><p n="a_1100" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5814 r_TAŚVA-ML#172,04_r"/>sarvo gnisukhādibhāvaḥ svāmarthakriyāṃ kurvan tadaivānyām akurvann anekāṃtaṃ vaktīti kiṃ naściṃtayā sa eva ca <span type="ref-block" n="5815 r_TAŚVA-ML#172,05_r"/>pramāṇetarabhāvāvirodham ekatra vyavasthāpayiṣyatīti sūktaṃ yathā yatrāvisaṃvādas tathā tatra pramāṇatā iti </p><p n="a_1102" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5823 r_TAŚVA-ML#172,13_r"/>nanv ekam anekātmakaṃ tattvataḥ siddhaṃ cet kathaṃ viruddham iti syādvādavidviṣām upālaṃbhaḥ kvacit tadviruddha<span type="ref-block" n="5824 r_TAŚVA-ML#172,14_r"/>m upalabhya sarvatra virodham udbhāvayatāṃ na punar abādhyapratītyanusāriṇām </p><p n="a_1104" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5827 r_TAŚVA-ML#172,17_r"/>na hi svaptau vedane nārthaṃ paricchidya pravartamāno rthakriyāyām ākāṃkṣāto na nivartate pratyakṣato numānato <span type="ref-block" n="5828 r_TAŚVA-ML#172,18_r"/>vā dahanādyavabhāsasya dāhādyarthakriyopajananasamarthasyākāṃkṣitadahanādyarthaprāpaṇayogyatāsvabhāvasya jāgraddaśā<span type="ref-block" n="5829 r_TAŚVA-ML#172,19_r"/>yām ivānubhavāt tādṛśasyevākāṃkṣānivartanasya pramāṇe prekṣāvadbhir arthyamānatvāt tato tivyāpi pramāṇa<span type="ref-block" n="5830 r_TAŚVA-ML#172,20_r"/>sāmānyalakṣaṇam iti āyātam </p><p n="a_1106" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5832 r_TAŚVA-ML#172,22_r"/>nākāṃkṣānivartanam api saṃvādanaṃ kiṃ tarhi arthakriyā sthitiḥ sā cāvimuktir avicalam anartha<span type="ref-block" n="5833 r_TAŚVA-ML#172,23_r"/>kriyāyāṃ na ca tatsvapnādau dahanādyavabhāsasyāstīti kecit teṣāṃ gītādiśabdajñānaṃ citrādirūpajñānaṃ <span type="ref-block" n="5834 r_TAŚVA-ML#172,24_r"/>vā kathaṃ pramāṇaṃ tathā vimukter abhāvāt tadanaṃtaraṃ kasyacit sādhyasya phalasyānubhavanāt tatrāpi pratipattur a<span type="ref-block" n="5835 r_TAŚVA-ML#172,25_r"/>bhiprāyanivedanāt sādhyāvim uktir iti cet tarhi nirākāṃkṣataiva svārthakriyāsthitiḥ svapnādau kathaṃ na <span type="ref-block" n="5836 r_TAŚVA-ML#172,26_r"/>syāt prabodhāvasthāyāṃ pratipattur abhiprāyacalanād iti cet kim idaṃ taccalanaṃ nāma dhiṅ mithyā pratarkitaṃ <span type="ref-block" n="5837 r_TAŚVA-ML#172,27_r"/>mayā iti pratyayopajananam iti cet tatsvapnādāv apy asti na hi svapnopalabdhārthakriyāyāś calanaṃ jāgradda<span type="ref-block" n="5838 r_TAŚVA-ML#172,28_r"/>śāyāṃ bādhakānubhavanam anumanyate na punar jāgraddaśopalabdhārthakriyāyāḥ svapnādāv iti yuktaṃ vaktuṃ sarvathā <span type="ref-block" n="5839 r_TAŚVA-ML#172,29_r"/>viśeṣābhāvāt svapnādiṣu bādhakapratyayasya sabādhatvān na tadanubhavanaṃ tac ca phalam iti cet kutas tasya sabādha<span type="ref-block" n="5840 r_TAŚVA-ML#172,30_r"/>tvasiddhiḥ kasyacit tādṛśasya sabādhakatvadarśanādi cet nanv evaṃ jāgadbādhakapratyayasya kasyacit sabādhatva<span type="ref-block" n="5841 r_TAŚVA-ML#172,31_r"/>darśanāt sarvasya sabādhaṃtvaṃ siddhyet tasya nirvādhasyāpi darśanān naivam iti cet saty asvapnajapratyayasya <span type="ref-block" n="5842 r_TAŚVA-ML#172,32_r"/>nirbādhasyāvalokanāt sarvasya tasya sabādhatvaṃ mā bhūt tasmād avicāritaramaṇīyatvam evāvicalanam arthakriyāyāḥ <span type="ref-block" n="5843 r_TAŚVA-ML#172,33_r"/>saṃvādanam abhiprāyanivedanāt kvacid abhyupagaṃtavyaṃ te ca svapnādāv api dṛśyaṃta iti tatpratyayasya prāmāṇyaṃ <span type="ref-block" n="5844 r_TAŚVA-ML#172,34_r"/>durnivāram </p><p n="a_1108" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5847 r_TAŚVA-ML#173,03_r"/>vyavahāreṇa prāmāṇyasyopagamāt tatrāparyanuyojyā eva vyavahāriṇaḥ kiṃ na bhavaṃtaḥ svapnādipratyayasya <span type="ref-block" n="5848 r_TAŚVA-ML#173,04_r"/>jāgratpratyayavat pramāṇatvaṃ vyavaharaṃti tadvadvādo jāgradbodhasyāpramāṇatvam iti kevalaṃ tadanusāribhis tadanurodhā<span type="ref-block" n="5849 r_TAŚVA-ML#173,05_r"/>d eva kvacit pramāṇatvam apramāṇatvaṃ cānumaṃtavyam iti bruvāṇaḥ kathaṃ śāstraṃ mohanivartanam ācakṣīta na ced vyākṣiptaḥ <span type="ref-block" n="5850 r_TAŚVA-ML#173,06_r"/>ye hi yasyāparyanuyojyās tacchāstreṇa kathaṃ teṣāṃ mohanivartanaṃ kriyate vyavahāro mohavat kriyata iti <span type="ref-block" n="5851 r_TAŚVA-ML#173,07_r"/>cet kutas teṣāṃ viniścayaḥ prasiddhavyavahārātikramād iti cet ko sau prasiddhau vyavahāraḥ sugataśāstro<span type="ref-block" n="5852 r_TAŚVA-ML#173,08_r"/>padarśita iti cet kapilādiśāstropadarśitaḥ kasmān na syāt tatra vyavahāriṇām ananurodhād iti cet <span type="ref-block" n="5853 r_TAŚVA-ML#173,09_r"/>tarhi yata eva vyavahārijanānāṃ sugataśāstrokto vyavahāraḥ prasiddhātmā vyavasthita evam atikrāmatāṃ tatra <span type="ref-block" n="5854 r_TAŚVA-ML#173,10_r"/>mohanivartanaṃ siddham iti kiṃ śāstreṇa tadarthena tena tannivartanasyāniṣṭau tu vyāhatā śāstrapraṇītiḥ kiṃ na <span type="ref-block" n="5855 r_TAŚVA-ML#173,11_r"/>bhavet </p><p n="a_1110" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5857 r_TAŚVA-ML#173,13_r"/>na kevalaṃ vyavahārī dṛṣṭaṃ dṛṣṭam api tattvaṃ yuktyā śraddhātavyaṃ sā ca yuktiḥ śāstreṇa vyutpādyate <span type="ref-block" n="5858 r_TAŚVA-ML#173,14_r"/>tato śāstrapraṇītivyāhateti bruvan kasyaṃcit pramāṇatvaṃ yuktyaiva śraddhātum arhati </p><p n="a_1112" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5860 r_TAŚVA-ML#173,16_r"/>pramāṇasya hi lakṣaṇam avisaṃvādanaṃ tac ca yathā saugatair upagamyate tathā yuktyā na ghaṭata evātivyāpter duḥ<span type="ref-block" n="5861 r_TAŚVA-ML#173,17_r"/>pariharatvād ity uktaṃ svapnādijñānasya pramāṇatvāpādanāt </p><p n="a_1114" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5864 r_TAŚVA-ML#173,20_r"/>na hi vastunaḥ kṣaṇakṣaye sarvato vyāvṛttir na sa paramāṇusvabhāve vā pratyakṣam api saṃvādalakṣaṇam avimokṣā<span type="ref-block" n="5865 r_TAŚVA-ML#173,21_r"/>bhāvād ity uktaṃ prāk pratyakṣānumānayor vā vimokṣasyāsaṃbhavād avyāptyā vāsaṃbhavena ca tallakṣaṇaṃ dūṣyata eva <span type="ref-block" n="5866 r_TAŚVA-ML#173,22_r"/>tato tivyāptyavyāptyasaṃbhavadoṣopadrutaṃ na yuktimallakṣaṇam avisaṃvādanam </p><p n="a_1116" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5871 r_TAŚVA-ML#173,27_r"/>cārvāko vpi hy evaṃ pramāṇadvayam icchaty eva pratyakṣam ekam eva pramāṇam agauṇatvāt pramāṇasyeti vacanād anumānasya <span type="ref-block" n="5872 r_TAŚVA-ML#173,28_r"/>gauṇaprāmāṇyānirākaraṇāt </p><p n="a_1118" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5875 r_TAŚVA-ML#173,31_r"/>na pratyabhijñānanirṇīteṣu nityeṣu śabdātmādiṣv artheṣv anumānādisaṃvidaḥ pravartaṃte piṣṭapeṣaṇavadvaiyarthyād ana<span type="ref-block" n="5876 r_TAŚVA-ML#173,32_r"/>vasthāprasaṃgāc ca tato na gṛhītagrahaṇam ity ayuktaṃ darśanasya parārthatvād ityādi śabdānityatvasādhanasyābhyu<span type="ref-block" n="5877 r_TAŚVA-ML#173,33_r"/>pagamāt tata eva tatsādhanaṃ na punaḥ pratyabhijñānād ity asāraṃ nityaḥ śabdaḥ pratyabhijñāyamānatvād ity atra <span type="ref-block" n="5878 r_TAŚVA-ML#173,34_r"/>hetvasiddhiprasaṃgāt pratyabhijñāyamānatvaṃ hi hetuḥ tadā siddhaḥ syād yadā sarveṣu pratyabhijñānaṃ pravarteta tac ca <span type="ref-block" n="5879 r_TAŚVA-ML#174,01_r"/>pravartamānaṃ śabdanityatve pravartate na śabdarūpamātre pratyakṣatvavad anekāṃtārthaprasaṃgāt yadi punaḥ pratyabhijñā<span type="ref-block" n="5880 r_TAŚVA-ML#174,02_r"/>nān nityaśabdādisiddhāv api kutaścit samāropasya prasūtes tadvyavacchedārtham anumānaṃ na pūrvārtham iti mataṃ tadā <span type="ref-block" n="5881 r_TAŚVA-ML#174,03_r"/>smṛtitarkāder api pūrvārthatvaṃ mā bhūt tata eva tathā ca svābhimatapramāṇasaṃkhyāvyāghātaḥ kathaṃ vā pratyabhi<span type="ref-block" n="5882 r_TAŚVA-ML#174,04_r"/>jñānaṃ gṛhītagrāhi pramāṇam iṣṭaṃ tad dhi pratyakṣam eva vā tato 'nyad eva vā pramāṇaṃ syāt </p><p n="a_1120" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5884 r_TAŚVA-ML#174,06_r"/>na hy ananubhūtārthe pratyabhijñā sarvathātiprasaṃgāt nāpy asmaryamāṇe yato grahītagrāhiṇī na bhavet </p><p n="a_1122" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5886 r_TAŚVA-ML#174,08_r"/>pūrvottarāvasthayor yad vyāpakam ekatvaṃ tatra pratyabhijñā pravartate na pratyakṣeṇa paricchinne vasthāmātre smaryamāṇe nu<span type="ref-block" n="5887 r_TAŚVA-ML#174,09_r"/>bhūyamāne vā tato na grahītagrāhiṇī cet tat nendriyajatvāt tasyāḥ katham anyathā pratyakṣe ṃtarbhāvaḥ na <span type="ref-block" n="5888 r_TAŚVA-ML#174,10_r"/>ceṃdriyaṃ pūrvottarāvasthayor atītavartamānayoḥ vartamāne tadekatve pravartituṃ samarthaṃ vartamānārthagrāhitvāt saṃbaṃdhaṃ <span type="ref-block" n="5889 r_TAŚVA-ML#174,11_r"/>vartamānaṃ ca gṛhyaṃte cakṣurādibhir iti vacanāt </p><p n="a_1124" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5891 r_TAŚVA-ML#174,13_r"/>na hi pūrvottarāvasthābhyāṃ bhinne ca sarvathaikatve tatparicchedibhyām akṣajñānābhyāṃ janyamānaṃ pratyabhijñānaṃ <span type="ref-block" n="5892 r_TAŚVA-ML#174,14_r"/>pravartate smaraṇavat saṃtānāṃtaraikatvavad vā </p><p n="a_1126" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5894 r_TAŚVA-ML#174,16_r"/>yady avasthābhyām ekatvasya kathaṃcid abhedāt tadgrāhīṃdriyajñānābhyāṃ janitāyāḥ pratyabhijñāyā grahaṇaṃ na virudhyate <span type="ref-block" n="5895 r_TAŚVA-ML#174,17_r"/>sarvathābhede tadvirodhād iti matis tadāsyāḥ kathaṃ pūrvārthatvaṃ na syāt smṛtivat kathaṃcit pūrvārthatve vā sarvaṃ <span type="ref-block" n="5896 r_TAŚVA-ML#174,18_r"/>pramāṇaṃ naikāṃtenāpūrvārthaṃ tadvad evaṃ ca tatrāpūrvārthavijñānaṃ pramāṇam ity asaṃbaṃdhaṃ etenānumānam eva pratyabhi<span type="ref-block" n="5897 r_TAŚVA-ML#174,19_r"/>jñānapramāṇāṃtaram eva ceti pratyākhyātaṃ sarvathāpy apūrvārthatvanirākṛteḥ sarvapramāṇānāṃ pramāṇāṃtarāsiddhi<span type="ref-block" n="5898 r_TAŚVA-ML#174,20_r"/>prasaṃgāc ca </p><p n="a_1128" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5916 r_TAŚVA-ML#175,04_r"/>evaṃ na bādhavarjitatvam aduṣṭakāraṇārabdhatvaṃ lokasaṃmatatvaṃ vā pramāṇasya viśeṣaṇaṃ saphalapūrvārthavat <span type="ref-block" n="5917 r_TAŚVA-ML#175,05_r"/>svārthavyavasāyātmakatvamātreṇa suniścitāsaṃbhavadbādhakatvātmanā pramāṇatvasya vā vyavasthiter api parīkṣakaiḥ <span type="ref-block" n="5918 r_TAŚVA-ML#175,06_r"/>pratipattavyam </p><p n="a_1130" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5934 r_TAŚVA-ML#175,22_r"/>yathā pramāṇānāṃ svataḥ prāmāṇyaṃ sarvathā viśeṣābhāvāt tayor utpattau svakārye ca sāmagryaṃtarasvagrahaṇa<span type="ref-block" n="5935 r_TAŚVA-ML#175,23_r"/>nirapekṣatvopapatteḥ prakārāṃtarāsaṃbhavād ity apare </p><p n="a_1131" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5936 r_TAŚVA-ML#175,24_r"/>svataḥ pramāṇetaraikāṃtavādinaṃ pratyāha </p><p n="a_1133" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5938 r_TAŚVA-ML#175,26_r"/>svataḥ prāmāṇyetaraikāṃtavādinām abhyāsāvasthāyām ivānabhyāsadaśāyām api svata eva pramāṇatvam itarac ca <span type="ref-block" n="5939 r_TAŚVA-ML#175,27_r"/>syād anyathā tadekāṃtahāniprasaṃgāt na cedṛk pratīyate 'nabhyāse parataḥ pramāṇatvasyetarasya ca nirṇayāt <span type="ref-block" n="5940 r_TAŚVA-ML#175,28_r"/>na hi tat tadā kasyacit tathyārthāvabodhakatvaṃ mithyāvabhāsitvaṃ vā netuṃ śakyaṃ svata eva tasyārthānyathātvahetūttha<span type="ref-block" n="5941 r_TAŚVA-ML#175,29_r"/>doṣajñānād arthayāthātmyahetūtthaguṇajñānād vā anapavādaprasaṃgāt tathā ca nāpramāṇatvasyārthāny athābhāvābhāva<span type="ref-block" n="5942 r_TAŚVA-ML#175,30_r"/>jñānaṃ bādhakaṃ pramāṇatvasya vārthānyathātvavijñānaṃ siddhyet na cānabhyāse jñānakāraṇeṣu doṣābhāvo guṇā<span type="ref-block" n="5943 r_TAŚVA-ML#175,31_r"/>bhāvo vā guṇadoṣasvabhāvaḥ svato vibhāvyate yato jātamātrasyāduṣṭā duṣṭā vā netrādayaḥ pratyakṣahetavaḥ <span type="ref-block" n="5944 r_TAŚVA-ML#175,32_r"/>siddheyuḥ dhūmāditadābhāsā vānumānahetavaḥ śabdatadābhāsā vā śābdajñānahetavaḥ pramāṇāṃtarahetavo vā yathopa<span type="ref-block" n="5945 r_TAŚVA-ML#175,33_r"/>varṇitā iti kathaṃ vānabhyāse duṣṭo vaktā guṇāvān vā svataḥ śakyovasātuṃ yataḥ śabdasya doṣavattvaṃ <span type="ref-block" n="5946 r_TAŚVA-ML#175,34_r"/>guṇavattvaṃ vā vakradhīnam anurudhyate tathā vaktur guṇaiḥ śabdānāṃ doṣa upanīyate doṣair vā guṇa ity etad api <span type="ref-block" n="5947 r_TAŚVA-ML#176,01_r"/>nānabhyāse svato nirṇeyaṃ vaktṛrahitatvaṃ vā guṇadoṣābhāvanibaṃdhanatayā codanābuddheḥ pramāṇetaratvābhāva<span type="ref-block" n="5948 r_TAŚVA-ML#176,02_r"/>nibaṃdhanam iti na pramāṇetaratvayo samatvaṃ siddhyet svatas tannibaṃdhanaṃ sarvathānabhyāse jñānānām utpattau svakārye <span type="ref-block" n="5949 r_TAŚVA-ML#176,03_r"/>ca sāmagryaṃtarasvagrahaṇanirapekṣatvāsiddheś ca tato na svata eveti yuktam utpaśyāmaḥ </p><p n="a_1135" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5951 r_TAŚVA-ML#176,05_r"/>svabhyaste pi viṣaye pramāṇāpramāṇayos tadbhāvasiddhau parāpekṣāyām anavasthānāpatteḥ kutaḥ kasyacit pravṛtti<span type="ref-block" n="5952 r_TAŚVA-ML#176,06_r"/>nivṛttī ca syātām iti na parata eva tadubhayam abhyupagaṃtavyaṃ </p><p n="a_1137" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5960 r_TAŚVA-ML#176,14_r"/>na hy anavadhāritaprāmāṇyād vijñānāt pravṛttisāmarthyaṃ siddhyati yato navasthāparihāraḥ pramāṇato rthapratipattau <span type="ref-block" n="5961 r_TAŚVA-ML#176,15_r"/>pravṛttisāmarthyād arthavatpramāṇam ity etad vā <hi rend="bold">bhāṣyaṃ</hi> sughaṭaṃ syāt pravṛttisāmarthyād asiddhāpramāṇasyārthavattvāghaṭanāt <span type="ref-block" n="5962 r_TAŚVA-ML#176,16_r"/>kiṃ ca pramāṇataḥ pravṛttir api jñātaprāmāṇyād ajñātaprāmāṇyād vā syāt </p><p n="a_1139" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5968 r_TAŚVA-ML#176,22_r"/>paralokārthānuṣṭhāne mahāyātrā vivāhādau ca bahukleśavittatyāgāviśeṣe pi niścitaprāmāṇyād vedanā<span type="ref-block" n="5969 r_TAŚVA-ML#176,23_r"/>d ekatrānyatra vartanaṃ saṃdehāc ca svayam ācakṣāṇasya kim anyatkāraṇam anyatra mahātamāj jāḍyāt ekatra parasparā<span type="ref-block" n="5970 r_TAŚVA-ML#176,24_r"/>śrayasyānyatra prāmāṇyavyavasthāpanavaiyarthyasya ca tadavasthatvāt </p><p n="a_1141" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5972 r_TAŚVA-ML#176,26_r"/>dvividhā hi pravartitāro dṛśyaṃte vicārya pravartamānā kecid avicārya cānye tatraikeṣāṃ niścitaprāmāṇyā<span type="ref-block" n="5973 r_TAŚVA-ML#176,27_r"/>d eva vedanāt kvacit pravṛttir anyathā prekṣāvatvavirodhāt pareṣāṃ saṃśayād viparyayād vā anyathā prekṣākāritva<span type="ref-block" n="5974 r_TAŚVA-ML#176,28_r"/>vyāghātād iti yuktaṃ vaktuṃ lokavṛttānuvādasyevaṃ ghaṭanāt so yam udyotakaraḥ svayaṃ lokapravṛttānuvādam upaya<span type="ref-block" n="5975 r_TAŚVA-ML#176,29_r"/>tprāmāṇyaparīkṣāyāṃ tadviruddham abhidadhātīti kim anyadanātmajñatāyāḥ nanu ca lokavyavahāraṃ prati bālapaṃḍi<span type="ref-block" n="5976 r_TAŚVA-ML#176,30_r"/>tayoḥ sadṛśatvād aprekṣāvattayaiva sarvasya pravṛtteḥ kvacit saṃśayāt pravṛttir yuktaivānyathā prekṣāvataḥ pravṛttyabhāva<span type="ref-block" n="5977 r_TAŚVA-ML#176,31_r"/>prasaṃgād iti cet na tasya kvacit kadācit prekṣāvattayāpi pravṛttyavirodhāt </p><p n="a_1143" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5979 r_TAŚVA-ML#176,33_r"/>prekṣāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣasya sarvatra sarvadā sarveṣām asaṃbhavāt kasyacid eva kvacit kadācic ca prekṣāvate<span type="ref-block" n="5980 r_TAŚVA-ML#176,34_r"/>tarayoḥ siddhir anyatra prakṣīṇāśeṣāvaraṇād aśeṣajñād iti niścitaprāmāṇyāt pramāṇāt prekṣāvataḥ pravṛttiḥ kadāci<span type="ref-block" n="5981 r_TAŚVA-ML#177,01_r"/>d anyadā tasyaivāprekṣāvataḥ yataḥ saṃśayāder apīti na sarvadā lokavyavahāraṃ prati bālapaṃḍitasadṛśau katham evaṃ <span type="ref-block" n="5982 r_TAŚVA-ML#177,02_r"/>prekṣāvataḥ prāmāṇyaniścaye 'navasthādidoṣaparihāra iti cet </p><p n="a_1145" rend="justify"> <span type="ref-block" n="5985 r_TAŚVA-ML#177,05_r"/>kvacid atyaṃtābhyāsāt svataḥ pramāṇatvasya niścayān nānavasthādidoṣaḥ kvacid anabhyāsāt paratas tasya <span type="ref-block" n="5986 r_TAŚVA-ML#177,06_r"/>vyavasthiter nāvyāptir ity etad api syādvādinām eva paramārthataḥ siddhyet svārthaniścayopagamāt na punaḥ svarūpa<span type="ref-block" n="5987 r_TAŚVA-ML#177,07_r"/>niścayarahitasakalasaṃvedanavādinām anavasthādyanuṣaṃgasya tadavasthatvāt tathā hi vastuvyavasthānibaṃdhanasya <span type="ref-block" n="5988 r_TAŚVA-ML#177,08_r"/>svarūpaniścayarahitasyāsvasaṃveditasyaivānupayogāt tatra niścayaṃ janayata eva pramāṇatvam abhyupagaṃtavyam <span type="ref-block" n="5989 r_TAŚVA-ML#177,09_r"/>tanniścayasya svarūpe svayam aniścitasyānutpāditāviśeṣān niścayāṃtarajananānuṣaṃgād anavasthā pūrvaniścayasyottara<span type="ref-block" n="5990 r_TAŚVA-ML#177,10_r"/>niścayāt siddhau tasya pūrvaniścayād anyonyāśrayaṇaṃ yadi punar niścayaḥ svarūpe niścayam ajanayann api siddhyati <span type="ref-block" n="5991 r_TAŚVA-ML#177,11_r"/>niścayatvād eva na pratyakṣam aniścayatvād iti mataṃ tadārthajñānajñānaṃ jñānāṃtarāparicchinnam api siddhyet tad<span type="ref-block" n="5992 r_TAŚVA-ML#177,12_r"/>jñānatvāt na punar arthajñānaṃ tasyātattvād iti jñānāṃtaravedyajñānavādino pi nārthacintanam utsīdet jñānaṃ jñānaṃ <span type="ref-block" n="5993 r_TAŚVA-ML#177,13_r"/>ca syāj jñānāṃtaraparicchedyaṃ ca virodhābhāvād iti cet tarhi niścayo niścayaś ca syāt svarūpe niścayaṃ <span type="ref-block" n="5994 r_TAŚVA-ML#177,14_r"/>ca janayet tata eva so pi tathaiveti sa eva doṣaḥ svasaṃviditatvān niścayasya svayaṃ niścayāntarānapekṣatve <span type="ref-block" n="5995 r_TAŚVA-ML#177,15_r"/>nubhavasyāpi tadapekṣā mā bhūt śakyaniścayam ajanayann evārthānubhavaḥ pramāṇam abhyāsapāṭavād ity aparaḥ tasyāpi <span type="ref-block" n="5996 r_TAŚVA-ML#177,16_r"/> yatraiva janayed enāṃ tatraivāsya pramāṇatā iti graṃtho virudhyate kaś cāyam abhyāso nāma punaḥ punar anu<span type="ref-block" n="5997 r_TAŚVA-ML#177,17_r"/>bhavasya bhāva iti cet kṣaṇakṣayādau tatpramāṇatvāpattis tatra sarvadā sarvārtheṣu darśanasya bhāvāt paramābhyāsa<span type="ref-block" n="5998 r_TAŚVA-ML#177,18_r"/>siddheḥ punaḥ punar vikalpasya bhāvaḥ sa iti cet tato nubhavasya pramāṇatve niścayajananād eva tadupagataṃ <span type="ref-block" n="5999 r_TAŚVA-ML#177,19_r"/>syād iti pakṣāṃtaraṃ pāṭavam etenaiva nirūpitaṃ avidyāvāsanāprahāṇād ātmalābho nubhavasya pāṭavaṃ na tu paunaḥ <span type="ref-block" n="6000 r_TAŚVA-ML#177,20_r"/>punyenānubhavo vikalpotpattir vā yato bhyāsenaivāsya vyākhyeti cet katham evam aprahaṇāvidyāvāsanānāṃ janā<span type="ref-block" n="6001 r_TAŚVA-ML#177,21_r"/>nām anubhavāt kvacit pravartanaṃ siddhet tasya pāṭavābhāvāt pramāṇatvāyogāt prāṇimātrasyāvidyāvāsanā<span type="ref-block" n="6002 r_TAŚVA-ML#177,22_r"/>prahāṇād anyatra kṣaṇakṣayādyanubhavād iti doṣāpākaraṇe katham ekasyānubhavasya pāṭavāpāṭave parasparaviruddhe <span type="ref-block" n="6003 r_TAŚVA-ML#177,23_r"/>vāstavena syātāṃ tayor anyatarasyāpy avāstavatve kvacid eva pramāṇatvāpramāṇatvayor ekatrānubhave nupapatteḥ prakaraṇā<span type="ref-block" n="6004 r_TAŚVA-ML#177,24_r"/>prakaraṇayor anutpattir anenoktā arthitvānarthitve punar arthajñānāt pramāṇātmakād uttarakālabhāvinī katham arthānubhavasya <span type="ref-block" n="6005 r_TAŚVA-ML#177,25_r"/>prāmāṇyetarahetutāṃ pratipadyete svamatavirodhāt tataḥ svārthavyavasāyātmakajñānābhidhāyinām evābhyāse svato <span type="ref-block" n="6006 r_TAŚVA-ML#177,26_r"/>'nabhyāse parataḥ prāmāṇyasiddhiḥ </p><p n="a_1147" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6012 r_TAŚVA-ML#177,32_r"/>kevalajñānam api svadravyādivaśāt pramāṇaṃ na paradravyādivaśād iti sarvaṃ kathaṃcit pramāṇaṃ tathā tad eva <span type="ref-block" n="6013 r_TAŚVA-ML#177,33_r"/>svātmanaḥ svataḥ pramāṇaṃ chadmasthānāṃ tu parata iti sarvaṃ syāt svataḥ syāt parataḥ pramāṇam upagamyate virodhā<span type="ref-block" n="6014 r_TAŚVA-ML#177,34_r"/>bhāvāt na punar yatsvataḥ tatsvata eva yatparatas tatparata eveti sarvathaikāṃtaprasakter ubhayapakṣaprakṣiptadoṣānuṣaṃgāt </p><p n="a_1149" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6017 r_TAŚVA-ML#178,03_r"/>iṣṭārthasya vidher aniṣṭārthasya vā pratiṣedhasya pramāṇānāṃ tattvato 'saṃbhave kadācid anupapatter na svarūpeṇāsiddhaṃ <span type="ref-block" n="6018 r_TAŚVA-ML#178,04_r"/>pramāṇam anirūpaṇāt śaśaśṛṃgavan nāsti pramāṇaṃ vicāryamāṇasyāyogād iti svayam iṣṭam arthaṃ sādhayann aniṣṭaṃ ca <span type="ref-block" n="6019 r_TAŚVA-ML#178,05_r"/>nirākurvan pramāṇata eva katham ananumataḥ tataḥ pramāṇasiddhir arthād āyatā </p><p n="a_1151" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6029 r_TAŚVA-ML#178,15_r"/>svarūpasya svato gatir iti saṃvidadvaitaṃ brahma vā svataḥ siddham upapannam abhyastaviṣaye sarvaṃ pramāṇaṃ tathā<span type="ref-block" n="6030 r_TAŚVA-ML#178,16_r"/>bhyupagaṃtum arhati no ced anavadheyavacano na prekṣāpūrvavādī na ca yathā pramāṇaṃ svataḥ siddhaṃ tathā prameyam api <span type="ref-block" n="6031 r_TAŚVA-ML#178,17_r"/>tasya tadvatsvātaṃtryāṃpratīteḥ tathā pratītau vā prameyasya pramāṇatvāpatteḥ svārthapramitau sādhakatamasya svataṃtrasya <span type="ref-block" n="6032 r_TAŚVA-ML#178,18_r"/>pramāṇatvātmakatvāt tato na pramāṇānveṣaṇam aphalaṃ tena vinā svayaṃ prameyasyāvyavasthānāt yadā <span type="ref-block" n="6033 r_TAŚVA-ML#178,19_r"/>punar abhyaste rthe parataḥ pramāṇānāṃ prāmāṇyaṃ tadāpi nānavasthā parasparāśrayo vā svataḥ siddhaprāmāṇyāt kutaści<span type="ref-block" n="6034 r_TAŚVA-ML#178,20_r"/>t kvacit pramāṇād avasthopapatteḥ nanu ca kvacit kasyacid abhyāse sarvatra sarvasyābhyāso stu viśeṣābhāvād ana<span type="ref-block" n="6035 r_TAŚVA-ML#178,21_r"/>bhyāsa eva pratiprāṇi tadvaicitryakāraṇābhāvāt tathā ca kuto bhyāsānabhyāsayoḥ svataḥ parato vā <span type="ref-block" n="6036 r_TAŚVA-ML#178,22_r"/>prāmāṇyavyavasthā bhaved iti cet naivaṃ tadvaicitryasiddheḥ </p><p n="a_1153" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6038 r_TAŚVA-ML#178,24_r"/>dṛṣṭāni nimittāny abhyāsasya kvacit paunaḥ punyenānubhavādīni tad jñānāvaraṇavīryāṃtarāyakṣayopaśamādīny a<span type="ref-block" n="6039 r_TAŚVA-ML#178,25_r"/>dṛṣṭāni vicitrāṇy abhyāsa eva svahetuvaicitryāt jāyaṃte anabhyāsasya ca sakṛdanubhavādīny anabhyāsajñānā<span type="ref-block" n="6040 r_TAŚVA-ML#178,26_r"/>varaṇakṣayopaśamādīni ca tadvaicitryād vaicitrye 'bhyāso 'nabhyāsaś ca jāyate tataḥ yuktā svataḥ parataś ca <span type="ref-block" n="6041 r_TAŚVA-ML#178,27_r"/>prāmāṇyavyavasthā </p><p n="a_1155" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6043 r_TAŚVA-ML#178,29_r"/>na hi svasaṃvedanavadabhyāsadaśāyāṃ svataḥ siddhena pramāṇena prameyasya svayam asiddhasya sādhanam anurudhya<span type="ref-block" n="6044 r_TAŚVA-ML#178,30_r"/>mānair anabhyāsadaśāyāṃ svayam api siddhasya pramāṇasya tadapākartuṃ yuktaṃ siddhenāsiddhasya sādhanopapatteḥ tataḥ <span type="ref-block" n="6045 r_TAŚVA-ML#178,31_r"/>sūktaṃ saṃti pramāṇānīṣṭasādhanād iti </p><p n="a_1157" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6047 r_TAŚVA-ML#178,33_r"/>tatpramāṇe iti hi dvitvanirdeśaḥ saṃkhyāṃtarāvadhāraṇanirākaraṇāya yuktaḥ kartuṃ tatra vipratipatteḥ </p><p n="a_1159" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6049 r_TAŚVA-ML#179,01_r"/>pratyakṣam eva mukhyaṃ svārthanirṇītāvanyānapekṣatvād anyasya pramāṇasya janmanimittatvāt na punar anumādi tasya <span type="ref-block" n="6050 r_TAŚVA-ML#179,02_r"/>pratyakṣāpekṣatvāt pratyakṣajananānimittatvāc ca gauṇatopapatteḥ na ca gauṇaṃ pramāṇam atiprasaṃgāt tataḥ pratyakṣa<span type="ref-block" n="6051 r_TAŚVA-ML#179,03_r"/>m ekam eva pramāṇam agauṇatvāt pramāṇasyeti kecit </p><p n="a_1161" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6053 r_TAŚVA-ML#179,05_r"/>svasyādhyakṣaṃ sarvasya vā svato vā siddhyet pratyakṣāṃtarād veti paryanuyogo 'vaśyaṃbhāvī </p><p n="a_1163" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6058 r_TAŚVA-ML#179,10_r"/>sarvasya pratyakṣaṃ svata eva pramāṇam iti pramāṇam aṃtareṇādhigacchan prameyam api tathādhigacchatu viśeṣā<span type="ref-block" n="6059 r_TAŚVA-ML#179,11_r"/>bhāvāt tatas taiḥ pratyakṣaṃ kimu poṣyata iti ciṃtyam </p><p n="a_1165" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6061 r_TAŚVA-ML#179,13_r"/>yo py āhapratyakṣaṃ mukhyaṃ pramāṇaṃ svārthanirṇītāv anyānapekṣatvād iti tasyānumānaṃ mukhyam astu tata eva <span type="ref-block" n="6062 r_TAŚVA-ML#179,14_r"/>na hi tat tasyāmanyānapekṣaṃ svotpattau tadanyāpekṣam iti cet tatsvanimittam akṣādikam apekṣate na punaḥ pramāṇa<span type="ref-block" n="6063 r_TAŚVA-ML#179,15_r"/>m anyad iti cet tathānumānam api na hi tattrirūpaliṃganiścayaṃ svahetum apekṣya jāyamānam anyatpramāṇam apekṣyate <span type="ref-block" n="6064 r_TAŚVA-ML#179,16_r"/>yat tu trirūpaliṃgagrāhi pramāṇaṃ tadanumānotpattikāraṇam eva na bhavati liṃgaparicchittāv eva caritārthatvāt <span type="ref-block" n="6065 r_TAŚVA-ML#179,17_r"/>yad apy abhyadhāyi pratyakṣaṃ mukhyaṃ pramāṇāṃtarajanmano nimittatvād iti tattrirūpaliṃgādinānaikāṃtikaṃ yadi <span type="ref-block" n="6066 r_TAŚVA-ML#179,18_r"/>punar arthasyāsaṃbhave 'bhāvāt pratyakṣaṃ mukhyaṃ tadānumānam api tata eva viśeṣābhāvāt tad uktaṃ arthasyā<span type="ref-block" n="6067 r_TAŚVA-ML#179,19_r"/>saṃbhave bhāvāt pratyakṣe pi pramāṇatā pratibaṃdhasvabhāvasya taddhetutve samaṃ dvayam iti saṃvādakatvāt tanmukhya<span type="ref-block" n="6068 r_TAŚVA-ML#179,20_r"/>m iti cet tata evānumānaṃ na punar dvābhyām arthaṃ paricchidya pravartamāno rthakriyāyāṃ saṃvādyate vastuviṣaya<span type="ref-block" n="6069 r_TAŚVA-ML#179,21_r"/>tvān mukhyaṃ pratyakṣam iti cet tata evānumānaṃ tathāstu prāpyavastuviṣayatvād anumānasya vastuviṣayaṃ prāmāṇyaṃ <span type="ref-block" n="6070 r_TAŚVA-ML#179,22_r"/>dvayoḥ iti vacanāt tato mukhye dve eva pramāṇe pratyakṣam anumānaṃ ceti kecit teṣām api yāvat kaści<span type="ref-block" n="6071 r_TAŚVA-ML#179,23_r"/>d brūmaḥ sasavo py agnijanmānagnijanmā vā na bhavatīti vyāptiḥ sādhyasādhanayoḥ kutaḥ pramāṇāṃtarād vineti <span type="ref-block" n="6072 r_TAŚVA-ML#179,24_r"/>ciṃtyam </p><p n="a_1167" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6088 r_TAŚVA-ML#180,06_r"/>mānasaṃ jñānam aspaṣṭaṃ vyāptau pramāṇam avisaṃvādakatvād iti vadan katham ayaṃ tarkam evaṃ necchet smaraṇaṃ <span type="ref-block" n="6089 r_TAŚVA-ML#180,07_r"/>pratyabhijñānaṃ vā kutaḥ pratikṣipet tadaviśeṣāt manojñānatvān na tatpramāṇam iti cet tata eva smaraṇādi <span type="ref-block" n="6090 r_TAŚVA-ML#180,08_r"/>pramāṇam astu na hi tato rthaṃ paricchidya vartamāno rthakriyāyāṃ viṃsavādyate pratyakṣādivat </p><p n="a_1169" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6092 r_TAŚVA-ML#180,10_r"/>yadi tarkāder mānasedhyakṣe ṃtarbhāvaḥ syāl liṃgānapekṣatvāt tato 'dhyakṣānumānayoḥ siddhiḥ pramāṇāṃtarabhāvavādinaḥ <span type="ref-block" n="6093 r_TAŚVA-ML#180,11_r"/>saṃbhāvyate nānyathā </p><p n="a_1171" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6095 r_TAŚVA-ML#180,13_r"/>yo hy agrahādyātmakam iṃdriyajaṃ pratyakṣam akṣair janitatvāt tadanapekṣaṃ tu smaraṇādi mānasaṃ liṃgānapekṣaṇād iti <span type="ref-block" n="6096 r_TAŚVA-ML#180,14_r"/>brūyāt tena matijñānam evāsmākam iṣṭaṃ nāmāṃtareṇoktaṃ syāt tadviśeṣas tu liṃgāpekṣo numānam iti ca pramāṇa<span type="ref-block" n="6097 r_TAŚVA-ML#180,15_r"/>dvayaṃ matijñānavyaktyapekṣayopagataṃ bhavet tathā ca śabdāpekṣatvāt kuto jñānaṃ tataḥ pramāṇāṃtaraṃ siddhyet <span type="ref-block" n="6098 r_TAŚVA-ML#180,16_r"/>saṃvādakatvāviśeṣād iti pramāṇatrayasiddheḥ yat pratyakṣaparāmarśivacaḥ pratyakṣam eva tat laiṃgikaṃ tatparāmarśi <span type="ref-block" n="6099 r_TAŚVA-ML#180,17_r"/>tatpramāṇāṃtaraṃ na cet sarvaḥ pratyakṣeṇānumānena vā paricchidyārthaṃ svayam upadiśet parasmai nānyathā tasyā<span type="ref-block" n="6100 r_TAŚVA-ML#180,18_r"/>nāptatvaprasaṃgāt tatra pratyakṣaparāmarśyupadeśaḥ pratyakṣam eva yathā laiṃgikam iti na śrutaṃ tataḥ pramāṇāṃtaraṃ yena <span type="ref-block" n="6101 r_TAŚVA-ML#180,19_r"/>pramāṇadvayaniyamo na syād iti cet </p><p n="a_1173" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6103 r_TAŚVA-ML#180,21_r"/>akṣaliṃgābhyāṃ vibhinnā hi vacanātmā sāmagrī tasyāḥ samudbhūtaṃ śrutaṃ pramāṇāṃtaraṃ yuktam iti na <span type="ref-block" n="6104 r_TAŚVA-ML#180,22_r"/>tadadhyakṣam evānumānam eva vā sāmagrībhedāt pramāṇabhedavyavasthāpanāt </p><p n="a_1175" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6107 r_TAŚVA-ML#180,25_r"/>na hi viṣayasyābhedāt pramāṇabhedaḥ pratyakṣād anumānasya bhedaprasaṃgāt na ca tat tato bhinnaviṣayaṃ <span type="ref-block" n="6108 r_TAŚVA-ML#180,26_r"/>sāmānyaviśeṣātmakavastuviṣayatvāt pratyakṣam eva sāmānyaviśeṣātmakavastuviṣayaṃ na punar anumānaṃ tasya <span type="ref-block" n="6109 r_TAŚVA-ML#180,27_r"/>sāmānyaviṣayatvād iti cet tataḥ kasyacit kvacit prakṛtyabhāvaprasaṃgāt sarvo rthakriyārthī hi pravartate na ca sāmā<span type="ref-block" n="6110 r_TAŚVA-ML#180,28_r"/>nyam aśeṣaviśeṣarahitaṃ kāṃcid arthakriyāṃ saṃpādayituṃ samarthaṃ tat tu jñānāmātrasyāpy abhāvāt sāmānyād anumitā<span type="ref-block" n="6111 r_TAŚVA-ML#180,29_r"/>d viśeṣānumānāt pravartakam anumānam iti cet na anavasthānuṣaṃgāt viśeṣe pi hy anumānaṃ tatsāmānyaviṣaya<span type="ref-block" n="6112 r_TAŚVA-ML#180,30_r"/>m eva paraṃ viśeṣam anupāya yad eva pravartakaṃ tatrāpy anumānaṃ tatsāmānyaviṣayam iti sudūram api gatvā sāmānya<span type="ref-block" n="6113 r_TAŚVA-ML#180,31_r"/>viśeṣaviṣayam anumānam upagaṃtavyaṃ tataḥ pravṛttau tasya prāptiprasiddheḥ sāmagrībhedād bhinnam anumānam adhyakṣād iti <span type="ref-block" n="6114 r_TAŚVA-ML#180,32_r"/>cet tata eva śrutaṃ tābhyāṃ bhinnam astu viśeṣābhāvāt </p><p n="a_1177" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6117 r_TAŚVA-ML#181,01_r"/>na hi yogijñānam iṃdriyajaṃ sarvārthagrāhitvābhāvaprasaṃgād asmadādivat na hīṃdriyaiḥ sākṣāt paraṃparayā <span type="ref-block" n="6118 r_TAŚVA-ML#181,02_r"/>vā sarve rthāḥ sakṛt saṃnikṛṣyaṃte na cāsaṃnikṛṣṭeṣu tajjñānaṃ saṃbhavati yogajadharmānugṛhītena manasā sarvārtha<span type="ref-block" n="6119 r_TAŚVA-ML#181,03_r"/>jñānasiddher adoṣa iti cet kutaḥ punas tena manaso 'nugrahaḥ sakṛtsarvārthasannikarṣakaraṇam iti cet tadvada<span type="ref-block" n="6120 r_TAŚVA-ML#181,04_r"/>saṃyogajo dharmaḥ svayaṃ sakṛtsarvārthajñānaṃ parisphuṭaṃ kiṃ na kurvīta paraṃparāparihāraś caivaṃ syān nānyathā yogaja<span type="ref-block" n="6121 r_TAŚVA-ML#181,05_r"/>dharmāt manaso nugrahas tato 'śeṣārthajñānam iti paraṃparāyā niṣprayojanatvāt karaṇād vinā jñānam ity adṛṣṭakalpana<span type="ref-block" n="6122 r_TAŚVA-ML#181,06_r"/>tyāgaḥ prayojanam iti cet nanv evaṃ sakṛtsarvārthasannikarṣo manasa ity adṛṣṭakalpanaṃ tadavasthānaṃ sakṛtsarvārtha<span type="ref-block" n="6123 r_TAŚVA-ML#181,07_r"/>jñānānyathānupapattes tasya siddher nādṛṣṭakalpaneti cet na anyathāpi tatsiddheḥ ātmārthāsannikarṣamātrād eva <span type="ref-block" n="6124 r_TAŚVA-ML#181,08_r"/>tadupapatteḥ tathā hi yogijñānaṃ karaṇakramātivarti sākṣāt sarvārthajñānavattvāt yannaivaṃ tan na tathā yathāsma<span type="ref-block" n="6125 r_TAŚVA-ML#181,09_r"/>dādijñānam iti yuktam utpaśyāmaḥ ata eva karaṇād vinā jñānam iti dṛṣṭaparikalpanaṃ prakṣīṇakaraṇāvaraṇasya <span type="ref-block" n="6126 r_TAŚVA-ML#181,10_r"/>sarvārthaparicchittiḥ svātmana eva karaṇatvopapatteś ca bhāskaravat na hi bhānoḥ sakalajaganmaṃḍalaprakāśa<span type="ref-block" n="6127 r_TAŚVA-ML#181,11_r"/>ne rthāṃtaraṃ karaṇam asti prakāśas tasya tatra karaṇam iti cet sa tato nārthāṃtaraṃ niḥprakāśatvāpatter a<span type="ref-block" n="6128 r_TAŚVA-ML#181,12_r"/>narthāṃtaram iti cet siddhaṃ svātmanaḥ karaṇatvaṃ samarthitaṃ ca kartur ananyad avibhaktakartṛkaṃ karaṇam agner auṣṇyādi<span type="ref-block" n="6129 r_TAŚVA-ML#181,13_r"/>vad iti nārthāṃtarakaraṇapūrvakaṃ yogijñānaṃ nāpy akaraṇaṃ yena tadiṃdriyajam adṛṣṭaṃ vā kalpitaṃ saṃbhavet ye <span type="ref-block" n="6130 r_TAŚVA-ML#181,14_r"/>tv āhuḥ iṃdriyāniṃdriyapratyakṣam aniṃdriyapratyakṣaṃ cākṣāśritaṃ kṣīṇopaśāṃtāvaraṇasya kṣīṇāvaraṇasya cātmano kṣa<span type="ref-block" n="6131 r_TAŚVA-ML#181,15_r"/>śabdavācyatvād anumānaṃ liṃgāpekṣaṃ śabdāpekṣaṃ śrutam iti pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni vyavatiṣṭhaṃte akṣādi<span type="ref-block" n="6132 r_TAŚVA-ML#181,16_r"/>sāmagrībhedād iti teṣāṃ smṛtisaṃjñāciṃtānāṃ pratyakṣatvaprasaṃgaḥ kṣīṇopaśāṃtāvaraṇātmalakṣaṇam akṣam āśrityotpatti<span type="ref-block" n="6133 r_TAŚVA-ML#181,17_r"/>liṃgaśabdānapekṣatvāc ca </p><p n="a_1179" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6135 r_TAŚVA-ML#181,19_r"/>viśadaṃ jñānaṃ pratyakṣam iti vacane smṛtyāder apratyakṣatvam ity āyātaṃ tathā ca pramāṇāṃtaratvaṃ laiṃgike śābde <span type="ref-block" n="6136 r_TAŚVA-ML#181,20_r"/>vānaṃtarbhāvād apramāṇatvānupapatteḥ katham </p><p n="a_1181" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6138 r_TAŚVA-ML#181,22_r"/>yathā hi smaraṇāder avisaṃvādatvān na pratyakṣatvaṃ tathā liṃgaśabdānapekṣatvān nānumānāgamatvaṃ saṃvādakatvān nā<span type="ref-block" n="6139 r_TAŚVA-ML#181,23_r"/>pramāṇatvam iti pramāṇāṃtaratopapatteḥ supratiṣṭhitā saṃkhyā trīṇy eva pramāṇānīti </p><p n="a_1183" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6141 r_TAŚVA-ML#181,25_r"/>ye py abhidadhate pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni catvāry eveti sahārthāpattyā paṃcaiveti vā sahā<span type="ref-block" n="6142 r_TAŚVA-ML#181,26_r"/>bhāvena ṣaḍ eveti vā teṣām api sveṣṭasaṃkhyākṣatiḥ pramāṇatrayavādīṣṭasaṃkhyānirākaraṇenaiva pratyetavyā <span type="ref-block" n="6143 r_TAŚVA-ML#181,27_r"/>smṛtyādīnāṃ tato viśeṣāpekṣayārthāṃtaratvasiddheḥ na hy upamāne rthāpattyām abhāve vā smṛtyādayo ṃtarbhāvayituṃ <span type="ref-block" n="6144 r_TAŚVA-ML#181,28_r"/>śakyāḥ sādṛśyādisāmagryanapekṣatvāt upamānārthāpattirūpatve navasthāprasaṃgāt abhāvarūpatve sadaṃśe <span type="ref-block" n="6145 r_TAŚVA-ML#181,29_r"/>pravartakatvavirodhāt sādṛśyasmṛtyādayo hi yady upamānarūpās tadā tadutthāpakasādṛśyādismṛtyādibhir bhavitavyaṃ <span type="ref-block" n="6146 r_TAŚVA-ML#181,30_r"/>anyathā tasya tadutthāpanasāmarthyāsaṃbhavāt smṛtyādyagocarasyāpi tadutthāpanasāmarthye tiprasaṃgāt pratyakṣa<span type="ref-block" n="6147 r_TAŚVA-ML#181,31_r"/>gocaracāri sādṛśyam upamānasyotthāpakam iti cen na tasya dṛṣṭadṛśyamānagogavayavyaktigatasya pratyakṣāgocara<span type="ref-block" n="6148 r_TAŚVA-ML#181,32_r"/>tvāt gosadṛśo gavaya ity atideśavākyāhitasaṃskāro hi gavayaṃ paśyat pratyeti gosadṛśo 'yaṃ gavaya iti <span type="ref-block" n="6149 r_TAŚVA-ML#181,33_r"/>tatra godarśanakāle yadi gavayena sādṛśyaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ gavayadarśanasamaye smaryate pratyabhijñāyate ca gavaya<span type="ref-block" n="6150 r_TAŚVA-ML#181,34_r"/>pratyayanimittaḥ so yaṃ gavayaśabdavācya iti saṃjñāsaṃjñisaṃbaṃdhapratipattinimittaṃ vā tadā siddham eva smṛtyādi<span type="ref-block" n="6151 r_TAŚVA-ML#182,01_r"/>viṣayatvam upamānajananasya sādṛśyasyeti kutaḥ pratyakṣagocaratvaṃ yatas tatsādṛśyasmṛtyāder upamānatve anavasthā <span type="ref-block" n="6152 r_TAŚVA-ML#182,02_r"/>na syāt tathārthāpattyutthāpakasyānanyathā bhavanasya paricchedakasmṛtyādayo yady arthāpattirūpās tadā tadutthāpakā <span type="ref-block" n="6153 r_TAŚVA-ML#182,03_r"/>parānanyathā bhavanapramāṇarūpatvaparicchedir aparaiḥ smṛtyādibhir bhavitavyam ity anavasthā tāsām anumānarūpatvavat prati<span type="ref-block" n="6154 r_TAŚVA-ML#182,04_r"/>pattavyāḥ katham abhāvapramāṇarūpatve smṛtyādīnāṃ sadaṃśe pravartakatvaṃ virudhyata iti cet abhāvapramāṇasyā<span type="ref-block" n="6155 r_TAŚVA-ML#182,05_r"/>sadaṃśaniyatatvād iti brūmaḥ na hi tadvādibhis tasya sadaṃśaviṣayatvam abhyupagamyate sāmarthyād abhyupagamyata <span type="ref-block" n="6156 r_TAŚVA-ML#182,06_r"/>iti cet pratyakṣāder asadaṃśaviṣayatvaṃ tathābhyupagamyatāṃ viśeṣābhāvāt evaṃ cābhāvapramāṇavaiyarthyam a<span type="ref-block" n="6157 r_TAŚVA-ML#182,07_r"/>sadaṃśasyāpi pratyakṣādisamadhigamyatvasiddheḥ sākṣād aparabhāvapariccheditvān nābhāvapramāṇasya vaiyarthyam iti <span type="ref-block" n="6158 r_TAŚVA-ML#182,08_r"/>cet tarhi smṛtyādīnām abhāvapramāṇarūpāṇāṃ sākṣād abhāvaviṣayatvāt sadaṃśe pravartakatvaṃ kathaṃ na viruddhaṃ <span type="ref-block" n="6159 r_TAŚVA-ML#182,09_r"/>tato no pamānādiṣu smṛtyādīnām aṃtarbhāva iti pramāṇāṃtaratvasiddheḥ siddhā sveṣṭasaṃkhyākṣatiḥ catuḥpaṃcaṣaṭ<span type="ref-block" n="6160 r_TAŚVA-ML#182,10_r"/>pramāṇābhidhāyinām </p><p n="a_1185" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6167 r_TAŚVA-ML#182,17_r"/>pratyakṣaṃ viśadaṃ jñānaṃ tridheti bruvāṇenāpi mukhyam atīṃdriyaṃ pūrṇaṃ kevalam apūrṇam avadhijñānaṃ manaḥparyayajñānaṃ <span type="ref-block" n="6168 r_TAŚVA-ML#182,18_r"/>ceti niveditam eva tasyākṣam ātmānam āśritya vartamānatvāt vyavahārataḥ punar iṃdriyapratyakṣam aniṃdriyapratyakṣa<span type="ref-block" n="6169 r_TAŚVA-ML#182,19_r"/>m iti vaiśadyāṃśasadbhāvāt tato na tasya sūtravyāhatiḥ śrutaṃ pratyabhijñādi ca parokṣam ity etad api na <span type="ref-block" n="6170 r_TAŚVA-ML#182,20_r"/>sūtraviruddhaṃ ādye parokṣam ity anena tasya parokṣapratipādanāt avagrahehāvāyadhāraṇānāṃ smṛteś ca parokṣa<span type="ref-block" n="6171 r_TAŚVA-ML#182,21_r"/>tvavacanāt tadvirodha iti cen na pratyabhijñādīty atra vṛttidvayena sarvasaṃgrahāt kathaṃ pratyabhijñāyā ādiḥ <span type="ref-block" n="6172 r_TAŚVA-ML#182,22_r"/>pūrvaṃ pratyabhijñādīti smṛtiparyaṃtasya jñānasya saṃgrahāt prādhānyenāvagrahāder api parokṣatvavacanāt pratyabhijñā <span type="ref-block" n="6173 r_TAŚVA-ML#182,23_r"/>ādir yasyeti vṛttyā punar abhinibodhaparyaṃtasaṃgṛhīter na kācit parokṣavyaktir asaṃgrahītā syāt tata eva pratya<span type="ref-block" n="6174 r_TAŚVA-ML#182,24_r"/>bhijñādīti yuktaṃ vyavahārato mukhyataḥ sveṣṭasya parokṣavyaktisamūhasya pratyāyanāt anyathā smaraṇādi parokṣaṃ <span type="ref-block" n="6175 r_TAŚVA-ML#182,25_r"/>tu pramāṇe iti saṃgraha ity evaṃ spaṣṭam abhidhānaṃ syāt tataḥ śabdārthāśrayaṇān na kaścid doṣo tropalabhyate </p><p n="a_1187" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6177 r_TAŚVA-ML#182,27_r"/>akṣād ātmanaḥ parāvṛttaṃ parokṣaṃ tataḥ parair iṃdriyādibhir ūkṣyate siṃcyate bhivardhyata iti parokṣaṃ kiṃ <span type="ref-block" n="6178 r_TAŚVA-ML#182,28_r"/>punas tata ādye jñāne matiśrute </p><p n="a_1188" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6179 r_TAŚVA-ML#182,29_r"/>kutas tayor ādyatā pratyeyety ucyate </p><p n="a_1190" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6181 r_TAŚVA-ML#182,31_r"/>yasmād ādye parokṣam ity āha sūtrakāras tasmān matyādisūtrapāṭhakramād ihādyatā jñeyā sā ca mater mukhyā <span type="ref-block" n="6182 r_TAŚVA-ML#182,32_r"/>katham apy anādyatāyās tatrābhāvāt śrutasyādyatā guṇābhāvāt nirupacaritādyasāmīpyād ādyatvopacārāt <span type="ref-block" n="6183 r_TAŚVA-ML#182,33_r"/>avadhyādyapekṣayās tu tasya mukhyādyateti cet na manaḥparyayādyapekṣayāvadher apy ādyatvasiddher matyavadhyor grahaṇa<span type="ref-block" n="6184 r_TAŚVA-ML#182,34_r"/>prasaṃgāt dvitvanirdeśasyāpy evam avirodhāt kevalāpekṣayā sarveṣām ādyatve pi matyādīnāṃ matiśrutayor iha <span type="ref-block" n="6185 r_TAŚVA-ML#183,01_r"/>saṃpratyayaḥ sāhacaryād iti cen na matyapekṣayā śrutādīnām anādyatāyā api sadbhāvān mukhyādyatānupapattes tada<span type="ref-block" n="6186 r_TAŚVA-ML#183,02_r"/>vasthatvāt ādyaśabdo hi yadādyam eva tatpravartamāno mukhyaḥ yat punar ādyam anādyaṃ ca kathaṃcit tatra pravartamāno <span type="ref-block" n="6187 r_TAŚVA-ML#183,03_r"/>gauṇa iti nyāyāt tasya guṇabhāvād ādyatā kramārpaṇāyām </p><p n="a_1192" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6189 r_TAŚVA-ML#183,05_r"/>parokṣa iti vaktavyam ādye ity anena sāmānādhikaraṇyād iti cet atrocyate </p><p n="a_1194" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6193 r_TAŚVA-ML#183,09_r"/>kiṃ punas tadanuvartanāt siddham ity āha </p><p n="a_1196" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6197 r_TAŚVA-ML#183,13_r"/>śrutaṃ smṛtyādyavagrahādi ca jñānam eva parokṣaṃ yasmād āmnātaṃ tasmān nājñānaṃ śabdādiparokṣam anadhigamamātraṃ <span type="ref-block" n="6198 r_TAŚVA-ML#183,14_r"/>vā pratītivirodhāt </p><p n="a_1198" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6201 r_TAŚVA-ML#183,17_r"/>parokṣaṃ jñānam anālaṃbanam aspaṣṭatvān manorājyādijñānavat ato na pramāṇam ity etad api durghaṭam eva pratyakṣa<span type="ref-block" n="6202 r_TAŚVA-ML#183,18_r"/>m anālaṃbanaṃ spaṣṭatvāc caṃdradvayajñānād iti tasyāpy apramāṇatvaprasaṃgāt tathā ca kveṣṭasya vyavasthā upāyāsattvāt </p><p n="a_1200" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6207 r_TAŚVA-ML#183,23_r"/>yathaiva na spaṣṭatvasyānālaṃbanatayā vyāptitve svasaṃvedanena vyabhicārāt tathaivāspaṣṭatvasyānumānenānekāṃtāt <span type="ref-block" n="6208 r_TAŚVA-ML#183,24_r"/>tasyāpy anālaṃbanatve kuto rthe pravartakatvaṃ saṃbaṃdhād iti cen na tasyāpy anupapatteḥ yad dhi jñānaṃ yam artham ālaṃbate <span type="ref-block" n="6209 r_TAŚVA-ML#183,25_r"/>tatra tasya kathaṃ saṃbaṃdho nāmātiprasaṃgāt tad anena yad uktaṃ liṃgaliṃgidhiyor evaṃ pāraṃparyeṇa vastuni <span type="ref-block" n="6210 r_TAŚVA-ML#183,26_r"/>pratibaṃdhāt tadābhāsaśūnyayor apy avaṃcanaṃ iti tanniṣiddhaṃ svaviṣaye paraṃparayāpīṣṭasya saṃbaṃdhasyānupapatteḥ saty api <span type="ref-block" n="6211 r_TAŚVA-ML#183,27_r"/>saṃbaṃdhe maṇiprabhāyāṃ maṇijñānasya pramāṇatvaprasaṃgāc ca tadaviśeṣāt </p><p n="a_1202" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6213 r_TAŚVA-ML#183,29_r"/>na hi svayam anumānaṃ maṇiprabhāyāṃ maṇijñānam arthaprāptito numānasya pramāṇatvavyavasthitau dṛṣṭāṃto nāma <span type="ref-block" n="6214 r_TAŚVA-ML#183,30_r"/>sādhyavaikalyāt tathā </p><p n="a_1204" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6217 r_TAŚVA-ML#183,33_r"/>tato nāsyānumānatadābhāsavyavasthā </p><p n="a_1206" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6219 r_TAŚVA-ML#184,02_r"/>pratyakṣam abhrāṃtam iti svayam upayan kathaṃ bhrāṃtaṃ jñānaṃ pratyakṣaṃ sannidarśanaṃ brūyāt </p><p n="a_1208" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6222 r_TAŚVA-ML#184,05_r"/>kathaṃ sālaṃbanatvena vyāptaṃ pramāṇatvam iti cet </p><p n="a_1210" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6225 r_TAŚVA-ML#184,08_r"/>pratyakṣaṃ yady avastvālaṃbanaṃ syāt tadā nārthaṃ prāpayed iti cet </p><p n="a_1212" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6228 r_TAŚVA-ML#184,11_r"/>sarvaṃ hi vastu sāmānyaviśeṣātmakaṃ siddhaṃ tadvyavasthāpayatpratyakṣaṃ yathā tad eva viṣayīkurute tayānumānam api <span type="ref-block" n="6229 r_TAŚVA-ML#184,12_r"/>viśeṣābhāvāt tathā sati </p><p n="a_1214" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6231 r_TAŚVA-ML#184,14_r"/>yadārthālaṃbanaṃ parokṣaṃ tatpramāṇam itaratpramāṇābhāsam iti pramāṇasyānuvartanāt siddhaṃ </p><p n="a_1216" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6233 r_TAŚVA-ML#184,16_r"/>ca nanu ca pratyakṣāṇy anyānīti vaktavyam avadhyādīnāṃ trayāṇāṃ pratyakṣavidhānād iti na śaṃkanīyaṃ yasmāt </p><p n="a_1218" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6235 r_TAŚVA-ML#184,18_r"/>sū uktāt parokṣād avaśiṣṭam anyatpratyakṣam avadhijñānaṃ manaḥparyayajñānaṃ kevalajñānam iti saṃbadhyate jñānam ity anuvarta<span type="ref-block" n="6236 r_TAŚVA-ML#184,19_r"/>nāt pramāṇam iti ca tasyānuvṛtteḥ tato na pratyakṣāṇy anyānīti vaktavyaṃ viśeṣānāśrayāt sāmānyā<span type="ref-block" n="6237 r_TAŚVA-ML#184,20_r"/>śrayaṇād eveṣṭaviśeṣasiddher graṃthagaur avaparihārāc ca </p><p n="a_1220" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6240 r_TAŚVA-ML#184,23_r"/>na hy akṣam ātmānam evāśritaṃ paramiṃdriyam aniṃdriyaṃ vāpekṣate yataḥ pratyakṣaśabdād eva parāpekṣān nivṛttir na bhavet <span type="ref-block" n="6241 r_TAŚVA-ML#184,24_r"/>teneṃdriyāniṃdriyānapekṣam atītavyabhicāraṃ sākāragrahaṇam ity etatsūtropāttam uktaṃ bhavati tataḥ </p><p n="a_1222" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6244 r_TAŚVA-ML#184,27_r"/>yadā pradhānabhāvena dravyārthātmavedanaṃ pratyakṣalakṣaṇaṃ tadā spaṣṭam ity anena matiśrutam iṃdriyāniṃdriyāpekṣaṃ <span type="ref-block" n="6245 r_TAŚVA-ML#184,28_r"/>vyudasyate tasya sākalyenāspaṣṭatvāt yadā tu guṇabhāvena tadā prādeśikapratyakṣavarjanaṃ tad apākriyate <span type="ref-block" n="6246 r_TAŚVA-ML#184,29_r"/>vyavahārāśrayaṇāt sākāram iti vacanān nirākāradarśanavyudāsaḥ aṃjaseti viśeṣaṇād vibhaṃgajñānam iṃdri<span type="ref-block" n="6247 r_TAŚVA-ML#184,30_r"/>yāniṃdriyapratyakṣābhāsam utsāritaṃ tac caivaṃvidhaṃ dravyādigocaram eva nānyad iti viṣayaviśeṣavacanād darśitaṃ <span type="ref-block" n="6248 r_TAŚVA-ML#184,31_r"/>tataḥ sūtravārtikāvirodhaḥ siddho bhavati na caivaṃ yogināṃ pratyakṣam asaṃgṛhītaṃ yathā pareṣāṃ tad uktaṃ </p><p n="a_1224" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6250 r_TAŚVA-ML#185,01_r"/>tad astīti kuto 'vagamyata iti cet </p><p n="a_1226" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6252 r_TAŚVA-ML#185,03_r"/>dharmy atrāsiddha iti cen nobhayasiddhasya pratyakṣasya dharmitvāt tad dhi keṣāṃcid aśeṣagocaraṃ kramaṃ karaṇātīta<span type="ref-block" n="6253 r_TAŚVA-ML#185,04_r"/>m iti sādhyate 'kalaṃkatvānyathānupapatteḥ na cākalaṃkatvam asiddhaṃ tasya pūrvaṃ sādhanāt pratiniyatagocaratvaṃ <span type="ref-block" n="6254 r_TAŚVA-ML#185,05_r"/>vijñānasya pratiniyatāvaraṇavigamanibaṃdhanaṃ bhānuprakāśavat niḥśeṣāvaraṇaparikṣayāt niḥśeṣagocaraṃ siddhya<span type="ref-block" n="6255 r_TAŚVA-ML#185,06_r"/>ty eva tataḥ evākramaṃ tatkramasya kalaṃkavigamakramakṛtatvāt yugapattadvigame kuto jñānasya kramaḥ syāt <span type="ref-block" n="6256 r_TAŚVA-ML#185,07_r"/>karaṇakramād iti cen na tasya karaṇātītatvāt deśato hi jñānam aviśadaṃ cākṣamanopekṣaṃ siddhaṃ na punaḥ <span type="ref-block" n="6257 r_TAŚVA-ML#185,08_r"/>sakalaviṣayaṃ parisphuṭaṃ sakṛdupajāyamānam iti na caivaṃvidhaṃ jñānaṃ pratyakṣaṃ saṃbhavadbādhakaṃ pratyakṣāder ata<span type="ref-block" n="6258 r_TAŚVA-ML#185,09_r"/>dviṣayasya tadbādhakatvavirodhāt tata eva na saṃdigdhāsaṃbhavadbādhakaṃ niścitāsaṃbhavadbādhakatvāt na hi <span type="ref-block" n="6259 r_TAŚVA-ML#185,10_r"/>tādṛśaṃ pratyakṣaṃ kiṃcit saṃbhavadbādhakam aparamasaṃbhavadbādhakaṃ siddhaṃ yenedaṃ saṃprati saṃdehaviṣayatām anubhavet kathaṃ <span type="ref-block" n="6260 r_TAŚVA-ML#185,11_r"/>vātyaṃtam asaṃdigdhāsaṃbhavadbādhakaṃ nāma niyatadeśakālapuruṣāpekṣayā niścitāsaṃbhavadbādhakatve pi deśāṃtarādya<span type="ref-block" n="6261 r_TAŚVA-ML#185,12_r"/>pekṣayā saṃdigdhāsaṃbhavadbādhakatvam iti cen na suṣṭu tathābhāvasya siddheḥ yathābhūtaṃ hi pratyakṣādi pramāṇam atra<span type="ref-block" n="6262 r_TAŚVA-ML#185,13_r"/>tyedānīṃ tanapuruṣāṇām utpadyamānabādhakaṃ kevalasya tathābhūtam evānyadeśakālapuruṣāṇām apīti kutas tadbādhanaṃ saṃdehaḥ <span type="ref-block" n="6263 r_TAŚVA-ML#185,14_r"/>yadi punar anyādṛśaṃ pratyakṣam anyad vā tadbādhakam abhyupagamyate tadā kevale ko matsaraḥ kevalenaiva kevalabādhana<span type="ref-block" n="6264 r_TAŚVA-ML#185,15_r"/>saṃbhavāt tataḥ prasiddhāt sunirṇītāsaṃbhavadbādhakatvāt svasaṃvedanavanmahīyasāṃ pratyakṣam akalaṃkam astīti pratīyate <span type="ref-block" n="6265 r_TAŚVA-ML#185,16_r"/>prapaṃcato 'nyatra tatsamarthanāt </p><p n="a_1228" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6268 r_TAŚVA-ML#185,19_r"/>aspaṣṭā pratītiḥ kalpanā niścitir vā kalpanā iti parisphuṭaṃ kalpanā lakṣaṇam anuktvā abhilāpavatī <span type="ref-block" n="6269 r_TAŚVA-ML#185,20_r"/>pratītiḥ kalpanetyādi tallakṣaṇam ācakṣāṇo na prekṣāvān graṃthagauravāparihārāt na hi kācit kalpanā <span type="ref-block" n="6270 r_TAŚVA-ML#185,21_r"/>spaṣṭāsti vikalpānuviddhasya spaṣṭārthapratibhāsatā iti vacanāt svapnavatī pratītir astīti cen na tasyāḥ <span type="ref-block" n="6271 r_TAŚVA-ML#185,22_r"/>saugatair iṃdriyajatvenābhyupagamāt svapnātikeṃdriyavyāpārānvayavyatirekānuvidhānāt mānasatve tasyā tadanu<span type="ref-block" n="6272 r_TAŚVA-ML#185,23_r"/>papatteḥ marīcikāsu toyapratītiḥ spaṣṭeti cen na tasyāḥ svayam aspaṣṭatve pi marīcikādarśanaspaṣṭatvādhyāro<span type="ref-block" n="6273 r_TAŚVA-ML#185,24_r"/>pāt tathāvabhāsanāt tato nāvyāpīdaṃ lakṣaṇaṃ nāpy ativyāpi kvacid akalpanāyāḥ spaṣṭatvābhāvāt dūrā<span type="ref-block" n="6274 r_TAŚVA-ML#185,25_r"/>t pādapādidarśane kalpanārahite py aspaṣṭatvapratīter ativyāpīdaṃ lakṣaṇam iti cen na tasya vikalpāspaṣṭatvenaika<span type="ref-block" n="6275 r_TAŚVA-ML#185,26_r"/>tvāropād aspaṣṭatopalabdheḥ svayam aspaṣṭatve nirvikalpakatvavirodhāt tato niravadyam idaṃ kalpanālakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="6276 r_TAŚVA-ML#185,27_r"/>etena niścayaḥ kalpanety api niravadyaṃ vicāritaṃ lakṣaṇāṃtareṇāpy evaṃvidhāyāḥ pratīteḥ kalpanātvavidhānā<span type="ref-block" n="6277 r_TAŚVA-ML#185,28_r"/>d gatyaṃtarābhāvāt </p><p n="a_1230" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6281 r_TAŚVA-ML#185,32_r"/>daviṣṭapādapādidarśanasyāspaṣṭasyāpi pratyakṣatopagamāt kathaṃ aspaṣṭapratīti lakṣaṇayā kalpanayāpoḍhuṃ pratyakṣa<span type="ref-block" n="6282 r_TAŚVA-ML#185,33_r"/>m iti vacane siddhasādhanam iti kaścit śrutam etan na pratyakṣaṃ śrutam aspaṣṭatarkaṇaṃ iti vacanāt tato na doṣa <span type="ref-block" n="6283 r_TAŚVA-ML#185,34_r"/>ity aparaḥ pādapādisaṃsthānamātre davīyasyāpi spaṣṭatvāvasthiteḥ śrutatvābhāvād akṣavyāpārānvayavyatirekānu<span type="ref-block" n="6284 r_TAŚVA-ML#186,01_r"/>vidhānāc ca pratyakṣam eva tat tathāvidhakalpanāpoḍhuṃ ceti siddhasādhanam eva na hi sarvam aspaṣṭatarkaṇaṃ śrutam iti <span type="ref-block" n="6285 r_TAŚVA-ML#186,02_r"/>yuktaṃ smṛtyādeḥ śrutatvaprasaṃgāt vyaṃjanāvagrahasya vā na hi tasya spaṣṭatvam asti parokṣatvavacanavirodhāt <span type="ref-block" n="6286 r_TAŚVA-ML#186,03_r"/>avyaktaśabdādijātagrahaṇaṃ vyaṃjanāvagraha iti vacanāc ca matipūrvam aspaṣṭatarkaṇaṃ śrutam ity upagame tu siddhaṃ <span type="ref-block" n="6287 r_TAŚVA-ML#186,04_r"/>smṛtyādimatijñānaṃ vyaṃjanāvagrahādi vā śrutaṃ daviṣṭapādapādidarśanaṃ ca prādeśikaṃ pratyakṣam iti na kiṃci<span type="ref-block" n="6288 r_TAŚVA-ML#186,05_r"/>d virudhyate yadi punar nāspaṣṭā pratītiḥ kalpanā yatas tadapohane pratyakṣasya siddhasādhanaṃ kiṃ tarhi svārtha<span type="ref-block" n="6289 r_TAŚVA-ML#186,06_r"/>vyavasitiḥ sarvakalpaneti mataṃ tadā pratyakṣalakṣaṇam asaṃbhāvyaṃ ca tādṛśakalpanāpoḍhasya kadācid asaṃbhavāt <span type="ref-block" n="6290 r_TAŚVA-ML#186,07_r"/>vyavasāyātmakamānasapratyakṣopagamavirodhaś ca keṣāṃcit saṃhṛtasakalavikalpāvasthāyāṃ sarvathā vyavasāyaśūnyaṃ <span type="ref-block" n="6291 r_TAŚVA-ML#186,08_r"/>pratyakṣaṃ pratyātmavedyaṃ saṃbhavatīti nāsaṃbhavi lakṣaṇam iti cet na asiddhatvāt yasmāt</p><p n="a_1232" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6293 r_TAŚVA-ML#186,10_r"/>tato na pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣata eva siddhyati nāpy anumānāt tathā hi </p><p n="a_1234" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6296 r_TAŚVA-ML#186,13_r"/>aśvaṃ vikalpayataḥ prāgna ceṃdriyagatāv apīdṛśaḥ svārthaniścayo mamāsīd iti paścāt smaraṇāt tasyāḥ svārtha<span type="ref-block" n="6297 r_TAŚVA-ML#186,14_r"/>vyavasāyātmakatvasya mānān na nirvikalpakatvānumānaṃ nāma na hīṃdriyagater adhyavasāyātmakatve smaraṇaṃ yuktaṃ <span type="ref-block" n="6298 r_TAŚVA-ML#186,15_r"/>kṣaṇikatvādidarśanavat abhyāsāder godarśanasmṛtir iti cen na tasya vyavasāyād anyatra vicārāsahatvāt </p><p n="a_1236" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6301 r_TAŚVA-ML#186,18_r"/>paramārthena viśadaṃ savikalpakaṃ pratyakṣaṃ na punar avikalpakaṃ vaiśadyāropāt nanu kathaṃ tajjātyādyātma<span type="ref-block" n="6302 r_TAŚVA-ML#186,19_r"/>kād arthād upajāyetāvikalpān na hi vastu satsu jātidravyaguṇakarmasu śabdāḥ saṃti tadātmāno vā yena teṣu <span type="ref-block" n="6303 r_TAŚVA-ML#186,20_r"/>pratibhāsamāneṣu pratibhāseran na ca tatra śabdāt pratītau kalpanā yuktā tasyāḥ śabdāpratītilakṣaṇatvād a<span type="ref-block" n="6304 r_TAŚVA-ML#186,21_r"/>śabdakalpanānām asaṃbhavāt tato na viruddho hetur iti cet atrocyate </p><p n="a_1238" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6306 r_TAŚVA-ML#186,23_r"/>darśanād avikalpād vikalpaḥ prajāyate na punar arthād iti kuto viśeṣaḥ na cābhilāpavaty eva pratītiḥ <span type="ref-block" n="6307 r_TAŚVA-ML#186,24_r"/>kalpanā jātyādimatpratīter api tathātvāvirodhāt saṃti cārtheṣu jātyādayo pi teṣu pratibhāsamāneṣu prati<span type="ref-block" n="6308 r_TAŚVA-ML#186,25_r"/>bhāseran tato jātyādyātmakārthadarśanaṃ savikalpaṃ pratyakṣasiddham iti viruddham eva sādhanam </p><p n="a_1240" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6310 r_TAŚVA-ML#186,27_r"/>jātyādirūpatve hi bhāvānāṃ nirbādho bodhaḥ samastam ārekitaṃ haṃtīti kiṃ naś ciṃtayā nirbādhatvaṃ puna<span type="ref-block" n="6311 r_TAŚVA-ML#186,28_r"/>r jātyādibodhasyānyatra samarthitaṃ pratipattavyaṃ tato jātyādyātmakasvārthavyavasitiḥ kalpanā spaṣṭā pratyakṣe <span type="ref-block" n="6312 r_TAŚVA-ML#186,29_r"/>vyavatiṣṭhate </p><p n="a_1242" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6314 r_TAŚVA-ML#186,31_r"/>yad eva hi saṃketasmaraṇopāyaṃ dṛṣṭasaṃkalpanātmakaṃ kalpanaṃ tad eva pūrvāparaparāmarśaśūnye cākṣuṣe sparśanādike <span type="ref-block" n="6315 r_TAŚVA-ML#186,32_r"/>vā darśane virudhyate na ceyaṃ viśadāvabhāsārthavyavasitis tathā tato yuktā sā pratyakṣe kutaḥ punar iyaṃ <span type="ref-block" n="6316 r_TAŚVA-ML#186,33_r"/>na saṃketasmaraṇopāyety ucyate </p><p n="a_1244" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6318 r_TAŚVA-ML#187,02_r"/>sati hy abhidhānasmaraṇādau kvacid vyavasāyaḥ sati ca vyavasāye hy abhidhānasmaraṇādīti katham anyonyāśrayaṇaṃ <span type="ref-block" n="6319 r_TAŚVA-ML#187,03_r"/>na syāt svābhidhānaviśeṣāpekṣā evārthaniścayair vyavasīyate iti bruvan nārtham adhyavasyaṃs tadabhidhānaviśeṣasya <span type="ref-block" n="6320 r_TAŚVA-ML#187,04_r"/>smarati ananusmaran na yojayati ayojayan na vyavasyatīty akalpakaṃ jagadarthayet svavacanaviruddhaṃ cedaṃ <span type="ref-block" n="6321 r_TAŚVA-ML#187,05_r"/>kiṃ ca </p><p n="a_1246" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6328 r_TAŚVA-ML#187,12_r"/>na kevalaṃ jainasya kathaṃcit savikalpakaṃ pratyakṣaṃ kiṃ tarhi saugatasyāpīty āha </p><p n="a_1248" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6334 r_TAŚVA-ML#187,18_r"/>tataḥ syāt kalpanāsvabhāvaśūnyabhrāṃtaṃ pratyakṣam iti na vyāhataṃ ye tv āhur nedriyāniṃdriyānapekṣaṃ pratyakṣaṃ <span type="ref-block" n="6335 r_TAŚVA-ML#187,19_r"/>tasya tadapekṣām aṃtareṇāsaṃbhavād iti tān pratyāha </p><p n="a_1250" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6339 r_TAŚVA-ML#187,23_r"/>nanu ca yogajād dharmaviśeṣāt sarvārthair akṣasannikarṣas tataḥ sarvārthajñānam ity akṣārthasannikarṣajam eva tat naita<span type="ref-block" n="6340 r_TAŚVA-ML#187,24_r"/>t sāraṃ tatrākṣārthasannikarṣasya vaiyarthyāt yogajo hi dharmaviśeṣaḥ sarvārthākṣasannikarṣam upajanayati na punaḥ <span type="ref-block" n="6341 r_TAŚVA-ML#187,25_r"/>sākṣāt sarvārthajñānam iti svarucipradarśanamātraṃ viśeṣahetvabhāvād ity uktapratyayam </p><p n="a_1252" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6343 r_TAŚVA-ML#187,27_r"/>iṃdriyāṇy artham ālocayaṃti tadālocitaṃ manaḥ saṃkalpayati tatsaṃkalpitam ahaṃkāro bhimanyate tadabhimataṃ <span type="ref-block" n="6344 r_TAŚVA-ML#187,28_r"/>buddhir adhyavasati tadadhyavasitaṃ puruṣaś cetayata iti śrotrādivṛttir hi na sakṛtsarvārthaviṣayā yatas tatpratyakṣatve <span type="ref-block" n="6345 r_TAŚVA-ML#187,29_r"/>yogipratyakṣasaṃgrahaḥ syāt na ca pramāṇato vicāryamāṇā śrotrādivṛttiḥ sāṃkhyānāṃ yujyate sā hi na <span type="ref-block" n="6346 r_TAŚVA-ML#187,30_r"/>tāvat puruṣapariṇāmo nabhyupagamāt nāpi pradhānasyānaṃśasyāmūrtasya nityasya sā kādācitkatvāt na hy akādā<span type="ref-block" n="6347 r_TAŚVA-ML#187,31_r"/>citkasyānapekṣasya kādācitkaḥ pariṇāmo yuktaḥ sāpekṣasya tu kutaḥ kauṭasthyaṃ nāmāpekṣaṇārthakṛtātiśaya<span type="ref-block" n="6348 r_TAŚVA-ML#187,32_r"/>syāvaśyaṃ bhāvān niratiśayatvavirodhāt kauṭasthyānupapatteḥ </p><p n="a_1254" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6350 r_TAŚVA-ML#187,34_r"/>te na samarthā nirākartuṃ pratyakṣam atīṃdriyaṃ pratyakṣato numānāder vā sarvajñatvaprasaṃgataḥ na hy asarvajñaḥ sarvārtha<span type="ref-block" n="6351 r_TAŚVA-ML#188,01_r"/>sākṣātkārijñānaṃ nāstīti kutaścit pramāṇān niścetuṃ samartha iti pratipāditaprāyaṃ na ca tadabhāvān niścaye <span type="ref-block" n="6352 r_TAŚVA-ML#188,02_r"/>karaṇajam eva pratyayam iti niyamaḥ siddhyet </p><p n="a_1257" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6355 r_TAŚVA-ML#188,05_r"/>kimartham idam ucyate matibhedānāṃ matigrahaṇena grahaṇād anyathātiprasaṃgāt </p><p n="a_1259" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6358 r_TAŚVA-ML#188,08_r"/>yathaiva vīryāṃtarāya matijñānāvaraṇakṣayopaśamān matir avagrahādirūpā sūte tathā smṛtyādir api tato matyā<span type="ref-block" n="6359 r_TAŚVA-ML#188,09_r"/>tmakatvam asya veditavyam </p><p n="a_1260" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6360 r_TAŚVA-ML#188,10_r"/>iti śabdāt kiṃ gṛhyate ity āha </p><p n="a_1262" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6362 r_TAŚVA-ML#188,12_r"/>nanu ca kathaṃ matyādīnām anarthāṃtaratvaṃ vyapadeśalakṣaṇaviṣayapratibhāsabhedād iti cet </p><p n="a_1264" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6364 r_TAŚVA-ML#188,14_r"/>na hi vyapadeśādibhede pi pratyakṣavyaktīnāṃ pramāṇāṃtaratvaṃ pareṣāṃ nāpy anumānādivyaktīnām anumānāditā <span type="ref-block" n="6365 r_TAŚVA-ML#188,15_r"/>sveṣṭapramāṇasaṃkhyā niyamavyāghātāt pratyakṣatānumānāditvena vā vyapadeśādibhedābhāvān na doṣa iti cet <span type="ref-block" n="6366 r_TAŚVA-ML#188,16_r"/>matijñānatvena sāmānyatas tadabhāvād avirodho stu prātītikī hy eteṣām abhinnatā kathaṃcid iti na pratikṣe<span type="ref-block" n="6367 r_TAŚVA-ML#188,17_r"/>pam arhati kaḥ kasya prakāraḥ syād ity ucyate </p><p n="a_1266" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6371 r_TAŚVA-ML#188,21_r"/>matisāmānyātmikāpi buddhir iṃdriyāniṃdriyanimittā sannikṛṣṭārthagrahaṇaśaktikāvagrahādimativiśeṣasya <span type="ref-block" n="6372 r_TAŚVA-ML#188,22_r"/>prakāraḥ yathoktaśabdasmaraṇaśaktikā tu medhā smṛteḥ sā hi keṣāṃcid eva manasvināṃ jāyamānā viśiṣṭā <span type="ref-block" n="6373 r_TAŚVA-ML#188,23_r"/>ca smaraṇasāmānyāt ūhāpohātmikā prajñā ciṃtāyāḥ prakāraḥ pratibhopamā ca sādṛśyopādhike vastuni <span type="ref-block" n="6374 r_TAŚVA-ML#188,24_r"/>keṣāṃcid vastūpādhike vā sādṛśye pravartamānā saṃjñāyāḥ sādṛśyapratyabhijñānarūpāyāḥ prakāraḥ saṃbhavārthāpattya<span type="ref-block" n="6375 r_TAŚVA-ML#188,25_r"/>bhāvopamāstu laiṃgikasya prakāras tathā pratīteḥ </p><p n="a_1268" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6377 r_TAŚVA-ML#188,27_r"/>matir iti smṛtir iti saṃjñeti ciṃtety abhinibodha iti prakāro na tadarthāṃtaram eva matijñānam ekam iti jñeyaṃ <span type="ref-block" n="6378 r_TAŚVA-ML#188,28_r"/>matyādibhedaṃ matijñānaṃ matiparisamāptaṃ tadbhedānām anyeṣām atraivāṃtarbhāvād iti vyākhyeyaṃ gatyaṃtarāsaṃbhavāt tathā <span type="ref-block" n="6379 r_TAŚVA-ML#188,29_r"/>virodhābhāvāc ca smṛtir apramāṇam eva sā kathaṃ pramāṇe ṃtarbhavatīti cen na tadapramāṇatve sarvaśūnyatāpatteḥ <span type="ref-block" n="6380 r_TAŚVA-ML#188,30_r"/>tathā hi </p><p n="a_1270" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6386 r_TAŚVA-ML#189,03_r"/>akṣajñānair viniścitya pravartata iti yathā pratyakṣasya pravartakatvam uktaṃ tathā smṛtvā pravartata iti smṛter api <span type="ref-block" n="6387 r_TAŚVA-ML#189,04_r"/>pratyabhijñāya pravartata iti saṃjñāyā api ciṃtayat tat pravartata iti tarkasyāpi ābhimukhyena tadbhedān <span type="ref-block" n="6388 r_TAŚVA-ML#189,05_r"/>viniścitya pravartata ity abhinibodhasyāpi tatas tataḥ pratipattuḥ pravṛtter yathābhāsam ākāṃkṣānivṛttighaṭanāt <span type="ref-block" n="6389 r_TAŚVA-ML#189,06_r"/>tatra pratyakṣam eva pravartakaṃ pramāṇaṃ na punaḥ smṛtir iti matam upālabhate </p><p n="a_1272" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6391 r_TAŚVA-ML#189,08_r"/>katham </p><p n="a_1274" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6397 r_TAŚVA-ML#189,14_r"/>yo pi pratyakṣam anumānaṃ ca pravartakaṃ pramāṇam iti manyamānaḥ smṛtimūlasyābhilāṣāder iva vyavahārapravṛtter hetoḥ <span type="ref-block" n="6398 r_TAŚVA-ML#189,15_r"/>pratyakṣamūlasmaraṇasyāpi pramāṇatāṃ pratyākṣīta so numānam api pratyakṣāt pṛthakpramāṇaṃ māmaṃsta tasya pratyakṣamūla<span type="ref-block" n="6399 r_TAŚVA-ML#189,16_r"/>tvāt na hy apratyakṣapūrvakam anumānam asti anumānāṃtarapūrvakam astīti cen na tasyāpi pratyakṣapūrvakatvāt <span type="ref-block" n="6400 r_TAŚVA-ML#189,17_r"/>sudūram api gatvā tasyāpratyakṣapūrvakatve navasthāprasaṃgāt tatpūrvatve siddhe pratyakṣapūrvakam anumānam iti na pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="6401 r_TAŚVA-ML#189,18_r"/>syāt tataś ca bādhakatvaprāptir asya </p><p n="a_1276" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6403 r_TAŚVA-ML#189,20_r"/>svārthaprakāśakatvaṃ pravartakatvaṃ na tu pratyakṣārthapradarśakatvaṃ nāpy arthābhimukhagatihetutvaṃ tac cānumānasyāstīti <span type="ref-block" n="6404 r_TAŚVA-ML#189,21_r"/>pramāṇatve smaraṇasya tad astu tata eva nābhilāṣādes tadabhāvāt na hi yathā smaraṇaṃ svārthasmartavyasyaiva <span type="ref-block" n="6405 r_TAŚVA-ML#189,22_r"/>prakāśakaṃ tathābhilāṣādis tasya mohodayaphalatvāt </p><p n="a_1278" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6407 r_TAŚVA-ML#189,24_r"/>yathā cānumāyāḥ kvacit pravṛttasya samāropasya vyavacchedas tathā smṛter apīti yuktam ubhayoḥ pramāṇatva<span type="ref-block" n="6408 r_TAŚVA-ML#189,25_r"/>m anyathāpramāṇatvāpatteḥ smṛtir anumānatvena pramāṇam iṣṭam eva nānyatheti cet </p><p n="a_1280" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6411 r_TAŚVA-ML#189,28_r"/>saṃbaṃdhasmṛter hy anumānatve smartavyārthena liṃgena bhāvyaṃ tasya tena saṃbaṃdhas tv abhyupagaṃtavyas tasya ca smaraṇaṃ paraṃ <span type="ref-block" n="6412 r_TAŚVA-ML#189,29_r"/>tasyāpy anumānatve tatheti parāparānumānānāṃ kalpanād anavasthā na hy anumānāṃtarād anumānasya janane kvacid a<span type="ref-block" n="6413 r_TAŚVA-ML#189,30_r"/>vasthā nāma sā saṃbaṃdhasmṛtir apramāṇam eveti cet </p><p n="a_1282" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6415 r_TAŚVA-ML#189,32_r"/>na hy apramāṇāt prameyasya siddhau pramāṇam arthavan nāma na cāpramāṇāt kiṃcit siddhyati kiṃcin nety ardhajaratī<span type="ref-block" n="6416 r_TAŚVA-ML#189,33_r"/>nyāyaḥ śreyān sarvatra tadviśeṣābhāvāt </p><p n="a_1284" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6422 r_TAŚVA-ML#190,05_r"/>tato na saugato 'numānasya pramāṇatām upayaṃs tām apākartum īśaḥ sarvathā viśeṣābhāvāt </p><p n="a_1286" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6425 r_TAŚVA-ML#190,08_r"/>anarthaviṣayatve pi smṛteḥ pravartamānārthe pravartate saṃskāre pravṛtter asaṃbhavād iti sphuṭaṃ rājaceṣṭitaṃ yatheṣṭaṃ <span type="ref-block" n="6426 r_TAŚVA-ML#190,09_r"/>pravartamānāt </p><p n="a_1288" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6430 r_TAŚVA-ML#190,13_r"/>yasyāḥ smṛteḥ pratyakṣaṃ mānasaṃ jāyate sā tad eva pramāṇaṃ tatsāmagryaṃtarbhūtatvataḥ pravartikā svārthe yathānu<span type="ref-block" n="6431 r_TAŚVA-ML#190,14_r"/>mānaphalā saṃbaṃdhasmṛtir anumānam eveti vacanasaṃbaṃdhaṃ pramāṇam anumānasāmagryaṃtarbhūtam apīti cet </p><p n="a_1290" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6434 r_TAŚVA-ML#190,17_r"/>tato na yogo pi smṛter apramāṇatvaṃ samarthayitum īśaḥ pratyakṣādipramāṇatvaṃ vā yathoktadoṣānuṣaṃgāt </p><p n="a_1292" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6439 r_TAŚVA-ML#190,22_r"/>na hy evaṃ sādṛśyaikatvapratyabhijñānayoḥ saṃkaravyatikaravyatireko laukikaparīkṣakayor asiddho 'nyatra vibhra<span type="ref-block" n="6440 r_TAŚVA-ML#190,23_r"/>māt tato yuktaṃ svaviṣaye niyamena pravartakayoḥ pramāṇatvaṃ pratyakṣādivat </p><p n="a_1294" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6444 r_TAŚVA-ML#190,27_r"/>na hi sāṃpratikātītaparyāyayor darśanasmaraṇe eva tatpratyabhijñānaṃ yato doṣāvakāśaḥ syāt kiṃ tarhi <span type="ref-block" n="6445 r_TAŚVA-ML#190,28_r"/>tadvyāpiny ekatra dravye saṃkalanajñānaṃ nanv evaṃ tadanādiparyāyavyāpi dravyaviṣayaṃ prasajyeta niyāmakābhāvād iti <span type="ref-block" n="6446 r_TAŚVA-ML#190,29_r"/>cen na niyāmakasya sadbhāvāt </p><p n="a_1296" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6452 r_TAŚVA-ML#191,01_r"/>smaraṇasya hi nānubhavanamātraṃ kāraṇaṃ sarvasya sarvatra svānubhūte rthe smaraṇaprasaṃgāt nāpi dṛṣṭasajātīya<span type="ref-block" n="6453 r_TAŚVA-ML#191,02_r"/>darśanaṃ tasmin saty api kasyacit tadanupapatter vāsanāprabodhaḥ kāraṇam iti cet kutaḥ syāt dṛṣṭasajātīya<span type="ref-block" n="6454 r_TAŚVA-ML#191,03_r"/>darśanād iti cen na tadbhāve pi tadabhāvāt etenārthatvādis taddhetuḥ pratyākhyātaḥ sarvasya dṛṣṭasya hetor vya<span type="ref-block" n="6455 r_TAŚVA-ML#191,04_r"/>bhicārāt tadavidyāvāsanāprahāṇaṃ tatkāraṇam iti cet saiva yogyatā smaraṇāvaraṇakṣayośamalakṣaṇā tasyāṃ <span type="ref-block" n="6456 r_TAŚVA-ML#191,05_r"/>ca satyāṃ sadupayogaviśeṣā vāsanā prabodha iti nāmamātraṃ bhidyate tato yatrārthe nubhavaḥ pravṛttas tatra smaraṇā<span type="ref-block" n="6457 r_TAŚVA-ML#191,06_r"/>varaṇakṣayopaśame satyaṃtaraṃge hetau bahiraṃge ca dṛṣṭasajātīyadarśanādau smaraṇasyotpattir na punas tadabhāveti<span type="ref-block" n="6458 r_TAŚVA-ML#191,07_r"/>prasaṃgād iti nānādidravyaparyāyeṣu svayam anubhūteṣv api kasyacit smaraṇaṃ nāpi pratyabhijñānaṃ tannibaṃdhanaṃ tasya yathā <span type="ref-block" n="6459 r_TAŚVA-ML#191,08_r"/>smaraṇaṃ tathā pratyabhijñānāvaraṇakṣayopaśamaṃ ca prādurbhāvād upapannaṃ tadvaicitryaṃ yogyatāyās tadāvaraṇakṣayopaśama<span type="ref-block" n="6460 r_TAŚVA-ML#191,09_r"/>lakṣaṇāyā vaicitryāt </p><p n="a_1297" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6461 r_TAŚVA-ML#191,10_r"/>kutaḥ punar vicitrā yogyatā syād ity ucyate </p><p n="a_1299" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6463 r_TAŚVA-ML#191,12_r"/>svāvaraṇavigamasya vaicitryān maṇer ivātmanaḥ svarūpābhivyaktivaicitryaṃ na hi tadviruddhaṃ tadvigamas tu <span type="ref-block" n="6464 r_TAŚVA-ML#191,13_r"/>svakāraṇaviśeṣavaicitryād upapadyate tadvigamakāraṇaṃ punar dravyakṣetrakālabhavabhāvalakṣaṇaṃ yad anvayavyatirekas ta<span type="ref-block" n="6465 r_TAŚVA-ML#191,14_r"/>t saṃbhāvaneti paryāptaṃ prapaṃcena sādṛśyaikatvapratyabhijñānayoḥ sarvathā niravadyatvāt </p><p n="a_1301" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6467 r_TAŚVA-ML#191,16_r"/>sādṛśyapratyabhijñaikatvapratyabhijñā ca nāsmābhir apahnūyate tathā pratīteḥ kevalaṃ sānarthaviṣayā saṃvādā<span type="ref-block" n="6468 r_TAŚVA-ML#191,17_r"/>bhāvād ākāśakeśapāśapratibhāsanavad iti cet </p><p n="a_1303" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6478 r_TAŚVA-ML#191,27_r"/>na hi liṃgapratyavagamo pramāṇaṃ tato vyāptivyavahārakālabhāvaliṃgasādṛśyāvyavasthitiprasaṃgāt tathā <span type="ref-block" n="6479 r_TAŚVA-ML#191,28_r"/>cānumānodayāsaṃbhavas tatsaṃbhave tiprasaṃgāt apramāṇāt tadavyavasthitau pramāṇānarthakyaprasaṃga ity uktaṃ tato nu<span type="ref-block" n="6480 r_TAŚVA-ML#191,29_r"/>mānaṃ pratyabhijñānaṃ kiṃ tarhi pramāṇāṃtaraṃ saṃvādakatvāt pratyakṣādivat na hi dṛśyaprāpyayor ekatvādhyā<span type="ref-block" n="6481 r_TAŚVA-ML#191,30_r"/>ropeṇa pramāṇāṃtarasaṃgamalakṣaṇaḥ saṃvādaḥ saṃjñāyām asiddhaḥ pratyakṣādāv api tadasiddhiprasaṃgāt etenārthakriyā<span type="ref-block" n="6482 r_TAŚVA-ML#191,31_r"/>sthitir avisaṃvādān na pratyabhijñāpramāṇam ity api pratyuktaṃ tata eva pratyakṣāder apramāṇatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="6483 r_TAŚVA-ML#191,32_r"/>pratipattuḥ paritoṣāt saṃvādas tatra pramāṇatāṃ vyavasthāpayatīti cet pratyabhijñāne pi na hi tataḥ pravṛttasyārtha<span type="ref-block" n="6484 r_TAŚVA-ML#191,33_r"/>kriyāsthitau paritoṣo nāstīti yadi punaḥ bādhakābhāvaḥ saṃvādas tadabhāvān na pratyabhijñā pramāṇam iti <span type="ref-block" n="6485 r_TAŚVA-ML#191,34_r"/>mataṃ tadā na siddho hetuḥ saṃvādābhāvād iti tathā hi </p><p n="a_1305" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6490 r_TAŚVA-ML#192,05_r"/>tad evaṃ na pratyakṣasvabhāvānupalabdhir vā bādhikā </p><p n="a_1307" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6494 r_TAŚVA-ML#192,09_r"/>sattvam idam arthakriyayā vyāptaṃ sā ca kramākramābhyāṃ tau vā kṣaṇikāt sadṛśāc ca nivartamānau svavyāpyā<span type="ref-block" n="6495 r_TAŚVA-ML#192,10_r"/>m arthakriyāṃ nivartayataḥ sā nivartamānā svavyāpyaṃ sattvaṃ nivartayatīti vyāpakānupalabdhir nityasyāsattvaṃ <span type="ref-block" n="6496 r_TAŚVA-ML#192,11_r"/>sarvathā sādṛśyaṃ ca sādhayaṃtī nityatvasādṛśyaviṣayasya pratyabhijñānasya bādhikāstīti kecit tad etad api <span type="ref-block" n="6497 r_TAŚVA-ML#192,12_r"/>durghaṭam kutaḥ </p><p n="a_1309" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6501 r_TAŚVA-ML#192,16_r"/>yathā viprakṛṣṭānāṃ nityādyarthānām abhāve sattvasya hetoḥ sadbādhaniścayas tadvyāptisiddhinibaṃdhanaṃ tathā <span type="ref-block" n="6502 r_TAŚVA-ML#192,17_r"/>viprakṛṣṭasyātmanaḥ pāṣāṇādisvabhāve prāṇādimattvasya hetor abhāvaniścayo pi tadvyāptisiddher nibaṃdhanaṃ kiṃ na <span type="ref-block" n="6503 r_TAŚVA-ML#192,18_r"/>bhavet yato vyatireky api hetur na syāt na ca sattvād asya viśeṣaṃ paśyāmaḥ sarvathā gamakatvāgamakatva<span type="ref-block" n="6504 r_TAŚVA-ML#192,19_r"/>yor iti prāṇādimattvāder vyāptasiddhim upayatāṃ sattvāder api tadasiddhir balādād āpataty eva tato na kṣaṇikatvaṃ <span type="ref-block" n="6505 r_TAŚVA-ML#192,20_r"/>sarvathā vilakṣaṇatvaṃ vārthānāṃ siddhyati viruddhatvāc ca hetoḥ tathā hi </p><p n="a_1311" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6507 r_TAŚVA-ML#192,22_r"/>sarvathā kṣaṇike na kramākramau paramārthataḥ saṃbhavatas tadasaṃbhave jñānamātram api svakīyārthakriyāṃ kuto <span type="ref-block" n="6508 r_TAŚVA-ML#192,23_r"/>vyavatiṣṭhate yataḥ sattvaṃ tato vinivartamānaṃ kathaṃcit kṣaṇike nekāṃtātmani sthitim āsādya tadviruddhaṃ na <span type="ref-block" n="6509 r_TAŚVA-ML#192,24_r"/>bhaved ity uktottaraprāyaṃ tathā ca kiṃ kuryād ity āha </p><p n="a_1313" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6511 r_TAŚVA-ML#192,26_r"/>dravyaparyāyātmani nityātmake vastuni jātyaṃtarapariṇāminy eva dravyataḥ pratyabhijñā sadṛśapariṇāmato <span type="ref-block" n="6512 r_TAŚVA-ML#192,27_r"/>saṃbhavati sarvathā virodhābhāvān na punar nityādyekāṃte virodhasiddheḥ tathā hi </p><p n="a_1315" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6515 r_TAŚVA-ML#192,30_r"/>tato na pratyabhijñāyāḥ kiṃcid bādhakam astīti bādhāvirahalakṣaṇasya saṃvādasya siddher apramāṇatvasādhanam ayuktaṃ <span type="ref-block" n="6516 r_TAŚVA-ML#192,31_r"/>nanu caikatve pratyabhijñā tatsiddhau pramāṇaṃ saṃvādāt tatpramāṇatvasiddhau tatas tadviṣayasyaikatvasya siddhir ity anyonyā<span type="ref-block" n="6517 r_TAŚVA-ML#192,32_r"/>śrayaḥ pratyabhijñāṃtarāt prathamapratyabhijñāviṣayasya sādhane tadviṣayasyāpi pratyabhijñāṃtarāt sādhanam ity anavasthāna<span type="ref-block" n="6518 r_TAŚVA-ML#192,33_r"/>m iti cen na pratyakṣasyāpi nīlādau pramāṇatvasādhane samānatvāt itarathā hi </p><p n="a_1317" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6525 r_TAŚVA-ML#193,06_r"/>tato naikatvaṃ pratyabhijñānaṃ sāvadyaṃ sarvadoṣaparihārāt </p><p n="a_1319" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6527 r_TAŚVA-ML#193,08_r"/>nanv idaṃ sādṛśyaṃ padārthebhyo yadi bhinnaṃ tadā kutas teṣām iti pradṛśyate saṃbaṃdhatvāc cet kaḥ punaḥ <span type="ref-block" n="6528 r_TAŚVA-ML#193,09_r"/>sādṛśyatadvatām arthāṃtarabhūtānām akāryakāraṇātmanāṃ saṃbaṃdhaḥ samavāya iti cet kaḥ punar asau na tāva<span type="ref-block" n="6529 r_TAŚVA-ML#193,10_r"/>t padārthāṃtaram anabhyupagamāt avibhramadbhāva iti cet sarvātmanaikadeśena vā prativyakti sarvātmanā cet sā<span type="ref-block" n="6530 r_TAŚVA-ML#193,11_r"/>dṛśyabahutvaprasaṃgaḥ na caikatra sādṛśyaṃ tasyānekasvabhāvatvāt yadi punar ekadeśena sādṛśyaṃ vyaktiṣu <span type="ref-block" n="6531 r_TAŚVA-ML#193,12_r"/>samavetaṃ tadā sāvayavatvaṃ syāt tathā ca tasya sāvayavaiḥ saṃbaṃdhaciṃtāyāṃ sa eva paryanuyoga ity anavasthā <span type="ref-block" n="6532 r_TAŚVA-ML#193,13_r"/>yadi punar abhinnaṃ sādṛśyam arthebhyo 'bhyupagamyate tadāpi tasyaikatve tadabhinnānām arthānām ekatvāpattir ekasmād a<span type="ref-block" n="6533 r_TAŚVA-ML#193,14_r"/>bhinnānāṃ sarvathā nānātvavirodhāt padārthanānātvavad vā tasya nānātvebhyo 'narthāṃtarasya sarvathaikatvavirodhāt <span type="ref-block" n="6534 r_TAŚVA-ML#193,15_r"/>tathā cobhayor api pakṣayoḥ sādṛśyāsaṃbhavaḥ sādṛśyavatāṃ sarvathaikatve tatra sādṛśyānavasthānāt sādṛśyaṃ <span type="ref-block" n="6535 r_TAŚVA-ML#193,16_r"/>sarvathā nānā cet sādṛśyarūpatānupapatteḥ sādṛśyam arthebhyo bhinnābhinnam iti yuktaṃ virodhād ubhayadoṣānuṣaṃ<span type="ref-block" n="6536 r_TAŚVA-ML#193,17_r"/>gāc ca tadarthebhyo yenātmanā bhinnaṃ tenaivābhinnaṃ virudhyate pareṇa bhinnaṃ tadanyenābhinnam ity avadhāraṇāt ta<span type="ref-block" n="6537 r_TAŚVA-ML#193,18_r"/>dubhayadoṣaprasaktiḥ saṃśayavaiyadhikaraṇyādayo pi doṣās tatra durnivārā eveti sādṛśyasya vicārāsahatvāt <span type="ref-block" n="6538 r_TAŚVA-ML#193,19_r"/>kalpanāropitatvam eva tadviṣayaṃ ca pratyabhijñānaṃ svārthe saṃvādaśūnyaṃ na pramāṇaṃ nāmātiprasaṃgāt kalpanā<span type="ref-block" n="6539 r_TAŚVA-ML#193,20_r"/>ropitād eva svārthasaṃvādāt pramāṇatve manorājyādivikalpakalāpasya pramāṇatvānuṣaṃgāt tādṛksaṃvādasya <span type="ref-block" n="6540 r_TAŚVA-ML#193,21_r"/>sadbhāvād iti kaścit taṃ pratyāha </p><p n="a_1321" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6542 r_TAŚVA-ML#193,23_r"/>visadṛśānāṃ bhāvo hi vaisādṛśyaṃ tac ca padārthebhyo bhinnam abhinnaṃ bhinnābhinnaṃ vā syād ato 'nyagatyabhāvāt <span type="ref-block" n="6543 r_TAŚVA-ML#193,24_r"/>sarvathā sādṛśyapakṣabhāvī doṣo durnivāra iti kutas tatsiddhiḥ sādṛśyavadvaisadṛśam api na paramārtham arthakriyā<span type="ref-block" n="6544 r_TAŚVA-ML#193,25_r"/>śūnyatvāt svalakṣaṇasyaiva sattvasya paramārthatvāt tasyārthakriyāsamarthatvād iti cet na vaisadṛśasādṛśyatyaktaṃ <span type="ref-block" n="6545 r_TAŚVA-ML#193,26_r"/>kiṃcit svalakṣaṇaṃ pramāṇasiddham astīha yathā vyomakuśeśayaṃ pratyakṣasaṃvidi pratibhānaṃ spaṣṭaṃ svalakṣaṇam iti <span type="ref-block" n="6546 r_TAŚVA-ML#193,27_r"/>cet </p><p n="a_1323" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6548 r_TAŚVA-ML#193,29_r"/>idānīṃtanatayā pratibhāsamānā hi bhāvās teṣu yathā parasparaṃ bhinnarūpaṃ pratyakṣe spaṣṭam avabhāsate tathā <span type="ref-block" n="6549 r_TAŚVA-ML#193,30_r"/>samānam apīti sadṛśetarātmakaṃ svalakṣaṇasiddham anyathā vyomāraviṃdavat tasyānavabhāsanāt spaṣṭāvabhāsitvaṃ <span type="ref-block" n="6550 r_TAŚVA-ML#193,31_r"/>samānasya rūpasya bhrāṃtam iti cet bhinnasya katham abhrāṃtaṃ bādhakābhāvād iti cet sāmānyaspaṣṭāvabhāsitve <span type="ref-block" n="6551 r_TAŚVA-ML#193,32_r"/>kiṃ bādhakam asti na tāvat pratyakṣaṃ svalakṣaṇāni paśyāmīti prayatamānasasyāpi sthūlasthirākārasya sādhanasya <span type="ref-block" n="6552 r_TAŚVA-ML#193,33_r"/>sphuṭaṃ darśanāt tad uktaṃ yasya svalakṣaṇāny ekaṃ sthūlam akṣaṇikaṃ sphuṭam yad vā paśyati vaiśadyaṃ tadviddhi <span type="ref-block" n="6553 r_TAŚVA-ML#193,34_r"/>sadṛśasmṛteḥ iti nāpy anumānaṃ liṃgābhāvāt svasvabhāvasthitaliṃgād utpannaṃ bhinnasvalakṣaṇānumāna<span type="ref-block" n="6554 r_TAŚVA-ML#194,01_r"/>sādṛśyajñānavaiśadyasya bādhakajñānam iti cen na tasyāviruddhatvāt tathā hisadṛśetarapariṇāmātmakāḥ sarve <span type="ref-block" n="6555 r_TAŚVA-ML#194,02_r"/>bhāvāḥ svabhāvavyavasthiter anyathānupapatteḥ svasvabhāvo hi bhāvānām abādhitapratītiviṣayaḥ samānetarapariṇā<span type="ref-block" n="6556 r_TAŚVA-ML#194,03_r"/>mātmakatvaṃ tasya vyavasthitir upalabdhis tasyaiva sādhikā na punar anyatra bhinnasya svalakṣaṇasya jātucidanupalabhya<span type="ref-block" n="6557 r_TAŚVA-ML#194,04_r"/>mānasya hetvasiddhiprasaṃgāt tena hetavas tatra pratyuktāḥ te hi yathopalabhyaṃte tathā tair urarīkriyaṃte anyathā <span type="ref-block" n="6558 r_TAŚVA-ML#194,05_r"/>vā prathamapakṣe viruddhāḥ sādhyaviparītasya sādhanāt tasyaiva sattvādisvabhāvenopalabhyaṃte yadi punaḥ parābhita<span type="ref-block" n="6559 r_TAŚVA-ML#194,06_r"/>svalakṣaṇasvabhāvāḥ sattvādayo matās tadā teṣām asiddhir eva na ca svayam asiddhās te sādhyasādhanāyālaṃ na <span type="ref-block" n="6560 r_TAŚVA-ML#194,07_r"/>tv ayaṃ doṣaḥ sarvahetuṣu syāt tathā hidhūmo 'nagnijanyarūpo vā hetur agnijanyatve sādhye 'nyathārūpo vā <span type="ref-block" n="6561 r_TAŚVA-ML#194,08_r"/>prathamapakṣe viruddhas tasyānagnijanyatvasādhanāt so gnijanyarūpas tu na siddha iti kutaḥ sādhyasādhanaḥ <span type="ref-block" n="6562 r_TAŚVA-ML#194,09_r"/>yadi punar vivādāpannaviśeṣaṇāpekṣo dhūmaḥ kaṃṭhādivikārakāritvādiprasiddhasvabhāvo hetur iti mataṃ tadā sattvā<span type="ref-block" n="6563 r_TAŚVA-ML#194,10_r"/>dayo pi tathā hetavo na viruddhā nāpy asiddhā iti cen naitatsāraṃ sattvādihetūnāṃ vivādāpannaviśeṣaṇāpekṣasya <span type="ref-block" n="6564 r_TAŚVA-ML#194,11_r"/>prasiddhasvabhāvasyāsaṃbhavāt arthakriyākāritvaṃ prasiddhaḥ svabhāvas teṣām iti cet na tasyāpi hetutvāt <span type="ref-block" n="6565 r_TAŚVA-ML#194,12_r"/>tatpratyakṣato tikramāt taddoṣānuṣaṃgasya bhāvāt tadavasthatvāt sattvādisāmānyasya sādhyetarasvabhāvasya sattvā<span type="ref-block" n="6566 r_TAŚVA-ML#194,13_r"/>d iti cen na anekāṃtatvaprasaṃgāt sādhyetarayos tasya bhāvāt na ca pareṣāṃ sattvādisāmānyaṃ prasiddhaṃ <span type="ref-block" n="6567 r_TAŚVA-ML#194,14_r"/>svalakṣaṇaikāṃtopagamavirodhāt kalpitaṃ siddham iti cet vyāhatam idaṃ siddhaṃ paramārthasad abhidhīyate tat kathaṃ <span type="ref-block" n="6568 r_TAŚVA-ML#194,15_r"/>kalpitam aparamārthasad iti na vyāhanyate na ca kalpitasya hetutvaṃ artho hy arthaṃ gamayatīti vacanāt <span type="ref-block" n="6569 r_TAŚVA-ML#194,16_r"/>na ca pratīyate svalakṣaṇātmako rtho yasya hetutvaṃ dharmaḥ kalpate yas tu pratīyate nāsāvartho 'bhimata iti <span type="ref-block" n="6570 r_TAŚVA-ML#194,17_r"/>kiṃ ca talliṃgam āśritya kṣaṇikaparamāṇusvalakṣaṇānumānaṃ pravarteta yat sādṛśyajñānavaiśadyapratibhāsasya bādhakaṃ <span type="ref-block" n="6571 r_TAŚVA-ML#194,18_r"/>syāt tato vidhvastabādhaṃ vaisādṛśyajñānavat sādṛśyavaiśadyam iti paramārthasatsādṛśyaṃ pratyabhijñānasya viṣaya<span type="ref-block" n="6572 r_TAŚVA-ML#194,19_r"/>bhāvam anubhavaty ekatvavat </p><p n="a_1325" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6574 r_TAŚVA-ML#194,21_r"/>tad evaṃ nirbādhabodhādhirūḍhe prasiddhe py ekatve sādṛśye ca bhāvānāṃ kalpanaiveyam ekatvasādṛśyāvabhāsinī <span type="ref-block" n="6575 r_TAŚVA-ML#194,22_r"/>duraṃtānādyavidyopajanitā lokasyeti bruvāṇaḥ paramadarśanamohodayam evātmano dhruvam avabodhayati sahakramādi<span type="ref-block" n="6576 r_TAŚVA-ML#194,23_r"/>paryāyavyāpino dravyasyaikatvena supratītatvāt sādṛśyasya ca paryāyasāmānyasya pratidravyavyaktivyavasthitasya <span type="ref-block" n="6577 r_TAŚVA-ML#194,24_r"/>samānā iti pratyayaviṣayasyopacārād ekatvavyavahārabhājaḥ sakaladoṣāsaṃspṛṣṭasya suspaṣṭatvāt tatas tadviṣaya<span type="ref-block" n="6578 r_TAŚVA-ML#194,25_r"/>pratyabhijñānasiddhir anavadyaiva </p><p n="a_1327" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6580 r_TAŚVA-ML#194,27_r"/>yena hi pratyayena pratipattā sādhyasādhanārthānāṃ vyāptyā saṃbaṃdhaṃ niścityānumānāya pravartate sa tarkaḥ <span type="ref-block" n="6581 r_TAŚVA-ML#194,28_r"/>saṃbaṃdhe saṃvādāt pramāṇam iti manyāmahe kutaḥ punar ayaṃ saṃbaṃdho vastu sat siddho yatas tarkasya tatra saṃvādāt <span type="ref-block" n="6582 r_TAŚVA-ML#194,29_r"/>pramāṇatvaṃ kalpito hi saṃbaṃdhas tasya vicārāsahatvād ity atrocyate </p><p n="a_1329" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6584 r_TAŚVA-ML#194,31_r"/>kā punaḥ saṃbaṃdhasyārthakriyā nāma </p><p n="a_1331" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6586 r_TAŚVA-ML#194,33_r"/>sati saṃbaṃdhe rthānāṃ saṃbaṃdhitā bhavati nāsatīti tadanvayavyatirekānuvidhāyinī yā pratītā saivārthakriyā <span type="ref-block" n="6587 r_TAŚVA-ML#194,34_r"/>tasya tadvidbhir abhimatā yathā nīlānvayavyatirekānuvidhāyinī kvacin nīlatā nīlasyārthakriyā tasyās tatsādhya<span type="ref-block" n="6588 r_TAŚVA-ML#195,01_r"/>tvāt saṃbaṃdhajñānaṃ ca saṃbaṃdhasyārthakriyā nīlasya nīlajñānavat tad uktaṃ matyā tāvad iyam arthakriyā yad uta <span type="ref-block" n="6589 r_TAŚVA-ML#195,02_r"/>svaviṣayavijñānotpādanaṃ nāmeti </p><p n="a_1333" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6592 r_TAŚVA-ML#195,05_r"/>na hi saṃbaṃdhābhāve rthāḥ parasparaṃ saṃbaddhā iti viśiṣṭatā teṣāṃ pratitiṣṭhaty atiprasaṃgāt svakāraṇavaśāt <span type="ref-block" n="6593 r_TAŚVA-ML#195,06_r"/>keṣāṃcid eva saṃbaṃdhapratyayahetutāsamānapratyayahetutāvad iti cet saiva saṃbaṃdhitā tadvad iti nāmamātraṃ bhidyate na <span type="ref-block" n="6594 r_TAŚVA-ML#195,07_r"/>punar arthaḥ prasādhitaś ca saṃbaṃdhaḥ paramārthiko 'rthānāṃ prapaṃcataḥ prāk saṃbaṃdhitāsya mānavyavasthitihetur ity alaṃ vivā<span type="ref-block" n="6595 r_TAŚVA-ML#195,08_r"/>dena nirbādhaṃ saṃbaṃdhitāyāḥ svabuddheḥ svārthakriyāyāḥ saṃbaṃdhasya vyavasthānāt pāvakasya dāhādyarthakriyāvat <span type="ref-block" n="6596 r_TAŚVA-ML#195,09_r"/>saṃvedanasya svarūpapratibhāsanavad vā tasyā vāsanāmātranimittatve tu sarvārthakriyā sarvasya vāsanāmātrahetukā <span type="ref-block" n="6597 r_TAŚVA-ML#195,10_r"/>syād iti na kiṃcit paramārthato rthakriyākārīti kuto vastutvavyavasthā paritoṣahetoḥ pāramārthikatve py uktaṃ <span type="ref-block" n="6598 r_TAŚVA-ML#195,11_r"/>svapnopalabdhasya tattvaprasaṃgāt iti na hi tatra paritoṣaḥ kasyacin nāstīti sarvasya sarvadā sarvatra nāsty e<span type="ref-block" n="6599 r_TAŚVA-ML#195,12_r"/>veti cet jāgraddaśārthakriyāyās tarhi suniścitāsaṃbhavadbādhakatvāt paramārthasattvam ity āyātaṃ tathā cārthānāṃ <span type="ref-block" n="6600 r_TAŚVA-ML#195,13_r"/>saṃbaṃdhitārthakriyāsaṃbaṃdhasya kathaṃ paramārthasatīti na siddhyet na hi tatra kasyacit kadācid bādhakapratyaya <span type="ref-block" n="6601 r_TAŚVA-ML#195,14_r"/>ucyate yena suniścitāsaṃbhavadbādhakatvaṃ na bhavet sarvathā saṃbaṃdhābhāvavādinas tatrāsti bādhakapratyaya iti <span type="ref-block" n="6602 r_TAŚVA-ML#195,15_r"/>cet sarvathā śūnyavādinas tattvopaplavavādino brahmavādino vā jāgradupalabdhārthakriyāyāṃ kiṃ na bādhaka<span type="ref-block" n="6603 r_TAŚVA-ML#195,16_r"/>pratyayaḥ sa teṣām avidyābalād iti cet saṃbaṃdhitāyām api tata eva pareṣāṃ bādhakapratyayo na pramāṇabalād iti <span type="ref-block" n="6604 r_TAŚVA-ML#195,17_r"/>nirvivādam etat yataḥ saiva tarkāt saṃbaṃdhaṃ pratītya vartamāno rthānāṃ saṃbaṃdhitām ābādham anubhavati </p><p n="a_1335" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6606 r_TAŚVA-ML#195,19_r"/>na hi tarkasyānumānanibaṃdhane saṃbaṃdhe saṃvādābhāve numānasya saṃvādaḥ saṃbhaviniścitaḥ saṃvādas tarkasya <span type="ref-block" n="6607 r_TAŚVA-ML#195,20_r"/>nāsti viprakṛṣṭārthaviṣayatvād iti cet </p><p n="a_1337" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6610 r_TAŚVA-ML#195,23_r"/>sarveṇa vādinā tataḥ sveṣṭasiddhiḥ prakartavyā anyathā pralāpamātraprasaṃgāt sā ca pramāṇasiddhim anvā<span type="ref-block" n="6611 r_TAŚVA-ML#195,24_r"/>karṣati tadabhāve tadanupapatteḥ tatra pratyakṣaṃ pramāṇavaśyam abhyupagacchatānumānam urarīkartavyam anyathā tasya <span type="ref-block" n="6612 r_TAŚVA-ML#195,25_r"/>sāmastyenāpramāṇavyavacchedena pramāṇasiddhyayogāt niḥsaṃdeham anumānaṃ chedatsatā sādhyasādhanasaṃbaṃdhagrāhi <span type="ref-block" n="6613 r_TAŚVA-ML#195,26_r"/>pramāṇam asaṃdigdham eṣitavyam iti tad eva ca tarkaḥ tatas tasya ca saṃvādo niḥsaṃdeha eva siddho 'nyathā pralāpa<span type="ref-block" n="6614 r_TAŚVA-ML#195,27_r"/>mātram aheyopādeyam aślīlavijṛṃbhitam āyātīti paryāptam atra bahubhir vivādair ūhasaṃvādasiddher ullaṃdhanārhatvāt </p><p n="a_1339" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6618 r_TAŚVA-ML#195,31_r"/>kiṃ ca </p><p n="a_1341" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6621 r_TAŚVA-ML#195,34_r"/>na hi yad yad ātmalābhakāraṇaṃ tat tasya viṣaya eva liṃgajñānasya liṃgijñānaviṣayatvaprasaṃgāt pratyakṣasya ca <span type="ref-block" n="6622 r_TAŚVA-ML#196,01_r"/>cakṣurādigocaratāpatteḥ svākārārpaṇakṣamakāraṇaṃ viṣaya iti cet katham idānīṃ pratyakṣānupalaṃbhayos tarkātma<span type="ref-block" n="6623 r_TAŚVA-ML#196,02_r"/>lābhanimittayor viṣayaṃ svākāram anarpayatamūhāya sākṣātkāraṇabhāvaṃ cānubhavataṃ tarkaviṣayam ācakṣatīta tathā<span type="ref-block" n="6624 r_TAŚVA-ML#196,03_r"/>cakṣāṇo vā katham anumānanibaṃdhanasya liṃgajñānasya viṣayam anumānagocaratayā pratyakṣaṃ prācakṣīta na ced vi<span type="ref-block" n="6625 r_TAŚVA-ML#196,04_r"/>kṣiptaḥ tato na pratyakṣānupalaṃbhārthagrāhī tarkaḥ sarvathā kathaṃcit tadarthagrāhitvaṃ tu tasya nāpramāṇatāṃ <span type="ref-block" n="6626 r_TAŚVA-ML#196,05_r"/>viruṇaddhi pratyakṣānumānavad ity uktaṃ </p><p n="a_1343" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6630 r_TAŚVA-ML#196,09_r"/>pramāṇamūhaḥ saṃvādakatvād aprasiddhārthasādhanatvāt samāropavyavaccheditvāt pramāṇabhūtamatijñānanibaṃdhanatvād a<span type="ref-block" n="6631 r_TAŚVA-ML#196,10_r"/>numānādivad iti sūktaṃ buddhyāmahe nanūho matiḥ svayaṃ na punar matinibaṃdhana iti cen na mativiśeṣasya <span type="ref-block" n="6632 r_TAŚVA-ML#196,11_r"/>tasya pūrvamativiśeṣanibaṃdhanatvāvirodhāt sādhanasyāsiddhatvāyogāt na ca tannibaṃdhanatvaṃ pramāṇatvena <span type="ref-block" n="6633 r_TAŚVA-ML#196,12_r"/>vyāptam anumānena svayaṃ pratipannaṃ liṃgajñānaṃ mativiśeṣapūrvakatvasya pramāṇatvavyāptasya tatra pratīter vyabhicārā<span type="ref-block" n="6634 r_TAŚVA-ML#196,13_r"/>bhāvāt śrutena vyabhicāra iti cen na tasya pramāṇatvavyavasthāpanāt tadavyabhicāriṇo matinibaṃdhana<span type="ref-block" n="6635 r_TAŚVA-ML#196,14_r"/>tvāt saṃvādakatvād evohaḥ pramāṇaṃ vyavatiṣṭhata eva </p><p n="a_1345" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6638 r_TAŚVA-ML#196,17_r"/>nanūhasyāpi svārthair ūhyaiḥ saṃbaṃdho bhyupagaṃtavyas tasya ca sādhyasādhanasyeva nādhyakṣād gatis tāvato vyāpārāt <span type="ref-block" n="6639 r_TAŚVA-ML#196,18_r"/>kartumaśakteḥ sannihitārthagrāhitvāc ca savikalpasyāpi pratyakṣasya nāpy anumānato 'navasthāprasaṃgāt tasyāpi <span type="ref-block" n="6640 r_TAŚVA-ML#196,19_r"/>hy anumānasya pravṛttir liṃgaliṃgisaṃbaṃdhaniścayāt sa cohāt tasyāpi pravṛttiḥ svārthasaṃbaṃdhaniścāyāt so py anumānāṃ<span type="ref-block" n="6641 r_TAŚVA-ML#196,20_r"/>tarād iti tasyohāṃtarāt siddhau kveyam anavasthānivṛttiḥ yadi punar ayam ūhaḥ svārthasaṃbaṃdhasiddhim anapekṣamāṇaḥ <span type="ref-block" n="6642 r_TAŚVA-ML#196,21_r"/>svaviṣaye pravartate tadānumānasyāpi tathā pravṛttir astv iti vyarthamūhaparikalpanam iti kaścit </p><p n="a_1347" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6644 r_TAŚVA-ML#196,23_r"/>yogyatābalād ūhasya svārthaprakāśakatvaṃ vyavatiṣṭhata eva patyakṣavat na hi pratyakṣaṃ svaviṣayasaṃbaṃdhagrahaṇā<span type="ref-block" n="6645 r_TAŚVA-ML#196,24_r"/>pekṣam anavasthāprasaṃgāt tathā hi </p><p n="a_1349" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6647 r_TAŚVA-ML#196,26_r"/>pratyakṣasyāpi svārthe saṃbaṃdho grāhyagrāhakabhāvaḥ kāryakāraṇabhāvo vābhyupagaṃtavya evānyathā tataḥ svārtha<span type="ref-block" n="6648 r_TAŚVA-ML#196,27_r"/>pratipattiniyamāyogād atiprasaṃgāt sa ca yadi gṛhīta evādhyakṣapravṛttinimittaṃ tadā kena gṛhyata iti <span type="ref-block" n="6649 r_TAŚVA-ML#196,28_r"/>ciṃtyaṃ svena pratyakṣāṃtareṇānumānena vā </p><p n="a_1351" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6655 r_TAŚVA-ML#196,34_r"/>na pratyakṣaṃ svārthe saṃbaṃdhagrahaṇāpekṣaṃ pravartate kvacid akasmāt tatpravṛttidarśanāt kiṃ tarhi tasya svasaṃveda<span type="ref-block" n="6656 r_TAŚVA-ML#197,01_r"/>nādivat svārthagrahaṇasiddhiḥ svato tīṃdriyaḥ kaścit saṃbaṃdhaḥ svārthānumānaḥ siddhyed iti cet saiva yogyatā <span type="ref-block" n="6657 r_TAŚVA-ML#197,02_r"/>svāvaraṇakṣayopaśamākhyā pratyakṣasyārthaprakāśanahetur iha samāyātā tarkasyāpi svayaṃ vyāptigrahaṇānubhavāt ta<span type="ref-block" n="6658 r_TAŚVA-ML#197,03_r"/>jjñānāvaraṇakṣayopaśamarūpā yogyatānumīyamānā siddhyatu pratyakṣavadanavasthāparihārasyānyathā kartum aśakteḥ <span type="ref-block" n="6659 r_TAŚVA-ML#197,04_r"/>nanu ca yathā tarkasya svaviṣayasaṃbaṃdhagrahaṇam anapekṣamāṇasya pravṛttis tathānumānasyāpi sarvatra jñāne svāvaraṇa<span type="ref-block" n="6660 r_TAŚVA-ML#197,05_r"/>kṣayopaśamasya svārthaprakāśanahetur aviśeṣāt tato narthakam eva tatsaṃbaṃdhagrahaṇāya tarkaparikalpanam iti cet <span type="ref-block" n="6661 r_TAŚVA-ML#197,06_r"/>satyam anumānasyāpi svayogyatā grahaṇanirapekṣakam anumeyārthaprakāśanaṃ na punar utpattiliṃgaliṃgisaṃbaṃdhagrahaṇanira<span type="ref-block" n="6662 r_TAŚVA-ML#197,07_r"/>pekṣāsty agṛhītatatsaṃbaṃdhasya pratipattuḥ kvacit kadācid anutpattiniścayāt naivaṃ pratyakṣasyotpattir api karaṇārtha<span type="ref-block" n="6663 r_TAŚVA-ML#197,08_r"/>saṃbaṃdhagrahaṇāpekṣā svayam agṛhītatatsaṃbaṃdhasyāpi punas tadutpattidarśanāt tadvadūhasyāpy atīṃdriyātmārthasaṃbaṃdhagrahaṇa<span type="ref-block" n="6664 r_TAŚVA-ML#197,09_r"/>nirapekṣasyotpattidarśanān notpattāv api saṃbaṃdhagrahaṇāpekṣatvam iti yuktaṃ tarkaḥ </p><p n="a_1353" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6671 r_TAŚVA-ML#197,16_r"/>pramāṇaṃ tarkaḥ pramāṇakartavyakāritvāt pratyakṣādivat pratyayasādhanaṃ pramāṇakartavyaṃ tatkārī ca tarkaḥ <span type="ref-block" n="6672 r_TAŚVA-ML#197,17_r"/>prasiddha iti nāsiddho hetuḥ nāpy anaikāṃtiko 'pramāṇe vipakṣe vṛttyabhāvāt na hi prameyāṃtaraṃ saṃśayādi <span type="ref-block" n="6673 r_TAŚVA-ML#197,18_r"/>vā pramāṇaviṣayasya sādhanaṃ virodhāt tatas tarkasthapramāṇaviṣayasādhakatvam icchatā pramāṇatvam upagaṃtavyam <span type="ref-block" n="6674 r_TAŚVA-ML#197,19_r"/>kiṃ ca </p><p n="a_1355" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6679 r_TAŚVA-ML#197,24_r"/>svayaṃ pramāṇānām anugrāhakaṃ tarkam icchan nāpramāṇaṃ pratipattuṃ samartho virodhāt pramāṇasāmagryaṃtarbhūtaḥ <span type="ref-block" n="6680 r_TAŚVA-ML#197,25_r"/>kaścit tarkaḥ pramāṇam iṣṭa eveti cen na tasya svayaṃ pramāṇatvopapatteḥ tathā hipramāṇaṃ tarkaḥ sākṣātparaṃparayā <span type="ref-block" n="6681 r_TAŚVA-ML#197,26_r"/>ca svārthaniścayane phale sādhakatamatvāt pratyakṣavat svaviṣayabhūtasya sādhyasādhanasaṃbaṃdhājñānanivṛttirūpe sākṣā<span type="ref-block" n="6682 r_TAŚVA-ML#197,27_r"/>tsvārthaniścayane phale sādhakatamas tarkaḥ paraṃparayā tu svārthānumāne hānopādānopekṣājñāne vā prasiddha evety upa<span type="ref-block" n="6683 r_TAŚVA-ML#197,28_r"/>saṃhriyate </p><p n="a_1357" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6688 r_TAŚVA-ML#197,33_r"/>sādhyābhāvāsaṃbhavaniyamalakṣaṇāt sādhanād eva śakyābhipretāprasiddhatvalakṣaṇasya sādhyasyaiva yad vijñānaṃ tad anu<span type="ref-block" n="6689 r_TAŚVA-ML#197,34_r"/>mānam ācāryā viduḥ yathoktahetuviṣayadvārakaviśeṣaṇayor anyatarasyānumānatvāpratīteḥ sa eva vābhini<span type="ref-block" n="6690 r_TAŚVA-ML#198,01_r"/>bodha iti lakṣitaḥ sādhyaṃ pratyabhimukhasya niyamitasya ca sādhanenāniṃdriyayuktenābhibodhasyābhinibodha<span type="ref-block" n="6691 r_TAŚVA-ML#198,02_r"/>tvāt nanu matijñānasāmānyam abhinibodhaḥ prokto na punaḥ svārthānumānaṃ tadviśeṣa iti cen na prakaraṇa<span type="ref-block" n="6692 r_TAŚVA-ML#198,03_r"/>viśeṣāc chabdāṃtarasaṃnidhānāder vā sāmānyaśabdasya viśeṣe pravṛttidarśanāt gośabdavat tena yadā kṛtaṣaṭtriṃ<span type="ref-block" n="6693 r_TAŚVA-ML#198,04_r"/>śattriśatabhedam ābhinibodhikam ucyate tadābhinibodhasāmānyaṃ vijñāyate yadā tv avagrahādimativiśeṣāna<span type="ref-block" n="6694 r_TAŚVA-ML#198,05_r"/>bhidhāya tataḥ pṛthag abhinibodha ity ucyate tadā svārthānumānam iti iṃdriyāniṃdriyābhyāṃ niyamitasyāsarva<span type="ref-block" n="6695 r_TAŚVA-ML#198,06_r"/>paryāyadravyaṃ pratyabhimukhasya bodhasyāsyābhinibodhikavyapadeśād abhinibodha evābhinibodhikam iti svārthekasya <span type="ref-block" n="6696 r_TAŚVA-ML#198,07_r"/>ṭhaṇo vidhānāt na ca tadaniṃdriyeṇa liṃgāpekṣeṇaṃ niyamitaṃ sādhyārthābhimukhaṃ bodhanam ābhinibodhikam iti <span type="ref-block" n="6697 r_TAŚVA-ML#198,08_r"/>virudhyate tallakṣaṇavākye vākyāṃtaropaplavāt na tu naikalakṣaṇāl liṃgāl liṃgini jñānam anumānaṃ yad abhini<span type="ref-block" n="6698 r_TAŚVA-ML#198,09_r"/>bodhaśabdenocyate kiṃ tarhi trirūpāl liṃgād anumeye jñānam anumānam iti paramatam upadarśayann āha </p><p n="a_1359" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6701 r_TAŚVA-ML#198,12_r"/>asādhāraṇo hi svabhāvo bhāvalakṣaṇam avyabhicārād agner auṣṇyavat na ca trairūpyasyāsādhāraṇatā taddhetau <span type="ref-block" n="6702 r_TAŚVA-ML#198,13_r"/>tadābhāse pi tasya samudbhavāt tato na taddhetulakṣaṇaṃ yuktaṃ paṃcarūpatvādivat kuta eva tad ity ucyate </p><p n="a_1361" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6704 r_TAŚVA-ML#198,15_r"/>idam iha saṃpradhāryaṃ trairūpyamātraṃ vā hetor lakṣaṇaṃ viśiṣṭaṃ vā trairūpyam iti prathamapakṣena tadasādhāraṇa<span type="ref-block" n="6705 r_TAŚVA-ML#198,16_r"/>hetvābhāse pi tāvadāditvalakṣaṇam eva buddho sarvajño vaktṛtvāde rathyāpuruṣavad ity atra hetoḥ pakṣadharmatvaṃ sapakṣe <span type="ref-block" n="6706 r_TAŚVA-ML#198,17_r"/>sattvaṃ vipakṣe vāsattvaṃ sarvajño vaktā puruṣo vā na dṛṣṭa iti na ca gamakatvam anyathānupapannatvavirahāt <span type="ref-block" n="6707 r_TAŚVA-ML#198,18_r"/>viśiṣṭaṃ trairūpyaṃ hetulakṣaṇam iti cet kuto na tadaviśiṣṭaṃ </p><p n="a_1363" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6711 r_TAŚVA-ML#198,22_r"/>sādhyābhāvavirodhitvād dhetus trairūpyam aviśiṣṭakartṛtvād iti vadann anyathānupapannatvam eva viśiṣṭatvam abhyupa<span type="ref-block" n="6712 r_TAŚVA-ML#198,23_r"/>gacchati sādhyābhāvavirodhitvasyaivānyathānupapannatvaniyamavyapadeśāt tathā pakṣadharmatvam ekam anyathānupapannatvena <span type="ref-block" n="6713 r_TAŚVA-ML#198,24_r"/>viśiṣṭaṃ sapakṣe sattvaṃ vā vipakṣāsattvam eva vā niścitaṃ sādhyasādhanāyālam iti kiṃtantrayeṇa samuditena <span type="ref-block" n="6714 r_TAŚVA-ML#198,25_r"/>kartavyaṃ yatas taddhetulakṣaṇam ācakṣīta na hi </p><p n="a_1365" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6720 r_TAŚVA-ML#198,31_r"/>yathaiva hi lokaḥ kāryasvabhāvayoḥ saṃbaṃdhabhedāt tato nupalaṃbhasya ca viṣayabhedād bhedam anurudhyate tathāvinā<span type="ref-block" n="6721 r_TAŚVA-ML#198,32_r"/>bhāvaniyamamātrāt kāryādihetutrayāt kṛttikodayādi hetor apīti katham asau caturtho hetur na syāt na hy atra <span type="ref-block" n="6722 r_TAŚVA-ML#198,33_r"/>lokasyānurodhanavaco bādhakād iti śakyaṃ vaktuṃ bādhakāsaṃbhavāt nanv idam anyathānupapannatvaṃ niyataṃ saṃbaṃdhena <span type="ref-block" n="6723 r_TAŚVA-ML#198,34_r"/>vyāptaṃ tadabhāve tatsaṃbhave tiprasaṃgāt so pi tādātmyatajjanmabhyām atādātmyavatas tajjanmano vā saṃbaṃdhānupapatteḥ <span type="ref-block" n="6724 r_TAŚVA-ML#199,01_r"/>tataḥ kṛttikodayādau sādhye na tādātmyasya tadutpatter vā vaidhurye kutaḥ saṃbaṃdhas tadabhāve kuto nyathānupapannatva<span type="ref-block" n="6725 r_TAŚVA-ML#199,02_r"/>niyamo yena sa gamako hetuḥ syād iti vyāpakānupalaṃbho bādhakas tatra lokānurodhasya pratīyate kṛttikodayā<span type="ref-block" n="6726 r_TAŚVA-ML#199,03_r"/>der gamakatvaṃ hetutvanibaṃdhanaṃ tadevānyathānupapannatvaṃ sādhayati tad api saṃbaṃdhaṃ so pi tādātmyatajjanmanor anyataraṃ <span type="ref-block" n="6727 r_TAŚVA-ML#199,04_r"/>tatra tadutpattir vartamānabhaviṣyatoḥ kṛttikodayaśakaṭodayayoḥ parasparam anvayavyatirekānuvidhānāsaṃbhavān na <span type="ref-block" n="6728 r_TAŚVA-ML#199,05_r"/>yujyata eva tādātmyaṃ tu vyomnaḥ śakaṭodayavattve sādhye kṛttikodayavattvaṃ śakyaṃ kalpayituṃ sādhanadharma<span type="ref-block" n="6729 r_TAŚVA-ML#199,06_r"/>mātrānubaṃdhinaḥ sādhyadharmasya tadātmatvopapatteḥ yata eva bāhyālokatamorūpabhūtasaṃghātasya vyomavyavahārā<span type="ref-block" n="6730 r_TAŚVA-ML#199,07_r"/>rhasya kṛttikodayavattvaṃ tata eva bhaviṣyacchakaṭodayavattvaṃ hetvaṃtarānapekṣatvādeḥ siddhaṃ na tanmānānubaṃdhi<span type="ref-block" n="6731 r_TAŚVA-ML#199,08_r"/>tvam anityatvaṃ nityatvasya kṛtakatvamātrānubaṃdhitvavad iti kecit tān pratyāha </p><p n="a_1367" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6736 r_TAŚVA-ML#199,13_r"/>evaṃvidhaṃ rūpam idam āmatvam eva rasatvād ity ekārthasamavāyino vṛkṣo yaṃ śiṃśapātvād ity etasya vā tadutpatti<span type="ref-block" n="6737 r_TAŚVA-ML#199,14_r"/>tādātmyabalād avinābhāvitvaṃ nāsty atra śītasparśo gner iti virodhinas tādātmyabalāt tad iti svamanorathaṃ pratha<span type="ref-block" n="6738 r_TAŚVA-ML#199,15_r"/>yato pi saṃyogisamavāyinor yathoktayos tato nyasya ca prasiddhasya hetor vinaiva tābhyām avinābhāvitvam āyātaṃ <span type="ref-block" n="6739 r_TAŚVA-ML#199,16_r"/>nāsty evātrāvinābhāvitvaṃ viniyatam ity etad āśaṃkya pariharann āha </p><p n="a_1369" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6745 r_TAŚVA-ML#199,22_r"/>so yaṃ kāryādiliṃgasyāviśiṣṭasyāgamakatām upalakṣya kāryasvabhāvair yāvadbhir avinābhāvikāraṇe teṣāṃ hetuḥ <span type="ref-block" n="6746 r_TAŚVA-ML#199,23_r"/>svabhāvābhāve pi bhāvamātrānuvirodhini iṣṭaṃ viruddhakārye pi deśakālādyapekṣaṇaṃ anyathā vyabhicārī <span type="ref-block" n="6747 r_TAŚVA-ML#199,24_r"/>syād bhasme vā śītasādhana ityādivacanena svayaṃ viśiṣṭatām upapanne yathā hetor gamakatvam avinābhāvaniyamena <span type="ref-block" n="6748 r_TAŚVA-ML#199,25_r"/>vyāptam ācaṣṭe vinābhāvaniyamaṃ tadabhāve pi tatsaṃbhavād anyathā tasya tena viśeṣaṇānarthakyāt tataḥ saṃyogā<span type="ref-block" n="6749 r_TAŚVA-ML#199,26_r"/>dir apy avinābhāvaniyamaviśiṣṭo gamako hetur ity abhyupagaṃtum arhati viśiṣṭatāyāḥ sarvatrānyathānupapattirūpatva<span type="ref-block" n="6750 r_TAŚVA-ML#199,27_r"/>siddher iti na tadutpattitādātmyābhyām anyathānupapannatvaṃ vyāptaṃ tadviśiṣṭābhyāṃ vyāptam iti cet tarhy anyathā<span type="ref-block" n="6751 r_TAŚVA-ML#199,28_r"/>nupapannatvenānyathānupapannatvaṃ vyāptam ity āyātaṃ tac ca na sāraṃ tasyaiva tenaiva vyāpyavyāpakabhāvavirodhāt <span type="ref-block" n="6752 r_TAŚVA-ML#199,29_r"/>vyāpyavyāpakayoḥ kathaṃcid bhedaprasiddheḥ vyāpakaṃ tadatanniṣṭhaṃ vyāpyaṃ tanniṣṭham eva ca iti tayor viruddha<span type="ref-block" n="6753 r_TAŚVA-ML#199,30_r"/>dharmādhyāsavacanāt atha mataṃ tābhyāṃ saṃbaṃdho vyāptas tenānyathānupapannatvam iti tad apy avicāritam eva <span type="ref-block" n="6754 r_TAŚVA-ML#199,31_r"/>tadvyatiriktasya saṃyogādeḥ saṃbaṃdhasya sadbhāvāt kāryakāraṇabhāvayor asaṃyogādirūpakāryopakārakabhāvam aṃtareṇa <span type="ref-block" n="6755 r_TAŚVA-ML#199,32_r"/>kvacid apy abhāvād iti cen na nityadravyasaṃyogād deśāṃtareṇaiva bhāvāt na ca nityadravyaṃ na saṃbhavet kṣaṇika<span type="ref-block" n="6756 r_TAŚVA-ML#199,33_r"/>pariṇāmavat tasya pramāṇasiddhatvāt tadavaśyaṃ sarvasaṃbaṃdhavyaktīnāṃ vyāpakas tadutpattitādātmyābhyām anya evābhi<span type="ref-block" n="6757 r_TAŚVA-ML#199,34_r"/>dhātavyo yogyatālakṣaṇa ity āha </p><p n="a_1371" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6761 r_TAŚVA-ML#200,04_r"/>saṃbaṃdhatvasāmānyaṃ sarvasaṃbaṃdhabhedānāṃ vyāpakaṃ na yogyatākhyaḥ saṃbaṃdha ity acodyaṃ pratyāsatter iha yogyatāyāḥ <span type="ref-block" n="6762 r_TAŚVA-ML#200,05_r"/>sāmānyarūpayoḥ svayam upagamāt saivānyathānupapattir ity api na maṃtavyaṃ pratyāsattimātre kvacit saty api tada<span type="ref-block" n="6763 r_TAŚVA-ML#200,06_r"/>bhāvāt na hi dravyakṣetrakālabhāvapratyāsattayaḥ sarvatra kāryakāraṇabhāvasaṃyogādirūpāḥ satyo py avinābhāva<span type="ref-block" n="6764 r_TAŚVA-ML#200,07_r"/>rahitā na dṛśyaṃte tataḥ saṃbaṃdhavaśād api sāmānyato nyathānupapattir ekaiveti tallakṣaṇam ekaṃ liṃgam anumaṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="6765 r_TAŚVA-ML#200,08_r"/>viśeṣato pi saṃbaṃdhadvayasya tādātmyatajjanmākhyasyāvyavasthānāt saṃyogādisaṃbaṃdhaṣaṭkavattadavyavasthāne ca <span type="ref-block" n="6766 r_TAŚVA-ML#200,09_r"/>kuto liṃgeyattāniyama iti tadviśeṣavivakṣāyām api na parair iṣṭā liṃgasaṃkhyāvatiṣṭhate viśeṣāṇāṃ bahutvāt <span type="ref-block" n="6767 r_TAŚVA-ML#200,10_r"/>pareṣṭasaṃbaṃdhasaṃkhyām atikrāmaṃto hi saṃbaṃdhaviśeṣās tadiṣṭaliṃgasaṃkhyāṃ vighaṭayaṃty eva sveṣṭaviśeṣayoḥ śeṣaviśeṣā<span type="ref-block" n="6768 r_TAŚVA-ML#200,11_r"/>ṇām aṃtarbhāvayitum aśakteḥ viṣayasya vidhipratiṣedharūpasya bhedāl liṃgabhedasthitir ity apīṣṭaṃ tatsaṃkhyāvirodhy eva <span type="ref-block" n="6769 r_TAŚVA-ML#200,12_r"/>yasmāt </p><p n="a_1373" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6774 r_TAŚVA-ML#200,17_r"/>nanu ca yathā bhāvābhāvobhayāśritas trividho dharmaḥ śabdaviṣayo nādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhita eva <span type="ref-block" n="6775 r_TAŚVA-ML#200,18_r"/>na bahiḥ svalakṣaṇātmakas tathā syād avaktavyādi paramārthato sann evārthakriyārahitatvān manorājyādivat na ca <span type="ref-block" n="6776 r_TAŚVA-ML#200,19_r"/>sarvathā kalpito rtho mānaviṣayo nāma yena tadbhedāt saptavidho hetur āpādyate ity atrocyate </p><p n="a_1375" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6778 r_TAŚVA-ML#200,21_r"/>śabdajñānaparicchedyo pi padārtho spaṣṭatayāvabhāsamāno pi naikāṃtataḥ kalpanāropitasvārthakriyākāritvān ni<span type="ref-block" n="6779 r_TAŚVA-ML#200,22_r"/>rbādham anubhūyate kiṃ punar adhyakṣe spaṣṭam avabhāsamāno bhāvābhāvobhayādir artha iti paramārthasann eva </p><p n="a_1377" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6784 r_TAŚVA-ML#200,27_r"/>yathā nīlādidarśanaṃ nīlādivāsanodbodhasya kāraṇam iṣṭaṃ tathā bhāvābhāvobhayādyarthadarśanaṃ tadvāsanā<span type="ref-block" n="6785 r_TAŚVA-ML#200,28_r"/>prabodhasya svayam eṣitavyam iti bhāvādyarthasya pratyakṣataḥ paricchedaḥ siddhaḥ </p><p n="a_1379" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6787 r_TAŚVA-ML#200,30_r"/>yadi hi bhāvādivikalpavāsanāyāḥ prabodhakāraṇam ābhogādy eva na punar bhāvādidarśanaṃ tadā nīlādi<span type="ref-block" n="6788 r_TAŚVA-ML#200,31_r"/>vikalpavāsanayāpi na nīlādidarśanaṃ prabodhanibaṃdhanam ābhogaśabdayor eva tatkāraṇatvāpatteḥ evaṃ ca nīlādau <span type="ref-block" n="6789 r_TAŚVA-ML#200,32_r"/>darśanābhāve pi vikalpavāsanāyāḥ saṃbhavāt sarvatra pratyakṣapṛṣṭhabhāvino vikalpasya sāmarthyāt pratyakṣasya <span type="ref-block" n="6790 r_TAŚVA-ML#200,33_r"/>pramāṇatāvasthāpane 'nāśvāsa eva syāt svalakṣaṇadarśanaprabhavo vikalpas tatpramāṇatāhetur na sarva iti cen nā<span type="ref-block" n="6791 r_TAŚVA-ML#200,34_r"/>nyonyāśrayaprasaṃgāt tathā hisiddhe svalakṣaṇadarśanaprabhavatve vikalpasya tatas taddarśanapramāṇatāsiddhiḥ <span type="ref-block" n="6792 r_TAŚVA-ML#201,01_r"/>tatsiddhau ca svasya svalakṣaṇadarśanaprabhavatvasiddhir iti nānyatarasyāpi tayor vyavasthā svalakṣaṇadarśanaprabhavatvaṃ <span type="ref-block" n="6793 r_TAŚVA-ML#201,02_r"/>nīlādivikalpasya svasaṃvedanād eva siddhaṃ sarveṣāṃ vikalpasya pratyātmavedyatvāt tato nānyonyāśraya iti <span type="ref-block" n="6794 r_TAŚVA-ML#201,03_r"/>cet tarhi bhāvābhāvobhayādivikalpasyāpy aliṃgajasya śabdajasya ca bhāvādidarśanaprabhavatvaṃ svasaṃvedanā<span type="ref-block" n="6795 r_TAŚVA-ML#201,04_r"/>d eva kuto na siddhyet sarvathā viśeṣābhāvāt tad ayaṃ nīlādyarthaṃ pāramārthikam icchatā cādya<span type="ref-block" n="6796 r_TAŚVA-ML#201,05_r"/>m avitathopagaṃtum arhaty eveti tadanumāne sapta hetavaḥ syuḥ yataś caivaṃ kṛttikodayādeḥ kathaṃcit pratīty atikrameṇa <span type="ref-block" n="6797 r_TAŚVA-ML#201,06_r"/>svabhāvahetutvaṃ bruvataḥ sarvaḥ svabhāvahetuḥ syād eka eva saṃbaṃdhabhedāt tadbhedaṃ sādhayataḥ sāmānyato viśeṣataś ca <span type="ref-block" n="6798 r_TAŚVA-ML#201,07_r"/>sveṣṭaliṃgasaṃkhyākṣatiḥ viṣayabhedāc ca tadbhedam icchataḥ saptavidho hetur arthasyāstitvādisaptarūpatayānumeyatvo<span type="ref-block" n="6799 r_TAŚVA-ML#201,08_r"/>papatteḥ </p><p n="a_1381" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6805 r_TAŚVA-ML#201,14_r"/>nanv ākāśakālāder dharmitve bhaviṣyacchakaṭodayapalvalodakanairmalyādeḥ sādhyatve kṛttikodayatvāgastyudayā<span type="ref-block" n="6806 r_TAŚVA-ML#201,15_r"/>der hetutve pakṣadharmatvayuktasyaiva hetutvam ato nāpakṣadharmatvalakṣaṇo hetuḥ kaścid iti cet kim evaṃ cākṣuṣa<span type="ref-block" n="6807 r_TAŚVA-ML#201,16_r"/>tvādiḥ śabdānityatvahetur na syāt na hi jagato vā dharmacākṣuṣatvaṃ mahānasadhūmaḥ pakṣadharmaḥ tathā hiśa<span type="ref-block" n="6808 r_TAŚVA-ML#201,17_r"/>bdānityayogi jagaccākṣuṣatvayogitvāt mahodadhi jagan mahānasadhūmayogitvād iti kathaṃ na cākṣuṣatvaṃ śabdā<span type="ref-block" n="6809 r_TAŚVA-ML#201,18_r"/>nityatvaṃ sādhayet mahānasadhūmo vā mahodadhau vahniṃ tathā tvayā saṃbhavād iti cet kṛttikodayādeḥ kuto nvaya<span type="ref-block" n="6810 r_TAŚVA-ML#201,19_r"/>saṃbhavaḥ pūrvopalabdhākāśāder dṛṣṭāṃtasya sadbhāvād anvayaḥ siddhyatīti cet pūrvopalabdhajagato dṛṣṭāṃtasya siddheś cā<span type="ref-block" n="6811 r_TAŚVA-ML#201,20_r"/>kṣuṣatvayogitvāder anvayo stu viśeṣābhāvāt tathāpy asyāvinābhāvāsaṃbhavād agamakatve vinābhāvasvabhāvam eva pakṣa<span type="ref-block" n="6812 r_TAŚVA-ML#201,21_r"/>dharmatvaṃ gamakatvāṃgaṃ liṃgasya lakṣaṇaṃ tathā ca na dharmadharmisamudāyaḥ pakṣo nāpi tattaddharmī taddharmatvasyāvinā<span type="ref-block" n="6813 r_TAŚVA-ML#201,22_r"/>bhāvasvabhāvatvābhāvāt kiṃ tarhi sādhya eva pakṣa iti pratipattavyaṃ taddharmatvasyaivāvinābhāvitvaniyamād i<span type="ref-block" n="6814 r_TAŚVA-ML#201,23_r"/>ty ucyate </p><p n="a_1383" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6816 r_TAŚVA-ML#201,25_r"/>kathaṃ punaḥ sādhyasya dharmasya dharmo hetus tasyādharmitvaprasaṃgād iti cet na tenāvinābhāvāt tasya dharma ity a<span type="ref-block" n="6817 r_TAŚVA-ML#201,26_r"/>bhidhānāt na hi sādhyādhikaraṇatvāt sādhyadharmaḥ hetur yena sādhyadharmā dharmī syāt tataḥ sādhyāvinābhāvī <span type="ref-block" n="6818 r_TAŚVA-ML#201,27_r"/>hetuḥ pakṣadharma iti syādvādinām eva pakṣadharmatvaṃ hetor lakṣaṇam aviruddhaṃ spaṣṭam avinābhāvitvasyaiva tathābhidhānāt <span type="ref-block" n="6819 r_TAŚVA-ML#201,28_r"/>tac ca kṛttikodayādiṣu sādhyadharmiṇy asatsv api yathā pratītir vidyata eveti kimākāśādidharmiparikalpanayā <span type="ref-block" n="6820 r_TAŚVA-ML#201,29_r"/>pratītyatilaṃghanāparayātiprasaṃginyā tathā ca na parikalpitaṃ pakṣadharmatvaṃ hetor lakṣaṇaṃ nāpy anvaya ity abhi<span type="ref-block" n="6821 r_TAŚVA-ML#201,30_r"/>dhīyate </p><p n="a_1385" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6828 r_TAŚVA-ML#202,03_r"/>yathā hi sarvakāraṇāsamarthaṃ caitanyaṃ kāryābhāvād bhasmādau niṣeddhum aśakyaṃ tathā kūṭastham api kramayaugapadyā<span type="ref-block" n="6829 r_TAŚVA-ML#202,04_r"/>bhyām arthakriyāvirodhāt </p><p n="a_1387" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6833 r_TAŚVA-ML#202,08_r"/>na saṃti cetaneṣv acetanārthās tadvedanādikāryāsattvāt tathā na saṃty acetanārtheṣu cetanārthās tata eveti <span type="ref-block" n="6834 r_TAŚVA-ML#202,09_r"/>cetanācetanavibhāgo na siddhyaty eva sarvakāryakaraṇāsamarthānāṃ teṣāṃ tatra niṣeddhum aśakteḥ cetanārthā eva <span type="ref-block" n="6835 r_TAŚVA-ML#202,10_r"/>saṃtu tathā vijñānavādāvatārāj jaḍasya pratibhāsayogād iti cen na tathā vijñānasaṃtānānāṃ nānātvāprasiddheḥ <span type="ref-block" n="6836 r_TAŚVA-ML#202,11_r"/>kvacic cittasaṃtateḥ saṃtānāṃtarāṇāṃ sarvakāryakaraṇāsamarthānāṃ svakāryāsattve pi sattvāvirodhāt mā bhūt saṃtā<span type="ref-block" n="6837 r_TAŚVA-ML#202,12_r"/>nāṃtarasiddhis tatheṣṭer iti cen na nijasaṃtānasyāpy asiddhiprasaṃgāt vartamānacittakṣaṇe saṃvedyamāne pūrvottara<span type="ref-block" n="6838 r_TAŚVA-ML#202,13_r"/>cittakṣaṇānām anubhavamātram apy akurvatāṃ pratiṣeddhum aśakyatvād ekacittakṣaṇātmakatvāpatteḥ na caikaḥ kṣaṇaḥ saṃtāno <span type="ref-block" n="6839 r_TAŚVA-ML#202,14_r"/>nāma tata eva saṃvedanādvaitam astu uttamaṃ pānadvayam iti vacanāt nedam api siddhyati vedyavedakākāraviveka<span type="ref-block" n="6840 r_TAŚVA-ML#202,15_r"/>syāvyavasthānāt saṃvedane vedyavedakākārau na staḥ svayam apratibhāsanād iti na śakyaṃ vaktum apratibhāsa<span type="ref-block" n="6841 r_TAŚVA-ML#202,16_r"/>mānayoḥ sattvavirodhāt tataḥ kvacit kasyacit pratibhāsanādeḥ svakāryasyābhāvād abhāvasādhane bhasmādau caita<span type="ref-block" n="6842 r_TAŚVA-ML#202,17_r"/>nyasya svakāryanivṛttiniścayād abhāvo niścetavya iti vipakṣe bādhakapramāṇād eva prāṇādimattvasya vyatirekaḥ <span type="ref-block" n="6843 r_TAŚVA-ML#202,18_r"/>sādhyate na punar adarśanamātreṇa yataḥ saṃśayahetutvaṃ rāgādau vaktṛtvāder iva syāt na caivam apariṇāminātmanā <span type="ref-block" n="6844 r_TAŚVA-ML#202,19_r"/>sātmakaṃ jīvaccharīrasya siddhyati yataḥ </p><p n="a_1389" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6847 r_TAŚVA-ML#202,22_r"/>niṣkalaḥ sakṛdanekadeśadehaṃ vyāpnoty ātmeti kaḥ śraddadhīta paramamahattvād vyāpnoty eveti cedvyāhatam idaṃ <span type="ref-block" n="6848 r_TAŚVA-ML#202,23_r"/>niraṃśaḥ paramamahān veti paramāṇor api paramamahattvaprasaṃgāt yadi punaḥ svāraṃbhakāvayavābhāvān niravayavatva<span type="ref-block" n="6849 r_TAŚVA-ML#202,24_r"/>m ātmano gaganatvādivad iti mataṃ tadā paramatasiddhiḥ sarvathā niravayavatvāsiddheḥ paramāṇupramīyamāṇasvātma<span type="ref-block" n="6850 r_TAŚVA-ML#202,25_r"/>bhūtāvayavānām ātmano pratiṣedhād iti samarthayiṣyate </p><p n="a_1391" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6854 r_TAŚVA-ML#202,29_r"/>niścito vyatireka eva hy avinābhāvaḥ sādhanasya nānyaḥ sa copadarśitasya sarvasya hetor anvayāsaṃbhavena <span type="ref-block" n="6855 r_TAŚVA-ML#202,30_r"/>siddhyaty eva saty evāgnau dhūma ity anvayaniścaye gnyabhāve na kvacid dhūma iti vyatirekaniścayasya dṛṣṭatvāt saṃdigdhe <span type="ref-block" n="6856 r_TAŚVA-ML#202,31_r"/>'nvayavyatirekasaṃdehāc ceti na vai maṃtavyaṃ sarve bhāvāḥ kṣaṇikāḥ sattvād ity asyānvayāsattve pi vyatirekaniśca<span type="ref-block" n="6857 r_TAŚVA-ML#202,32_r"/>yasya svayam iṣṭer anyathā tasya gamakatvāyogāt nanv atra saty eva kṣaṇikatve sattvam iti niścayam evānvayo stīti <span type="ref-block" n="6858 r_TAŚVA-ML#202,33_r"/>cet atrocyate </p><p n="a_1393" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6860 r_TAŚVA-ML#203,01_r"/>yathaiva pratiṣedhaprādhānyād anyathānupapattir vyatireka itīṣyate tathāvidhaprādhānyāt tathopapattir evānvaya iti <span type="ref-block" n="6861 r_TAŚVA-ML#203,02_r"/>kim aniṣṭaṃ syādvādibhis tasya hetulakṣaṇatvopagamāt paropagatas tu nānvayo hetulakṣaṇaṃ pakṣadharmatvavat nāpi <span type="ref-block" n="6862 r_TAŚVA-ML#203,03_r"/>vyatirekaḥ sa hi vipakṣād vyāvṛttiḥ vipakṣas tadviruddhas tadanyas tadabhāvaś ceti trividha eva tatra </p><p n="a_1395" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6864 r_TAŚVA-ML#203,05_r"/>yathā sādhyād anyasmin vipakṣe niścitāsattvā api hetavo gnitvādayo neṣṭāḥ sattvādisādhanās teṣāṃ <span type="ref-block" n="6865 r_TAŚVA-ML#203,06_r"/>sādhyābhāvalakṣaṇe pi pakṣe kutaścid aniścitāsattvarūpatvāt tathā sādhyāviruddhe pi vipakṣe niścitāsattvā <span type="ref-block" n="6866 r_TAŚVA-ML#203,07_r"/>api dhūmādayo neṣṭā agnyādisādhanās teṣām agnyabhāve svayam asattvenāniścayāt nanu ca sādhyaviruddho <span type="ref-block" n="6867 r_TAŚVA-ML#203,08_r"/>vipakṣaḥ sādhyābhāvarūpa eva paryudāsāśrayaṇāt prasahyapratiṣedhāśrayaṇe tu tadabhāvas tadviruddhād anya iti sādhyā<span type="ref-block" n="6868 r_TAŚVA-ML#203,09_r"/>bhāvavipakṣa eva vipakṣahetor asattvaniścayo vyatireko nānya ity atrocyate </p><p n="a_1397" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6871 r_TAŚVA-ML#203,12_r"/>yathā caivam anyathānupapannatvaniyame sati hetor na kiṃcit trayeṇa pakṣadharmatvādīnām anyatamenaiva paryāptatvāt ta<span type="ref-block" n="6872 r_TAŚVA-ML#203,13_r"/>syaivānyathānupapannasvabhāvasiddher iti ca tasmiṃs tattrayasya hetvābhāsagatasyevākiṃcitkaratvaṃ yuktaṃ </p><p n="a_1399" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6875 r_TAŚVA-ML#203,16_r"/>nanu ca pakṣadharmatve nirṇayaś cākṣuṣatvāder asiddhaprapaṃcasya pratipakṣatvena varṇitaḥ sapakṣasattve viruddhaprapaṃca<span type="ref-block" n="6876 r_TAŚVA-ML#203,17_r"/>pratipakṣatvena vipakṣāsattve cānaikāṃtikavistārapratipakṣeṇeti kathaṃ hetvābhāsāvyavacchedi hetor lakṣaṇaṃ tenoktaṃ <span type="ref-block" n="6877 r_TAŚVA-ML#203,18_r"/>yena pāramārthikaṃ rūpaṃ jñānam iti cet anyathānupapannatvasyaiva hetulakṣaṇatvenābhidhānād iti brūmaḥ tasyai<span type="ref-block" n="6878 r_TAŚVA-ML#203,19_r"/>vāsiddhaviruddhānaikāṃtikahetvābhāsapratipakṣatvasiddheḥ na hy anyathānupapannatvaniyamavacano siddhatvādisaṃbhavo <span type="ref-block" n="6879 r_TAŚVA-ML#203,20_r"/>virodhāt na caikena sakalapratipakṣavyavacchede siddhe tadarthaṃ trayam abhidadhatāṃ tadekaṃ samarthaṃ lakṣaṇaṃ hetor jñātaṃ <span type="ref-block" n="6880 r_TAŚVA-ML#203,21_r"/>bhavati tad eva tribhiḥ svabhāvair asiddhādīnāṃ trayāṇāṃ vyavacchedakamatas tāni trīṇi rūpāṇi niścitānyanuktāni <span type="ref-block" n="6881 r_TAŚVA-ML#203,22_r"/>tadavacane viśeṣato hetulakṣaṇasāmarthyasyāvacanaprasaṃgāt taduktau tu viśeṣato hetulakṣaṇaṃ jñātam eveti cet <span type="ref-block" n="6882 r_TAŚVA-ML#203,23_r"/>na abādhitaviṣayatvādīnām api vacanaprasaṃgāt teṣām anuktau bādhitaviṣayatvādivyavacchedāsiddheḥ <span type="ref-block" n="6883 r_TAŚVA-ML#203,24_r"/>niścitatrairūpyasya hetor bādhitaviṣayatvādyasaṃbhavāt tadvacanād eva tadvyavacchedasiddher nābādhitaviṣayatvādivacana<span type="ref-block" n="6884 r_TAŚVA-ML#203,25_r"/>m iti cet na hetoḥ paṃcabhiḥ svabhāvaiḥ paṃcānāṃ pakṣavyāpakatvādīnāṃ vyavacchedakatvād viśeṣatallakṣaṇasyaiva <span type="ref-block" n="6885 r_TAŚVA-ML#203,26_r"/>kathanāt anyathā tadajñānaprasaṃgāt tadviśeṣavivakṣāyāṃ tu paṃcarūpatvavat trirūpatvam iti na vaktavyaṃ <span type="ref-block" n="6886 r_TAŚVA-ML#203,27_r"/>sāmānyato nyathānupapannatvavacanenaiva paryāptatvāt rūpatrayam aṃtareṇa hetor asiddhāditrayavyavacchedānupapatteḥ <span type="ref-block" n="6887 r_TAŚVA-ML#203,28_r"/>tatra tasya tadbhāvād upapannaṃ vacanam iti cet </p><p n="a_1401" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6893 r_TAŚVA-ML#203,34_r"/>yo yasyāsādhāraṇe niścitaḥ svabhāvaḥ sa tasya lakṣaṇaṃ yathā pāvakasyaiva soṣṇatvapariṇāmas tathā ca <span type="ref-block" n="6894 r_TAŚVA-ML#204,01_r"/>hetor anyathānupapannatvaniyama iti na sādhāraṇānām anyathānupapattiniyamavikalānāṃ pakṣadharmatvādīnāṃ hetu<span type="ref-block" n="6895 r_TAŚVA-ML#204,02_r"/>lakṣaṇatvaṃ niścitaṃ tattvamātravat </p><p n="a_1403" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6897 r_TAŚVA-ML#204,04_r"/>agnijanyo yaṃ dhūmaḥ sattvāt dravyatvād vā dhūme sattvāder asaṃdigdhatvāt tathānvayaṃ pūrvadṛṣṭadhūme gnijanyatve <span type="ref-block" n="6898 r_TAŚVA-ML#204,05_r"/>vyāptasya sattvādeḥ sadbhāvāt vyatirekaś ca kharaviṣāṇādau sādhyābhāve sādhanasya sattvāder abhāvaniścayāt <span type="ref-block" n="6899 r_TAŚVA-ML#204,06_r"/>tathātrābādhitaviṣayatvaṃ vivādāpanne dhūme gnijanyatvasya bādhakābhāvāt tata evāsatpratipakṣatvam anagnijanya<span type="ref-block" n="6900 r_TAŚVA-ML#204,07_r"/>tvasādhanapratipakṣānumānasaṃbhavād iti siddhaṃ sādhāraṇatvaṃ paṃcarūpatvasya trairūpyavat sāmastyena vyatirekaniścaya<span type="ref-block" n="6901 r_TAŚVA-ML#204,08_r"/>syābhāvād asiddham iti cen na tasyānyathānupapannatvarūpatvāt tadabhāve śeṣāṇām akiṃcitkaratvāpattes tadvikalpa<span type="ref-block" n="6902 r_TAŚVA-ML#204,09_r"/>syaiva paṃcarūpatvāder alakṣaṇatvena sādhyatvādyukto tideśaḥ evam anvayavyatirekiṇo hetoḥ paṃcarūpatvam alakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="6903 r_TAŚVA-ML#204,10_r"/>vyavasthāpyānvayino pi nānvayo lakṣaṇaṃ sādhāraṇatvād evety āha </p><p n="a_1405" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6905 r_TAŚVA-ML#204,12_r"/>lohalekhyo 'śaniḥ pārthivatvād dhāturūpavat sa śyāmarūpas tatputratvāt tannaptṛtvād vā paridṛṣṭatatputrādivad iti <span type="ref-block" n="6906 r_TAŚVA-ML#204,13_r"/>hetvābhāse pi sadbhāvād anvayasya sādhāraṇatvaṃ tato hetvalakṣaṇatvaṃ yas tu sādhyasadbhāva eva bhāvo hetor a<span type="ref-block" n="6907 r_TAŚVA-ML#204,14_r"/>nvayaḥ so 'nyathānupapannatvam eva tathopapattyākhyam asādhāraṇaṃ hetulakṣaṇaṃ paropagatas tu nānvayas tallakṣaṇaṃ nāpi <span type="ref-block" n="6908 r_TAŚVA-ML#204,15_r"/>kevalavyatirekiṇo vyatireka ity āha </p><p n="a_1407" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6911 r_TAŚVA-ML#204,18_r"/>saty apy abādhitaviṣayatāyāṃ saty apy asatpratipakṣatāyāṃ ca hetau na rūpāṃtaratvam anyathānupapannatvād ity āha </p><p n="a_1409" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6913 r_TAŚVA-ML#204,20_r"/>na hi kvacid dhetau sādhyābhāvāsaṃbhūṣṇutāpāye py abādhitaviṣayatvam asatpratipakṣatvaṃ samīkṣyate yena tato <span type="ref-block" n="6914 r_TAŚVA-ML#204,21_r"/>rūpāṃtaratvaṃ nanu ca yathā sparśābhāve kvacid asaṃbhavavato pi rūpasya sparśād rūpāṃtaratvaṃ tathāvinābhāvābhāve <span type="ref-block" n="6915 r_TAŚVA-ML#204,22_r"/>kvacid asaṃbhavato pi tato rūpāṃtaratvam abādhitaviṣayatvasyāsatpratipakṣatvasya ca na virudhyate nyathā sparśād rūpa<span type="ref-block" n="6916 r_TAŚVA-ML#204,23_r"/>syāpi rūpāṃtaratvavirodhād iti cet naitat sāraṃ anyathānupapannatvād abādhitaviṣayatvāder abhedāt sādhyābhāva<span type="ref-block" n="6917 r_TAŚVA-ML#204,24_r"/>prakāreṇopapatter abhāvo hy anyathānupapattiḥ sa eva vābādhitaviṣayatvam asatpratipakṣatvaṃ ca pratīyate tato nyat <span type="ref-block" n="6918 r_TAŚVA-ML#204,25_r"/>kiṃcin naivaṃ sparśād rūpasyābhedaḥ pratītibhedāt tato viṣamo 'yam upanyāsaḥ nanu hetūpanyāse sati krameṇa pratīya<span type="ref-block" n="6919 r_TAŚVA-ML#204,26_r"/>mānatvād avinābhāvābādhitaviṣayatvādīnām api parasparaṃ bheda eveti cen na bādhakakramāpekṣatvāt tatkramapratīteḥ <span type="ref-block" n="6920 r_TAŚVA-ML#204,27_r"/>śakreṃdrapuraṃdarādipratītivadarthapratīteḥ kramābhāvāt na hy abhinne py arthe bādhakabhedo viruddho yatas tatkrama<span type="ref-block" n="6921 r_TAŚVA-ML#204,28_r"/>pratītir arthabhedakramaṃ sādhayet tato nāmamātraṃ bhidyate hetor anyathānupapannatvam abādhitaviṣayatvam asatprati<span type="ref-block" n="6922 r_TAŚVA-ML#204,29_r"/>pakṣatvam iti nārthaḥ etena yad uktaṃ hetor abādhitaviṣayatvābhāve 'nuṣṇo gnir dravyatvāt nityo ghaṭaḥ sattvāt <span type="ref-block" n="6923 r_TAŚVA-ML#204,30_r"/>pretyāsusvaprado dharmaḥ puruṣaguṇaviśeṣatvād ity evam ādeḥ pratyakṣānumānābhyām abādhitaviṣayasyāpy agamakatvaprasa<span type="ref-block" n="6924 r_TAŚVA-ML#204,31_r"/>ktir asatpratipakṣatvābhāve ca satpratipakṣasya sarvagataṃ sāmānyaṃ sarvatra satpratyayahetutvād ity evam āder gamakatvā<span type="ref-block" n="6925 r_TAŚVA-ML#204,32_r"/>pattir iti tatpratyākhyātaṃ pratyakṣādibhiḥ sādhyaviparītasvabhāvavyavasthāpanasya bādhitaviṣayatvasya vacanāt <span type="ref-block" n="6926 r_TAŚVA-ML#204,33_r"/>pratipakṣānumānena ca tasya satpratipakṣatvasyābhidhānāt tadvyavacchedasya ca sādhyasvabhāvena tathopapatirūpeṇa <span type="ref-block" n="6927 r_TAŚVA-ML#205,01_r"/>sāmarthyād anyathānupapattisvabhāvena siddhatvād abādhitaviṣayatvāde rūpāṃtaratvakalpanānarthakyāt saty api tasya <span type="ref-block" n="6928 r_TAŚVA-ML#205,02_r"/>rūpāṃtaratve tanniścayāsaṃbhavaḥ parasparāśrayaṇāt tatsādhyaviniścayayor ity āha </p><p n="a_1411" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6930 r_TAŚVA-ML#205,04_r"/>sati hi bādhanābhāvaniścaye hetor abādhitaviṣayatvāsatpratipakṣatvasiddheḥ sādhyaniścayastanniścayāc ca <span type="ref-block" n="6931 r_TAŚVA-ML#205,05_r"/>bādhanābhāvaniścaya itītaretarāśrayān na tayor anyatarasya vyavasthā yadi punar anyataḥ kutaścit tadbādhanābhāvaniśca<span type="ref-block" n="6932 r_TAŚVA-ML#205,06_r"/>yāt tadaniścayāṃgīkaraṇād vā parasparāśrayaparihāraḥ kriyate tadāpy akiṃcitkaratvaṃ hetor upadarśayann āha </p><p n="a_1413" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6934 r_TAŚVA-ML#205,08_r"/>tatsādhanasamarthatvād akiṃcitkaratvaṃ tathā vā virahaniścaye kutaścit tasya sadbhāvasiddheḥ satatasādhanāya <span type="ref-block" n="6935 r_TAŚVA-ML#205,09_r"/>pravartamānasya siddhasādhanād api na sādhīyas tallakṣaṇatvaṃ nanv evam avinābhāvo pi lakṣaṇaṃ mā bhūn niścayasyāpi <span type="ref-block" n="6936 r_TAŚVA-ML#205,10_r"/>sādhyasadbhāvaniyamaniścayāyattatvāt tasya cāvinābhāvādhīnatvād itaretarāśrayasya prasaṃgāt iti cen na avi<span type="ref-block" n="6937 r_TAŚVA-ML#205,11_r"/>nābhāvaniyamasya hetau pramāṇāṃtarāniścayopagamād itaretarāśrayānavakāśāt ūhākhyaṃ hi pramāṇam avinā<span type="ref-block" n="6938 r_TAŚVA-ML#205,12_r"/>bhāvaniścayanibaṃdhanaṃ pratyakṣānumānayos tatrāvyāpārād ity uktaṃ tarhi yata evānyathānupapannatvaniścayo hetos tata <span type="ref-block" n="6939 r_TAŚVA-ML#205,13_r"/>eva sādhyasiddhes tatra hetor akiṃcitkaratvam iti cen na tato deśādiviśeṣāvacchinnasya sādhyasya sādhanāt <span type="ref-block" n="6940 r_TAŚVA-ML#205,14_r"/>sāmānyata evohāt tatsiddher ity uktaprāyaṃ athavā </p><p n="a_1415" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6942 r_TAŚVA-ML#205,16_r"/>na hi syādvādinām ayam eva pakṣo yat svayaṃ paṃcarūpatvaṃ hetor nirākartavyam iti trirūpavyavasthānavādināpi <span type="ref-block" n="6943 r_TAŚVA-ML#205,17_r"/>tannirākaraṇasyābhimatatvāt paramatam abhimatapratiṣiddham iti vacanāt tad alam atrābhiprayataneneti hetulakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="6944 r_TAŚVA-ML#205,18_r"/>vārtikakāreṇaivam uktaṃ anyathānupapannatvaṃ yatra tatra trayeṇa kim iti svayaṃ syādvādināṃ tu tannirākaraṇa<span type="ref-block" n="6945 r_TAŚVA-ML#205,19_r"/>prayatne trayaṃ paṃcarūpatvaṃ kim ity api vaktuṃ yujyate sāṃprataṃ pūrvavadāditrayeṇa vītāditrayeṇa vā kim iti vyākhyā<span type="ref-block" n="6946 r_TAŚVA-ML#205,20_r"/>nāṃtaraṃ samarthayituṃ pratyakṣapūrvakaṃ trividham anumānaṃ pūrvavaccheṣavatsāmānyato dṛṣṭaṃ ceti nyāyasūtrasya vākya<span type="ref-block" n="6947 r_TAŚVA-ML#205,21_r"/>bhedāt trisūtrī kaiścit parikalpitā syāt tām anūdya nirākurvann āha </p><p n="a_1417" rend="justify"> <span type="ref-block" n="6957 r_TAŚVA-ML#205,31_r"/>pūrvavaccheṣavatkevalānvayisādhanaṃ yathāvayavāvayavinau guṇaguṇinau kriyākriyāvaṃtau jātijātimaṃtau vā <span type="ref-block" n="6958 r_TAŚVA-ML#205,32_r"/>parasparato bhinnau bhinnapratibhāsatvāt sahyaviṃdhyavad iti tatsādhyābhāve pi yadi sat tadānaikāṃtikam eva athā<span type="ref-block" n="6959 r_TAŚVA-ML#205,33_r"/>sat kathaṃ na vyatireky api sādhyābhāve sādhanasyābhāvo hi vyatirekaḥ sa cāsyāstīti tadā kevalānvayi <span type="ref-block" n="6960 r_TAŚVA-ML#205,34_r"/>liṃgaṃ trirūpād aviśiṣṭatvāt vaidharmyadṛṣṭāṃtādhārābhāvān nāsya vyatireka iti cen nedaṃ yuktimat tadabhāve pi <span type="ref-block" n="6961 r_TAŚVA-ML#206,01_r"/>sādhyābhāvaprayuktasya sādhanābhāvasyāvirodhāt na hy abhāve kasyacid abhāvo virudhyate kharaviṣāṇābhāve <span type="ref-block" n="6962 r_TAŚVA-ML#206,02_r"/>gaganakusumābhāvasya virodhaprasaṃgāt sarvatra vaidharmyadṛṣṭāṃte dhikaraṇasyāvaśyaṃ bhāvitayāniṣṭatvāc ca kiṃ cedaṃ <span type="ref-block" n="6963 r_TAŚVA-ML#206,03_r"/>bhinnapratibhāsitvaṃ yadi kathaṃcit tadānyathānupapannatvād eva kathaṃcid bhedasādhanaṃ nānvayitvāt dravyaṃ guṇakarma<span type="ref-block" n="6964 r_TAŚVA-ML#206,04_r"/>sāmānyaviśeṣasamavāyaprāgabhāvādayaḥ prameyatvāt pṛthivyādivad ity etasyāpi gamakatvaprasaṃgāt dharmigrāhaka<span type="ref-block" n="6965 r_TAŚVA-ML#206,05_r"/>pramāṇabādhitatvena kālātyayāpadiṣṭatvān nedaṃ gamakam iti cet tarhy abādhitaviṣayatvam api liṃgalakṣaṇaṃ taccānya<span type="ref-block" n="6966 r_TAŚVA-ML#206,06_r"/>thānupapannatvam evety uktaṃ satpratipakṣatvān nedaṃ gamakatvam iti cet tarhi asatpratipakṣatvaṃ hetulakṣaṇaṃ tad apy avinā<span type="ref-block" n="6967 r_TAŚVA-ML#206,07_r"/>bhāva eveti niveditaṃ tato nyathānupapannatvābhāvād evedam agamakaṃ etena sarvathā bhinnapratibhāsatvaṃ bhedasādhana<span type="ref-block" n="6968 r_TAŚVA-ML#206,08_r"/>m agamakam uktaṃ kālātyayāpadiṣṭatvasatpratipakṣatvāviśeṣāt avayavādīnāṃ hi sattvādinā kathaṃcid abhedaḥ <span type="ref-block" n="6969 r_TAŚVA-ML#206,09_r"/>pramāṇena pratīyate sarvathā tadbhedasya sakṛd apy anavabhāsanāt tata evāsiddhatvān nedaṃ gamakaṃ siddhasyaivānyathā<span type="ref-block" n="6970 r_TAŚVA-ML#206,10_r"/>nupapattisaṃbhavāt tathā pūrvavatsāmānyato 'dṛṣṭaṃ kevalavyatireki liṃgaṃ vipakṣe deśataḥ kārtsnyato vā tasyā<span type="ref-block" n="6971 r_TAŚVA-ML#206,11_r"/>dṛṣṭatvāt sātmakaṃ jīvaccharīraṃ prāṇādimattvāt yan na sātmakaṃ tan na prāṇādimad dṛṣṭaṃ yathā bhasmādi na <span type="ref-block" n="6972 r_TAŚVA-ML#206,12_r"/>ca tathā jīvaccharīraṃ tasmāt sātmakam iti tad etad api na pareṣāṃ gamakaṃ sādhyaviruddhe vipakṣe anubhūya<span type="ref-block" n="6973 r_TAŚVA-ML#206,13_r"/>mānam api sādhyābhāve vipakṣe svayam asattvenāniścayāt tatra tatra tasya tattvasaṃbhāvanāyāṃ naikāṃtikatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="6974 r_TAŚVA-ML#206,14_r"/>sādhyaviruddha eva sādhyābhāvas tato nivartamānatvād gamakam evedam iti cet tarhi tadanyathānupapannatvasādhanaṃ <span type="ref-block" n="6975 r_TAŚVA-ML#206,15_r"/>sādhyābhāvasaṃbhavaṃniyamasyaiva syādvādibhir avinābhāvasyeṣṭatvāt na punaḥ kevalavyatirekitvān nedaṃ kṣaṇikaṃ <span type="ref-block" n="6976 r_TAŚVA-ML#206,16_r"/>tatsaccittaśūnyaṃ jīvaccharīraṃ prāṇādimattvāt sarvaṃ kṣaṇikaṃ sattvād ity evam āder api gamakatvaprasaṃgāt sādhyā<span type="ref-block" n="6977 r_TAŚVA-ML#206,17_r"/>bhāve py asya sadbhāvān na sādhanatvam iti cet tarhy anyathānupapattibalād eva pariṇāminā sātmakatve prāṇādimattvaṃ <span type="ref-block" n="6978 r_TAŚVA-ML#206,18_r"/>sādhanaṃ nāpariṇāminā sarvathā tadabhāvāt tathā pūrvavaccheṣavatsāmānyato dṛṣṭam anvayavyatirekisādhanaṃ <span type="ref-block" n="6979 r_TAŚVA-ML#206,19_r"/>yathāgnir atra dhūmād iti tad api kevalavyatirekiṇo yogopagatasya nirākaraṇād eva nirākṛtaṃ sādhyābhāva<span type="ref-block" n="6980 r_TAŚVA-ML#206,20_r"/>saṃbhavaniyamaniścayam aṃtareṇa sādhanatvāsaṃbhavāt tad anena nyāyavārtikaṭīkākāravyākhyānam anumānasūtrasya <span type="ref-block" n="6981 r_TAŚVA-ML#206,21_r"/>trisūtrīkaraṇena pratyākhyātaṃ pratipattavyam iti liṃgalakṣaṇānām anvayitvādīnāṃ trayeṇa pakṣadharmatvādīnām iva <span type="ref-block" n="6982 r_TAŚVA-ML#206,22_r"/>na prayojanaṃ nāpi pūrvavadādibhedānāṃ kāryādīnām iva saty anyathānupapannatve tenaiva paryāptatvāt yad apy atrā<span type="ref-block" n="6983 r_TAŚVA-ML#206,23_r"/>vāci udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetur iti vītalakṣaṇaṃ liṃgaṃ tatsvarūpeṇārthaparicchedakatvaṃ vītadharma <span type="ref-block" n="6984 r_TAŚVA-ML#206,24_r"/>iti vacanāt tad yathāanityaḥ śabdaḥ utpattidharmakatvād ghaṭavad iti śabdasvarūpeṇotpattidharmakatvenā<span type="ref-block" n="6985 r_TAŚVA-ML#206,25_r"/>nityatvārthasya paricchedāt tathodāharaṇavaidharmyāt sādhyasādhanaṃ hetur ity avītalakṣaṇaṃ parapakṣapratiṣedhenārthapari<span type="ref-block" n="6986 r_TAŚVA-ML#206,26_r"/>cchedane vartamānam avītam iti vacanāt tad yathā nedaṃ nairātmakaṃ jīvaccharīram aprāṇādimattvaprasaṃgād iti <span type="ref-block" n="6987 r_TAŚVA-ML#206,27_r"/>yad ubhayapakṣasaṃpratipannam aprāṇādimattannirātmakaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādi na cedam aprāṇādimajjīvaccharīraṃ tasmān na <span type="ref-block" n="6988 r_TAŚVA-ML#206,28_r"/>nirātmakam iti nirātmakatvasya parapakṣasya pratiṣedhanaṃ jīvaccharīre sātmakatvasyārthaparicchittihetutvād iti <span type="ref-block" n="6989 r_TAŚVA-ML#206,29_r"/>nyāyavārtikakāravacanāt tathodāharaṇasādharmyavaidharmyābhyāṃ sādhyasādhanam anumānam iti vītāvītalakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="6990 r_TAŚVA-ML#206,30_r"/>svapakṣavidhānena parapakṣapratiṣedhena cārthaparicchedahetutvāt tad yathāsāgniḥ parvato yam anagnir na bhavati <span type="ref-block" n="6991 r_TAŚVA-ML#206,31_r"/>dhūmavattvād anyathā nirdhūmatvaprasaṃgāt dhūmavān mahānasaḥ sāgnirdṛṣṭo 'nagnis tu mahānaso nirdhūma iti tad eta<span type="ref-block" n="6992 r_TAŚVA-ML#206,32_r"/>dvītāditritayaṃ yadi sādhyabhāvasaṃbhūṣṇuḥ tadānyathānupapattivalād eva gamakatvaṃ na punar vītāditvenaivety anyathā<span type="ref-block" n="6993 r_TAŚVA-ML#206,33_r"/>nupapattivirahe pi gamakatvaprasaṃgāt yadi punar anyathānupapattir vītāditvaṃ prāpya hetor lakṣaṇaṃ tadā devatāṃ <span type="ref-block" n="6994 r_TAŚVA-ML#206,34_r"/>prāpya harītakī virecayate iti kasyacit subhāṣitam āyātaṃ harītakyanvayavyatirekānuvidhānād virecanasya <span type="ref-block" n="6995 r_TAŚVA-ML#206,35_r"/>svadevatopayoginī tadanvayavyatirekānuvidhānābhāvāt tasyeti prakṛte pi samānaṃ hetor anyathānupapattisada<span type="ref-block" n="6996 r_TAŚVA-ML#207,01_r"/>sattvaprayuktatvād gamakatvāgamakatvayor iti na kiṃcid vītāditritayena lakṣaṇānāṃ bhedānāṃ vā sarvathā gamakatvā<span type="ref-block" n="6997 r_TAŚVA-ML#207,02_r"/>naṃgatvāt sarvabhedāsaṃgrahāc ca </p><p n="a_1419" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7000 r_TAŚVA-ML#207,05_r"/>nanu ca yavabījasaṃtānotthaṃ ca kāraṇaṃ vānubhayaṃ vā syāt sarvaṃ vastu kāryaṃ vā nānyā gatir asti yato <span type="ref-block" n="7001 r_TAŚVA-ML#207,06_r"/>'nyad api liṃgaṃ saṃbhāvyate 'nyathānupapannatvādhyāsād iti cen na ubhayātmano pi vastuno bhāvāt yathaiva hi <span type="ref-block" n="7002 r_TAŚVA-ML#207,07_r"/>kāraṇāt kārye numānaṃ vṛṣṭyutpādanaśaktayomī meghā gaṃbhīradhvānatve ciraprabhāvatve ca sati samunnatatvāt prasi<span type="ref-block" n="7003 r_TAŚVA-ML#207,08_r"/>ddhaivaṃvidhameghavad iti kāryāt kāraṇe vahnir atra dhūmān mahānasavad iti akāryakāraṇād anubhayātmani jñānaṃ <span type="ref-block" n="7004 r_TAŚVA-ML#207,09_r"/>madhurarasam idaṃ phalam evaṃrūpatvāt tādṛśānyaphalavad iti tathaivobhayātmakāt liṃgād ubhayātmake liṃgini jñāna<span type="ref-block" n="7005 r_TAŚVA-ML#207,10_r"/>m aviruddhaṃ parasparopakāryopakārakayor avinābhāvadarśanāt yathā bījāṃkurasaṃtānayoḥ na hi bījasaṃtāno 'ṃ<span type="ref-block" n="7006 r_TAŚVA-ML#207,11_r"/>kurasaṃtānābhāve bhavati nāpy aṃkurasaṃtāno bījasaṃtānābhāve yataḥ parasparaṃ gamyagamakabhāvo na syāt <span type="ref-block" n="7007 r_TAŚVA-ML#207,12_r"/>tathā cāsty atra deśe yavabījasaṃtāno yavāṃkurasaṃtānadarśanāt asti yavāṃkurasaṃtāno yavabījopalabdher i<span type="ref-block" n="7008 r_TAŚVA-ML#207,13_r"/>tyādi liṃgāṃtarasiddhiḥ nanūṣarakṣetrasthena yavabījasaṃtānena vyabhicāras tadaṃkurasaṃtāne kvacit sādhye tadbīja<span type="ref-block" n="7009 r_TAŚVA-ML#207,14_r"/>saṃtāne cokṣyate tadaṃkurasaṃtānena yavabījamātrarahitadeśastheneti na maṃtavyaṃ viśiṣṭadeśakālādyapekṣasya tadu<span type="ref-block" n="7010 r_TAŚVA-ML#207,15_r"/>bhayasyānyonyam avinābhāvasiddheḥ svasādhye dhūmādivat dhūmāvayavisaṃtāno hi pāvakāvayavisaṃtānair avinā<span type="ref-block" n="7011 r_TAŚVA-ML#207,16_r"/>bhāvī deśakālādyapekṣyaivānyathā gopālaghaṭikāyāṃ dhūmāvayavisaṃtānena vyabhicāraprasaṃgāt saṃtānayor upa<span type="ref-block" n="7012 r_TAŚVA-ML#207,17_r"/>kāryopakārakabhāvo pi na śaṃkanīyaḥ pāvakadhūmāvayavisaṃtānayos tadabhāvaprasaṃgāt na caivaṃ vācyaṃ tayo<span type="ref-block" n="7013 r_TAŚVA-ML#207,18_r"/>r nimittānimittabhāvopagamāt pāvakadhūmāvayavidravyayor nimittānimittabhāvasiddhes tatsaṃtānayor upacāranimitta<span type="ref-block" n="7014 r_TAŚVA-ML#207,19_r"/>bhāva iti cen na tadvyatiriktasaṃtānasiddheḥ kālādiviśeṣāt saṃtānaḥ saṃtānibhyo vyatirikta iti cet <span type="ref-block" n="7015 r_TAŚVA-ML#207,20_r"/>kutaḥ kālādiviśeṣas teṣāṃ saṃtānasyānādiparyavasānatvād apratiniyatakṣetrakāryakāritvāc ca saṃtānināṃ tadvi<span type="ref-block" n="7016 r_TAŚVA-ML#207,21_r"/>parītatvād iti cen na tasya padārthāṃtaratvaprasaṃgāt saṃtāno hi saṃtānibhyaḥ sakalakāryakaraṇadravyebhyo rthāṃtaraṃ <span type="ref-block" n="7017 r_TAŚVA-ML#207,22_r"/>bhavaṃs tadvṛttir atadvṛttir vā tadvṛttiś cen na tāvad aguṇas tasyaikadravyavṛttitvāt saṃyogādivad anekadravyavṛttiḥ saṃtāno <span type="ref-block" n="7018 r_TAŚVA-ML#207,23_r"/>guṇa iti cet sa tarhi saṃyogādibhyo 'nyo vā syāt tadanyatamo vā yady anyaḥ sa tadā caturviṃśatisaṃkhyā<span type="ref-block" n="7019 r_TAŚVA-ML#207,24_r"/>vyāghātaḥ tadanyatamaś cet tarhi na tāvat saṃyogas tasya vidyamānadravyavṛttitvāt saṃtānasya kālatrayavṛtti<span type="ref-block" n="7020 r_TAŚVA-ML#207,25_r"/>saṃtānisamāśrayatvāt tata eva na vibhāgo pi paratvam api vā tasyāpi deśāpekṣasya vartamānadravyāśrayatvāt <span type="ref-block" n="7021 r_TAŚVA-ML#207,26_r"/>pṛthaktvaṃ ity apy asāraṃ bhinnasaṃtānadravyapṛthaktvasyāpi saṃtānatvaprasaṃgāt tata evama saṃkhyo sau etena <span type="ref-block" n="7022 r_TAŚVA-ML#207,27_r"/>saṃyogādīnāṃ saṃtānatve bhinnasaṃtānagatānām apy eṣāṃ saṃtānatvaprasaṃgaḥ samāpādito boddhavyaḥ kāryakāraṇa<span type="ref-block" n="7023 r_TAŚVA-ML#207,28_r"/>paraṃparāviśiṣṭā sattāsaṃtāna iti cet kutas tadviśiṣṭaḥ kāryakāraṇopādhitvād iti cet katham evam anekā sattā <span type="ref-block" n="7024 r_TAŚVA-ML#207,29_r"/>na syāt viśeṣaṇānekatvād upacārād anekās tv iti cet katham evaṃ paramārthato nekasaṃtānasiddhir yenaikasaṃtānāṃtare <span type="ref-block" n="7025 r_TAŚVA-ML#207,30_r"/>pravṛttir avisaṃvādinī syāt yeṣāṃ punar ekānekā ca vastunaḥ sattā teṣāṃ sāmānyato viśeṣataś ca tathā <span type="ref-block" n="7026 r_TAŚVA-ML#207,31_r"/>saṃtānaikatvanānātvavyavahāro na virudhyate na ca viśiṣṭakāryakāraṇopādhikayoḥ sattāviśeṣayoḥ saṃtā<span type="ref-block" n="7027 r_TAŚVA-ML#207,32_r"/>nayoḥ parasparam upakāryopakārakabhāvābhāvaḥ śāśvatatvād iti yuktaṃ vaktuṃ kathaṃcid aśāśvatatvāvirodhāt paryā<span type="ref-block" n="7028 r_TAŚVA-ML#207,33_r"/>yārthataḥ sarvasyānityatvavyavasthitiḥ tataḥ saṃtāninām iva saṃtānayoḥ kathaṃcid upakāryopakārakabhāvo 'bhyupa<span type="ref-block" n="7029 r_TAŚVA-ML#207,34_r"/>gaṃtavya iti siddham ubhayātmakayor anyonyaṃ sādhanatvaṃ liṃgatritayanimittaṃ vighaṭayatyeva na caivam anyonyāśrayaṇaṃ <span type="ref-block" n="7030 r_TAŚVA-ML#207,35_r"/>tayor ekatareṇa prasiddhenānyatarasyāprasiddhasya sādhanāt tadubhayasiddhau kasyacid anumānānudayāt </p><p n="a_1420" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7031 r_TAŚVA-ML#208,01_r"/>saṃprati parābhitasaṃkhyāṃtaraniyamam anūdya dūṣayann āha </p><p n="a_1422" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7034 r_TAŚVA-ML#208,04_r"/>na hy abhūtādiliṃgacatuṣṭayaniyamo vyavatiṣṭhate bhūtābhūto yaṃ svabhāvasyāpi liṃgasya tādṛśi sādhye saṃbhavāt <span type="ref-block" n="7035 r_TAŚVA-ML#208,05_r"/>na ca tadvyavacchedam akurvanniyamaḥ saphalo nāma </p><p n="a_1424" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7038 r_TAŚVA-ML#208,08_r"/>upalabdhyanupalabdhyor eveti sarvahetuviśeṣāṇām aṃtarbhāvaḥ pratibhāsate saṃkṣepāt teṣāṃ tatprabhedatvād iti <span type="ref-block" n="7039 r_TAŚVA-ML#208,09_r"/>tadiṣṭiḥ śreyasī na hi kāryādayaḥ saṃyogyādayaḥ pūrvavadādayo vītādayo vā hetuviśeṣās tato bhidyaṃte <span type="ref-block" n="7040 r_TAŚVA-ML#208,10_r"/>tadaprabhedatvāpratīteḥ </p><p n="a_1426" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7043 r_TAŚVA-ML#208,13_r"/>yady upalaṃbhaḥ karmasādhanas tadā svabhāvahetur eva sadvyavahāre sādhye karaṇasādhanam anupalaṃbhe tataḥ so pi na <span type="ref-block" n="7044 r_TAŚVA-ML#208,14_r"/>svabhāvakāryahetubhyāṃ bhinnaḥ syāt karmasādhanatve nupalabhyamānatvasya svabhāvahetutvāt karaṇasā<span type="ref-block" n="7045 r_TAŚVA-ML#208,15_r"/>dhanatve nupalaṃbhanasya kāryasvabhāvayor vidhisādhanatvād anupalaṃbhasya pratiṣedhaviṣayatvād anyas tābhyām anupalaṃbha ity asaṃgataṃ <span type="ref-block" n="7046 r_TAŚVA-ML#208,16_r"/>ity āha </p><p n="a_1428" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7048 r_TAŚVA-ML#208,18_r"/>nanu ca dvau sādhanāv ekaḥ pratiṣedhahetur ity atra dvāv eva vastusādhanau pratiṣedhahetur evaika iti niyamyate na <span type="ref-block" n="7049 r_TAŚVA-ML#208,19_r"/>punar dvau vastusādhanāv eva tābhyām anyavyavacchedasyāpi sādhanāt tathā naika eva pratiṣedhahetur ity avadhāryate <span type="ref-block" n="7050 r_TAŚVA-ML#208,20_r"/>tata eva yato liṃgatrayaniyamaḥ saṃkṣepān na vyavatiṣṭhata iti na taddvibhedo hetur iṣyate tasyāvyavasthānād ity a<span type="ref-block" n="7051 r_TAŚVA-ML#208,21_r"/>trāha </p><p n="a_1430" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7053 r_TAŚVA-ML#208,23_r"/>nāstīha pradeśe dhaṭādir upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdher ity anupalaṃbhena yathā niṣedhyasya pratiṣedhas tathā <span type="ref-block" n="7054 r_TAŚVA-ML#208,24_r"/>vyavacchedasya vidhir api kartavya eva pratiṣedho hi sādhyas tato 'nyo 'pratiṣedhas tadvyavacchedasya vidhau kathaṃ <span type="ref-block" n="7055 r_TAŚVA-ML#208,25_r"/>pratiṣedhaḥ siddhyet tadvidhau vā kathaṃ pratiṣedhahetur evaika ity avadhāraṇaṃ sughaṭaṃ guṇabhāvena vidher anupalaṃbhena <span type="ref-block" n="7056 r_TAŚVA-ML#208,26_r"/>sādhanāt prādhānyena pratiṣedhasyaiva vyavasthāpanāt sughaṭaṃ tathāvadhāraṇam iti cet tarhi dvau vastusādhanāv ity ava<span type="ref-block" n="7057 r_TAŚVA-ML#208,27_r"/>dhāraṇam astu tābhyāṃ vastuta eva prādhānyena vidhānāt pratiṣedhasya guṇabhāvena sādhanāt yadi punaḥ prati<span type="ref-block" n="7058 r_TAŚVA-ML#208,28_r"/>ṣedho pi kāryasvabhāvābhyāṃ prādhānyena sādhyate yathā nānagnir atra dhūmāt nāvṛkṣo 'yaṃ śiṃśapātvād iti mataṃ <span type="ref-block" n="7059 r_TAŚVA-ML#208,29_r"/>tadānupalaṃbhenāpi vidhiḥ pradhānabhāvena sādhyatāṃ yathāsty atrāgnir anauṣṇyānupalabdher iti kathaṃ niṣedhasādhana <span type="ref-block" n="7060 r_TAŚVA-ML#208,30_r"/>evaika ity ekaṃ saṃvidhatsor anyatpracyavate nanu ca nānagnir atra dhūmād iti viruddhakāryopalaldhiḥ pratiṣedhasya <span type="ref-block" n="7061 r_TAŚVA-ML#208,31_r"/>sādhikā nāvṛkṣo yaṃ śiṃśapātvād iti viruddhavyāptopalabdhiś ca yāvat kaścit pratiṣedhaḥ sa sarvo nupalavdher iti <span type="ref-block" n="7062 r_TAŚVA-ML#208,32_r"/>vacanāt tathāsty atrāgnir anauṣṇyānupalabdher ity ayam api svabhāvahetur auṣṇyopalabdher eva hetutvāt pratiṣedhadvayatva<span type="ref-block" n="7063 r_TAŚVA-ML#208,33_r"/>prakṛtārthasamarthakatvād iti na prādhānyena dvau pratiṣedhasādhanau nāpy eko vidhisādhano yato doṣaḥ syād iti <span type="ref-block" n="7064 r_TAŚVA-ML#208,34_r"/>kaścit so pi na prātītikābhidhāyī kāryasvabhāvānupalabdhiṣu pratīyamānāsu viparyayakalpanāt tathā<span type="ref-block" n="7065 r_TAŚVA-ML#209,01_r"/>hisarvatra kāryasvabhāvahetor viruddhavyāptopalabdhirūpatāpatter anupalabdhir evaikā syāt anupalabdher vā kārya<span type="ref-block" n="7066 r_TAŚVA-ML#209,02_r"/>svabhāvahetutāpattes tāv eva syātāṃ tatra pratītyanusaraṇe yathopayoktrabhiprāyaṃ kāryasvabhāvāv api prādhānyena vidhi<span type="ref-block" n="7067 r_TAŚVA-ML#209,03_r"/>pratiṣedhasādhanāv upeyau vidhisādhanaś cānupalaṃbha iti na viṣayabhedāl liṃgasaṃkhyāniyamaḥ siddhyet </p><p n="a_1432" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7070 r_TAŚVA-ML#209,06_r"/>upalabhyatvānupalabhyatvasvarūpabhedād eva bhinnād upalaṃbhau maṃtavyau na punaḥ svaviṣayabhedād iti niyamyate <span type="ref-block" n="7071 r_TAŚVA-ML#209,07_r"/>vidhipratiṣedhātmakaikavastuviṣayatvasya tayor viśeṣābhāvāt yathaivety upalaṃbhena prādhānyād vidhir guṇabhāvāt <span type="ref-block" n="7072 r_TAŚVA-ML#209,08_r"/>pratiṣedhaś ca viṣayīkriyate tathānupalaṃbhenāpi yathānupalaṃbhena pratiṣedhaḥ prādhānyāt vidhiś ca guṇabhāvāt ta<span type="ref-block" n="7073 r_TAŚVA-ML#209,09_r"/>thopalaṃbhenāpīti yathāyogyam udāhariṣyate tataḥ saṃkhyeyād upalaṃbhānupalaṃbhāv eva hetū pratipattavyau </p><p n="a_1434" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7089 r_TAŚVA-ML#209,25_r"/>evaṃ kāryopalabdhiṃ kāraṇopalabdhiṃ ca niścitya saṃpratyakāryakāraṇopalabdhiṃ vibhidyodāharann āha </p><p n="a_1436" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7102 r_TAŚVA-ML#210,04_r"/>tad iyam akāryakāraṇarūpasya sādhyasvabhāvasyopalabdhir niścitoktā </p><p n="a_1437" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7103 r_TAŚVA-ML#210,05_r"/>sādhyād anyasyopalabdhiṃ punar vibhajya niścinvann āha </p><p n="a_1439" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7105 r_TAŚVA-ML#210,07_r"/>sādhyād anyasya hi tena sādhyena viruddhasyopalabdhir aviruddhasya vā dvidhā kalpyate sā gatyaṃtarābhāvāt tatra </p><p n="a_1441" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7112 r_TAŚVA-ML#210,14_r"/>svabhāvaviruddhopalabdhiṃ niścityānupalabdher arthāṃtarabhūtāṃ vyāpyaviruddhopalabdhim udāharati </p><p n="a_1443" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7116 r_TAŚVA-ML#210,18_r"/>yadā pramāṇatvaṃ jñānatvena vyāptaṃ sādhyate 'jñānasya pramāṇatve tiprasaṃgāt tadā tadviruddhasyājñānatvasyo<span type="ref-block" n="7117 r_TAŚVA-ML#210,19_r"/>palabdhir vyāpakaviruddhopalabdhir bodhyā na sannikarṣādir acetanaḥ pramāṇam ajñānatvād iti yadā tu pramāṇatvaṃ <span type="ref-block" n="7118 r_TAŚVA-ML#210,20_r"/>sādhakatamatvena vyāptaṃ tad api jñānātmakatvena vyāptaṃ sādhyate sādhakatamasya pramāṇatānupapatter ajñānātmakasya <span type="ref-block" n="7119 r_TAŚVA-ML#210,21_r"/>ca svārthapramitau sādhakatamatvāyogāt chidikriyādāv evājñānātmanaḥ paraśvādeḥ sādhakatamopapatteḥ tadā <span type="ref-block" n="7120 r_TAŚVA-ML#210,22_r"/>vyāpakavyāpakaviruddhopalabdhiḥ saivodāhartavyā </p><p n="a_1445" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7127 r_TAŚVA-ML#210,29_r"/>yady api śirasi me sukhaṃ pāde me vedaneti viśeṣataḥ pradeśavṛttitvaṃ sukhādīnām anubhūyate tadanubhava<span type="ref-block" n="7128 r_TAŚVA-ML#210,30_r"/>viśeṣāṇāṃ ca tathāpi jñānasāmānyasya sarvātmadravyavṛttitvam eva jñānamātraśūnyasyātmavirodhād atiprasakter iti <span type="ref-block" n="7129 r_TAŚVA-ML#210,31_r"/>sādhitaṃ upayogātmasiddhau tato yukteyaṃ vyāpakaviruddha kāryopalabdhiḥ </p><p n="a_1447" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7131 r_TAŚVA-ML#210,33_r"/>nirapekṣaikāṃtena hy anekāṃto viruddhas tatkāryam arthakriyānupalabdhir niṣedhasyābhāvaṃ sādhayati </p><p n="a_1449" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7134 r_TAŚVA-ML#211,02_r"/>nanu ca samyagvijñānān mithyājñānanivṛttir na mithyācāritrasya nivṛttikā prādurbhūtasamyagjñānasyāpi puṃso <span type="ref-block" n="7135 r_TAŚVA-ML#211,03_r"/>'cāritraprasiddheḥ pūrvasya lābhe bhajanīyam uttaram iti vacanād anyathā tadvyāghātād iti cen na mithyācāritrasya <span type="ref-block" n="7136 r_TAŚVA-ML#211,04_r"/>mithyāgamādijñānapūrvasya paṃcāgnisādhanāder niṣedhatvāt cāritramohodaye sati nivṛttipariṇāmābhāvalakṣaṇa<span type="ref-block" n="7137 r_TAŚVA-ML#211,05_r"/>syācāritrasya tu niṣedhyatvāniṣṭer mohodayamātrāpekṣitvasya tu dvayor apy acāritramithyācāritrayor abhedena vacana<span type="ref-block" n="7138 r_TAŚVA-ML#211,06_r"/>m āgame vyavasthitiviruddham eva mithyādarśane mithyācāritrasyāṃtarbhāvāc ca mithyājñānavat </p><p n="a_1451" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7140 r_TAŚVA-ML#211,08_r"/>nāsti mithyācāritram asya yāthātmyavākkṛd iti kāraṇaviruddhakāryopalabdhiḥ mithyācāritrasya hi niṣe<span type="ref-block" n="7141 r_TAŚVA-ML#211,09_r"/>dhasya kāraṇaṃ mithyājñānaṃ tena viruddhaṃ samyagjñānasya kāryaṃ yāthātmyavacanaṃ tannirmāya suvivecitaṃ niṣedhyā<span type="ref-block" n="7142 r_TAŚVA-ML#211,10_r"/>bhāvaṃ sādhayaty eva vyabhicārābhāvāt </p><p n="a_1453" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7145 r_TAŚVA-ML#211,13_r"/>na hīyaṃ kāraṇavyāpakaviruddhopalabdhir asiddhā niṣedhyasya nirvāṇasya hetor vyāpakasya samyagdarśanāditra<span type="ref-block" n="7146 r_TAŚVA-ML#211,14_r"/>yātmakatvasya niścayāt tadviruddhas tu jñānamātrātmakatvasya sāṃkhyādibhiḥ svayaṃ saṃmatatvāt </p><p n="a_1455" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7148 r_TAŚVA-ML#211,16_r"/>sāṃkhyāder nāsti nirvāṇaṃ jñānamātravacanaśravaṇād iti kāraṇavyāpakaviruddhakāryopalabdhiḥ pratyeyā suvive<span type="ref-block" n="7149 r_TAŚVA-ML#211,17_r"/>citasya kāryasya sādhyāvinābhāvasiddheḥ </p><p n="a_1457" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7153 r_TAŚVA-ML#211,21_r"/>sahacaraviruddhopalabdhir api hi gamikā pratīyate iti prasiddhāsau </p><p n="a_1459" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7158 r_TAŚVA-ML#211,26_r"/>yatheyaṃ sahacaraviruddhopalabdhir nāsti mayi matyādyajñānaṃ tattvaśraddhānopalabdher iti tathā sahacaraviruddha<span type="ref-block" n="7159 r_TAŚVA-ML#211,27_r"/>kāryopalabdhiḥ praśamādiniściter iti sahacaravyāpakaviruddhopalabdhiḥ saddarśanatvaniściter iti sahacara<span type="ref-block" n="7160 r_TAŚVA-ML#211,28_r"/>vyāpakaviruddhakāryopalabdhiḥ pramāṇādivyavasthopalabdher iti sahacarakāraṇaviruddhopalabdhir darśanamohapratipakṣa<span type="ref-block" n="7161 r_TAŚVA-ML#211,29_r"/>pariṇāmopalabdher iti nibudhyatāṃ matyādyajñānalakṣaṇaniṣedhyābhāvāvinābhāvapratīter aviśeṣāt </p><p n="a_1461" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7163 r_TAŚVA-ML#211,31_r"/>ity evaṃ niṣiddhe viruddhopalabdhibhedāś caturdaśodāhṛtāḥ pratītim anusaraṃti kāryakāraṇasvabhāvopalabdhir bheda<span type="ref-block" n="7164 r_TAŚVA-ML#211,32_r"/>trayavat tato yathāyogam anyāny udāharaṇāni lokasamayaprasiddhāni parīkṣakair upadarśanīyāni pratītidārḍhyopapatteḥ </p><p n="a_1462" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7165 r_TAŚVA-ML#211,33_r"/>saṃprati sādhyenāviruddhasyākāryakāraṇenārthasyopalabdhibhedān vibhajya pradarśayann āha </p><p n="a_1464" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7196 r_TAŚVA-ML#212,30_r"/>tad evaṃ sahacaropalabdhyādīnāṃ kāryasvabhāvānupalabdhibhyo nyatvabhājāṃ vyavasthāpanāt tato nye hetvābhāsā <span type="ref-block" n="7197 r_TAŚVA-ML#212,31_r"/>eveti na vaktavyaṃ saugatair ity upadarśayati </p><p n="a_1466" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7201 r_TAŚVA-ML#212,35_r"/>tad evaṃ kasyacid arthasya vidhau pratiṣedhopalabdhibhedānabhidhāya saṃprati niṣedhe nupalabdhiprapaṃcaṃ niścinvann āha </p><p n="a_1468" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7203 r_TAŚVA-ML#213,02_r"/>niṣedhe nupalabdhir eveti nāvadhāraṇīyaṃ viruddhopalabdhyāder api tatra pravṛttiḥ niṣedha evānupalabdhir ity ava<span type="ref-block" n="7204 r_TAŚVA-ML#213,03_r"/>dhāraṇe tu na doṣaḥ pradhānena vidhau tadapravṛtteḥ sā ca kāryakāraṇānubhayātmanām avaboddhavyā </p><p n="a_1470" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7206 r_TAŚVA-ML#213,05_r"/>nanu vāgādiṣv apratibaddhasāmarthyāyā eva cito nāstitvaṃ vacanānupalabdheḥ siddhyen na tu pratibaddha<span type="ref-block" n="7207 r_TAŚVA-ML#213,06_r"/>sāmarthyāyā vidyamānāyā api vāgādikārye vyāpārāsaṃbhavān nāvaśyaṃ kāraṇāni kāryaṃ citi bhavaṃti pratibaṃdha<span type="ref-block" n="7208 r_TAŚVA-ML#213,07_r"/>vaikalyasaṃbhave kasyacit kāraṇasya svakāryākaraṇadarśanāt tato neyaṃ kāryānupalabdhir gamikā cinmātrābhāvasiddhā<span type="ref-block" n="7209 r_TAŚVA-ML#213,08_r"/>v iti kaścit tathāpi saṃbaṃdhakāryābhāvāt kathaṃ nityātmādyabhāvasiddhir ita svamatavyāhatir uktā tataḥ <span type="ref-block" n="7210 r_TAŚVA-ML#213,09_r"/>svasaṃtāne saṃtānāṃtaraṃ vartamānakṣaṇe kṣaṇāṃtaraṃ saṃvidadvaye vedyākārabhedaṃ vā tatkāryānupalabdher asatvena sādhaya<span type="ref-block" n="7211 r_TAŚVA-ML#213,10_r"/>tkāryānupalabdher anyathānupapattisāmarthyāniścayād gamakatvam abhyupagaṃtum arhaty eva svabhāvānupalabdhes tu tādṛśe niṣṭe <span type="ref-block" n="7212 r_TAŚVA-ML#213,11_r"/>prakṛtakāryānupalabdhau punar anyathānupapannatvasāmarthyaniścayo lokasya svata evātyaṃtābhyāsāt tādṛśaṃ loko <span type="ref-block" n="7213 r_TAŚVA-ML#213,12_r"/>vivecayatīti prasiddhes tataḥ sādhīyasī kāryānupalabdhiḥ </p><p n="a_1472" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7215 r_TAŚVA-ML#213,14_r"/>samyagbodho hi kāraṇaṃ samyak <span type="ref-block" n="7216 r_TAŚVA-ML#213,15_r"/>jātasya vibhramasyānyathā vicchedāyogāt </p><p n="a_1474" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7222 r_TAŚVA-ML#213,21_r"/>saivam anupalabdhiḥ paṃcavidhoktā śrutiprādhānyāt nanu kāraṇavyāpakānupalabdhayo pi śrūyamāṇāḥ saṃti <span type="ref-block" n="7223 r_TAŚVA-ML#213,22_r"/>satyaṃ tās tv atraivāṃtarbhāvam upayāṃtīty āha </p><p n="a_1476" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7225 r_TAŚVA-ML#213,24_r"/>kāḥ punas tā ity āha </p><p n="a_1478" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7239 r_TAŚVA-ML#214,04_r"/>sahacaravyāpakakāryānupalabdhir yathā nāsty abhavye samyagvijñānaṃ darśanamohopaśamādyabhāvāt sahacara<span type="ref-block" n="7240 r_TAŚVA-ML#214,05_r"/>vyāpakakāraṇānupalabdhir yathā tatraivādhaḥpravṛttādikaraṇakālalabdhyādyabhāvāt sahacaravyāpakakāraṇavyāpakā<span type="ref-block" n="7241 r_TAŚVA-ML#214,06_r"/>nupalabdhis tatraiva darśanamohopaśamāditvābhāvād iti samayaprasiddhāny udāharaṇāni lokaprasiddhāni punar nāśvasya <span type="ref-block" n="7242 r_TAŚVA-ML#214,07_r"/>dakṣiṇaṃ śṃṛgaṃ śṛṃgāraṃbhakābhāvād iti sahacaravyāpakakāraṇānupalabdhiḥ dakṣiṇaśṛṃgasahacāriṇo hi vāma<span type="ref-block" n="7243 r_TAŚVA-ML#214,08_r"/>śṛṃgasya vyāpakaṃ śṛṃgamātraṃ tasya kāraṇaṃ tadāraṃbhakāḥ pudgalaviśeṣāḥ tadanupalabdhir dakṣiṇaśṛṃgasyābhāvaṃ sādhaya<span type="ref-block" n="7244 r_TAŚVA-ML#214,09_r"/>ty eva sahacaravyāpakakāraṇakāraṇānupalabdhis tatraiva śṛṃgāraṃbhakapudgalasāmānyābhāvād iti pratipattavyāni </p><p n="a_1480" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7247 r_TAŚVA-ML#214,12_r"/>nanu ca kāryasvabhāvānupalabdhibhiḥ sarvahetūnāṃ saṃgraho mā bhūt sahacarādīnāṃ tatrāṃtarbhāvayitum aśakteḥ <span type="ref-block" n="7248 r_TAŚVA-ML#214,13_r"/>pūrvavadādibhis tu bhavaty evaṃ vidhau niṣedhe ca pūrvavataḥ pariśeṣānumānasya sāmānyato dṛṣṭasya ca pravṛtti<span type="ref-block" n="7249 r_TAŚVA-ML#214,14_r"/>virodhāt sahacarādīnām api tatrāṃtarbhāvayitum aśakyatvāt te hi pūrvavadādilakṣaṇayogam anatikrāmaṃto na tato <span type="ref-block" n="7250 r_TAŚVA-ML#214,15_r"/>bhidyaṃta iti kaścit so pi yadi pūrvavadādīnāṃ sādhyāviruddhānām upalabdhiṃ vidhau prayuṃjīta niṣedhyaṃ <span type="ref-block" n="7251 r_TAŚVA-ML#214,16_r"/>viruddhānāṃ ca pratiṣedhe niṣedhyasvabhāvakāraṇādīnāṃ tv anupalabdhiṃ tadā katham upalabdhyanupalabdhibhyāṃ sarva<span type="ref-block" n="7252 r_TAŚVA-ML#214,17_r"/>hetusaṃgrahaṃ necchet </p><p n="a_1482" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7256 r_TAŚVA-ML#214,21_r"/>atra niṣedhe nupalabdhaya eveti nāvadhāryate svabhāvaviruddhopalabdhyādīnām api tatra vyāpārāt tata eva <span type="ref-block" n="7257 r_TAŚVA-ML#214,22_r"/>vidhāv evopalabdhaya iti nāvadhāraṇaṃ śreya ity uktaprāyaṃ etena prāgvyākhyāne pi pūrvavadādīnām upalabdhayas ti<span type="ref-block" n="7258 r_TAŚVA-ML#214,23_r"/>sro nupalabdhayaś ceti saṃkṣepāt ṣaḍvidho hetur anivāryata iti niveditaṃ atisaṃkṣepād viśeṣato dvividha ucyate <span type="ref-block" n="7259 r_TAŚVA-ML#214,24_r"/>sāmānyād eka evānyathānupapattiniyamalakṣaṇo rtha iti na kiṃcid viruddham utpaśyāmaḥ ṣaḍvidho hetuḥ kuto na <span type="ref-block" n="7260 r_TAŚVA-ML#214,25_r"/>nivāryata ity āha </p><p n="a_1484" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7262 r_TAŚVA-ML#214,27_r"/>na hi kevalānvayikevalavyatirekyanvayavyatirekiṇaḥ saṃyogisamavāyivirodhino vā vītāvītata<span type="ref-block" n="7263 r_TAŚVA-ML#214,28_r"/>dubhayasvabhāvā vā bhūtādayo vā kāryakāraṇānubhavopalaṃbhanātikramaṃ niyatā niyatahetubhyo nye bhaveyur avinā<span type="ref-block" n="7264 r_TAŚVA-ML#214,29_r"/>bhāvaniyamalakṣaṇayogināṃ teṣāṃ tatraivāṃtarbhavanād iti prakṛtam upasaṃharann āha </p><p n="a_1486" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7266 r_TAŚVA-ML#214,31_r"/>evaṃ hi yair uktaṃ sādhyaṃ śakyam abhipretam aprasiddhaṃ tato paraṃ sādhyābhāsaṃ viruddhādisādhanāviṣayatvataḥ <span type="ref-block" n="7267 r_TAŚVA-ML#214,32_r"/>iti taiḥ sūktam eva anyathānupapattyekalakṣaṇasādhanaviṣayasya sādhyatvapratītes tadaviṣayasya pratyakṣādiviruddhasya <span type="ref-block" n="7268 r_TAŚVA-ML#214,33_r"/>prasiddhasyānabhipretasya vā sādhayitum aśakyasya sādhyābhāsatvanirṇayāt tatra hi </p><p n="a_1488" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7323 r_TAŚVA-ML#216,19_r"/>tad evaṃ śakyatvādiviśeṣaṇasādhyasādhanāya kālāpekṣatvena vyavasthāpite anyathānupapattyekalakṣaṇe sādhane <span type="ref-block" n="7324 r_TAŚVA-ML#216,20_r"/>ca prakṛtam abhinibodhalakṣaṇaṃ vyavasthitaṃ bhavati yaḥ sādhyābhimukho bodhaḥ sādhanenāniṃdriyasahakāriṇā <span type="ref-block" n="7325 r_TAŚVA-ML#216,21_r"/>niyamitaḥ so bhinibodhaḥ svārthānumānam iti kaścid āha </p><p n="a_1490" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7327 r_TAŚVA-ML#216,23_r"/>iṃdriyāniṃdriyābhyāṃ niyamitaḥ kṛtaḥ svaviṣayābhimukho bodho bhinibodhaḥ prasiddho na punar aniṃdriyasaha<span type="ref-block" n="7328 r_TAŚVA-ML#216,24_r"/>kāriṇā liṃgena liṃginiyamitaḥ kevala eva ciṃtāparyaṃtasyābhinibodhatvābhāvaprasaṃgāt tathā ca siddhāṃta<span type="ref-block" n="7329 r_TAŚVA-ML#216,25_r"/>virodho 'śakyaḥ parihartum ity atrocyate </p><p n="a_1492" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7331 r_TAŚVA-ML#216,27_r"/>na hi liṃgaja eva bodhobhinibodha iti vyācakṣmahe kiṃ tarhi liṃgajo bodhaḥ śabdayojanarahito <span type="ref-block" n="7332 r_TAŚVA-ML#216,28_r"/>bhinibodha eveti tasya pramāṇāṃtaratvanivṛttiḥ kṛtā bhavati siddhāṃtaś ca saṃgṛhītaḥ syāt na hīṃdriyāniṃdri<span type="ref-block" n="7333 r_TAŚVA-ML#216,29_r"/>yābhyām eva svaviṣaye bhimukho niyamito bodho bhinibodha iti siddhāṃto sti smṛtyādes tadbhāvavirodhāt <span type="ref-block" n="7334 r_TAŚVA-ML#216,30_r"/>kiṃ tarhi so niṃdriyeṇāpi vākyabhedāt kathaṃ aniṃdriyajanyābhinibodhe kam aniṃdriyajābhimukhaniyamita<span type="ref-block" n="7335 r_TAŚVA-ML#216,31_r"/>bodhanam iti vyākhyānāt nanv evam apy arthāpattiḥ pramāṇāṃtaram apratyakṣatvāt parokṣabhedeṣūkteṣv anaṃtarbhāvāt <span type="ref-block" n="7336 r_TAŚVA-ML#216,32_r"/>pramāṇaṣaṭkavijñātasyārthasyānanyathābhavanayuktasya sāmarthyād adṛṣṭāny avastukalpane arthāpattivyavahārāt tad uktaṃ <span type="ref-block" n="7337 r_TAŚVA-ML#216,33_r"/> pramāṇaṣaṭkavijñāto yatrārtho nanyathā bhavet adṛṣṭaṃ kalpayed anyaṃ sārthāpattir udāhṛtā pratyakṣapūrvikā <span type="ref-block" n="7338 r_TAŚVA-ML#216,34_r"/>hy arthāpattiḥ pratyakṣavijñātād arthād anyathā dṛṣṭe rthe pratipattir yathā rātribhojī devadatto yaṃ divā bhojanarahitatve <span type="ref-block" n="7339 r_TAŚVA-ML#217,01_r"/>ciraṃjīvitve ca sati stanapīnāṃgatvānyathānupapatter iti tathopamānapūrvikopamānavijñātād arthād vāhādiśakti<span type="ref-block" n="7340 r_TAŚVA-ML#217,02_r"/>r ayaṃ gavayo gavayatvānyathānupapatter iti tathāgamapūrvikā āgamavijñātād arthād arthapratipādanaśaktiḥ śabdo <span type="ref-block" n="7341 r_TAŚVA-ML#217,03_r"/>nityārthasaṃbaṃdhatvānyathānupapatter iti tathārthāpattipūrvikārthāpattir arthāpattipramāṇavijñātād arthād yathā rātribhojana<span type="ref-block" n="7342 r_TAŚVA-ML#217,04_r"/>śaktiḥ vivādāpanno devadatto yaṃ rātribhojitvānyathānupapatter iti tathaivābhāvapūrvikārthāpattir abhāvapramāṇa<span type="ref-block" n="7343 r_TAŚVA-ML#217,05_r"/>vijñātād arthād yathāsmād gṛhād bahistiṣṭhati devadatto jīvitve saty atrābhāvānyathānupapatter iti etenābhāvasya <span type="ref-block" n="7344 r_TAŚVA-ML#217,06_r"/>pramāṇāṃtaratvam uktam upamānasya vā vastuno sataḥ sadupalaṃbhakapramāṇāpravṛtter abhāvapramāṇasyāvaśyāśrayaṇīyatvāt <span type="ref-block" n="7345 r_TAŚVA-ML#217,07_r"/>sādṛśyaviśiṣṭād vastuno vastuviśiṣṭād vā sādṛśyāt parokṣārthapratipattir abhyupagamanīyatvāc ceti kecit <span type="ref-block" n="7346 r_TAŚVA-ML#217,08_r"/>saṃbhavaḥ pramāṇāṃtaram āḍhakaṃ dṛṣṭvā saṃbhavaty advaḍhikam iti pratipatter anyathā virodhāt prātibhaṃ ca pramāṇāṃtaram atyaṃ<span type="ref-block" n="7347 r_TAŚVA-ML#217,09_r"/>tābhyāsād anyajanāvedyasya ratnādiprabhāvasya jhaṭiti pratipatter darśanād ity anye tān pratīdam ucyate </p><p n="a_1495" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7352 r_TAŚVA-ML#217,14_r"/>mativijñānasyābhyaṃtaratvāt tannimittaṃ matijñānāvaraṇavīryāṃtarāyakṣayopaśamalakṣaṇaṃ prasiddham eva vāmunānumānā<span type="ref-block" n="7353 r_TAŚVA-ML#217,15_r"/>des tadbhāvāyogād ataḥ kim artham idam ucyate sūtram ity āśaṃkāyām āha </p><p n="a_1497" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7355 r_TAŚVA-ML#217,17_r"/>kasya punas tacchabdena parāmarśo yasya bāhyanimittopadarśanārthaṃ tad ityādisūtram abhidhīyata iti tāvad āha </p><p n="a_1499" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7357 r_TAŚVA-ML#217,19_r"/>matijñānasya sāmarthyāl labhyamānasya vākyavataḥ pratyāsannatvād abhinibodhasya tacchabdena parāmarśaḥ prasakta<span type="ref-block" n="7358 r_TAŚVA-ML#217,20_r"/>ś ciṃtā tasyāḥ pratyāsatter iti na maṃtavyam arthāṃtaram iti śabdena vācyasya matyādiprakārasyaikasyāviśeṣataḥ <span type="ref-block" n="7359 r_TAŚVA-ML#217,21_r"/>sāmarthyāl labhyamānasya pratyāsannatarasya sukhavadbhāvāt tacchabdena parāmarśotpatteḥ sveṣṭasiddheś ca tasyāsya bāhya<span type="ref-block" n="7360 r_TAŚVA-ML#217,22_r"/>nimittam upadarśayitum idam ucyate kiṃ punas tad ity āha </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="7361 r_TAŚVA-ML#217,23_r"/>vakṣyamāṇaṃ ca vijñeyam atreṃdriyam aniṃdriyam </l><p n="a_1501" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7362 r_TAŚVA-ML#217,24_r"/>vakṣyate hi sparśanādīṃdriyaṃ paṃca dravyabhāvato dvaividhyamāstidhruvānaṃ tathāniṃdriyaṃ cāniyatam iṃdriyeṣṭebhyo nya<span type="ref-block" n="7363 r_TAŚVA-ML#217,25_r"/>tvam ātmasāt kurvad iti nehocyate tadbāhyanimittaṃ pratipattavyaṃ kim idaṃ jñāpakaṃ kārakaṃ vā tasyeṣṭaṃ kutaḥ <span type="ref-block" n="7364 r_TAŚVA-ML#217,26_r"/>sveṣṭasaṃgraha ity āha </p><p n="a_1503" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7366 r_TAŚVA-ML#217,28_r"/>tad dhi nimittam iha na jñāpakaṃ tatprakaraṇābhāvāt kiṃ tarhi kārakaṃ tathā ca sati prakṛtam iṃdriya<span type="ref-block" n="7367 r_TAŚVA-ML#217,29_r"/>m aniṃdriyaṃ ca nimittaṃ yasya tattathoktam ekaṃ matijñānam iti jñāyate iṣṭasaṃgrahaḥ punar asya vākyasya vibhaja<span type="ref-block" n="7368 r_TAŚVA-ML#217,30_r"/>nāt tadiṃdriyāniṃdriyanimittaṃ dhāraṇāparyaṃtaṃ tadaniṃdriyanimittaṃ smṛtyādīnāṃ sarvasaṃgrahāt pāraṃparyasya cāśrayaṇe <span type="ref-block" n="7369 r_TAŚVA-ML#217,31_r"/>vākyasyāviśeṣato vābhipretasiddhiḥ yathā hi dhāraṇāparyaṃtaṃ tadiṃdriyāniṃdriyanimittaṃ tathā smṛtyādikam api <span type="ref-block" n="7370 r_TAŚVA-ML#217,32_r"/>tasya paraṃparayeṃdriyāniṃdriyanimittatvopapatteḥ kiṃ punar atra tadeveṃdriyāniṃdriyanimittam ity avadhāraṇam āhosvitta<span type="ref-block" n="7371 r_TAŚVA-ML#217,33_r"/>diṃdriyāniṃdriyanimittam eveti kathaṃcid ubhayam iṣṭam ity āha </p><p n="a_1505" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7373 r_TAŚVA-ML#218,02_r"/>kutaḥ punar avadhāraṇād anyamatacchit kuto vā matyajñānaṃ śrutādīni ca vyavacchinnānīty āha </p><p n="a_1507" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7375 r_TAŚVA-ML#218,04_r"/>atrārthajanyam eva vijñānam anumānāt siddhaṃ nārthājanyaṃ yatas tadvyavacchedārtham uttarāvadhāraṇaṃ syād iti manyamāna<span type="ref-block" n="7376 r_TAŚVA-ML#218,05_r"/>syānumānam upanyasya dūṣayann āha </p><p n="a_1509" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7381 r_TAŚVA-ML#218,10_r"/>nanv evam ālokajanyatvam api jñānasya cākṣuṣasya tasyādiṣṭaṃ ca tadanyathānupapatteḥ parapratyayaḥ punar āloka<span type="ref-block" n="7382 r_TAŚVA-ML#218,11_r"/>liṃgādir iti vacanāt tadanvayavyatirekānuvidhānāt tasya tajjanyatvārthajanyatvam api saty asyāsmadādijñāna<span type="ref-block" n="7383 r_TAŚVA-ML#218,12_r"/>syāstu viśeṣābhāvāt na caivaṃ saṃśayādijñānam aṃtareṇa virudhyate tasya satyajñānatvābhāvāt nāpi <span type="ref-block" n="7384 r_TAŚVA-ML#218,13_r"/>sarvavidbodhair anaikāṃtikatvam asmadādisatyajñānatvasya hetutvāt asmadādivilakṣaṇānāṃ tu sarvavidāṃ jñānaṃ <span type="ref-block" n="7385 r_TAŚVA-ML#218,14_r"/>cārthājanyaṃ niścityāsmadādijñāne rthājanyatvaśaṃkāyāṃ naktaṃcarāṇāṃ mārjārādīnām aṃjanādisaṃskṛtacakṣuṣāṃ vāsma<span type="ref-block" n="7386 r_TAŚVA-ML#218,15_r"/>dvijātīyānām ālokājanyatvam upalabhyāsmadādīnām api nārthāvedanasyālokājanyatvaṃ śaṃkanīyam iti kaścit <span type="ref-block" n="7387 r_TAŚVA-ML#218,16_r"/>taṃ pratyāha </p><p n="a_1511" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7390 r_TAŚVA-ML#218,19_r"/>idam iha saṃpradhāryaṃ kim asmadādisatyajñānatvenāloko nimittamātraṃ cākṣuṣajñānasyeti pratipādyate kālā<span type="ref-block" n="7391 r_TAŚVA-ML#218,20_r"/>kāśādivat āhosvidālaṃbanatveneti pratham akalpanāyāṃ na kiṃcid aniṣṭa dvitīyakalpanā tu na yuktā <span type="ref-block" n="7392 r_TAŚVA-ML#218,21_r"/>pratītivirodhāt rūpajñānotpattau hi cakṣurbalādhānarūpeṇālokaḥ kāraṇaṃ pratīyate tadanvayavyatirekānu<span type="ref-block" n="7393 r_TAŚVA-ML#218,22_r"/>vidhānasyānyathānupapatteḥ tadvadartho pi yadādyakṣaṇajñānasya janakaḥ syān na kiṃcid virudhyate tasyālaṃbanatvena jana<span type="ref-block" n="7394 r_TAŚVA-ML#218,23_r"/>katvopagame vyāghātāt ālaṃbanaṃ hy ālaṃbanatvaṃ grāhyatvaṃ prakāśyatvam ucyate tac cārthasya prakāśakasamānakālasya <span type="ref-block" n="7395 r_TAŚVA-ML#218,24_r"/>dṛṣṭaṃ yathā pradīpaḥ svaprakāśasya na hi prakāśyo rthaḥ svaprakāśakaṃ pradīpam upajanayati svakāraṇakalāpād eva <span type="ref-block" n="7396 r_TAŚVA-ML#218,25_r"/>tasyopajananāt prakāśyasyābhāve prakāśakasya prakāśakatvāyogāt sa tasya janaka iti cet prakāśa<span type="ref-block" n="7397 r_TAŚVA-ML#218,26_r"/>kasyābhāve prakāśyasyāpi prakāśyatvāghaṭanāt sa tasya janako stu tathā cānyonyāśrayaṇaṃ prakāśyānupapattau <span type="ref-block" n="7398 r_TAŚVA-ML#218,27_r"/>prakāśakānupapattes tadanutpattau ca prakāśyānutpattir iti yadi punaḥ svakāraṇakalāpād utpannayoḥ pradīpaghaṭayoḥ <span type="ref-block" n="7399 r_TAŚVA-ML#218,28_r"/>svarūpato bhyupagamād anyonyāpekṣau prakāśakatvaprakāśyatvadharmau parasparāvinābhāvinau bhaviṣyete tathānyonyā<span type="ref-block" n="7400 r_TAŚVA-ML#218,29_r"/>śrayaṇāt tatarādattājñānārthayor api svasāmagrībalād upajātayoḥ svarūpeṇa parasparāpekṣayā grāhyagrāhakabhāvadharma<span type="ref-block" n="7401 r_TAŚVA-ML#218,30_r"/>vyavasthā sthīyatāṃ tathā pratīter aviśeṣāt tad uktaṃ dharmadharmyavinābhāvaḥ sidhyaty anyonyavīkṣayā na <span type="ref-block" n="7402 r_TAŚVA-ML#218,31_r"/>svarūpaṃ svato hy etatkārakajñāpakād iti tato jñānasyālaṃbanaṃ ced artho na janakaḥ janakaś cen nālaṃbanaṃ viro<span type="ref-block" n="7403 r_TAŚVA-ML#218,32_r"/>dhāt pūrvakālabhāvyartho jñānasya kāraṇaṃ samānakālaḥ sa evālaṃbanaṃ tasya kṣaṇikatvād iti cet na hi <span type="ref-block" n="7404 r_TAŚVA-ML#218,33_r"/>yadā janakas tadālaṃbanam iti katham ālaṃbanatvena janako rthaḥ saṃvidaḥ syāt pūrvakāla evārtho janako jñāna<span type="ref-block" n="7405 r_TAŚVA-ML#218,34_r"/>syālaṃbanaṃ ca svākārārpaṇakṣamatvād iti vacanam ayuktaṃ samānārthasabhanaṃtarajñānena vyabhicārāt na tvālaṃbanatvena <span type="ref-block" n="7406 r_TAŚVA-ML#219,01_r"/>yo janakaḥ svākārārpaṇakṣamaś ca sa grāhyo jñānasya na punaḥ samanaṃtaratvenādhipatitvena vā yato vyabhicāra <span type="ref-block" n="7407 r_TAŚVA-ML#219,02_r"/>iti ced itarāśrayaprasaṃgāt satyālaṃbanatvena janakatve rthasya jñānālaṃbanatvaṃ sati ca tasminn ālaṃbanatvena <span type="ref-block" n="7408 r_TAŚVA-ML#219,03_r"/>janakasya grāhyatvāvyabhicārāt paramāṇunā vyabhicāra ity api na śreyaḥ paramāṇor ekasyālaṃbanatvena jñāna<span type="ref-block" n="7409 r_TAŚVA-ML#219,04_r"/>janakatvāsaṃbhavāt saṃcitālaṃbanāḥ paṃca vijñānakāyā iti vacanāt pratyekaṃ paramāṇūnām ālaṃbanatvena te <span type="ref-block" n="7410 r_TAŚVA-ML#219,05_r"/>buddhigocarā iti graṃthavirodhāt tarhi yodhipatisamanaṃtarālaṃbanatvenājanako nimittamātratvena janakaḥ <span type="ref-block" n="7411 r_TAŚVA-ML#219,06_r"/>svākārārpaṇakṣamaḥ svasaṃvedanasya grāhyo stv avyabhicārād iti cen na tasyāsaṃbhavāt na hi saṃvedanasyādhi<span type="ref-block" n="7412 r_TAŚVA-ML#219,07_r"/>patyādivyatirikto nyaḥ pratyayo sti tatsāmānyam astīti cet na tasyāvastutvenopagamāj janakatvavirodhāt <span type="ref-block" n="7413 r_TAŚVA-ML#219,08_r"/>vastutve tasya tato rthāṃtaratve tad eva grāhyaṃ syān na punar artho nīlādir hetutvasāmānyajanakanīlādyartho grāhyaḥ saṃveda<span type="ref-block" n="7414 r_TAŚVA-ML#219,09_r"/>nasyeti bruvāṇaḥ kathaṃ janaka eva grāhya iti vyavasthāpayet tato na pūrvakālo rthaḥ saṃvido grāhyaḥ kiṃ <span type="ref-block" n="7415 r_TAŚVA-ML#219,10_r"/>tarhi samānasamaya eveti pratipattavyaṃ nanv evaṃ yogivijñānaṃ śrutajñānaṃ smṛtipratyabhijñādi vā katham asamāna<span type="ref-block" n="7416 r_TAŚVA-ML#219,11_r"/>kālārthaparicchidiḥ siddhyed iti cet samānasamayam eva grāhyaṃ saṃvedanasyeti niyamābhāvāt akṣajñānaṃ hi <span type="ref-block" n="7417 r_TAŚVA-ML#219,12_r"/>svasamayavartinam arthaṃ paricchinatti svayogyatāviśeṣaniyamād yathā smṛtir anubhūtamātraṃ pūrvam eva pratyabhijñātītavarta<span type="ref-block" n="7418 r_TAŚVA-ML#219,13_r"/>mānaparyāyavṛttyekaṃ padaṃ ciṃtā trikālasādhyasādhanavyāptiṃ svārthānumānaṃ trikālam anumeyaṃ śrutajñānaṃ trikāla<span type="ref-block" n="7419 r_TAŚVA-ML#219,14_r"/>gocarānaṃtavyaṃjanaparyāyātmakān bhāvān avadhir atītavartamānānāgataṃ ca rūpidravyaṃ manaḥparyayo 'tītānāgatān <span type="ref-block" n="7420 r_TAŚVA-ML#219,15_r"/>vartamānāṃś cārthān paramanogatān kevalaṃ sarvadravyaparyāyān iti vakṣyate grataḥ </p><p n="a_1513" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7422 r_TAŚVA-ML#219,17_r"/>saṃvedanasya nākāraṇaṃ viṣaya iti niyame svarūpasyāpravedyatvam akāraṇatvā tadvadvartamānānāgatānām atītānāṃ <span type="ref-block" n="7423 r_TAŚVA-ML#219,18_r"/>vā kāraṇānāṃ yogijñānāviṣayatvaṃ prasajyate </p><p n="a_1515" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7425 r_TAŚVA-ML#219,20_r"/>tataḥ sūktam idam uttarāvadhāraṇaṃ paramatālaṃbanajanyatvavyavacchedārthaṃ sūtre pūrvaṃ tu matyajñānanivṛttyarthaṃ saṃjñi<span type="ref-block" n="7426 r_TAŚVA-ML#219,21_r"/>paṃceṃdriyajam eveti tadeveṃdriyāniṃdriyanimittam ucyate saṃjñipaṃceṃdriyāṇāṃ mithyādṛśāṃ matyajñānam apīṃdriyāniṃdri<span type="ref-block" n="7427 r_TAŚVA-ML#219,22_r"/>yanimittam asti tasya kuto vyavacchedaḥ samyagadhikārāt tata evāsaṃjñipaṃceṃdriyāṃtānāṃ matyajñānasya vyava<span type="ref-block" n="7428 r_TAŚVA-ML#219,23_r"/>cchedo stu na hi śrutavyavacchedārthaṃ pūrvāvadhāraṇaṃ tasyāniṃdriyamātranimittatvāt tathā mithyādṛśāṃ darśana<span type="ref-block" n="7429 r_TAŚVA-ML#219,24_r"/>mohopahatam aniṃdriyaṃ sad apy asatkalpaneti vivakṣāyāṃ tadvedanam iṃdriyajam eveti matyajñānaṃ sarvata ubhayanimittaṃ <span type="ref-block" n="7430 r_TAŚVA-ML#219,25_r"/>tatas tadvyavacchedārthaṃ ca yuktaṃ pūrvāvadhāraṇam </p><p n="a_1517" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7432 r_TAŚVA-ML#219,27_r"/>kimartham idam ucyate na tāvat tanmatibhedānā kathanārthaṃ matiḥ smṛtyādisūtreṇa kathanāt nāpi mater ajñāna<span type="ref-block" n="7433 r_TAŚVA-ML#219,28_r"/>bhedakathanārthaṃ pramāṇāṃtaratvaprasaṃgād iti manyamānaṃ pratyucyate </p><p n="a_1519" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7435 r_TAŚVA-ML#219,30_r"/>matijñānasya nirṇītāḥ prakārā matismṛtyādayas teṣāṃ pratyekaṃ bhedānāṃ vittyaikasūtram idam ārabhyate yathaiva <span type="ref-block" n="7436 r_TAŚVA-ML#219,31_r"/>hīṃdriyamanomateḥ smṛtyādibhyaḥ pūrvam avagrahādayo bhedās tathāniṃdriyanimittāyā apīti prasiddhiṃ siddhāṃte </p><p n="a_1520" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7437 r_TAŚVA-ML#219,32_r"/>kiṃlakṣaṇāḥ punar avagrahād aya ity āha </p><p n="a_1522" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7442 r_TAŚVA-ML#220,04_r"/>tadiṃdriyāniṃdriyanimittam ity atra pūrvasūtre yat tadgrahaṇaṃ tasyeha saṃbaṃdhāt sāmānādhikaraṇyaṃ yuktaṃ tad evāvagrahā<span type="ref-block" n="7443 r_TAŚVA-ML#220,05_r"/>daya iti bhāvatadvator bhedāt tasyāvagrahādayo bhihitalakṣaṇā iti vaiyadhikaraṇyam eveti nāśaṃkanīyaṃ tayoḥ kathaṃ<span type="ref-block" n="7444 r_TAŚVA-ML#220,06_r"/>cid abhedāt sāmānādhikaraṇyaghaṭanāt bhedaikāṃte tadanupapatteḥ sahyaviṃdhyavad ity uktaprāyam </p><p n="a_1524" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7447 r_TAŚVA-ML#220,09_r"/>spaṣṭasyānubhavād bādhāvinirmuktatvam iṣṭam anyathā tadavyavasthānāt tac cārthabhedajñānasyāpi spaṣṭasyānubhūyate <span type="ref-block" n="7448 r_TAŚVA-ML#220,10_r"/>pratiniyatakālasaṃvedanena katham asmadādes tatra sarvadā bādharahitatvaṃ siddhyed iti cet pratibhāsamātre kathaṃ sakṛ<span type="ref-block" n="7449 r_TAŚVA-ML#220,11_r"/>d api bādhānupalaṃbhanāt sarvadā bādhāsaṃbhavanānupapatter iti cet bhedapratibhāse pi tata eva caṃdradvayādivedane <span type="ref-block" n="7450 r_TAŚVA-ML#220,12_r"/>bhedapratibhāsasya bādhopalaṃbhād anyatrāpi bādhasaṃbhavanān na bhedapratibhāse sadā bādhavaidhuryaṃ siddhyatīti cet tarhi <span type="ref-block" n="7451 r_TAŚVA-ML#220,13_r"/>vakulatilakādivedane dūrād abhedapratibhāsasya bādhasahitasyopalaṃbhanād abhedapratibhāse pi sadā bādhaśūnyatvaṃ <span type="ref-block" n="7452 r_TAŚVA-ML#220,14_r"/>māsidhat tatrāpi pratibhāsamātrasya bādhānupalaṃbha iti cet caṃdradvayādivedane pi viśeṣamātrapratibhāse <span type="ref-block" n="7453 r_TAŚVA-ML#220,15_r"/>bādhānupalaṃbha evety upālaṃbhasamādhānānāṃ samānatvād alam atinirbaṃdhanena nanu ca viṣayasya satyatve saṃvedanasya <span type="ref-block" n="7454 r_TAŚVA-ML#220,16_r"/>satyatvam iti nyāye pratibhāsamātram eva paramabrahma satyaṃ tadviṣayasya sanmātrasya satyatvān na bhedajñānaṃ tadgocara<span type="ref-block" n="7455 r_TAŚVA-ML#220,17_r"/>syāsatyatvād iti matam anūdya dūṣayann āha </p><p n="a_1526" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7459 r_TAŚVA-ML#220,21_r"/>na hi sakalaviśeṣavikalaṃ sanmātram upalabhāmahe niḥsāmānyaviśeṣavat satsāmānyaviśeṣātmano vastuno <span type="ref-block" n="7460 r_TAŚVA-ML#220,22_r"/>darśanāt na ca tadvyabhicāro sti kenacit sadviśeṣaṇarahitasya sanmātrasyopalaṃbhe pi sadviśeṣāṃtarahitasyā<span type="ref-block" n="7461 r_TAŚVA-ML#220,23_r"/>nupalaṃbhanāt tatas tasyaiva satsāmānyaviśeṣātmano rthasyāvyabhicāritvalakṣaṇaṃ pāramārthikatvaṃ yuktam iti tadvi<span type="ref-block" n="7462 r_TAŚVA-ML#220,24_r"/>dhātṛpratyakṣaṃ siddham </p><p n="a_1528" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7464 r_TAŚVA-ML#220,26_r"/>kiṃ punar evaṃ syādvādino darśanam avagrahapūrvakālabhāvi bhaved ity atrocyate </p><p n="a_1530" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7469 r_TAŚVA-ML#220,31_r"/>na hi sanmātragrāhī saṃgraho nayo darśanaṃ syād ity ativyāptiḥ śaṃkanīya tasya śrutabhedatvād aspaṣṭāvabhāsi<span type="ref-block" n="7470 r_TAŚVA-ML#220,32_r"/>tayā nayatvopapatteḥ śrutabhedā nayā iti vacanāt nāpy ātmamātragrahaṇaṃ darśanaṃ cakṣuravadhikevaladarśanānām a<span type="ref-block" n="7471 r_TAŚVA-ML#220,33_r"/>bhāvaprasaṃgāt cakṣurādyapekṣasyātmanas tadāvaraṇakṣayopaśamaviśiṣṭasya cakṣurdarśanādivibhāgabhāktve tu nātma<span type="ref-block" n="7472 r_TAŚVA-ML#220,34_r"/>mātragrahaṇe darśanavyapadeśaḥ śreyānityagre prapaṃcato vicārayiṣyate </p><p n="a_1532" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7476 r_TAŚVA-ML#221,04_r"/>ya evāhaṃ kiṃcid iti vastumātram iṃdriyāniṃdriyābhyām adrākṣaṃ sa eva tadvarṇasaṃsthānādisāmānyabhedenāvagṛhṇāmi <span type="ref-block" n="7477 r_TAŚVA-ML#221,05_r"/>tadviśeṣātmanākāṃkṣāmi tad eva tathāvaimi tad eva dhārayāmīti kramaśaḥ svayaṃ darśanāvagrahādīnām iṃdriyāniṃdriyo<span type="ref-block" n="7478 r_TAŚVA-ML#221,06_r"/>tpādyatvaṃ pratīyate pramāṇabhūtāt pratyabhijñānāt kramabhāvyanekaparyāyavyāpino dravyasya niścayād ity uktaprāyam </p><p n="a_1534" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7486 r_TAŚVA-ML#221,14_r"/>aupaśamikādayo hi paṃca jīvasya bhāvāḥ saṃvedanātmakā evopayogasvabhāvajīvadravyārthād eva tatra <span type="ref-block" n="7487 r_TAŚVA-ML#221,15_r"/>keṣāṃcid asaṃvedanātmatvopadeśād anyathā tadvyavasthitivirodhād iti vakṣyate </p><p n="a_1536" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7489 r_TAŚVA-ML#221,17_r"/>ālocanasaṃkalpanābhimananādhyavasānanāmānovagrahādayaḥ pradhānasya vivartāś cetanāḥ puṃsaḥ svabhāva iti <span type="ref-block" n="7490 r_TAŚVA-ML#221,18_r"/>ye py āhus te pi na yuktavādinaḥ svasaṃvedanātmakatvād eva teṣām ātmasvabhāvatvaprasiddher anyathopagame svasaṃvitti<span type="ref-block" n="7491 r_TAŚVA-ML#221,19_r"/>virodhāt na hīdaṃ svasaṃvedanaṃ bhrāṃtaṃ bādhakābhāvād ity uktaṃ purastāt </p><p n="a_1538" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7496 r_TAŚVA-ML#221,24_r"/>tataḥ kramabhuvo vagrahādayo anabhyas tadeśādāv ivābhyastadeśādau siddhāḥ svāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣāṇāṃ <span type="ref-block" n="7497 r_TAŚVA-ML#221,25_r"/>kramabhāvitvāt atrāparaḥ prāha nākṣajo vagrahas tasya vikalpātmakatvāt tata eva na pramāṇam avastuviṣaya<span type="ref-block" n="7498 r_TAŚVA-ML#221,26_r"/>tvād iti taṃ pratyāha </p><p n="a_1540" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7501 r_TAŚVA-ML#221,29_r"/>dravyaparyāyasāmānyaviṣayo vagraho kṣajo yuktaḥ pratisaṃkhyānenāvirodhyatvād viśadatvāc ca tasyānakṣajatve <span type="ref-block" n="7502 r_TAŚVA-ML#221,30_r"/>tadayogāt śakyaṃte hi kalpanāḥ pratisaṃkhyānena nivārayituṃ neṃdriyabuddhaya iti svayam iṣṭeḥ mano<span type="ref-block" n="7503 r_TAŚVA-ML#221,31_r"/>vikalpasya vaiśadyāniṣedho pramāṇaṃ cāyaṃ saṃvādakatvāt sādhakatamatvād aniścitārthaniścāyakatvāt pratipattrapekṣaṇī<span type="ref-block" n="7504 r_TAŚVA-ML#221,32_r"/>yatvāc ca na punar nirvikalpakaṃ darśanaṃ tadviparītatvāt sannikarṣādivat phalaṃ punar avagrahasya pramāṇatve svārtha<span type="ref-block" n="7505 r_TAŚVA-ML#221,33_r"/>vyavasthitiḥ sākṣātparaṃparayā tv īhā hānādibuddhir vā nanu ca pramāṇāt phalasyābhede kathaṃ pramāṇaphalavyavasthā <span type="ref-block" n="7506 r_TAŚVA-ML#221,34_r"/>virodhād iti cet na ekasyānekātmano jñānasya sādhakatamatvena pramāṇatvavyavasthiteḥ kriyātvena phalatva<span type="ref-block" n="7507 r_TAŚVA-ML#222,01_r"/>vyavasthānād virodhānavatārāt katham ekaṃ jñānaṃ karaṇaṃ kriyā ca yugapad iti cet tacchaktidvayayogāt pāva<span type="ref-block" n="7508 r_TAŚVA-ML#222,02_r"/>kādivat pāvako dahaty auṣṇyenety atra hi dahanakriyā tatkāraṇaṃ cauṣṇyaṃ yugapatpāvake dṛṣṭaṃ tacchaktidvaya<span type="ref-block" n="7509 r_TAŚVA-ML#222,03_r"/>saṃbaṃdhād iti nirṇītaprāyaṃ nanv atho pi vaiśadyasya pratisaṃkhyānānirodhyatvasya cāsaṃbhavān na tato vagrahasyākṣaja<span type="ref-block" n="7510 r_TAŚVA-ML#222,04_r"/>tvasiddhir iti parākūtam upadarśya nirākurute </p><p n="a_1542" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7522 r_TAŚVA-ML#222,16_r"/>spaṣṭākṣāvagrahajñānāvaraṇakṣayopaśamayogyatā hi spaṣṭākṣāvagrahasya hetur aspaṣṭākṣāvagrahajñānāvaraṇakṣayopaśama<span type="ref-block" n="7523 r_TAŚVA-ML#222,17_r"/>lakṣaṇā punar aspaṣṭākṣāv agrahasyeti tata evobhayor apy avagrahaḥ siddhaḥ paropagamasya vāsanādes taddhetutvāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="7524 r_TAŚVA-ML#222,18_r"/>saṃpratīhāṃ vicārayitum upakramyate kim aniṃdriyajaivāhosvidakṣajaivobhayajaiva veti tatra </p><p n="a_1544" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7526 r_TAŚVA-ML#222,20_r"/>na hi mānasaṃ pratyakṣam īhāstu spaṣṭatvād akṣajñānasamanaṃtarapratyayatvāc ca niścayātmakam api jātyādikalpanā<span type="ref-block" n="7527 r_TAŚVA-ML#222,21_r"/>rahitam abhrāṃtaṃ ceti kaścit tadaniścayātmakam eva nirvikalpasyābhrāṃtasya ca niścayātmavirodhād ity aparaḥ <span type="ref-block" n="7528 r_TAŚVA-ML#222,22_r"/>tanmatam apākurvann āha </p><p n="a_1546" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7541 r_TAŚVA-ML#223,01_r"/>nanv evaṃ parasyāpi samānetarajñānasaṃtānaikatvam adṛṣṭaviśeṣād evāviruddhamatokṣajñānasamanaṃtarapratyayaṃ niścayā<span type="ref-block" n="7542 r_TAŚVA-ML#223,02_r"/>tmakaṃ mānasapratyakṣaṃ siddhyatīty abhyupagame pi dūṣaṇam āha </p><p n="a_1548" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7546 r_TAŚVA-ML#223,06_r"/>yathaiva hy akṣavyāpārābhāve mānasapratyakṣasya niścayātmakasyotpattau jātyaṃdhādīnām api tadutpattiprasaṃgād aṃdha<span type="ref-block" n="7547 r_TAŚVA-ML#223,07_r"/>badhiratādivirodhas tathā manovyāpārāpāye py akṣajñānasyotpattir viguṇamanaskasyāpi tadutpattiprasaṃgāt manaskārā<span type="ref-block" n="7548 r_TAŚVA-ML#223,08_r"/>pekṣatvavirodha ity akṣamanopekṣam akṣajñānam akṣamanopekṣatvād eva ca niścayātmakam astu kim anyena mānasapratyakṣeṇa <span type="ref-block" n="7549 r_TAŚVA-ML#223,09_r"/>nanu yady ekam evedam iṃdriyāniṃdriyanimittarūpādijñānaṃ tadā kathaṃ kramato vagrahehāsvabhāvau parasparaṃ bhinnau syātāṃ <span type="ref-block" n="7550 r_TAŚVA-ML#223,10_r"/>no cet katham ekaṃ tadvirodhād ity atrocyate </p><p n="a_1550" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7553 r_TAŚVA-ML#223,13_r"/>pratyakṣaparokṣavyaktirūpam ekam arthaṃ vicitrābhāsaṃ jñānaṃ vā svayam aviruddhaṃ yugapad abhyupagacchat kramato dravya<span type="ref-block" n="7554 r_TAŚVA-ML#223,14_r"/>paryāyātmakam arthaṃ paricchiṃdadavagrahehāsvabhāvabhinnam ekaṃ matijñānaṃ viruddham udbhāvayatīti kathaṃ viśuddhātmā <span type="ref-block" n="7555 r_TAŚVA-ML#223,15_r"/>tadaśakyavivecanasyāviśeṣāt na hy ekasyātmano varṇasaṃsthānādiviśeṣaṇadravyatadviśeṣyagrāhiṇāvagrahehā<span type="ref-block" n="7556 r_TAŚVA-ML#223,16_r"/>pratyayau svahetukramāt kramaśo bhavan na vātmāṃtaraṃ netuṃ śakyau saṃtau śakyavivecanau na syātāṃ citrajñānavat <span type="ref-block" n="7557 r_TAŚVA-ML#223,17_r"/>tathā pratīter aviśeṣāt kathaṃ punar avāyaḥ syād ity āha </p><p n="a_1552" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7563 r_TAŚVA-ML#223,23_r"/>nanu ca yatraivāvagrahagṛhītārthasya viśeṣapravartanam īhāyās tatraivāvāyasya dhāraṇāyāś ca tato nāvāyadhāraṇāyāḥ <span type="ref-block" n="7564 r_TAŚVA-ML#223,24_r"/>pramāṇatvaṃ gṛhītagrahaṇād iti parākūtam anūdya pratikṣipann āha </p><p n="a_1554" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7567 r_TAŚVA-ML#223,27_r"/>saty api gṛhītagrāhitve vāyadhāraṇayoḥ svasminn arthe ca pramāṇatvaṃ yuktam upayogaviśeṣāt na hi yathehā <span type="ref-block" n="7568 r_TAŚVA-ML#223,28_r"/>gṛhṇāti viśeṣaṃ kadācit saṃśayādihetutvena tathā cāvāyaḥ tasya dṛḍhataratvena sarvadā saṃśayādyahetutvena <span type="ref-block" n="7569 r_TAŚVA-ML#223,29_r"/>vyāpārāt nāpi yathāvāyaḥ kadācid vismaraṇahetutvenāpi tatra vyāpriyate tathā dhāraṇā tasyāḥ kālāṃtarā<span type="ref-block" n="7570 r_TAŚVA-ML#223,30_r"/>vismaraṇahetutvenopayogādīhāvāyābhyāṃ dṛḍhatamatvāt prapaṃcato niścitaṃ caitatsmaraṇādipramāṇatvaprarūpaṇā<span type="ref-block" n="7571 r_TAŚVA-ML#223,31_r"/>yām iti neha pratanyate </p><p n="a_1556" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7573 r_TAŚVA-ML#223,33_r"/>kimartham idaṃ sūtraṃ bravīti yady avagrahādiviṣayaviśeṣanirjñānārthaṃ tadā na vaktavyam uttaratra sarvajñānānāṃ <span type="ref-block" n="7574 r_TAŚVA-ML#223,34_r"/>viṣayaprarūpaṇāt prayojanāṃtarābhāvād iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_1558" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7576 r_TAŚVA-ML#224,02_r"/>nāvagrahādīnāṃ viṣayaviśeṣanirjñānārtham idam ucyate prādhānyena kiṃ tarhi bahvādikarmadvāreṇa teṣāṃ <span type="ref-block" n="7577 r_TAŚVA-ML#224,03_r"/>prabhedaniścayārthaṃ karmaṇi ṣaṣṭhīvidhānāt kathaṃ tarhi bahvādīnāṃ karmaṇām avagrahādīnāṃ ca kriyāviśeṣāṇāṃ <span type="ref-block" n="7578 r_TAŚVA-ML#224,04_r"/>parasparam abhisaṃbaṃdha ity āha </p><p n="a_1560" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7582 r_TAŚVA-ML#224,08_r"/>bahuvidhasya tryādiprakārasya vipulaprakārasya vā taditarasyaikadviprakārasyālpaprakārasya vā kṣiprasyācira<span type="ref-block" n="7583 r_TAŚVA-ML#224,09_r"/>kālapravṛtter itarasya cirakālapravṛtteḥ aniḥsṛtasyāsakalapudgalodgatimata itarasya sakalapudgalodgatimataḥ anukta<span type="ref-block" n="7584 r_TAŚVA-ML#224,10_r"/>syābhiprāyeṇa vijñeyasyetarasya sarvātmanā prakāśitasya dhruvasyāvicalitasyetarasya vicalitasyāvagraha ity aśe<span type="ref-block" n="7585 r_TAŚVA-ML#224,11_r"/>ṣato vagrahaḥ saṃbaṃdhanīyaḥ tathehā tathāvāyas tathā dhāraṇeti samudāyato bhisaṃbaṃdho niṣṭapratipattihetuḥ pratikṣipto <span type="ref-block" n="7586 r_TAŚVA-ML#224,12_r"/>bhavati kathaṃ bahubahuvidhayos taditarayoś ca bheda ity āha </p><p n="a_1562" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7588 r_TAŚVA-ML#224,14_r"/>vyaktiviśeṣau bahutvataditaratvadharmau jātiviṣayau tu bahuvidhatvataditaratvadharmāv iti bahubahuvidhayos ta<span type="ref-block" n="7589 r_TAŚVA-ML#224,15_r"/>ditarayoś ca bhedaḥ siddhaḥ evaṃ bahvekavidhayor abheda ity apāstaṃ bahūnām apy anekānām ekaprakāratvaṃ hy ekavidhaṃ na <span type="ref-block" n="7590 r_TAŚVA-ML#224,16_r"/>punar bahutvam evety udāhṛtaṃ draṣṭavyam </p><p n="a_1564" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7592 r_TAŚVA-ML#224,18_r"/>acirakālatvaṃ hy āśupratipattiviṣayatvaṃ calitatvaṃ punar aniyatapratipattigocaratvam iti svabhāvabhedāt kṣiprā<span type="ref-block" n="7593 r_TAŚVA-ML#224,19_r"/>dhruvaṃ naikyam avaseyaṃ tathā taditarayor akṣipradhruvayos tata eva </p><p n="a_1566" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7596 r_TAŚVA-ML#224,22_r"/>aniḥsṛtānuktayor niḥsṛtoktayoś ca naikatvacodanā yuktā lakṣaṇabhedāt kuto bahvādīnāṃ prādhānyena tadi<span type="ref-block" n="7597 r_TAŚVA-ML#224,23_r"/>tareṣāṃ guṇabhāvena pratipādanaṃ na punar viparyayeṇety atrocyate </p><p n="a_1568" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7600 r_TAŚVA-ML#224,26_r"/>atha bahvādīnāṃ kramanirdeśakāraṇam āha </p><p n="a_1570" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7603 r_TAŚVA-ML#224,29_r"/>tattadviṣayatvāder bahvādīn samabhyārhitān tathā bodhyaṃ tadvācakānāṃ ca kramanirdeśakāraṇaṃ bahvādīnāṃ hi <span type="ref-block" n="7604 r_TAŚVA-ML#224,30_r"/>śabdānām itaretarayoge dvaṃdve bahuśabdo bahuvidhaśabdāt prāk prayukto bhyarhitatvāt so pi kṣipraśabdāt so py a<span type="ref-block" n="7605 r_TAŚVA-ML#224,31_r"/>niḥsṛtaśabdāt so py anuktaśabdāt so pi dhruvaśabdāt evaṃ kathaṃ śabdānām abhyarhitatvaṃ tadvācyānām arthānām a<span type="ref-block" n="7606 r_TAŚVA-ML#224,32_r"/>bhyarhitatvāt tad api kathaṃ tadgrāhiṇāṃ jñānānām abhyarhitatvopapatteḥ so pi jñānāvaraṇavīryāṃtarāya kṣayo<span type="ref-block" n="7607 r_TAŚVA-ML#224,33_r"/>paśamaviśeṣaprakarṣād uktaviśuddhiprakarṣasya paramārthato bhyarhitasya bhāvād iti tad eva yathoktakramanirdeśakasya <span type="ref-block" n="7608 r_TAŚVA-ML#224,34_r"/>kāraṇam avasīyate kāraṇāṃtarasyāpratīteḥ </p><p n="a_1572" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7615 r_TAŚVA-ML#225,07_r"/>bahvarthaviṣayo na syād vikalpaḥ katham anyathā </p><p n="a_1573" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7616 r_TAŚVA-ML#225,08_r"/>spaṣṭaḥ paraṃparayā sa parihāras tathā sati yathaiva bahvarthajñānāni bahūny evānusaṃdhānavikalpas tatpṛṣṭhajaḥ spaṣṭo <span type="ref-block" n="7617 r_TAŚVA-ML#225,09_r"/>vyavasyati tathā spaṣṭo vyavasāyaḥ sakṛdbahūn bahubidhān vā padārthānālaṃbatāṃ virodhābhāvāt paraṃparayā <span type="ref-block" n="7618 r_TAŚVA-ML#225,10_r"/>śaśvad evaṃ parihṛtaṃ syāt tato jhaṭiti bahvādyarthasyaiva pratipatteḥ </p><p n="a_1575" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7621 r_TAŚVA-ML#225,13_r"/>na hi bahutvam idam iti jñānaṃ bahuṣv artheṣu kasyacic cakāsti bahavo mī bhāvā ity ekasya vedanasyānubhavāt <span type="ref-block" n="7622 r_TAŚVA-ML#225,14_r"/>saṃkhyeyebhyo bhinnām eva bahutvasaṃkhyāṃ saṃcinvan bahavo rthā iti cet teṣāṃ satsamavāyitvād ity ayuktā prati<span type="ref-block" n="7623 r_TAŚVA-ML#225,15_r"/>pattiḥ kuṭādyavayavipratipattau sākṣāt tadāraṃbhakaparamāṇupratipattiprasaṃgāt anyatra pratipattau nānyatra prati<span type="ref-block" n="7624 r_TAŚVA-ML#225,16_r"/>pattir iti cet tarhi bahutvasaṃvittau bahvarthasaṃvittir api mā bhūt yeṣāṃ tu bahutvasaṃkhyāviśiṣṭeṣv artheṣu jñānaṃ <span type="ref-block" n="7625 r_TAŚVA-ML#225,17_r"/>pravartamānaṃ bahavo rthā iti pratītiḥ teṣāṃ na doṣo sti bahutvasaṃkhyāyāḥ saṃkhyeyebhyaḥ sarvathā bhedānabhyupa<span type="ref-block" n="7626 r_TAŚVA-ML#225,18_r"/>gamāt guṇaguṇinoḥ kathaṃcid abhedasya yuktyā vyavasthāpanāt tato na pratyarthavaśavarti vijñānaṃ bahubahu<span type="ref-block" n="7627 r_TAŚVA-ML#225,19_r"/>vidhe saṃvedanavyavahārābhāvaprasaṃgāt </p><p n="a_1577" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7629 r_TAŚVA-ML#225,21_r"/>na hi nagaraṃ nāma kiṃcid ekam asti grāmādi vā yatas tadvedanaṃ pratyarthavaśavarti syāt prāsādādīnām alpa<span type="ref-block" n="7630 r_TAŚVA-ML#225,22_r"/>saṃyuktasaṃyogalakṣaṇāt pratyāsattir nagarādīti cet na prāsādādīnāṃ svayaṃ saṃyogatvena saṃyogāṃtarānāśraya<span type="ref-block" n="7631 r_TAŚVA-ML#225,23_r"/>tvāt kāṣṭheṣṭakādīnāṃ tallakṣaṇā pratyāsattir nagarādi bhavaṃtv iti cen na tasyāpy anekagatvāt na hi yathaikasya <span type="ref-block" n="7632 r_TAŚVA-ML#225,24_r"/>kāṣṭhāder ekena kenacid iṣṭakādinā saṃyogaḥ sa evānyenāpi sarvatra saṃyogatvasyaikatvavyāpitvādiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="7633 r_TAŚVA-ML#225,25_r"/>samavāyavat citraikarūpavaccitraikasaṃyogo nagarādyekam iti cen na sādhyasamatvād udāharaṇasya na hy ekaṃ citraṃ <span type="ref-block" n="7634 r_TAŚVA-ML#225,26_r"/>rūpaṃ prasiddham ubhayor asti </p><p n="a_1579" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7638 r_TAŚVA-ML#225,30_r"/>yathānekavarṇamaṇer mayūrāder vānekavarṇātmakasyaikasya citravyapadeśas tathā sarvatra rūpādāv api sa vyavatiṣṭhate <span type="ref-block" n="7639 r_TAŚVA-ML#225,31_r"/>nānyathā na hy ekatra citravyavahāro yuktaḥ saṃtānāṃtarārthanīlādivat nāpy anekatraiva tadvad eveti nirūpita<span type="ref-block" n="7640 r_TAŚVA-ML#225,32_r"/>prāyam nanv evaṃ dravyam evaikam anekasvabhāvaṃ citraṃ syān na punar ekaṃ rūpaṃ tathā ca tatra citravyavahāro na <span type="ref-block" n="7641 r_TAŚVA-ML#225,33_r"/>syāt atrocyate </p><p n="a_1581" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7643 r_TAŚVA-ML#226,01_r"/>nanu rūpaṃ guṇas tasya katham anekasvabhāvatvaṃ virodhāt naitat sādhu yataḥ </p><p n="a_1583" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7645 r_TAŚVA-ML#226,03_r"/>na hi guṇasya nirguṇatvavannirviśeṣatvaṃ rūpe nīlanīlataratvādiviśeṣapratīteḥ pratiyogyapekṣas tatra <span type="ref-block" n="7646 r_TAŚVA-ML#226,04_r"/>viśeṣo na tāttvika iti cen na pṛthaktvāder atāttvikaprasaṃgāt pṛthaktvāder anekadravyāśrayasyaivotpatter na prati<span type="ref-block" n="7647 r_TAŚVA-ML#226,05_r"/>yogyapekṣatvam iti cen na tathāpi tasyaikapṛthaktvādipratiyogyapekṣayā vyavasthānāt sūkṣmatvādyapekṣaikadravyāśrayā <span type="ref-block" n="7648 r_TAŚVA-ML#226,06_r"/>mahatvādivat tasyāskhalatpratyayaviṣayatvena pāramārthikatvena nīlataratvāder api rūpaviśeṣasya pāramārthikatvaṃ <span type="ref-block" n="7649 r_TAŚVA-ML#226,07_r"/>yuktam anyathā nairātmyaprasaṃgāt nīlataratvādivatsarvaviśeṣāṇāṃ pratikṣepe dravyasyāsaṃbhavāt tato dravya<span type="ref-block" n="7650 r_TAŚVA-ML#226,08_r"/>vadguṇāder anekasvabhāvatvaṃ pratyayaviruddham avaboddhavyam </p><p n="a_1585" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7653 r_TAŚVA-ML#226,11_r"/>siddhe py ekānekasvabhāve jātyaṃtare sarvavastuni syādvādināṃ citravyavahārārhe tato yoddhārakalpanayā kvaci<span type="ref-block" n="7654 r_TAŚVA-ML#226,12_r"/>d ekatrārthitvād ekam idam iti kvacid anekārthitvād anekam idam iti vyavahāro janaiḥ pratanyata iti sarvatra sarvadā <span type="ref-block" n="7655 r_TAŚVA-ML#226,13_r"/>citravyavahāraprasaṃgataḥ kvacit punar ekānekasvabhāvabhāvārthitvāc citravyavahāro pīti naikam eva kiṃcic citraṃ nāma <span type="ref-block" n="7656 r_TAŚVA-ML#226,14_r"/>yatra niyataṃ vedanaṃ syāt pratyarthavaśavartīti </p><p n="a_1587" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7660 r_TAŚVA-ML#226,18_r"/>yo hy anekatrārthe kṣāvabhāsanam īśvarajñānavadād ity aprakāśanavad vyācakṣīta nanu tadgrahaṇaṃ smṛtisahāyeneṃdriyeṇa <span type="ref-block" n="7661 r_TAŚVA-ML#226,19_r"/>janitaṃ tasya pratyarthivaśavartitvāt sa idaṃ praṣṭavyaḥ kim idaṃ bahvādyarthe avagrahādivedanaṃ smṛtinirapekṣiṇā<span type="ref-block" n="7662 r_TAŚVA-ML#226,20_r"/>kṣeṇa janyate smṛtisahāyena vā prathamapakṣe siddhaṃ syādvādimataṃ bahvādyarthāvabhāsanasyaivāvagrahādijñānatvena <span type="ref-block" n="7663 r_TAŚVA-ML#226,21_r"/>vyavasthāpanāt dvitīyakalpanāyāṃ tu pratītivirodhataḥ svayam anubhūtapūrve pi bahvādyarthe vagrahādipratīteḥ smṛti<span type="ref-block" n="7664 r_TAŚVA-ML#226,22_r"/>sahāyeṃdriyajanyatvāsaṃbhavāt tatra smṛter anudayāt tasyāḥ svayam anubhūtārtha eva pravartanād anyathātiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="7665 r_TAŚVA-ML#226,23_r"/>tato nedaṃ bahvādyavagrahādijñānam avabhāsanād bhinnaṃ śabdajñānavatsmṛtisāpekṣaṃ grahaṇam iti maṃtavyaṃ tato yuga<span type="ref-block" n="7666 r_TAŚVA-ML#226,24_r"/>padanekāṃtārthe na syāt bhavatu nāma dhāraṇāparyaṃtam avabhāsanaṃ tatra na punaḥ smaraṇādikaṃ virodhād iti <span type="ref-block" n="7667 r_TAŚVA-ML#226,25_r"/>manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_1589" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7670 r_TAŚVA-ML#226,28_r"/>na hi dhāraṇāviṣaye bahvādyarthe smṛtir virudhyate tanmūlāyās tatra pravṛtter jātucidabhāvaprasaṃgāt nāpi tatra <span type="ref-block" n="7671 r_TAŚVA-ML#226,29_r"/>smṛtiviṣaye pratyabhijñāyās tata eva nāpi pratyabhijñāviṣaye ciṃtāyāś ciṃtāviṣaye vābhinibodhasya tata <span type="ref-block" n="7672 r_TAŚVA-ML#226,30_r"/>eva pratīyate ca tatra tanmūlā pravṛttir abhrāṃtā ca pratītir iti niścitaṃ prāk </p><p n="a_1591" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7676 r_TAŚVA-ML#226,34_r"/>kṣiprāvagrahādivadakṣiprāvagrahādayaḥ saṃti trayātmano vastunaḥ siddheḥ </p><p n="a_1593" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7678 r_TAŚVA-ML#227,02_r"/>prāpyakāribhir iṃdriyaiḥ sparśanarasanaghrāṇaśrotrair anisṛtasyānuktasya cārthasyāvagrahādir anupapanna eva virodhāt <span type="ref-block" n="7679 r_TAŚVA-ML#227,03_r"/>tadupapannatve vā na tāni prāpyakārīṇi cakṣurvat cakṣuṣo pi hy aprāptārthaparicchedahetutvam aprāpyakāritvaṃ <span type="ref-block" n="7680 r_TAŚVA-ML#227,04_r"/>tac cānisṛtānuktārthāvagrahādihetoḥ sparśanādir astīti kecit </p><p n="a_1595" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7683 r_TAŚVA-ML#227,07_r"/>na hi vayaṃ kārtsnyenāprāptim arthasyānisṛtatvam anuktatvaṃ vā brūmahe yatas tadavagrahādihetor iṃdriyasyāprāpya<span type="ref-block" n="7684 r_TAŚVA-ML#227,08_r"/>kāritvam āyujyate kiṃ tarhi sūkṣmair avayavais tadviṣayajñānāvaraṇakṣayopaśamarahitajanāvedyaiḥ kaiścit prāptānava<span type="ref-block" n="7685 r_TAŚVA-ML#227,09_r"/>bhāsasya cānisṛtasyānuktasya ca paricchede pravartamānam iṃdriyaṃ nāprāpyakāri syāc cakṣuṣy evam aprāpyakāritvasyā<span type="ref-block" n="7686 r_TAŚVA-ML#227,10_r"/>pratīteḥ kathaṃ tarhi cakṣuraniṃdriyābhyām anisṛtānuktāvagrahādis tayor api prāpyakāritvaprasaṃgād iti cen na <span type="ref-block" n="7687 r_TAŚVA-ML#227,11_r"/>yogyadeśāvasthiter eva prāpter abhidhānāt tathā ca rasagaṃdhasparśānāṃ svagrāhibhir iṃdriyaiḥ spṛṣṭibaṃdhasvayogyadeśā<span type="ref-block" n="7688 r_TAŚVA-ML#227,12_r"/>vasthitiḥ śabdasya śrotreṇa spṛṣṭimātraṃ rūpasya cakṣuṣābhimukhatayānatidūrā tayāvasthitiḥ sā ca yathā <span type="ref-block" n="7689 r_TAŚVA-ML#227,13_r"/>sakalasya vastrādes tathā tadavayavānāṃ ca keṣāṃcid iti tatparicchedinā cakṣuṣā prāpyakāritvam upaḍhaukate <span type="ref-block" n="7690 r_TAŚVA-ML#227,14_r"/>svasminn aspṛṣṭānām abaddhānāṃ ca tadavayavānāṃ kiyatāṃ cittena paricchedanāt tāvatā cānisṛtānuktāvagrahādi<span type="ref-block" n="7691 r_TAŚVA-ML#227,15_r"/>siddheḥ kim adhikenābhihitena </p><p n="a_1597" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7693 r_TAŚVA-ML#227,17_r"/>yadi kaścid dhruva evārthaḥ kaścid adhruvaḥ syāt tadā syādvādinas tatrāvagrahāvabodham ācakṣāṇasya svasiddhāṃta<span type="ref-block" n="7694 r_TAŚVA-ML#227,18_r"/>bādhaḥ syān na punar ekam arthaṃ kathaṃcid dhruvam adhruvaṃ cāvadhārayatas tasya siddhāṃte suprasiddhatvāt sa tathā virodho bādhaka <span type="ref-block" n="7695 r_TAŚVA-ML#227,19_r"/>iti cet na tasyāpi supratīte viṣaye 'navakāśāt pratītaṃ ca sarvasya vastuno nityānityātmakatvāt <span type="ref-block" n="7696 r_TAŚVA-ML#227,20_r"/>pratyakṣatonumānāc ca tasyāvabodhād anyathā jātucidapratīte paramārthato nobhayarūpatārthasya tatrānyatarasvabhāvasya <span type="ref-block" n="7697 r_TAŚVA-ML#227,21_r"/>kalpanāropitatvād ity api na kalpanīyaṃ nityānityasvabhāvayor anyatarakalpitatve tadavinābhāvino parasyāpi <span type="ref-block" n="7698 r_TAŚVA-ML#227,22_r"/>kalpitatvaprasaṃgāt na cobhayos tayoḥ kalpitatve kiṃcid akalpitaṃ vastuno rūpam upapattim anusarati yatas tatra <span type="ref-block" n="7699 r_TAŚVA-ML#227,23_r"/>vyavatiṣṭhate vāyam iti tadubhayam aṃjasābhyupagaṃtavyam </p><p n="a_1599" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7701 r_TAŚVA-ML#227,25_r"/>kimartham idaṃ sūtryate sāmarthyasiddhatvād iti ced atrocyate </p><p n="a_1601" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7703 r_TAŚVA-ML#227,27_r"/>na kaścid dharmī vidyate bahvādibhyo nyo 'nanyo vānekadoṣānuṣaṃgāt tadabhāvena te pi dharmiṇāṃ dharmaparataṃtra<span type="ref-block" n="7704 r_TAŚVA-ML#227,28_r"/>lakṣaṇatvāt svataṃtrāṇām asaṃbhavāt tataḥ keṣām avagrahādayaḥ kriyāviśeṣā ity ākṣipaṃtaṃ pratīdam ucyate artha<span type="ref-block" n="7705 r_TAŚVA-ML#227,29_r"/>syābādhitapratītisiddhasya dharmiṇo bahvādīnāṃ setarāṇāṃ tatparataṃtratayā pratīyamānānāṃ dharmāṇām avagrahādayaḥ <span type="ref-block" n="7706 r_TAŚVA-ML#227,30_r"/>paricchittiviśeṣās tad ekaṃ matijñānam iti sūtratrayeṇaikaṃ vākyaṃ caturthasūtrāpekṣeṇa vā pratipattavyaṃ </p><p n="a_1602" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7707 r_TAŚVA-ML#227,31_r"/>kaḥ punar artho nāmety āha </p><p n="a_1604" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7712 r_TAŚVA-ML#228,03_r"/>na hi dharmī dharmebhyo 'nya eva yataḥ saṃbaṃdhāsiddhir anupakārāt tadupakāre vā kāryakāraṇabhāvāpattes tayo<span type="ref-block" n="7713 r_TAŚVA-ML#228,04_r"/>r dharmadharmibhāvābhāvo gnidhūmavat dharmiṇi dharmāṇāṃ vṛttau ca sarvātmanā pratyekaṃ dharmibahutvāpattiḥ ekadeśena <span type="ref-block" n="7714 r_TAŚVA-ML#228,05_r"/>sāvayavatvaṃ punas tebhyo vayavebhyo bhede sa eva paryanuyogo navasthā ca prakārāṃtareṇa vṛttāv adṛṣṭaparikalpana<span type="ref-block" n="7715 r_TAŚVA-ML#228,06_r"/>m ityādidoṣopanipātaḥ syāt nāpy ananya eva yato dharmy eva vā dharma eva tadanye ṃtarāyāḥ ye cobhayā<span type="ref-block" n="7716 r_TAŚVA-ML#228,07_r"/>sattvaṃ tato pi sarvo vyavahāra ity upālaṃbhaḥ saṃbhavet nāpi tenaiva rūpeṇānyatvam ananyatvaṃ ca dharmadharmiṇor yato <span type="ref-block" n="7717 r_TAŚVA-ML#228,08_r"/>virodhobhayadoṣasaṃkaravyatikarāḥ pratipattavyāḥ syuḥ kiṃ tarhi kathaṃcid anyatvam ananyatvaṃ ca yathā<span type="ref-block" n="7718 r_TAŚVA-ML#228,09_r"/>pratīti jātyaṃtaram aviruddhaṃ citravijñānavatsāmānyaviśeṣavad vā sattvādyātmakaikapradhānavad vā citrapaṭavadvety ukta<span type="ref-block" n="7719 r_TAŚVA-ML#228,10_r"/>prāyaṃ tata eva na siddhānām asiddhānāṃ vā bahvādīnāṃ dharmiṇi na pārataṃtryānupapattiḥ kathaṃcit tādātmyasya <span type="ref-block" n="7720 r_TAŚVA-ML#228,11_r"/>tataḥ pārataṃtryasya vyavasthiteḥ na ca taddravyārthataḥ satāṃ paryāyārthato 'satāṃ dharmāṇāṃ dharmī viruddhyate 'nyathaiva <span type="ref-block" n="7721 r_TAŚVA-ML#228,12_r"/>virodhāt tato dravyaparyāyātmārthau dharmī vyaktaḥ pratīyatām avyaktasya vyaṃjanaparyāyasyottarasūtre vidhānāt <span type="ref-block" n="7722 r_TAŚVA-ML#228,13_r"/>dravyanirapekṣas tv arthaparyāyaḥ kevalo nārtho tra tasyāpramāṇakatvāt nāpi dravyamātraṃ parasparaṃ nirapekṣaṃ tadubhayaṃ <span type="ref-block" n="7723 r_TAŚVA-ML#228,14_r"/>vā tata eva na caivaṃbhūtasyārthasya vivartānāṃ bahvādītarabhedabhṛtām avagrahādayo virudhyaṃte yena evaikaṃ mati<span type="ref-block" n="7724 r_TAŚVA-ML#228,15_r"/>jñānaṃ yathoktaṃ na siddhyet </p><p n="a_1606" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7726 r_TAŚVA-ML#228,17_r"/>nārabdhavyam idaṃ pūrvasūtreṇaiva siddhatvāt ity ārekāyām āha </p><p n="a_1608" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7728 r_TAŚVA-ML#228,19_r"/>kiṃ punar vyaṃjanam ity āha </p><p n="a_1610" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7735 r_TAŚVA-ML#228,26_r"/>nanu ca dūratamadeśavartini pādapādau jñānam aspaṣṭam asmadāder asti viśeṣaviṣayaṃ cādityakiraṇeṣu dhyāma<span type="ref-block" n="7736 r_TAŚVA-ML#228,27_r"/>lākāram adhukaracaraṇavadavabhāsanam ulūkādīnāṃ prasiddhaṃ nanu tadakṣajaṃ śrutam aspaṣṭatvāc chrutam aspaṣṭatarkaṇam iti <span type="ref-block" n="7737 r_TAŚVA-ML#228,28_r"/>vacanāt tato na tena vyabhicāro kṣajatvasya hetoḥ spaṣṭatve sādhye vyaṃjanāvagrahe dharmiṇīti kaścit <span type="ref-block" n="7738 r_TAŚVA-ML#228,29_r"/>tan na yuktyāgamāviruddhaṃ daviṣṭhapādapādijñānam akṣajam akṣānvayavyatirekānuvidhāyitvāt sannikṛṣṭapādapādi<span type="ref-block" n="7739 r_TAŚVA-ML#228,30_r"/>vijñānavat śrutajñānaṃ vā na bhavati sākṣāt paraṃparayā vā matipūrvakatvābhāvāt tadvad eveti yuktiviruddha<span type="ref-block" n="7740 r_TAŚVA-ML#228,31_r"/>m āgamaviruddhaṃ ca tasya śrutajñānatvaṃ yato dhīmadbhir anubhūyate na cāspaṣṭatarkaṇaṃ śrutasya lakṣaṇaṃ smṛtyāder api <span type="ref-block" n="7741 r_TAŚVA-ML#228,32_r"/>śrutatvaprasaṃgāt matigṛhīte rthe niṃdriyabalād aspaṣṭasvasaṃvedanapratyakṣād anyatvāt tarkaṇaṃ nānāsvarūpaprarūpaṇaṃ śruta<span type="ref-block" n="7742 r_TAŚVA-ML#228,33_r"/>m iti tasya vyākhyāne 'śrutaṃ matipūrvaṃ' ity etad eva lakṣaṇaṃ tathoktaṃ syāt tac ca na prakṛtajñāne sti na hi <span type="ref-block" n="7743 r_TAŚVA-ML#228,34_r"/>sākṣāc cakṣurmatipūrvakaṃ tatspaṣṭapratibhāsānaṃtaraṃ tadaspaṣṭāv abhāsanaprasaṃgāt nāpi paraṃparayā liṃgādiśrutajñāna<span type="ref-block" n="7744 r_TAŚVA-ML#229,01_r"/>pūrvakatvena tasyānanubhavāt na cātra yādṛśam akṣānapekṣaṃ pādapādi sākṣātkaraṇapūrvakaṃ prarūpaṇam aspaṣṭaṃ tādṛśa<span type="ref-block" n="7745 r_TAŚVA-ML#229,02_r"/>m anubhūyate yena śrutajñānaṃ tadanumanyemahi śrutasya smṛtyādyapekṣayā spaṣṭatvāt saṃsthānādisāmānyasya prati<span type="ref-block" n="7746 r_TAŚVA-ML#229,03_r"/>bhāsanāt sannikṛṣṭapādapādipratibhāsanāpekṣayā tu daviṣṭhapādapādipratibhāsanam aspaṣṭam akṣajam apīti yukto nena <span type="ref-block" n="7747 r_TAŚVA-ML#229,04_r"/>vyabhicāraḥ prakṛtahetoḥ aparaḥ prāha spaṣṭam eva sarvavijñānaṃ svaviṣaye nyasya tadvyavasthāpakatvāyogād aprati<span type="ref-block" n="7748 r_TAŚVA-ML#229,05_r"/>bhāsanavat tato nāspaṣṭo vyaṃjanāvagraha iti manyeta spaṣṭāspaṣṭāvabhāsayor abādhitavapuṣoḥ <span type="ref-block" n="7749 r_TAŚVA-ML#229,06_r"/>svayaṃ sarvasyānubhavāt nanu cāspaṣṭatvaṃ yadi jñānadharmas tadā katham arthasyāspaṣṭatvam anyasyāspaṣṭatvād anyasyāspaṣṭa<span type="ref-block" n="7750 r_TAŚVA-ML#229,07_r"/>tve tiprasaṃgād iti cet tarhi spaṣṭatvam api yadi jñānasya dharmas tadā katham arthasya spaṣṭatātiprasaṃgasya samānatvāt <span type="ref-block" n="7751 r_TAŚVA-ML#229,08_r"/>viṣaye viṣayidharmasyopacārād adoṣa iti cet tata evānyatrāpi na doṣaḥ yathaiva hi dūrād aspaṣṭasvabhāva<span type="ref-block" n="7752 r_TAŚVA-ML#229,09_r"/>tvam arthasya sannikṛṣṭaspaṣṭatāpratibhāsanaṃ bādhyate tathā sannihitārthasya spaṣṭatvam api dūrād aspaṣṭatā pratibhāsena <span type="ref-block" n="7753 r_TAŚVA-ML#229,10_r"/>nirākriyata iti nārthaḥ svayaṃ kasyacit spaṣṭo 'spaṣṭo vā svaviṣayajñānaspaṣṭatvāspaṣṭatvābhyām eva tasya tathā <span type="ref-block" n="7754 r_TAŚVA-ML#229,11_r"/>vyavasthāpanāt nanv evaṃ jñānasya kutaḥ spaṣṭatā svajñānatvād iti cen na anavasthānuṣaṃgāt svata eveti <span type="ref-block" n="7755 r_TAŚVA-ML#229,12_r"/>cet sarvajñānānāṃ spaṣṭatvāpattir ity atra kaścid ācaṣṭe akṣāt spaṣṭatā jñānasyeti tadayuktaṃ daviṣṭhapādapādi<span type="ref-block" n="7756 r_TAŚVA-ML#229,13_r"/>jñānasya divā tāmasakhagakulavijñānasya ca spaṣṭatvaprasaṃgāt tadutpādakam akṣam eva na bhavati dūratamadivasakara<span type="ref-block" n="7757 r_TAŚVA-ML#229,14_r"/>pratāpābhyām upahatatvāt marīcikāsu toyākārajñānotpādakākṣavad iti cet tarhi tābhyām akṣasya svarūpam upa<span type="ref-block" n="7758 r_TAŚVA-ML#229,15_r"/>hanyate śaktir vā na tāvadādyaḥ pakṣaḥ tatsvarūpasyāvikalasyānubhavāt dvitīyapakṣe tu yogyatāsiddhis ta<span type="ref-block" n="7759 r_TAŚVA-ML#229,16_r"/>dvyatirekeṇākṣaśakter avyavasthiteḥ kṣayopaśamaviśeṣalakṣaṇāyāḥ yogyatāyā eva bhāveṃdriyākhyāyāḥ svīkara<span type="ref-block" n="7760 r_TAŚVA-ML#229,17_r"/>ṇārhatvāt </p><p n="a_1612" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7763 r_TAŚVA-ML#229,20_r"/>yathā spaṣṭajñānāvaraṇavīryāṃtarāya kṣayopaśamaviśeṣād aspaṣṭatā vyavatiṣṭhata iti nānyo hetur avyabhicārī tatra <span type="ref-block" n="7764 r_TAŚVA-ML#229,21_r"/>saṃbhāvyate tato rthasyāvagrahādiḥ spaṣṭo vyaṃjanasyāspaṣṭo 'vagraha eveti sūktam </p><p n="a_1614" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7766 r_TAŚVA-ML#229,23_r"/>kim avagrahehādīnāṃ sarveṣāṃ pratiṣedhārtham idam āhosvidvyaṃjanāvagrahasyaiveti śaṃkāyām idam ācaṣṭe </p><p n="a_1616" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7774 r_TAŚVA-ML#229,31_r"/>na hi yathā svārthayoḥ spṛṣṭilakṣaṇāprāptir anyopacayaspṛṣṭitāratamyād bhidyate tathā tayoḥ prāptir deśavyava<span type="ref-block" n="7775 r_TAŚVA-ML#229,32_r"/>dhānalakṣaṇāpi kārtsnyenāspṛṣṭer aviśeṣāt tadvyavadhāyakadeśās padād aprāptir api bhidyate eveticet kim ayaṃ paryu<span type="ref-block" n="7776 r_TAŚVA-ML#229,33_r"/>dāsapratiṣedhaḥ prasajyapratiṣedho vā pratham apakṣekṣārthāprāptir anyā na vārthaḥ punar evaṃ nañ iva yuktam anyasadṛśā<span type="ref-block" n="7777 r_TAŚVA-ML#229,34_r"/>dhikaraṇe tathā hy arthagatiḥ iti vacanāt sā ca nāvagrahādeḥ kāraṇam iti tadbhede pi kutas tadbhedaḥ dvitīya<span type="ref-block" n="7778 r_TAŚVA-ML#230,01_r"/>pakṣe tu prāpter abhāvo 'prāptiḥ sā ca na bhidyate bhāvasya svayaṃ sarvatrābhedāt katham avagrahādyutpattau sā kāraṇa<span type="ref-block" n="7779 r_TAŚVA-ML#230,02_r"/>m iti cet tasyāṃ tatprādurbhāvānubhavāt nimittamātratvopapatteḥ prāptivat pradhānaṃ tu kāraṇaṃ svāvaraṇakṣayopaśama <span type="ref-block" n="7780 r_TAŚVA-ML#230,03_r"/>eveti na kiṃcana viruddham utpaśyāmaḥ atra parasya cakṣuṣi prāpyakāritvasādhanam anūdya dūṣayann āha </p><p n="a_1618" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7784 r_TAŚVA-ML#230,07_r"/>vyaktirūpasya cakṣuṣaḥ prāpyakāritve sādhye pratyakṣeṇa bādhyate pakṣo nuṣṇo gnir ityādivat pratyakṣataḥ <span type="ref-block" n="7785 r_TAŚVA-ML#230,08_r"/>sādhyaviparyasiddheḥ śaktirūpasya tasya tathātvasādhane numānena bādhyate tata eva sunirṇītāsaṃbhavadbādhake <span type="ref-block" n="7786 r_TAŚVA-ML#230,09_r"/>nāgamena ca kiṃ tadanumānaṃ pakṣasya bādhakam ity āha </p><p n="a_1620" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7788 r_TAŚVA-ML#230,11_r"/>kevalavyatirekānumānam anyathānupapattyekalakṣaṇayogād upapannaṃ pakṣasya bādhakam iti bhāvaḥ atra hetor a<span type="ref-block" n="7789 r_TAŚVA-ML#230,12_r"/>siddhatām āśaṃkya pariharann āha </p><p n="a_1622" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7792 r_TAŚVA-ML#230,15_r"/>vyaktirūpāc cakṣuṣaḥ śaktim ato nyatra dūrādideśe tiṣṭhatārthena ghaṭādinā śaktīṃdriyaṃ yujyate na punarvyakti<span type="ref-block" n="7793 r_TAŚVA-ML#230,16_r"/>nayanasthenāṃjanādineti ko nyo jaḍātmavādino brūyāt dūrādideśasthenārthena vyakticakṣuṣaḥ saṃbaṃdhapūrvakaṃ <span type="ref-block" n="7794 r_TAŚVA-ML#230,17_r"/>cakṣuḥ saṃbadhyate tadvedanasyānyathānupapatter iti cet syād etad evaṃ yady asaṃbaṃdhena tatra vedanam upajanayituṃ netreṇa <span type="ref-block" n="7795 r_TAŚVA-ML#230,18_r"/>na śakyeta manovat na hi prāptir eva tasya viṣayajñānajanananimittam aṃjanādeḥ prāptasyāpravedanāt yogyatā<span type="ref-block" n="7796 r_TAŚVA-ML#230,19_r"/>yās tatra bhāvāt tadapravedanam iti cet saivāstu kiṃ prāptinirbaṃdhena yogyatāyāṃ hi satyāṃ kiṃcid akṣaṃ prāpta<span type="ref-block" n="7797 r_TAŚVA-ML#230,20_r"/>m arthaṃ paricchinatti kiṃcid aprāptam iti yathāpratītam abhyupagaṃtavyaṃ na hi prāptyabhāve rthaparicchedanayogyatākṣasya <span type="ref-block" n="7798 r_TAŚVA-ML#230,21_r"/>na saṃbhavati manovadvirodhābhāvāt yena pratītyatikramaḥ kriyate tato na svarūpāsiddho hetuḥ </p><p n="a_1623" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7799 r_TAŚVA-ML#230,22_r"/>pakṣāvyāpako pi na bhavatīty āhaḥ </p><p n="a_1625" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7801 r_TAŚVA-ML#230,24_r"/>cakṣur eva hy anupakṣīkṛtaṃ na punar manas tasyāprāpyakāritvena prasiddhatvāt svayam aprasiddhasya sādhyatvena vyava<span type="ref-block" n="7802 r_TAŚVA-ML#230,25_r"/>sthāpanāt na vedam aprasiddham ity āha </p><p n="a_1627" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7804 r_TAŚVA-ML#230,27_r"/>na hy atītādayo dūrasthārthā manasā prāpyakāriṇā viṣayīkartuṃ śakyā iti sarvaiḥ pravādibhir aprāpyakāri <span type="ref-block" n="7805 r_TAŚVA-ML#230,28_r"/>tadaṃgīkartavyam anyathātītadūrādivastuparicchitter anupapatteḥ tato na pakṣāvyāpako hetuḥ spṛṣṭānavagrahād iti <span type="ref-block" n="7806 r_TAŚVA-ML#230,29_r"/>pakṣīkṛte cakṣuṣi bhāvāt nāpy anaikāṃtiko viruddho vā prāpyakāriṇi vipakṣe sparśanādāv asaṃbhavād ity ato <span type="ref-block" n="7807 r_TAŚVA-ML#230,30_r"/>hetor bhavaty eva sādhyasiddhiḥ itaś ca bhavatīty āha </p><p n="a_1629" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7809 r_TAŚVA-ML#230,32_r"/>nanu ca yady aṃtaritārthagrahaṇaṃ svabhāvakālāṃtaritārthagrahaṇam iṣyate tadā na siddhaṃ sādhanaṃ cakṣuṣi tada<span type="ref-block" n="7810 r_TAŚVA-ML#230,33_r"/>bhāvāt deśāṃtaritārthagrahaṇaṃ cet tad eva sādhyaṃ sādhanaṃ cety āyātaṃ deśāṃtaritārthagrāhitvam eva hy aprāpyakāri<span type="ref-block" n="7811 r_TAŚVA-ML#231,01_r"/>tvam iti kaścit tad asat cakṣuṣo prāptam arthaṃ paricchettuṃ śakteḥ sādhyatvāt tatrāprasiddhatvād aprāptakāraṇaśakti<span type="ref-block" n="7812 r_TAŚVA-ML#231,02_r"/>tvasyāprāpyakāritvasyeṣṭatvāt sādhanasya punar aṃtaritārthagrahaṇasya svasaṃvedanapratyakṣasiddhasyābhidhānāt </p><p n="a_1630" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7813 r_TAŚVA-ML#231,03_r"/>nanu ca kācādyaṃtaritārthasya prāptasyaiva cakṣuṣā paricchedād asiddho hetur ity āśaṃkāṃ pariharann āha </p><p n="a_1632" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7815 r_TAŚVA-ML#231,05_r"/>niṣṭhurasthirasvabhāvān sphaṭikādīn vibhajya nayanaraśmayaḥ prakāśayaṃti na punar mṛdunāśisvabhāvāṃs tūla<span type="ref-block" n="7816 r_TAŚVA-ML#231,06_r"/>rāśyādīn iti kim atyadbhutam āśritya hetor asiddhatām udbhāvayaṃtaḥ kathaṃ svasthāḥ </p><p n="a_1634" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7823 r_TAŚVA-ML#231,13_r"/>na hi sphaṭikādau pratyabhijñānasyaikatvaparāmarśinaḥ kiṃcid bādhakam asti puruṣādivat </p><p n="a_1635" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7824 r_TAŚVA-ML#231,14_r"/>tadbhedenābhyupagame tu bādhakam astīty āha </p><p n="a_1637" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7826 r_TAŚVA-ML#231,16_r"/>satataṃ paśyato hi kācaśilādīn nayanaraśmayo niraṃtaraṃ bhidaṃtīti pratiṣṭhāyāṃ katham abhinnasvabhāvānāṃ tathā <span type="ref-block" n="7827 r_TAŚVA-ML#231,17_r"/>tasya hastena grahaṇaṃ tac ced asti tadbhedābhyupagamaṃ bādhiṣyata iti kiṃ naściṃtayā </p><p n="a_1639" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7830 r_TAŚVA-ML#231,20_r"/>sphaṭikāder āśūtpādavināśābhyām abhedagrahaṇaṃ niraṃtaraṃ paśyataḥ saṃtataṃ na tadbhedābhyupagamasya bādhakam ity a<span type="ref-block" n="7831 r_TAŚVA-ML#231,21_r"/>yuktam āśv eva sparśanadarśanayos tatra prasaṃgāt sparśanāsparśanayoś ca na ca tatra tadā kasyacid upayuktasyā<span type="ref-block" n="7832 r_TAŚVA-ML#231,22_r"/>darśanāsparśanābhyāṃ vyavahitadarśanasparśane samanubhūyete tadvināśasya pūrvottarotpādābhyām āśu bhāvibhyāṃ tiro<span type="ref-block" n="7833 r_TAŚVA-ML#231,23_r"/>hitatvān na tatrādarśanam asparśanaṃ vā syād iti cet nanv evaṃ tadutpādasya pūrvottaravināśābhyām āśu bhāvibhyā<span type="ref-block" n="7834 r_TAŚVA-ML#231,24_r"/>m eva virodhān nādarśanasparśana mā bhūtāṃ tadutpādayoḥ svamadhyagatavināśatirodhāne sāmarthyaṃ bhāvasvabhāvatvena <span type="ref-block" n="7835 r_TAŚVA-ML#231,25_r"/>balīyastvāt tadvināśayoḥ svamadhyagatotpādatirodhāne 'bhāvasvabhāvatvena durbalatvād iti cen na bhāvābhāva<span type="ref-block" n="7836 r_TAŚVA-ML#231,26_r"/>svabhāvayoḥ samānabalatvāt tayor anyatarabalīyastve yugapadbhāvābhāvātmakavastupratītivirodhāt na hi <span type="ref-block" n="7837 r_TAŚVA-ML#231,27_r"/>vastuno bhāva eva kadācit pratīyate svarūpādicatuṣṭayeneva pararūpādicatuṣṭayenāpi bhāvapratītiśakteḥ <span type="ref-block" n="7838 r_TAŚVA-ML#231,28_r"/>na cānādyanaṃtasarvātmakaṃ ca vastu pratibhāti yatas tathābhyupagamaḥ śreyān nāpy abhāva eva vastuno nubhūyate <span type="ref-block" n="7839 r_TAŚVA-ML#231,29_r"/>pararūpādicatuṣṭayeneva svarūpādicatuṣṭayenāpy abhāvapratipattiprasaṃgāt na ca sarvathāpy asat pratibhāti yatas ta<span type="ref-block" n="7840 r_TAŚVA-ML#231,30_r"/>dabhyupagamo pi kasyacit pratitiṣṭhet prarūpitaprāyaṃ ca bhāvābhāvasvabhāvavas tu pratibhāsanam iti kṛtaṃ prapaṃcena <span type="ref-block" n="7841 r_TAŚVA-ML#231,31_r"/>sarvathotpāde vināśe ca punaḥ punaḥ sphaṭikādau darśanasparśanayoḥ sāṃtarayoḥ prasaṃjanasya durnivāratvāt <span type="ref-block" n="7842 r_TAŚVA-ML#231,32_r"/>tadartho numīyeteti cen na teṣāṃ kācāder na bhrāṃtatvam arthoparaktasya vijñānasyānudgatir naḥ </p><p n="a_1641" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7846 r_TAŚVA-ML#232,02_r"/>yathaivātrāsmadādivinirmitetaraccharīrādiviśiṣṭaṃ kāryam upalabhya tasyeśvareṇātyaṃtaparokṣeṇa nirmitatvam anu<span type="ref-block" n="7847 r_TAŚVA-ML#232,03_r"/>mīyate bhavatā tathā parair api vijñānaṃ nīlādyarthākāraviśiṣṭaṃ kāryam abhisaṃvedya nīlādyartho numīyata iti samaṃ <span type="ref-block" n="7848 r_TAŚVA-ML#232,04_r"/>paśyāmaḥ yathā ca kācādyaṃtaritārthe pratyakṣatā vyavahāro vibhramavaśād evaṃ bahirarthe pīti kuto matāṃtaraṃ <span type="ref-block" n="7849 r_TAŚVA-ML#232,05_r"/>nirākriyate </p><p n="a_1643" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7854 r_TAŚVA-ML#232,10_r"/>na ca nayanaraśmayaḥ prasiddhāḥ pramāṇasāmarthyādeḥ sphaṭikādīn vibhajya ghaṭādīn prakāśayaṃtīty āha </p><p n="a_1645" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7861 r_TAŚVA-ML#232,17_r"/>cakṣuṣas taijasatve sādhye rūpasyaiva vyaṃjakatvād ity asya hetoś caṃdrādyudyotena mūloṣṇatvarahitena pārthivatvena <span type="ref-block" n="7862 r_TAŚVA-ML#232,18_r"/>vyabhicārād agamakatvāt tattaijasatvasyāsiddher na tato raśmivaccakṣuṣaḥ siddhyet </p><p n="a_1647" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7870 r_TAŚVA-ML#232,26_r"/>taijasam evāṃjanādi rūpaprakāśane netrasya sahakāri na punaḥ pārthivam eva tatrānudbhūtasya tejodravya<span type="ref-block" n="7871 r_TAŚVA-ML#232,27_r"/>bhāvād ity ayuktaṃ pramāṇābhāvāt taijasam aṃjanādi rūpāvabhāsane nayanasahakāritvād dīpādivaty apy asamyak <span type="ref-block" n="7872 r_TAŚVA-ML#232,28_r"/>caṃdradyotādinānaikāṃtāt tasyāpi pakṣīkaraṇān na vyabhicāra iti cen na hetoḥ kālātyayāpadiṣṭatva<span type="ref-block" n="7873 r_TAŚVA-ML#232,29_r"/>prasaṃgāt pakṣasya pratyakṣānumānāgamabādhitatvāt tasya pratyakṣeṇātaijasatvenānubhavāt na taijasaś caṃdrodyoto <span type="ref-block" n="7874 r_TAŚVA-ML#232,30_r"/>nayānānaṃdahetutvāt salilādivad ity anumānāt mūloṣṇavatī prabhā teja ity āgamāc cābdhijalakallolaiś caṃdrakāṃta<span type="ref-block" n="7875 r_TAŚVA-ML#232,31_r"/>pratihatāḥ sūryāṃśavaḥ pradyotaṃte śiśirāś ca bhavaṃti tata eva nayanānaṃdahetava ity āgamas tu na pramāṇaṃ <span type="ref-block" n="7876 r_TAŚVA-ML#232,32_r"/>yuktyān anugṛhītatvāt tathāvidhāgamāṃtaravat tadananugṛhītasyāpi pramāṇatve tiprasaṃgāt puruṣādvaitaprati<span type="ref-block" n="7877 r_TAŚVA-ML#232,33_r"/>pādakāgamasya pramāṇatvaprasaṃgāt sakalayaugamatavirodhāt kiṃca </p><p n="a_1649" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7885 r_TAŚVA-ML#233,07_r"/>tad evaṃ taijasatvād ity asya hetor asiddhatvān na cakṣuṣi raśmivattvasiddhinibaṃdhanatvaṃ yatas tasya raśmayo rtha<span type="ref-block" n="7886 r_TAŚVA-ML#233,08_r"/>prakāśanaśaktayaḥ syuḥ satām api teṣāṃ bṛhattaragiriparicchedanam ayuktaṃ manaso dhiṣṭhāne sarvathety āha </p><p n="a_1651" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7901 r_TAŚVA-ML#233,23_r"/>evaṃ pakṣasyādhyakṣabādhām anumānabādhāṃ ca prarūpyāgamabādhāṃ ca darśayann āha </p><p n="a_1653" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7904 r_TAŚVA-ML#233,26_r"/>nanu nayanāprāpyakāritvasādhanasyāgamasya bādhārahitatvam asiddham iti parākūtam upadarśya dūṣayann āha </p><p n="a_1655" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7909 r_TAŚVA-ML#233,31_r"/>nanu ca prāṇādīṃdriyaṃ prāpyakāri prāptam api tatrāṇugaṃdhādiyoginaḥ paricchinatti nāsmadādes tādṛśādṛṣṭa<span type="ref-block" n="7910 r_TAŚVA-ML#233,32_r"/>viśeṣasyābhāvāt mahattvādyupetadravyaṃ gaṃdhādi tu paricchinatti tādṛgadṛṣṭaviśeṣasya sadbhāvād ity adṛṣṭavaicitryā<span type="ref-block" n="7911 r_TAŚVA-ML#233,33_r"/>t tadvijñānabhāvābhāvavaicitryaṃ manyamānān pratyāha </p><p n="a_1657" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7913 r_TAŚVA-ML#234,01_r"/>syādvādinām api hi cakṣuraprāpyakāri keṣāṃcid atiśayajñānabhṛtāmṛddhimatām asmadādyagocaraṃ viprakṛṣṭa<span type="ref-block" n="7914 r_TAŚVA-ML#234,02_r"/>svaviṣayaparicchedakaṃ tādṛśaṃ tadāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣasadbhāvāt asmadādīnāṃ tu yathāpratīti svārtha<span type="ref-block" n="7915 r_TAŚVA-ML#234,03_r"/>prakāśakaṃ svānurūpatadāvaraṇakṣayopaśamād iti samamadṛṣṭavaicitryaṃ jñānavaicitryanibaṃdhanam ubhayeṣāṃ tato na nayanā<span type="ref-block" n="7916 r_TAŚVA-ML#234,04_r"/>prāpyakāritvaṃ bādhyate kenacit ghrāṇādiprāpyakāritvavad iti na tadāgamasya bādho sti yena bādhako na <span type="ref-block" n="7917 r_TAŚVA-ML#234,05_r"/>syāt pakṣasya tad evaṃ </p><p n="a_1659" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7920 r_TAŚVA-ML#234,08_r"/>na hi pakṣasyaivaṃ pramāṇabādhāyāṃ hetuḥ pravartamānaḥ sādhyasādhanāyālam atītakālatvād anyathātiprasaṃgāt </p><p n="a_1661" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7922 r_TAŚVA-ML#234,10_r"/>prāpyakāri cakṣurbhautikatvāt karaṇatvāt ghrāṇādivad ity atra na kevalaṃ pakṣaḥ pratyakṣādibādhitaḥ kālātya<span type="ref-block" n="7923 r_TAŚVA-ML#234,11_r"/>yāpadiṣṭaś ced dhetuḥ pūrvavad uktaḥ kiṃ tarhy anaikāṃtikaś ceti kathayann āha </p><p n="a_1663" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7931 r_TAŚVA-ML#234,19_r"/>nanu yathā harītakī prāpya malamaṃgād virecayati tathāyaskāṃtaparamāṇavaḥ śarīrāṃtargataṃ śalyaṃ prāpyākarṣaṃti <span type="ref-block" n="7932 r_TAŚVA-ML#234,20_r"/>śarīrād iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_1665" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7934 r_TAŚVA-ML#234,22_r"/>tarhi yathānanān nirgato vāyuḥ padmanīlādigaḥ prāpya pānīyamānanaṃ pratyākarṣati tathāyaskāṃtāṃtaragāḥ <span type="ref-block" n="7935 r_TAŚVA-ML#234,23_r"/>paramāṇavo bahir avasthitāyaskāṃtāvayavino nirgatāḥ prāpya lohaṃ taṃ praty evākarṣaṃtīti śaṃkamānaṃ <span type="ref-block" n="7936 r_TAŚVA-ML#234,24_r"/>pratyāha </p><p n="a_1667" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7938 r_TAŚVA-ML#234,26_r"/>tarhi puruṣaprayatnanirapekṣā yathādityaraśmayaḥ prāpya bhūgataṃ toyaṃ tam eva prati nayaṃti tathāyaskāṃtaparamāṇa<span type="ref-block" n="7939 r_TAŚVA-ML#234,27_r"/>vo pīty abhimanyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_1669" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7941 r_TAŚVA-ML#234,29_r"/>niḥpramāṇakam udāharaṇam āśrityāyaskāṃtasya prāpyakāritvaṃ vyavasthāpayat kathaṃ na svecchākāri tadāgamāt siddha<span type="ref-block" n="7942 r_TAŚVA-ML#234,30_r"/>m iti cen na tasya pratyāgame sarvatra dṛṣṭeṣṭāviruddhena pramāṇatām ātmasāt kurvatā pratihatatvāt svayaṃ yuktān anu<span type="ref-block" n="7943 r_TAŚVA-ML#234,31_r"/>gṛhītasya pramāṇatvān abhyupagamāc ca na tatas tatsiddhiḥ yato yaskāṃtasya prāpyakāritvasiddhau tenānaikāṃtikatvaṃ <span type="ref-block" n="7944 r_TAŚVA-ML#234,32_r"/>bhautikatvasya na syāt </p><p n="a_1671" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7947 r_TAŚVA-ML#235,01_r"/>prāpyakāri cakṣuḥ karaṇatvād dātrādivad ity atrāpy aṃśataḥ sarvān pratyudyotakareṇokto hetur anaikāṃtiko manasā <span type="ref-block" n="7948 r_TAŚVA-ML#235,02_r"/>maṃtreṇa ca sarvādyākṛṣṭikāriṇā pratyeyaḥ pakṣaś ca pramāṇābādhitaḥ pūrvavat </p><p n="a_1673" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7950 r_TAŚVA-ML#235,04_r"/>yatra karaṇatvam api cakṣuṣi prāpyakāritvasādhanāya nālaṃ ca tatrānyatsādhanaṃ dūrotsāritam eveti manovada<span type="ref-block" n="7951 r_TAŚVA-ML#235,05_r"/>prāpyakāri cakṣuḥ siddhaṃ tataś ca na cakṣurmanobhyāṃ vyaṃjanasyāvagraha iti vyavatiṣṭhate </p><p n="a_1675" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7959 r_TAŚVA-ML#235,13_r"/>pudgalapariṇāmaḥ śabdo bāhyeṃdriyaviṣayatvāt gaṃdhādivad ityādi pramāṇasiddhāḥ śabdapariṇatapudgalāḥ ity agre <span type="ref-block" n="7960 r_TAŚVA-ML#235,14_r"/>samarthayiṣyāmahe te ca gaṃdhapariṇatapudgalavat kuṭyādikaṃ bhitvā sveṃdriyaṃ prāpravaṃtaḥ paricchedyā iti na <span type="ref-block" n="7961 r_TAŚVA-ML#235,15_r"/>teṣām aprāptānām iṃdriyeṇa grahaṇaṃ kathaṃ mūrtāḥ skaṃdhāḥ śrāvaṇasvabhāvāḥ kuṭyādinā mūrtimatā na pratihanyaṃte <span type="ref-block" n="7962 r_TAŚVA-ML#235,16_r"/>iti cet tav āpi vāyavīyā dhvanayaḥ śabdābhivyaṃjakāḥ kathaṃ te na pratihanyaṃte iti samānaṃ codyaṃ <span type="ref-block" n="7963 r_TAŚVA-ML#235,17_r"/>tatpratighāte tatra śabdasyābhivyakter ayogād anabhivyaktasya ca śravaṇāsaṃbhavād apratighātaḥ tasya kuṭyādinā <span type="ref-block" n="7964 r_TAŚVA-ML#235,18_r"/>siddhas tadaṃtaritasya śravaṇānyathānupapattir iti cet tata eva śabdātmanāṃ pudgalānām apratighāto stu dṛḍhapari<span type="ref-block" n="7965 r_TAŚVA-ML#235,19_r"/>hārāt dṛṣṭo hi gaṃdhātmapudgalānām apratighātās tadvacchabdānāṃ na virudhyate yadi punar amūrtasya sarvagatasya <span type="ref-block" n="7966 r_TAŚVA-ML#235,20_r"/>ca śabdasya parikalpanāt tadvyaṃjakānām evāpratighātāc chravaṇam ity abhiniveśaḥ tathā gaṃdhasyāmūrtasya kastūrikādi<span type="ref-block" n="7967 r_TAŚVA-ML#235,21_r"/>dravyaviśeṣasaṃyogajanitāvayavā vyaṃjakāmūrtadravyāṃtareṇāpratihatās tathā ghrāṇahetavaḥ iti kalpanānuṣajyamānā <span type="ref-block" n="7968 r_TAŚVA-ML#235,22_r"/>kathaṃ nivāraṇīyā gaṃdhasyaivaṃ pṛthivīguṇatvavirodha iti cet śabdasyāpi pudgalatvavirodhas tathā paraiḥ śabdasya <span type="ref-block" n="7969 r_TAŚVA-ML#235,23_r"/>dravyāṃtaratvenābhyupagamād adoṣa iti cet tathā gaṃdho pi dravyāṃtaram abhyupagamyatāṃ pramāṇabalāyātasya parihartum a<span type="ref-block" n="7970 r_TAŚVA-ML#235,24_r"/>śakteḥ sparśādīnām apy evaṃ dravyāṃtaratvaprasaṃga iti cet tāny api dravyāṃtarāṇi saṃtu nirguṇatvāt teṣām a<span type="ref-block" n="7971 r_TAŚVA-ML#235,25_r"/>dravyatvam iti cet tata eva gaṃdhasparśādīnāṃ dravyatvam astu teṣūpacaritamahattvādaya iti cet śabde py upa<span type="ref-block" n="7972 r_TAŚVA-ML#235,26_r"/>caritāḥ saṃtu kutaḥ śabdena tadupacāra iti cet gaṃdhādiṣu kutaḥ svāśrayamahattvād iti cet tata eva <span type="ref-block" n="7973 r_TAŚVA-ML#235,27_r"/>śabde pi mukhyamahattvāder asaṃbhavaḥ śabde kim avagataḥ tvayāpi gaṃdhādau sa kimu niścitaḥ gaṃdhādayo na <span type="ref-block" n="7974 r_TAŚVA-ML#235,28_r"/>mukhyamahattvādyupetāḥ śaśvadasvataṃtratvād abhāvavad ity ato numānāt tadasaṃbhavo niścita iti cet tata eva śabde pi <span type="ref-block" n="7975 r_TAŚVA-ML#235,29_r"/>sa niścīyatāṃ śabde tadasiddher na tanniśceyaḥ sarvadā tasyāsvataṃtrasyopalabdher iti cet gaṃdhādāv api <span type="ref-block" n="7976 r_TAŚVA-ML#235,30_r"/>tata eva tadasiddheḥ kutas tu tanniścayaḥ tasya kṣityādidravyataṃtratvena pratīter asvataṃtratvasiddhir iti cet <span type="ref-block" n="7977 r_TAŚVA-ML#235,31_r"/>śabdasyāpi vaktṛbheryādidravyataṃtrasyopalabdher asvataṃtratvasiddher astu tasya tadabhivyaṃjakadhvaninibaṃdhanatvāt taṃtratvo<span type="ref-block" n="7978 r_TAŚVA-ML#235,32_r"/>palabdher iti cet tarhi kṣityādidravyasyāpi gaṃdhādivyaṃjakavāyuviśeṣanibaṃdhanatvāt tu gaṃdhādes taṃtratvopapattiḥ <span type="ref-block" n="7979 r_TAŚVA-ML#235,33_r"/>śabdasya vaktur anyatropalabdher na taṃtratvaṃ sarvadeti cet gaṃdhāder api kastūrikādidravyād anyatropalaṃbhāt tatparataṃtratvaṃ <span type="ref-block" n="7980 r_TAŚVA-ML#235,34_r"/>sarvadā mā bhūt tato nyatrāpi sūkṣmadravyāśritā gaṃdhādayaḥ pratīyaṃte iti cet śabdo pi tālvādibhyo 'nyatra <span type="ref-block" n="7981 r_TAŚVA-ML#235,35_r"/>sūkṣmapudgalāśrita eva śrūyata iti katham iva svataṃtraḥ tadāśrayadravyasya cakṣuṣopalabdhiḥ syād iti cet <span type="ref-block" n="7982 r_TAŚVA-ML#236,01_r"/>gaṃdhādyāśrayasya kiṃ na syāt sūkṣmatvād iti cet tata eva śabdāśrayadravyasyāpi na cakṣuṣopalabdhir iti <span type="ref-block" n="7983 r_TAŚVA-ML#236,02_r"/>sarvaṃ samaṃ paśyāmaḥ tato yadi gaṃdhādīnāṃ śaśvadasvataṃtratvān mahattvādyupetatvābhāvād ākhyāto na dravyatvaṃ <span type="ref-block" n="7984 r_TAŚVA-ML#236,03_r"/>tadā śabdasyāpi na tat nanu śabdasyādravyatve py asarvagatadravyāśrayatve kathaṃ sakṛtsarvatropalaṃbhaḥ yathā <span type="ref-block" n="7985 r_TAŚVA-ML#236,04_r"/>gaṃdhādeḥ samānapariṇāmabhṛtāṃ pudgalānāṃ svakāraṇavaśāt samaṃtato visarpaṇāt vṛkṣād vyavahitānāṃ visarpaṇaṃ <span type="ref-block" n="7986 r_TAŚVA-ML#236,05_r"/>kathaṃ na teṣām iti cet yathā gaṃdhadravyaskaṃdhānāṃ tathā pariṇāmāt tad eva gaṃdhādikṛtipratividhānayā dūrād e<span type="ref-block" n="7987 r_TAŚVA-ML#236,06_r"/>kotkaraḥ śabde samasto nāvataratīti tadvatprāptasyeṃdriyeṇa grahaṇaṃ nirārekam avatiṣṭhate tathāpratīter ity āha </p><p n="a_1677" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7989 r_TAŚVA-ML#236,08_r"/>prapaṃcato vicāritam etadanyatrāsmābhir iti nehocyate </p><p n="a_1679" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7991 r_TAŚVA-ML#236,10_r"/>kimartham idam upadiṣṭaṃ matijñānaprarūpaṇānaṃtaram ity āha </p><p n="a_1681" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7993 r_TAŚVA-ML#236,12_r"/>kiṃ nimittaṃ śrutajñānaṃ nityaśabdanimittam anyanimittaṃ ceti śaṃkām apanudati matipūrvakam iti vacanāt <span type="ref-block" n="7994 r_TAŚVA-ML#236,13_r"/>kiṃ bhedaṃ tat ṣaḍbhedaṃ dvibhedam ity abhedaṃ veti saṃśayaṃ sahasraprabhedaṃ dvādaśaprabhedam anekabhedaṃ veti cārekām a<span type="ref-block" n="7995 r_TAŚVA-ML#236,14_r"/>pākaroti dvyanekadvādaśabhedam iti vacanāt tatra kim idaṃ śrutam ity āha </p><p n="a_1683" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7997 r_TAŚVA-ML#236,16_r"/>katham evaṃ śabdātmakaṃ śrutam iha prasiddhaṃ siddhāṃtavidām ity āha </p><p n="a_1685" rend="justify"> <span type="ref-block" n="7999 r_TAŚVA-ML#236,18_r"/>tac ca śabdamātraṃ śrutam iha jñeyam upacārāt dvyanekadvādaśabhedam ity anena śabdasaṃdarbhasya bhedaprabhedayor vacanāt <span type="ref-block" n="8000 r_TAŚVA-ML#236,19_r"/>svayaṃ sūtrakāreṇa śrutaśabdaprayogāc ca sa hi śrūyate smeti śrutaṃ pravacanam ity asyeṣṭārthasya saṃgrahārthaḥ śreyo <span type="ref-block" n="8001 r_TAŚVA-ML#236,20_r"/>nānyathā spaṣṭajñānābhidhāyinaḥ śabdasya prayogārhatvāt kutaḥ punar upacāraḥ tatkāraṇatvāt śrutajñāna<span type="ref-block" n="8002 r_TAŚVA-ML#236,21_r"/>kāraṇaṃ hi pravacanaṃ śrutam ity upacaryate mukhyasya śrutajñānasya bhedapratipādanaṃ katham upapannaṃ tajjñānasya bheda<span type="ref-block" n="8003 r_TAŚVA-ML#236,22_r"/>prabhedarūpatvopapatteḥ dvibhedapravacanajanitaṃ hi jñānaṃ dvibhedaṃ aṃgabāhyapravacanajanitasya jñānasyāṃgabāhyatvāt <span type="ref-block" n="8004 r_TAŚVA-ML#236,23_r"/>aṃgapraviṣṭavacanajanitasya cāṃgapraviṣṭatvāt tathānekadvādaśaprabhedavacanajanitaṃ jñānaman ekadvādaśaprabhedakaṃ <span type="ref-block" n="8005 r_TAŚVA-ML#236,24_r"/>kālikotkālikādivacanajanitasyānekaprabhedarūpatvāt ācārādivacanajanitasya ca dvādaśaprabhedatvād ida<span type="ref-block" n="8006 r_TAŚVA-ML#236,25_r"/>m upacaritaṃ ca śrutaṃ dvyanekadvādaśabhedam ihaiva vakṣyate dvibhedam anekadvādaśabhedam iti pratyekaṃ bhedaśabdasyābhi<span type="ref-block" n="8007 r_TAŚVA-ML#236,26_r"/>saṃbaṃdhāt tathā caturbhedo vedaḥ ṣaḍaṃgaḥ sahasraśākhaḥ ityādi śrutābhāsanivṛttir apramāṇatvapratyakṣatvādini<span type="ref-block" n="8008 r_TAŚVA-ML#236,27_r"/>vṛttiś ca kṛtā bhavati katham ity āha </p><p n="a_1687" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8011 r_TAŚVA-ML#236,30_r"/>na nityatvaṃ dravyaśrutasya bhāvaśrutasya vā na nityanimittatvam iti sāmarthyād avasīyate matipūrvatvavacanā<span type="ref-block" n="8012 r_TAŚVA-ML#236,31_r"/>d avadhyādyanimittatvavat śrutanimittatvaṃ śrutasyaiva bādhyeteti na śaṃkanīyaṃ kutaḥ </p><p n="a_1689" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8014 r_TAŚVA-ML#237,01_r"/>liṃgādivacanaśrotramatipūrvāt tadarthagāt śrutāc chutam iti siddhaṃ liṃgādiviṣayaṃ vidām </p><p n="a_1690" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8015 r_TAŚVA-ML#237,02_r"/>nanv evaṃ kevalajñānapūrvakaṃ bhagavadarhatprabhāṣitaṃ dravyaśrutaṃ viruddhyata iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_1692" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8018 r_TAŚVA-ML#237,05_r"/>śrutajñānaṃ hi matipūrvaṃ sākṣātpāraṃparyeṇa veti niyamyate na punaḥ śabdamātraṃ yatas tasya kevalapūrvatvena <span type="ref-block" n="8019 r_TAŚVA-ML#237,06_r"/>virodhaḥ syāt na ca gaṇadharadevādīnāṃ śrutajñānaṃ kevalapūrvakaṃ tannimittaśabdaviṣayamatijñānātiśayapūrvaka<span type="ref-block" n="8020 r_TAŚVA-ML#237,07_r"/>tvāt tasyeti niravadyaṃ </p><p n="a_1694" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8023 r_TAŚVA-ML#237,10_r"/>yathā hi śabdaḥ svavācyam avinābhāvināṃ pratyāpayati tathā rūpādayo pi svāvinābhāvinam arthaṃ pratyāpayaṃ<span type="ref-block" n="8024 r_TAŚVA-ML#237,11_r"/>tīti śrotramatipūrvakam eva śrutajñānam īkṣyate tato na śrotramatipūrvam eva tad iti niyamaḥ śreyān mati<span type="ref-block" n="8025 r_TAŚVA-ML#237,12_r"/>sāmānyavacanāt </p><p n="a_1696" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8028 r_TAŚVA-ML#237,15_r"/>matir hi bahiraṃgaṃ śrutasya kāraṇaṃ aṃtaraṃgaṃ tu śrutajñānāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣaḥ sa ca smṛtyāder mativi<span type="ref-block" n="8029 r_TAŚVA-ML#237,16_r"/>śeṣaṇasya nāstīti na śrutatvam </p><p n="a_1698" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8031 r_TAŚVA-ML#237,18_r"/>śrutam aspaṣṭatarkaṇam ity api matipūrvaṃ nānārthaprarūpaṇaṃ śrutajñānāvaraṇakṣayopaśamāpekṣam ity avagaṃtavyam anyathā <span type="ref-block" n="8032 r_TAŚVA-ML#237,19_r"/>smṛtyādīnām aspaṣṭākṣajñānānāṃ ca śrutatvaprasaṃgāt siddhāṃtavirodhāpattir iti sūktaṃ matipūrvaṃ śrutaṃ tac ca </p><p n="a_1700" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8036 r_TAŚVA-ML#237,23_r"/>tatra śrutajñānasya matipūrvakatve pi sarveṣāṃ vipratipattim upadarśayati </p><p n="a_1702" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8038 r_TAŚVA-ML#237,25_r"/>bhavatu nāma śrutajñānaṃ matipūrvakaṃ yājñikānām api tatrāvipratipatteḥ śabdād udetya vijñānam apratyakṣetha <span type="ref-block" n="8039 r_TAŚVA-ML#237,26_r"/>vastuni śābdaṃ tad iti manyaṃte pramāṇāṃtaravādinaḥ iti vacanāt śabdātmakaṃ tu śrutaṃ vedanākhyaṃ na <span type="ref-block" n="8040 r_TAŚVA-ML#237,27_r"/>matipūrvakaṃ tasya nityatvād iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_1704" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8107 r_TAŚVA-ML#239,25_r"/>tad evaṃ śrutasyāpauruṣeyataikāṃtam apākṛtya kathaṃcid apauruṣeyatve pi codanāyāḥ prāmāṇyasādhanāsaṃbhavaṃ vibhāvya <span type="ref-block" n="8108 r_TAŚVA-ML#239,26_r"/>syādvādasya ca suniścitāsaṃbhavadbādhakatvaṃ prāmāṇyasādhanaṃ vyavasthāpya sarvathaikāṃtānāṃ tadasaṃbhavaṃ bhagavatsamaṃta<span type="ref-block" n="8109 r_TAŚVA-ML#239,27_r"/>bhadrācāryanyāyādbhāvādyekāṃtanirākaraṇapravaṇād āvedya vakṣyamāṇāc ca nyāyāt saṃkṣepataḥ pravacanaprāmāṇyadārḍhyam avadhārya <span type="ref-block" n="8110 r_TAŚVA-ML#239,28_r"/>tatra niścitaṃ nāmātmasāt kṛtya saṃprati śrutasvarūpapratipādakam akalaṃkagraṃtham anuvādapurassaraṃ vicārayati </p><p n="a_1706" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8116 r_TAŚVA-ML#239,34_r"/>atrākalaṃkadevāḥ prāhuḥ jñānam ādyaṃ smṛtiḥ saṃjñā ciṃtā cābhinibodhikaṃ prāṅnāmayojanāc cheṣaṃ śrutaṃ <span type="ref-block" n="8117 r_TAŚVA-ML#239,35_r"/>śabdānuyojanāt iti tatredaṃ vicāryate matijñānād ādyād ābhinibodhikaparyaṃtāc cheṣaṃ śrutaṃ śabdānuyojanā<span type="ref-block" n="8118 r_TAŚVA-ML#240,01_r"/>d evety avadhāraṇaṃ śrutam eva śabdānuyojanād iti vā yadi śrutam eva śabdānuyojanād iti pūrvaniyamas tadā na <span type="ref-block" n="8119 r_TAŚVA-ML#240,02_r"/>kaścid virodhaḥ śabdasaṃsṛṣṭajñānasyāśrutajñānatvavyavacchedāt atha śabdānuyojanād eva śrutam iti niyamas tadā <span type="ref-block" n="8120 r_TAŚVA-ML#240,03_r"/>śrotramatipūrvakam eva śrutaṃ na cakṣurādimatipūrvakam iti siddhāṃtavirodhaḥ syāt sāṃvyavahārikaṃ śābdaṃ jñānaṃ <span type="ref-block" n="8121 r_TAŚVA-ML#240,04_r"/>śrutam ity apekṣayā tathā niyame tu neṣṭabādhāsti cakṣurādimatipūrvakasyāpi śrutasya paramārthato bhyupagamāt <span type="ref-block" n="8122 r_TAŚVA-ML#240,05_r"/>svasamayasaṃpratipatteḥ athavā na so sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte anuviddham ivābhāti sarvaṃ <span type="ref-block" n="8123 r_TAŚVA-ML#240,06_r"/>śabde pratiṣṭhitaṃ ity ekāṃtaṃ nirākartuṃ prāgnāmayojanād ādyam iṣṭaṃ na tu tannāmasaṃsṛṣṭam iti vyākhyānam ā<span type="ref-block" n="8124 r_TAŚVA-ML#240,07_r"/>kalaṃkamanusartavyaṃ tathā sati yadāha paraḥ vāgrūpatā ced utkrāmed avabodhasya śāśvatī na prakāśaḥ prakāśeta <span type="ref-block" n="8125 r_TAŚVA-ML#240,08_r"/>sā hi pratyavamarśinī iti tadapāstaṃ bhavati tayā vinaivābhinibodhikasya prakāśanād ity āvedayati </p><p n="a_1708" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8127 r_TAŚVA-ML#240,10_r"/>na hīṃdriyajñānaṃ vācā saṃsṛṣṭam anyonyāśrayaprasaṃgāt tathā hi na tāvad ajñātvā vācā saṃsṛjed atiprasaṃ<span type="ref-block" n="8128 r_TAŚVA-ML#240,11_r"/>gāt jñātvā saṃsṛjatīti cet tenaiva saṃvedanenāny eva vā tenaiva ced anyonyāśrayaṇam anyena ced anavasthānaṃ <span type="ref-block" n="8129 r_TAŚVA-ML#240,12_r"/>atra śabdādvaitavādinām ajñatvam upadarśya dūṣayann āha </p><p n="a_1710" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8136 r_TAŚVA-ML#240,19_r"/>caturvidhā hi vāgvaikharī madhyamā paśyaṃtī sūkṣmā ceti tatrājñānaṃ vinaiva vaikharyā madhyamayā cātmanaḥ <span type="ref-block" n="8137 r_TAŚVA-ML#240,20_r"/>prabhavati svasaṃvedanaṃ ca anyathānyonyāśrayaṇasya durnivāratvāt tata evānavasthāparihāro pi na caivaṃ <span type="ref-block" n="8138 r_TAŚVA-ML#240,21_r"/>vāgrūpatā sarvavedaneṣu pratyavamarśinīti virudhyate paśyaṃtyā vācā vinākṣajñānāder apy asaṃbhavāt tad dhi yadi <span type="ref-block" n="8139 r_TAŚVA-ML#240,22_r"/>vyavasāyātmakaṃ tadā vyavasāyarūpāṃ paśyaṃtīvācaṃ kas tatra nirākuryād avyavasāyātmakatvaprasaṃgāt na caiva<span type="ref-block" n="8140 r_TAŚVA-ML#240,23_r"/>m anyonyāśrayo navasthā vā yugapat svakāraṇavaśād vāk <span type="ref-block" n="8141 r_TAŚVA-ML#240,24_r"/>tmakaṃ darśanaṃ tatpaśyaṃtyāpi vinopajāyamānaṃ na vācānanugataṃ sūkṣmayā vācā sahotpadyamānatvāt tasyāḥ <span type="ref-block" n="8142 r_TAŚVA-ML#240,25_r"/>sakalasaṃvedanānuyāyisvabhāvatvāt tayā vinā punaḥ paśyaṃtyā madhyamāyā vaikharyāś cotpattivirodhād anyathā <span type="ref-block" n="8143 r_TAŚVA-ML#240,26_r"/>nirbījatvaprasaṃgāt tatas tadbījam icchatā tadutpādanaśaktirūpā sūkṣmā vāk vyāpinī satataṃ prakāśamānā<span type="ref-block" n="8144 r_TAŚVA-ML#240,27_r"/>bhyupagaṃtavyā saivānupariharaty abhidhānādyapekṣāyāṃ bhavadanyonyasaṃśraya iti dūṣaṇaṃ abhilāpatadvaśānām abhilā<span type="ref-block" n="8145 r_TAŚVA-ML#240,28_r"/>pavivekataḥ apramāṇaprameyatvam avaśyam anuṣajyate ity anavasthānaṃ ca abhilāpasya tadbhāgānāṃ vā parābhi<span type="ref-block" n="8146 r_TAŚVA-ML#240,29_r"/>lāpena vaikharīrūpeṇa madhyamārūpeṇa ca vinibādhasaṃvedanotpatter apramāṇaprameyatvānuṣaṃgābhāvād iti ye samādadhate <span type="ref-block" n="8147 r_TAŚVA-ML#240,30_r"/>te py anālocitoktaya eva niraṃśaśabdabrahmaṇi tathā vaktum aśakteḥ tasyāvasthānāṃ catasṛṇāṃ satyatve 'dvaita<span type="ref-block" n="8148 r_TAŚVA-ML#240,31_r"/>virodhāt tāsām avidyātvād adoṣa iti cen na śabdabrahmaṇo naṃśasya vidyātvasiddhau tadavasthānām avidyātvā<span type="ref-block" n="8149 r_TAŚVA-ML#240,32_r"/>prasiddheḥ tad dhi śabdabrahma niraṃśam iṃdriyapratyakṣād anumānāt svasaṃvedanapratyakṣād āgamād vā na prasiddhyatīty āha </p><p n="a_1712" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8159 r_TAŚVA-ML#241,07_r"/>na hi bhrāṃtir iyam akhilabhedapratītir ity aniścaye tadanyathānupapattyā tadbījabhūtaṃ śabdatattvam anādinidhanaṃ <span type="ref-block" n="8160 r_TAŚVA-ML#241,08_r"/>brahma siddhyati nāpi tadasiddhau bhedapratītibhrāṃtir iti parasparāśrayaṇāt katham idam avatiṣṭhate anādinidhanaṃ <span type="ref-block" n="8161 r_TAŚVA-ML#241,09_r"/>brahma śabdatattvaṃ yad akṣaraṃ vivartetārthabhāvena prakriyā jagato yataḥ iti yatas tasya catastro vasthā vaikharyā<span type="ref-block" n="8162 r_TAŚVA-ML#241,10_r"/>dayaḥ saṃbhāvyaṃte satyo satyo vā na ca tadasaṃbhavenāyaṃ sarvatra pratyaye śabdānugamaḥ siddhyet sūkṣmāyāḥ <span type="ref-block" n="8163 r_TAŚVA-ML#241,11_r"/>sarvatra bhāvāt yato bhidhānāpekṣāyām akṣādijñāne nyonyāśrayo 'navasthā ca na syāt sarvathaikāṃtābhyupagamāt </p><p n="a_1714" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8175 r_TAŚVA-ML#241,23_r"/>nanu ca śrotragrāhyā paryāyarūpā vaikharī madhyamā ca vāguktā śabdādvaitavādibhir yato nāmāṃtaramātraṃ tasyāḥ <span type="ref-block" n="8176 r_TAŚVA-ML#241,24_r"/>syān na punar arthabheda iti nāpi paśyaṃtī vāg vācakavikalpalakṣaṇā sūkṣmā vā vāk śabdajñānaśaktirūpā <span type="ref-block" n="8177 r_TAŚVA-ML#241,25_r"/>kiṃ tarhi sthāneṣūraḥprabhṛtiṣu vibhajyamāne vivṛtte vāyau varṇatvam āpadyamānā vaktṛprāṇavṛttihetukā vaikharī <span type="ref-block" n="8178 r_TAŚVA-ML#241,26_r"/>sthāneṣūraḥprabhṛtiṣu vibhajyamāne vivṛtte vāyau kṛtavarṇatvaparigrahaḥ vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛtti<span type="ref-block" n="8179 r_TAŚVA-ML#241,27_r"/>nibandhanā iti vacanāt tathā madhyamā kevalam eva buddhyupādānā kramarūpānupātinī vaktṛprāṇavṛtti<span type="ref-block" n="8180 r_TAŚVA-ML#241,28_r"/>m atikramya pravartamānā niścitā kevalaṃ buddhyupādānā kramarūpānupātinī prāṇavṛttim atikramya madhyamā <span type="ref-block" n="8181 r_TAŚVA-ML#241,29_r"/>vāk pravarttate iti vacanāt paśyantī punar avibhāgā sarvataḥ saṃhṛtakramā pratyeyā sūkṣmātra svarūpajyoti<span type="ref-block" n="8182 r_TAŚVA-ML#241,30_r"/>r evāntaravabhāsinī nityāvagantavyā avibhāgānupaśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā svarūpajyotir evāntaḥ <span type="ref-block" n="8183 r_TAŚVA-ML#241,31_r"/>sūkṣmā vāgavabhāsinī <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> '' iti vacanāt tato na syādvādināṃ kalpayituṃ yuktāś catastro 'vasthāḥ śrutasya <span type="ref-block" n="8184 r_TAŚVA-ML#241,32_r"/>vaikharyādayas tadaniṣṭalakṣaṇatvād iti kecit te 'pi na prātītikoktayaḥ vaikharyā madhyamāyāś ca śrotra<span type="ref-block" n="8185 r_TAŚVA-ML#241,33_r"/>grāhyatvalakṣaṇānatikramāt sthāneṣu vivṛto hi vāyur vaktṝṇāṃ prāṇavṛttiś ca varṇatvaṃ parigṛhṇaṃtyā vaikharyāḥ <span type="ref-block" n="8186 r_TAŚVA-ML#241,34_r"/>kāraṇaṃ varṇatvaparigrahas tu lakṣaṇaṃ sa ca śrotragrāhyatvapariṇāma eva iti na kiñcid aniṣṭaṃ tathā kevalā <span type="ref-block" n="8187 r_TAŚVA-ML#242,01_r"/>buddhir vaktṛprāṇavṛttyatikramaś ca madhyamāyāḥ kāraṇaṃ tu lakṣaṇaṃ kramarūpānupātitvam eva ca tatra śrotragrahaṇayogya<span type="ref-block" n="8188 r_TAŚVA-ML#242,02_r"/>tvāviruddham iti na nirākriyate paśyantyāḥ sarvataḥ saṃhṛtakramatvam avibhāgatvaṃ ca lakṣaṇaṃ tac ca yadi sarvathā <span type="ref-block" n="8189 r_TAŚVA-ML#242,03_r"/>tadā pramāṇavirodho vācyavācakavikalpakramāvibhāgayos tatra pratibhāsanāt kathaṃcit tu saṃhṛtakramatvaṃ <span type="ref-block" n="8190 r_TAŚVA-ML#242,04_r"/>vibhāgatvaṃ ca tatreṣṭam eva yugapadupayuktaśrutavikalpānām asambhavād varṇādivibhāgābhāvāc cānupayuktaśrutavikalpa<span type="ref-block" n="8191 r_TAŚVA-ML#242,05_r"/>syeti tasyāvikalpātmakatvalakṣaṇānatikrama eva sūkṣmāyāḥ punarantaḥprakāśamānasvarūpajyotir lakṣaṇatvaṃ <span type="ref-block" n="8192 r_TAŚVA-ML#242,06_r"/>kathaṃcin nityatvaṃ ca nityodghāṭitān nirāvaraṇalabdhyakṣarajñānāc chaktirupāc ca citsāmānyān na viśiṣyate <span type="ref-block" n="8193 r_TAŚVA-ML#242,07_r"/>sarvathā nityādvayarūpatvaṃ tu pramāṇaviruddhasya veditaprāyam ity alaṃ prapaṃcena śrutaṃ śabdānuyojanād eva <span type="ref-block" n="8194 r_TAŚVA-ML#242,08_r"/>ity avadhāraṇasyākalaṃkābhipretasya kadācid virodhābhāvāt tathā saṃpradāyasyāvicchedādyuktyanugrahāc ca sarvam ati<span type="ref-block" n="8195 r_TAŚVA-ML#242,09_r"/>pūrvakasyāpi śrutasyākṣarajñānatvavyavasthiteḥ atropamānasyāntarbhāvaṃ vibhāvayann āha </p><p n="a_1716" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8204 r_TAŚVA-ML#242,18_r"/>prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānaṃ gaur iva gavaya iti jñānaṃ tathā vaidharmyād yo 'gavayo mahiṣādiḥ <span type="ref-block" n="8205 r_TAŚVA-ML#242,19_r"/>sa na gaur iveti jñānaṃ sādharmyavaidharmyābhyāṃ saṃjñāsaṃjñisambandhapratirūpamānārthaḥ ayaṃ sa gavayaśabda<span type="ref-block" n="8206 r_TAŚVA-ML#242,20_r"/>vācyaḥ piṃḍa iti so 'yaṃ mahiṣādir agavayaśabdavācya iti vā sādharmyavaidharmyopamānavākyādisaṃskārasya <span type="ref-block" n="8207 r_TAŚVA-ML#242,21_r"/>pratipādyasyopajāyate iti dvedhopamānaṃ śabdāt pramāṇāntaraṃ ye samācakṣate teṣāṃ dvyādisaṃkhyājñānaṃ pramāṇā<span type="ref-block" n="8208 r_TAŚVA-ML#242,22_r"/>ntaraṃ gaṇitajñasaṃkhyāvākyāhitasaṃskārasya pratipādyasya punardvyādiṣu saṃkhyāviśiṣṭadravyadarśanād etāni <span type="ref-block" n="8209 r_TAŚVA-ML#242,23_r"/>dvyādīni tānīti saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattir dvyādisaṃkhyājñānapramāṇaphalam iti pratipattavyaṃ tathottarādharyajñānaṃ <span type="ref-block" n="8210 r_TAŚVA-ML#242,24_r"/>sopamānādiṣu sthaviṣṭhajñānaṃ parvādiṣu mahatvajñānaṃ svavaṃśādiṣu daviṣṭhajñānaṃ candrārkādiṣv alpatvajñānaṃ sarṣa<span type="ref-block" n="8211 r_TAŚVA-ML#242,25_r"/>pādiṣu laghutvajñānaṃ tūlādiṣu pratyāsannajñānaṃ svagṛhādiṣu saṃsthānajñānaṃ tryasryādiṣu vakrarjvādijñānaṃ ca <span type="ref-block" n="8212 r_TAŚVA-ML#242,26_r"/>kvacit pramāṇāṃtaram āyātaṃ paropadiṣṭottarādharyādivākyāhitasaṃskārasya vineyajanasya punar auttarādharyadarśa<span type="ref-block" n="8213 r_TAŚVA-ML#242,27_r"/>nād idaṃ tadauttarādharyādīti saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattes tatphalasya bhāvān na hi saṃkhyājñānādi pratyakṣam iti <span type="ref-block" n="8214 r_TAŚVA-ML#242,28_r"/>yuktaṃ vaktuṃ paropadeśāpekṣāvirahaprasaṃgāt rūpādijñānavat paropadeśavinirmuktaṃ pratyakṣam ity atra satāṃ <span type="ref-block" n="8215 r_TAŚVA-ML#242,29_r"/>saṃpratipatteḥ yadi punaḥ saṃkhyādiviṣayajñānaṃ pratyakṣam aparopadeśam eva tatsaṃjñāsaṃjñisambandhapratipatter eva paro<span type="ref-block" n="8216 r_TAŚVA-ML#242,30_r"/>padeśāpekṣānubhavād iti mataṃ tadā saiva saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattiḥ pramāṇāntaram astu vinopamānavākyena <span type="ref-block" n="8217 r_TAŚVA-ML#242,31_r"/>bhāvād upamāne 'ntarbhāvitum aśakyatvāt nanu cāptopadeśāt prati pādyasya tatsaṃjñāsaṃjñisambandhapratipattir āgama<span type="ref-block" n="8218 r_TAŚVA-ML#242,32_r"/>phalam eva tato 'pramāṇāṃtaram iti cet tarhy āptopadiṣṭopamānavākyād api tatpratipattir āgamajñānam eveti nopamānaṃ <span type="ref-block" n="8219 r_TAŚVA-ML#242,33_r"/>śrutāt pramāṇāntaraṃ siṃhāsanastho rājā maṃcake mahādevī suvarṇapīṭhe sacivaḥ etasmāt pūrvata etasmād u<span type="ref-block" n="8220 r_TAŚVA-ML#242,34_r"/>ttarata etasmād dakṣita etannāmāṇavayaṃ grāmavānaka ityādivākyāhitasaṃskārasya punas tathaiva darśanāt so <span type="ref-block" n="8221 r_TAŚVA-ML#242,35_r"/> <span type="ref-block" n="8222 r_TAŚVA-ML#243,01_r"/>'yaṃ rājetyādisaṃjñāsaṃjñisaṃbandhapratipattiḥ ṣaḍānano guhaś caturmukho brahmā tuṃganāso bhāgavataḥ kṣīrā<span type="ref-block" n="8223 r_TAŚVA-ML#243,02_r"/>mbho vivecanatuṇḍo haṃsaḥ saptacchada ityādivākyāhitasaṃskārasya tathā pratipattir vā yady āgamajñānaṃ tadā tadva<span type="ref-block" n="8224 r_TAŚVA-ML#243,03_r"/>d evopamānam avaseyaṃ viśeṣābhāvāt yadi punar upamānopameyabhāvapratipādanaparatvena viśiṣṭād upamānavākyā<span type="ref-block" n="8225 r_TAŚVA-ML#243,04_r"/>d utpadyamānaṃ śrutāt pramāṇāntaram ity abhiniveśas tadā rūpyarūpakabhāvādipratipādanaparatvena tato 'pi viśiṣṭā<span type="ref-block" n="8226 r_TAŚVA-ML#243,05_r"/>d rūpakādivākyād upajāyamānaṃ vijñānaṃ pramāṇāntaram anumanyatāṃ tasyāpi svaviṣayapramitau sādhakatamatvād vi<span type="ref-block" n="8227 r_TAŚVA-ML#243,06_r"/>saṃvādakatvābhāvād apramāṇatvāyogāt atha rūpakādyalaṃkārabhājo 'pi vākyaviśeṣād upajātam arthajñānaṃ śrutam eva <span type="ref-block" n="8228 r_TAŚVA-ML#243,07_r"/>pravacanamūlatvāviśeṣād iti matis tadopamānavākyopajanitam api vedanaṃ śrutajñānam apy upagantavyaṃ tata evety alaṃ <span type="ref-block" n="8229 r_TAŚVA-ML#243,08_r"/>prapaṃcena pratibhā kiṃ pramāṇam ity āha </p><p n="a_1718" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8231 r_TAŚVA-ML#243,10_r"/>uttarapratipattiḥ pratibhā kaiścid uktā sā śrutam eva na pramāṇāntaraṃ śabdayojanāsadbhāvāt atyantā<span type="ref-block" n="8232 r_TAŚVA-ML#243,11_r"/>bhyāsād āśu pratipattir aśabdajā kūṭadrumādāvakṛtābhyāsasyāśu pravṛttiḥ pratibhā paraiḥ proktā sā na śrutaṃ <span type="ref-block" n="8233 r_TAŚVA-ML#243,12_r"/>sādṛśyapratyabhijñānarūpatvāt tasyāstayoḥ pūrvottarayor hi dṛṣṭadṛśyamānayoḥ kūṭadrūmayoḥ sādṛśyapratyabhijñā <span type="ref-block" n="8234 r_TAŚVA-ML#243,13_r"/>jhaṭity ekatāṃ parāmṛṣantī tad evety upajāyate sā ca matir eva niścitety āha </p><p n="a_1720" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8238 r_TAŚVA-ML#243,17_r"/>nāmāsaṃsṛṣṭarūpā pratibhā saṃbhavavittir abhāvavittir arthāpattiḥ svārthānumā ca pūrvaṃ matir ity uktā nāmasaṃsṛṣṭā <span type="ref-block" n="8239 r_TAŚVA-ML#243,18_r"/>tu samprati śrutam ity ucyamāne pūrvāparavirodho na syādvādāmṛtabhājāṃ sambhāvyate tathaiva yuktyāgamānuro<span type="ref-block" n="8240 r_TAŚVA-ML#243,19_r"/>dhāt tad evaṃ pūrvoktayā matyā saha śrutaṃ parokṣaṃ pramāṇaṃ sakalamunīśvaraviśrutam unmūlitaniḥśeṣadurmatanikara<span type="ref-block" n="8241 r_TAŚVA-ML#243,20_r"/>m iha tatvārthaśāstre samudīritam iti parīkṣakāś cetasi dhārayantu svaprajñātiśayavaśād ity upasaṃharann āha </p><p ana="trailer" n="trailer_1.3 a_1722" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8244 r_TAŚVA-ML#243,23_r"/>iti tattvārthaślokavārtikālaṃkāre prathamasyādhyāyasya tṛtīyam āhnikam </p><p n="a_1724" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8246 r_TAŚVA-ML#243,25_r"/>kiṃ punaḥ kurvann idam āvedayatīty āha </p><p n="a_1726" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8248 r_TAŚVA-ML#243,27_r"/>devanārakāṇāṃ bhavabhedāt kathaṃ bhavas tadavadherekaṃ kāraṇam iti na codyaṃ bhavasāmānyasyaikatvāvirodhāt kathaṃ <span type="ref-block" n="8249 r_TAŚVA-ML#243,28_r"/>bahiraṃgakāraṇaṃ bhavas tasyātmaparyāyatvād iti cet </p><p n="a_1728" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8251 r_TAŚVA-ML#243,30_r"/>bahiraṃgasya devagatināmakarmaṇo devāyuṣaś codayād devabhavaḥ tathā narakagatināmakarmaṇo nārakāyuṣaś co<span type="ref-block" n="8252 r_TAŚVA-ML#243,31_r"/>dayān narakabhava iti tasya bahiraṃgatātmaparyāyatve 'pi na viruddhā katham atrāvadhāraṇaṃ devanārakāṇām eva <span type="ref-block" n="8253 r_TAŚVA-ML#243,32_r"/>bhavapratyayo 'vadhir iti vā bhavapratyaya eva devanārakāṇām iti ubhayathāpy adoṣa ity āha </p><p n="a_1730" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8256 r_TAŚVA-ML#244,03_r"/>nanv evam avadhāraṇe 'vadhau jñānāvaraṇakṣayopaśamahetur api na bhaved ity āśaṃkām apanudati </p><p n="a_1732" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8259 r_TAŚVA-ML#244,06_r"/>yathaiva hi caitro dhanurddhara evety atrāyogavyavacchede 'py adhānurddharyasya vyavacchedo nāpāṇḍityādes tasya tada<span type="ref-block" n="8260 r_TAŚVA-ML#244,07_r"/>pratiyogitvāt kiṃ caitro dhanurddharaḥ kiṃ vāyam adhanurddhara iti āśaṃkāyāṃ dhānuddharyetarayor eva pratiyogitvād dhā<span type="ref-block" n="8261 r_TAŚVA-ML#244,08_r"/>nurddharyaniyatenādhānurddharyaṃ vyavacchidyate tathā kim avadhir bhavapratyaya iti bahiraṃgakāraṇayor bhavaguṇayoḥ parasparaṃ <span type="ref-block" n="8262 r_TAŚVA-ML#244,09_r"/>pratiyoginoḥ śaṃkāyām ekatarasya bhavasya kāraṇatvena niyame guṇakāraṇatvaṃ vyavacchidyate na punar avadhi<span type="ref-block" n="8263 r_TAŚVA-ML#244,10_r"/>jñānāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣaḥ kṣetrakālādivat tasya tadapratiyogitvāt tadvyavacchede bhavasya sādhāraṇatvāt sarveṣāṃ <span type="ref-block" n="8264 r_TAŚVA-ML#244,11_r"/>sādhāraṇo 'vadhiḥ prasajyeta tac cāniṣṭam eva parihṛtaṃ ca bhavatīty āha </p><p n="a_1734" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8266 r_TAŚVA-ML#244,13_r"/>kutaḥ punar bhavābhede 'pi devanārakāṇām avadhijñānāvaraṇakṣayopaśamabhedaḥ siddhyet iti cet svaśuddhi<span type="ref-block" n="8267 r_TAŚVA-ML#244,14_r"/>bhedāt so 'pi janmāntaropapattiviśuddhibhāvāt nābhedāt so 'pi svakāraṇabhedāt iti na paryanu<span type="ref-block" n="8268 r_TAŚVA-ML#244,15_r"/>yogo vidheyaḥ kāraṇaviśeṣaparamparāyāḥ sarvatrāparyanuyogārhatvāt </p><p n="a_1736" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8270 r_TAŚVA-ML#244,17_r"/>kimartham idam ity āha </p><p n="a_1738" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8272 r_TAŚVA-ML#244,19_r"/>kaḥ punar atra kṣayaḥ kaścopaśamaḥ kaś ca kṣayopaśama ity āha </p><p n="a_1740" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8276 r_TAŚVA-ML#244,23_r"/>kṣayanimitto 'vadhiḥ śeṣāṇām upaśamanimittaḥ kṣayopaśamanimitta iti vākyabhedāt kṣāyikaupaśamikakṣāyo<span type="ref-block" n="8277 r_TAŚVA-ML#244,24_r"/>paśamikasaṃyam aguṇanimittasyāvadhir avagamyate kārye kāraṇopacārāt kṣayādīnāṃ kṣāyikasaṃyamādiṣūpacāraḥ <span type="ref-block" n="8278 r_TAŚVA-ML#244,25_r"/>tathābhidhānopapatteḥ kimarthaṃ mukhyaśabdānabhidhānam ity āha </p><p n="a_1742" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8281 r_TAŚVA-ML#244,28_r"/>kṣayopaśama ity antaraṃgo hetuḥ sāmānyenābhidhīyamānas tadāvaraṇāpekṣayā vyavatiṣṭhate sa ca sakalakṣāyo<span type="ref-block" n="8282 r_TAŚVA-ML#244,29_r"/>paśamikajñānabhedānāṃ sādhāraṇa iti yatheha ṣaḍvidhasyāvadher nimittaṃ tathā pūrvatra bhavapratyaye 'vadhau śrute matau <span type="ref-block" n="8283 r_TAŚVA-ML#244,30_r"/>cāvasīyate vakṣyamāṇe ca manaḥparyaye sa eva tadāvaraṇāpekṣayeti sūtritaṃ bhavati mukhyasya śabdasyā<span type="ref-block" n="8284 r_TAŚVA-ML#244,31_r"/>śrayaṇāt sarvatra bahiraṃgakāraṇapratipādanāc ca mukhyaśabdaprayogo yukto 'nyathā guṇapratyayasyāvadher apratipatteḥ </p><p n="a_1743" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8285 r_TAŚVA-ML#244,32_r"/>ke punaḥ śeṣā ity āha </p><p n="a_1745" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8289 r_TAŚVA-ML#245,03_r"/>kṣayopaśamanimitta eva śeṣāṇām ity avadhāraṇād bhavapratyayatvavyudāsaḥ śeṣāṇām eva kṣayopaśamanimitta iti <span type="ref-block" n="8290 r_TAŚVA-ML#245,04_r"/>devanārakāṇāṃ niyamāt tato nobhayathāpy avadhāraṇe doṣo 'sti kṣayopaśamanimitto 'vadhiḥ śeṣāṇām ity ubhaya<span type="ref-block" n="8291 r_TAŚVA-ML#245,05_r"/>trānavadhāraṇāc ca nāviśeṣato 'vadhistiryaṅmanuṣyāṇām antaraṅgasya tasya kāraṇasya viśeṣāt tathā pūrvatrānava<span type="ref-block" n="8292 r_TAŚVA-ML#245,06_r"/>dhāraṇād bahiraṃgakāraṇāvyavacchedaḥ paratrānavadhāraṇād devanārakāvyavacchedaḥ prasiddho bhavati </p><p n="a_1747" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8294 r_TAŚVA-ML#245,08_r"/>anugāmyananugāmī varddhamāno hīyamāno 'vasthito 'navasthita iti ṣaḍvikalpo 'vadhiḥ saṃpratipātāpratipāta<span type="ref-block" n="8295 r_TAŚVA-ML#245,09_r"/>yor atraivāntarbhāvāt deśāvadhiḥ paramāvadhiḥ sarvāvadhir iti ca paramāgamaprasiddhānāṃ pūrvoktayuktyā sambhā<span type="ref-block" n="8296 r_TAŚVA-ML#245,10_r"/>vitānām atropasaṃgrahāt kutaḥ punar avadhiḥ kaścid anugāmī kaścid anyathā sambhavatīty āha </p><p n="a_1749" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8304 r_TAŚVA-ML#245,18_r"/>viśudgheḥ pratipātāpratipātābhyāṃ sapratipātāpratipātau hy avadhī ṣaṭsv evāntarbhavataḥ anagāmyādayo hi <span type="ref-block" n="8305 r_TAŚVA-ML#245,19_r"/>kecit pratipātāḥ kecid apratipātā iti </p><p n="a_1751" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8307 r_TAŚVA-ML#245,21_r"/>nanv iha bahiraṃgakāraṇasya bhedasya ca jñānānāṃ prastutatvān nedaṃ vaktavyaṃ jñānabhedakāraṇāpratipādakatvā<span type="ref-block" n="8308 r_TAŚVA-ML#245,22_r"/>d ity ārekāyām āha </p><p n="a_1753" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8310 r_TAŚVA-ML#245,24_r"/>na hi manaḥparyayajñānarūpasya niścayārtham idaṃ sūtram ucyate yato 'prastutārthaṃ syāt tasya matyādisūtre <span type="ref-block" n="8311 r_TAŚVA-ML#245,25_r"/>niruktyaiva niścayāt kiṃ tarhi prakṛtasya bahiraṃgakāraṇasya bhedasya prasiddhaye samārabhate ṛjvī <span type="ref-block" n="8312 r_TAŚVA-ML#245,26_r"/>matir yasya na ṛjumatiḥ vipulā matir yasya sa vipulamatiḥ ṛjumatiś ca vipulamatiś ca ṛjuvipulamatī <span type="ref-block" n="8313 r_TAŚVA-ML#245,27_r"/>ekasya matiśabdasya gamyamānatvāl lopa iti vyākhyāne kā sā ṛjvī vipulā ca matiḥ kiṃprakārā ca <span type="ref-block" n="8314 r_TAŚVA-ML#245,28_r"/>matiśabdena cānyapadārthānāṃ vṛttau ko 'nyapadārtha ity āha </p><p n="a_1755" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8321 r_TAŚVA-ML#246,01_r"/>ye 'py āhuḥ ṛjuś ca vipulā ca ṛjuvipule te ca te matīti ca svapadārthavṛttis tena ṛjuvipula<span type="ref-block" n="8322 r_TAŚVA-ML#246,02_r"/>matī viśiṣṭe paricchinnaṃ manaḥparyaya ukto bhavatīti tadbhedakathanaṃ pratīyata iti teṣām apy avirodham upadarśa<span type="ref-block" n="8323 r_TAŚVA-ML#246,03_r"/>yati </p><p n="a_1757" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8325 r_TAŚVA-ML#246,05_r"/>yatharjuvipulamatī manaḥparyayaviśeṣau manaḥparyayasāmānyeneti sāmānādhikaraṇyam aviruddhaṃ sāmānyaviśeṣayoḥ <span type="ref-block" n="8326 r_TAŚVA-ML#246,06_r"/>kathaṃcit tādātmyāt tathā saṃpratīteś ca tadvadṛjuvipulamatī jñānaviśeṣau manaḥparyayayor jñānam ity api na virudhyate <span type="ref-block" n="8327 r_TAŚVA-ML#246,07_r"/>manaḥparyayajñānabhedāpratipatteḥ prakṛtayoḥ sadbhāvāt viśeṣāt kathaṃ bāhyakāraṇapratipattir atrety āha </p><p n="a_1759" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8329 r_TAŚVA-ML#246,09_r"/>manaḥparītyānusaṃdhāya vāyanaṃ manaḥparyaya iti vyutpattau bahiraṃganimittako 'yaṃ manaḥparyaya iti bāhya<span type="ref-block" n="8330 r_TAŚVA-ML#246,10_r"/>nimittapratipattir asya kṛtā bhavati </p><p n="a_1761" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8334 r_TAŚVA-ML#246,14_r"/>nanv evaṃ manaḥparyayaśabdanirvacanasāmarthyāt tadbāhyapratipattiḥ katham ataḥ syād ity āha </p><p n="a_1764" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8338 r_TAŚVA-ML#246,18_r"/>nanu ṛjuvipulamatyoḥ svavacanasāmarthyād eva viśeṣapratipattes tadartham idaṃ kim ārabhyata ity āśaṃkāyām āha </p><p n="a_1766" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8340 r_TAŚVA-ML#246,20_r"/>na rjumatitvavipulamatitvābhyām eva rjuvipulamatyor viśeṣo 'tra pratipādyate yato nānarthakam idaṃ syāt kiṃ <span type="ref-block" n="8341 r_TAŚVA-ML#246,21_r"/>tarhi viśuddhyapratipātābhyāṃ tayoḥ parasparaṃ viśeṣāntaram ihocyate tato 'sya sāphalyam eva </p><p n="a_1767" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8342 r_TAŚVA-ML#246,22_r"/>kā punar viśuddhiḥ kaś cāpratipātaḥ ko vānayor viśeṣa ity āha </p><p n="a_1769" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8345 r_TAŚVA-ML#246,25_r"/>tayor eva rjuvipulamatyor viśuddhyapratipātābhyāṃ viśeṣo 'vaseya ity arthaḥ </p><p n="a_1771" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8348 r_TAŚVA-ML#246,28_r"/>pāṭhāpekṣayottaro manaḥparyayasya bhedo vipulamatis tadgatābhyāṃ viśuddhyapratipātābhyāṃ sa eva pūrvasmāt ta<span type="ref-block" n="8349 r_TAŚVA-ML#246,29_r"/>dbhedād ṛjumater viśiṣyate na punaḥ pūrva uttarasmāt katham apīty ayuktaṃ viśeṣyasyobhayatvena prasiddheḥ yato viśi<span type="ref-block" n="8350 r_TAŚVA-ML#246,30_r"/>ṣyate sa viśeṣo yaś ca viśiṣyate sa viśeṣya iti vyutpatteḥ viśuddhyapratipātābhyāṃ cottaratadbhedaga<span type="ref-block" n="8351 r_TAŚVA-ML#246,31_r"/>tābhyāṃ pūrvo yathottarasmād viśiṣyate tathā pūrvavadbhedagābhyām uttara iti sarvaṃ niravadyaṃ nanu ca rjumater vipula<span type="ref-block" n="8352 r_TAŚVA-ML#246,32_r"/>matir viśuddhyā viśiṣyate tasya tato viśuddhataratvān manaḥparyayajñānāvaraṇakṣayopaśamaprakarṣād utpannatvāt <span type="ref-block" n="8353 r_TAŚVA-ML#246,33_r"/>apratipātena ca tatsvāmināmapratipatitasaṃyamatvena tatsaṃyam aguṇaikārthasamavāyitvena vipulamater apratipātād vi<span type="ref-block" n="8354 r_TAŚVA-ML#247,01_r"/>pulamates tu katham ṛjumatir viśiṣyate tābhyām iti cet svaviśuddhyālpayā pratipātena ceti gamyatām vipula<span type="ref-block" n="8355 r_TAŚVA-ML#247,02_r"/>matyapekṣayarjumater alpaviśuddhitvāt tatsvāminām upaśāntakaṣāyāṇām api sambhavatpratipatatsaṃyam aguṇaikārthasamavāyinaḥ <span type="ref-block" n="8356 r_TAŚVA-ML#247,03_r"/>pratipātasambhavād iti prapaṃcitam asmābhir anyatra </p><p n="a_1773" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8358 r_TAŚVA-ML#247,05_r"/>viśeṣa ity anuvarttate kimartham idam ucyate ity āha </p><p n="a_1775" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8360 r_TAŚVA-ML#247,07_r"/>viśuddhir uktā kṣetraṃ paricchedyādyadhikaraṇaṃ svāmīśvaraṃ viṣayaḥ paricchedyas tair viśeṣo 'vadhimanaḥparyayayor viśeṣaḥ <span type="ref-block" n="8361 r_TAŚVA-ML#247,08_r"/>katham ity āha </p><p n="a_1778" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8368 r_TAŚVA-ML#247,15_r"/>matyādijñāneṣu sabhedāni catvāri jñānāni bhedato vyākhyāya bahiraṃgakāraṇataś ca kevalam abhedaṃ vakṣya<span type="ref-block" n="8369 r_TAŚVA-ML#247,16_r"/>māṇakāraṇasvarūpam ihāprastutatvāt tathānuktvā kimartham idam ucyata ity āha </p><p n="a_1780" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8371 r_TAŚVA-ML#247,18_r"/>saṃprati ke matiśrute kaś ca nibandhaḥ kāni dravyāṇi ke vā paryāyā ity āha </p><p n="a_1782" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8373 r_TAŚVA-ML#247,20_r"/>tato matiśrutayoḥ prapaṃcena vyākhyātayor vakṣyamāṇeṣu dravyeṣv asarvaparyāyeṣu nibandho niyamo pratyetavya <span type="ref-block" n="8374 r_TAŚVA-ML#247,21_r"/>iti sūtrārtho vyavatiṣṭhate viṣayeṣv ity anuktaṃ katham atrāgamyata ity āha </p><p n="a_1784" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8376 r_TAŚVA-ML#247,23_r"/>viśuddhikṣetrasvāmiviṣayobhyo 'vadhimanaḥparyayayor ity asmāt sūtrāt tadviṣayaśabdo 'trānuvarttate kathaṃ sa viśuddhyā<span type="ref-block" n="8377 r_TAŚVA-ML#247,24_r"/>dibhiḥ saha yogam āśrayann api kevalaḥ śakyo 'nuvartayituṃ sāmarthyāt tathā hina tāvad viśuddher anuvarttanasāmarthyaṃ <span type="ref-block" n="8378 r_TAŚVA-ML#247,25_r"/>prayojanābhāvāt tata eva na kṣetrasya svāmino vā sūtrasāmarthyābhāvāt nanv evaṃ dravyeṣv asarvaparyāyeṣu <span type="ref-block" n="8379 r_TAŚVA-ML#247,26_r"/>nibandhana iti vacanasāmarthyād viṣayaśabdasyānuvarttaneṣv iti kathaṃ viṣayebhya iti pūrvaṃ nirdeśāt tathaivānuvṛtti<span type="ref-block" n="8380 r_TAŚVA-ML#247,27_r"/>prasaṃgād ity āśaṃkāyām āha </p><p n="a_1786" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8382 r_TAŚVA-ML#247,29_r"/>kiṃ punaḥ phalaṃ viṣayeṣv iti sambandhasyety āha </p><p n="a_1788" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8384 r_TAŚVA-ML#247,31_r"/>tarhi dravyeṣv asarvaparyāyeṣv iti viśeṣaṇaphalaṃ kim ity āha </p><p n="a_1790" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8387 r_TAŚVA-ML#248,02_r"/>matiśrutayor ye tāvadbāhyārthānālambanatvam icchanti teṣāṃ pratītivyāhatiṃ darśayann āha </p><p n="a_1792" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8390 r_TAŚVA-ML#248,05_r"/>matiśrutapratyayāḥ na bāhyārthālaṃbanāḥ sarvadā pratyayatvāt svapnapratyayavad iti yogācāras tadayuktaṃ sarvaśūnya<span type="ref-block" n="8391 r_TAŚVA-ML#248,06_r"/>tvānuṣaṃgāt bāhyārthasaṃvedanavatsvaparasaṃtānasaṃvedanāsambhavād grāhakajñānāpekṣayā svasantānasya parasantānasya <span type="ref-block" n="8392 r_TAŚVA-ML#248,07_r"/>ca bāhyatvāviśeṣāt saṃvedanaṃ hi yadi kiṃcit svasmād arthāntaraṃ parasantānaṃ svasantānaṃ vā pūrvāparakṣaṇapravāha<span type="ref-block" n="8393 r_TAŚVA-ML#248,08_r"/>rūpam ālambate tadā ghaṭādyarthena tasya ko 'parādhaḥ kṛtaḥ yatas tam api nālambate atha ghaṭādivatsvaparasantā<span type="ref-block" n="8394 r_TAŚVA-ML#248,09_r"/>nam api nālambata eva tasya svasamānasamayasya bhinnasamayasya bālaṃbanāsambhavāt na caivaṃ svarūpasantānābhāvaḥ <span type="ref-block" n="8395 r_TAŚVA-ML#248,10_r"/>svarūpasya svato gateḥ nīlādes tu yadi svato gatis tadā saṃvedanatvam eveti svarūpamātraparyavasitāḥ sarve <span type="ref-block" n="8396 r_TAŚVA-ML#248,11_r"/>pratyayā nirālambanāḥ siddhās tat kutaḥ sarvaśūnyatvāpattir iti mataṃ tadasat varttamānasaṃvedanāt svam anubhūya<span type="ref-block" n="8397 r_TAŚVA-ML#248,12_r"/>mānād anyāni svaparasantānasaṃvedanāni svarūpamātre paryavasitānīti niścetum aśakyatvād vivādādhyāsitāni <span type="ref-block" n="8398 r_TAŚVA-ML#248,13_r"/>svarūpasantānajñānāni svarūpamātraparyavasitāni jñānatvāt svasaṃvedanavad ity anumānāt tathā niścaya iti cet <span type="ref-block" n="8399 r_TAŚVA-ML#248,14_r"/>tasyānumānajñānasya prakṛtasālambanatve 'nenaiva hetor vyabhicārāt svarūpamātraparyavasitatve prakṛtasādhyasyāsmād a<span type="ref-block" n="8400 r_TAŚVA-ML#248,15_r"/>siddheḥ saṃvedanādvaitasyaivaṃ prasiddhes tathāpi na sarvaśūnyatvāpattir iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_1794" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8402 r_TAŚVA-ML#248,17_r"/>yathaiva hi santānāntarāṇi svasantānavedanāni cānubhūyamānena saṃvedanena sarvathā vidhātuṃ na śakyante <span type="ref-block" n="8403 r_TAŚVA-ML#248,18_r"/>tathā pratiṣiddham api taddhi tāni nirākurvadātmamātravidhānamukhena vā tatpratiṣedhamukhena vā nirākuryāt <span type="ref-block" n="8404 r_TAŚVA-ML#248,19_r"/>prathamakalpanāyāṃ dūṣaṇam āha </p><p n="a_1796" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8407 r_TAŚVA-ML#248,22_r"/>paraiḥ saṃvedyamānaṃ vedanam astīti jñātum aśaktes tasya nirākṛtir asmākaṃ mateti cet tarhi tan nāstīti <span type="ref-block" n="8408 r_TAŚVA-ML#248,23_r"/>jñātum aśaktes tadvyavasthitiḥ kin na matā nanu tad astīti jñātum aśakyatvam eva tan nāstīti jñātuṃ śaktir iti <span type="ref-block" n="8409 r_TAŚVA-ML#248,24_r"/>cet tan nāstīti jñātum aśakyatvam eva tad astīti jñātuṃ śaktir astu viśeṣābhāvāt yadi punas tad asti <span type="ref-block" n="8410 r_TAŚVA-ML#248,25_r"/>nāstīti vā jñātum aśakteḥ saṃdigdham iti matis tadāpi kathaṃ saṃvedanādvaite siddhyed asaṃśayam iti cintyatāṃ <span type="ref-block" n="8411 r_TAŚVA-ML#248,26_r"/>saṃvedanāntaraṃ pratiṣedhamukhena nirākarotīti dvitīyakalpanāyāṃ punar advaitavedanāsiddhidūrotsāritaiva tatprati<span type="ref-block" n="8412 r_TAŚVA-ML#248,27_r"/>ṣedhajñānasya dvitīyasyābhāvāt svayaṃ tatpratiṣedhakaraṇād adoṣa iti cet tarhi svarūpavidhipratiṣedhaviṣayam eka<span type="ref-block" n="8413 r_TAŚVA-ML#248,28_r"/>saṃvedanam ity āyātaṃ tathā caikam eva vastu sādhyaṃ sādhanaṃ vāpekṣātaḥ kāryaṃ kāraṇaṃ ca bādhyaṃ bādhakaṃ cetyādi <span type="ref-block" n="8414 r_TAŚVA-ML#248,29_r"/>kin na siddhyet viruddhadharmādhyāsād iti cet tata eva saṃvedanam ekaṃ ca pararūpavidhipratiṣedhaviṣayaṃ <span type="ref-block" n="8415 r_TAŚVA-ML#248,30_r"/>mā bhūt svāpekṣāvidhāyakaṃ parāpekṣayā pratiṣedhakam ity avirodhe svakāryāpekṣayā kāraṇaṃ svakāraṇāpekṣayā kārya<span type="ref-block" n="8416 r_TAŚVA-ML#248,31_r"/>m ity avirodho 'stu atha svato 'nyasya kāryasya kāraṇasya vā sādhyasya sādhakasya vā sadbhāvāsiddheḥ kathaṃ tada<span type="ref-block" n="8417 r_TAŚVA-ML#248,32_r"/>pekṣā yatas tatkāryaṃ kāraṇaṃ bādhyaṃ bādhakaṃ ca sādhyaṃ sādhanaṃ ca syād iti brūte tarhi parasya sadbhāvāsiddheḥ <span type="ref-block" n="8418 r_TAŚVA-ML#248,33_r"/>kathaṃ tadapekṣā yatas tatparasya pratiṣedhakaṃ suvidhāyakaṃ vā syād ity upahāsāspadaṃ tattvaṃ sugatena bhāvitam ity āha </p><p n="a_1798" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8420 r_TAŚVA-ML#249,01_r"/>tataḥ svarūpasiddhim icchatā satyetarasthitir aṅgīkarttavyā sādhyasādhanatvādir api svīkaraṇīya iti bāhyārthā<span type="ref-block" n="8421 r_TAŚVA-ML#249,02_r"/>lambanāḥ pratyayāḥ kecit santy eva sarvathā teṣāṃ nirālambanatvasya vyavasthānāyogāt </p><p n="a_1800" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8423 r_TAŚVA-ML#249,04_r"/>śrutaṃ tu bāhyārthālambanaṃ katham ity ucyate </p><p n="a_1802" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8425 r_TAŚVA-ML#249,06_r"/>sāmānyam eva śrutaṃ prakāśayati viśeṣam eva parasparanirapekṣam ubhayam eveti vāśaṃkām apākaroti </p><p n="a_1804" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8429 r_TAŚVA-ML#249,10_r"/>nanu svata eva paramārthavyavasthiteḥ kutaścid avidyāprakṣayān na punaḥ śrutavikalpāt taduktaśāstreṣu <span type="ref-block" n="8430 r_TAŚVA-ML#249,11_r"/>prakriyābhedair avidyaivopavarṇyate anāgamavikalpā hi svaṃya vidyopavarttata iti tadayuktaṃ pareṣṭatattvasyāpratyakṣa<span type="ref-block" n="8431 r_TAŚVA-ML#249,12_r"/>viṣayatvāt tadviparītasyānekāntātmano vastunaḥ sarvadā parasyāpy avabhāsanāt liṅgasya tv asyāṅgīkaraṇīya<span type="ref-block" n="8432 r_TAŚVA-ML#249,13_r"/>tvāt na ca tatra liṃgaṃ vāstavam asti tasya sādhyāvinābhāvitvena pratyakṣata eva pratipattum aśakter anumānāntara<span type="ref-block" n="8433 r_TAŚVA-ML#249,14_r"/>tvāt pratipattāv anavasthāprasaṃgāt pravacanād api neṣṭatattvavyavasthitiḥ tasya tadviṣayatvāyogād iti katham api <span type="ref-block" n="8434 r_TAŚVA-ML#249,15_r"/>tadgater abhāvāt svatas tattvāvabhāsanāsambhavāt tathā coktaṃ pratyakṣabuddhiḥ kramate na yatra talliṅgamyaṃ <span type="ref-block" n="8435 r_TAŚVA-ML#249,16_r"/>na tadarthaliṅgaṃ vāco na vā tadviṣaye na yogaḥ kā tadgatiḥ kaṣṭam asṛjyatānte iti tata eva vedyavedaka<span type="ref-block" n="8436 r_TAŚVA-ML#249,17_r"/>bhāvaḥ pratipādyapratipādakabhāvo vā na paramārthataḥ kintu saṃvṛtyaiveti cet tad iha mahādhārṣṭyaṃ yenāyaṃ <span type="ref-block" n="8437 r_TAŚVA-ML#249,18_r"/>vriṣṭikam api japet tathoktaṃ saṃvṛtyā sādhayaṃs tattvaṃ jaye dhārṣṭyena ḍiṃḍikaṃ matyā matavilāsinyā rāja<span type="ref-block" n="8438 r_TAŚVA-ML#249,19_r"/>vipropadeśinaṃ iti kathaṃ vā saṃvṛtyasaṃvṛttyoḥ vibhāgaṃ buddhyet saṃvṛtyeti cet sā cāniścitā tayaiva <span type="ref-block" n="8439 r_TAŚVA-ML#249,20_r"/>kiñcin niścinotīti katham anunmattaḥ sudūram api gatvā svayaṃ kiñcin niścinvan paraṃ ca niścāyayanvedya<span type="ref-block" n="8440 r_TAŚVA-ML#249,21_r"/>vedakabhāvaṃ pratipādyapratipādakabhāvaṃ ca paramārthataḥ svīkarttum arhaty eva anyathopekṣaṇīyatvāprasaṃgāt tathā <span type="ref-block" n="8441 r_TAŚVA-ML#249,22_r"/>ca vastuviṣayam adhyakṣam iva śrutaṃ siddhaṃ sadbodhavattvānyathānupapatteḥ tarhi dravyeṣv eva matiśrutayor nibaṃdho stu <span type="ref-block" n="8442 r_TAŚVA-ML#249,23_r"/>teṣām eva vastutvāt paryāyāṇāṃ parikalpitatvāt paryāyeṣv eva vā dravyasyāvastutvādi ca manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_1806" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8444 r_TAŚVA-ML#249,25_r"/>na santi sarvaparyāyam uktāni dravyāṇi sarvaparyāyānirmuktatvāc chaśaśrṛṅgavat na santy ekāntaparyāyāḥ <span type="ref-block" n="8445 r_TAŚVA-ML#249,26_r"/>sarvathā dravyam uktatvāc chaśaśrṛṅgoccatvādivat tato na tadviṣayatvaṃ matiśrutayoḥ śaṅkanīyaṃ pratītivirodhāt </p><p n="a_1808" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8447 r_TAŚVA-ML#249,28_r"/>nanu ca yadi dravyāṇy anaṃtaparyāyāṇi vastutvaṃ vibhrati tadā matiśrutābhyāṃ tadviśeṣābhyāṃ bhavitavyam anyathā <span type="ref-block" n="8448 r_TAŚVA-ML#249,29_r"/>tayor avastuviṣayatvāpatter iti na codyaṃ tathā yogyatāpāyāt na hi vastu sattāmātreṇa jñānaviṣayatva<span type="ref-block" n="8449 r_TAŚVA-ML#249,30_r"/>m upayāti sarvasya sarvadā sarvapuruṣajñānaviṣayatvaprasaṅgāt kiṃ tarhi vastunaḥ paricchittau kāraṇam ity āha </p><p n="a_1810" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8451 r_TAŚVA-ML#249,32_r"/>tasmād utpadyate jñānaṃ yena ca sarūpaṃ tasya grāhakam ity ayuktaṃ samānārthasamanantarapratyayasya samanaṃtara<span type="ref-block" n="8452 r_TAŚVA-ML#249,33_r"/>pratyayasya tenāgrahaṇāt tadgrahaṇayogyatāpāyāt tasyāgrahaṇe yogyataiva viṣayagrahaṇanim ittaṃ vedanasyety āyātam <span type="ref-block" n="8453 r_TAŚVA-ML#249,34_r"/>yogyatā punar vedanasya svāvaraṇavicchedaviśeṣa evety uktaprāyam </p><p n="a_1812" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8455 r_TAŚVA-ML#250,02_r"/>kimartham idaṃ sūtram ity āha </p><p n="a_1814" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8459 r_TAŚVA-ML#250,06_r"/>rūpaṃ mūrtir ity eke teṣām asarvagatadravyaparimāṇaṃ mūrtiḥ sparśādir vā mūrtir iti mataṃ syāt prathamapakṣe <span type="ref-block" n="8460 r_TAŚVA-ML#250,07_r"/>jīvasvarūpatvaprasaktir asarvagatadravyaparimāṇalakṣaṇāyā mūrtes tatra bhāvāt sarvagatatvād ātmanas tadbhāva iti cen na <span type="ref-block" n="8461 r_TAŚVA-ML#250,08_r"/>śarīraparimāṇānuvidhāyinas tasya prasādhanāt sparśādimūrtir ity asmiṃs tu pakṣe rūpaṃ pudgalasāmānyaguṇas tena <span type="ref-block" n="8462 r_TAŚVA-ML#250,09_r"/>sparśādirūpaṃ lakṣyate iti tadyogād dravyāṇi rūpīṇi mūrtimanti kathitāni bhavanty eva tatheha dravyeṣv asarvaparyāyeṣu <span type="ref-block" n="8463 r_TAŚVA-ML#250,10_r"/>iti nibandha iti cānuvarttate tenedam uktaṃ bhavati mūrtimatsu dravyeṣv asarvaparyāyeṣu viṣayeṣu avadher nibandha <span type="ref-block" n="8464 r_TAŚVA-ML#250,11_r"/>iti kuta evaṃ nānyathety āha </p><p n="a_1816" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8467 r_TAŚVA-ML#250,14_r"/>atrāsarvaparyāyarūpadravyajñānāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣāvadheḥ svaśaktis tadvaśāt tasyāsarvaparyāyeṣv eva pudgaleṣu <span type="ref-block" n="8468 r_TAŚVA-ML#250,15_r"/>vṛttir nātītādyanantaparyāyeṣu nāpy amūrteṣv ākāśādiṣu iti yuktam utpaśyāmaḥ sunirṇītāsambhavadbādhakatvān mati<span type="ref-block" n="8469 r_TAŚVA-ML#250,16_r"/>śrutayor nibandho dravyeṣv asarvaparyāyeṣv ityādivat </p><p n="a_1818" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8471 r_TAŚVA-ML#250,18_r"/>kimartham idam ity āha </p><p n="a_1820" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8473 r_TAŚVA-ML#250,20_r"/>kasya punas tacchabdena parāmarśo yad anantabhāge 'sarvaparyāyeṣu nibaṃdho manaḥparyayasyety āha </p><p n="a_1822" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8477 r_TAŚVA-ML#250,24_r"/>tacchabdo 'trāvadhiviṣayaṃ parāmṛśati na punar avadhiṃ viṣayaprakaraṇāt sa ca mukhyasya parāmarśyate <span type="ref-block" n="8478 r_TAŚVA-ML#250,25_r"/>gauṇasya parāmarśe prayojanābhāvāt mukhyasya parabhāvadhiviṣayasya sarvato deśāvadhiviṣayāt sūkṣmasyānaṃtabhāgī<span type="ref-block" n="8479 r_TAŚVA-ML#250,26_r"/>kṛtasyānanto bhāgaḥ sarvāvadhiviṣayas tasya sampūrṇena mukhyena sarvāvadhiparicchedyatvāt tatrarjumater nibandho <span type="ref-block" n="8480 r_TAŚVA-ML#250,27_r"/>boddhavyas tasya manaḥparyayaprathamavyaktitvāt sāmarthyād ṛjumativiṣayasyānantabhāge viṣaye vipulamater nibandho 'va<span type="ref-block" n="8481 r_TAŚVA-ML#250,28_r"/>sīyate tasya paramanaḥparyayatvād asarvaparyāyagrahaṇānuvṛtter nāstīti nānādyanantaparyāyākrānte dravye manaḥparya<span type="ref-block" n="8482 r_TAŚVA-ML#250,29_r"/>yasya pravṛttis tadjñānāvaraṇakṣayopaśamāsambhavāt atītānāgatavarttamānānantaparyāyātmakavastunaḥ sakala<span type="ref-block" n="8483 r_TAŚVA-ML#250,30_r"/>jñānāvaraṇakṣayavijṛṃbhitakevalajñānaparicchedyatvāt </p><p n="a_1823" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8484 r_TAŚVA-ML#250,31_r"/>kathaṃ punas tad evaṃvidhaviṣayaṃ manaḥparyayajñānaṃ parīkṣyate ity āha </p><p n="a_1825" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8486 r_TAŚVA-ML#250,33_r"/>na hi kṣāyopaśamikasya jñānasya sūkṣme 'rthe prakṛṣyamāṇatvam asiddhaṃ tajjñānāvaraṇahāneḥ prakṛṣyamāṇatva<span type="ref-block" n="8487 r_TAŚVA-ML#251,01_r"/>siddheḥ prakṛṣyamāṇāt tajjñānāvaraṇahānitvān māṇikyādyāvaraṇahānivat katham āvaraṇahāneḥ prakṛṣyamāṇatve <span type="ref-block" n="8488 r_TAŚVA-ML#251,02_r"/>siddhe 'pi kvacid vijñānasya prakṛṣyamāṇatvaṃ siddhyatīti cet prakāśātmakatvāt yad dhi prakāśātmakaṃ tatsvāva<span type="ref-block" n="8489 r_TAŚVA-ML#251,03_r"/>raṇahāniprakarṣe prakṛṣyamāṇaṃ dṛṣṭaṃ yathā cakṣuḥ prakāśātmakaṃ ca vivādādhyāsitaṃ jñānam iti svaviṣaye <span type="ref-block" n="8490 r_TAŚVA-ML#251,04_r"/>prakṛṣyamāṇaṃ siddhyat tasya paramaprakarṣagamanaṃ sādhayati yat tatparamaprakarṣaprāptaṃ kṣāyopaśamika jñānaṃ spaṣṭaṃ <span type="ref-block" n="8491 r_TAŚVA-ML#251,05_r"/>tan manaḥparyaya ity uktaṃ yathā cāpi matiśrutāni paramaprakarṣabhāñji kṣāyopaśamikānīti darśayann āha </p><p n="a_1828" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8500 r_TAŚVA-ML#251,14_r"/>nanu asiddhatvāt kevalasya viṣayanibandhakathanaṃ na yuktam ity āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_1830" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8523 r_TAŚVA-ML#252,03_r"/>yathaiva hi heyopādeyatattvaṃ sābhyupāyaṃ sa vetti na punaḥ sarvakīṭasaṃkhyādikam iti vadannyāyam atikrāmati <span type="ref-block" n="8524 r_TAŚVA-ML#252,04_r"/>kevalaṃ tatsaṃvedane sarvasaṃvedanasya nyāyaprāptatvāt tathā dharmād anyānatīndriyān sarvān arthān vijānann api dharmaṃ sā<span type="ref-block" n="8525 r_TAŚVA-ML#252,05_r"/>kṣān na sa vettīti vadann api tatsākṣātkaraṇe dharmmasya sākṣātkaraṇasiddher atīndriyatvena jātyantaratvābhāvāt <span type="ref-block" n="8526 r_TAŚVA-ML#252,06_r"/>yasya yajjātīyāḥ padārthāḥ pratyakṣās tasyāsatyāvaraṇe 'pi pratyakṣā yathā ghaṭasamānajātīyabhūtalapratyakṣatve ghaṭaḥ <span type="ref-block" n="8527 r_TAŚVA-ML#252,07_r"/>pratyakṣāś ca kasyacid vivādāpannasya dharmasajātīyāḥ paramāṇvādayo deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭā iti nyāyasya <span type="ref-block" n="8528 r_TAŚVA-ML#252,08_r"/>suvyavasthitatvāt tato nedaṃ sūktaṃ mīmāṃsakasya dharmajñatvaniṣedhas tu kevalo 'tropayujyate sarvam anyadvijānaṃs tu <span type="ref-block" n="8529 r_TAŚVA-ML#252,09_r"/>puruṣaḥ kena vāryate iti na tv avadhīraṇānādaraḥ tatsarvam anyadvijānaṃs tu puruṣaḥ kena vāryata iti tatra no <span type="ref-block" n="8530 r_TAŚVA-ML#252,10_r"/>nātitarām ādaraḥ paramārthatas tu na katham api puruṣasyātīndriyārthadarśanātiśayaḥ sambhāvyate sātiśayānām api <span type="ref-block" n="8531 r_TAŚVA-ML#252,11_r"/>prajñāmeghādibhiḥ stokastokāntaratvenaiva darśanāt tad uktaṃ ye 'pi sātiśayā dṛṣṭāḥ prajñāmedhādibhir narāḥ <span type="ref-block" n="8532 r_TAŚVA-ML#252,12_r"/>stokastokāntaratvenātīndriyajñānadarśanāt iti kaścit taṃ prati vijñānasya paramaprakarṣagamanasādhanam āha </p><p n="a_1832" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8534 r_TAŚVA-ML#252,14_r"/>tāratamyādhirūḍhatvam asaṃśayaprāptatvaṃ tadvijñānasya siddhyat kvacid ātmani paramaprakarṣaprāptiṃ sādhayati <span type="ref-block" n="8535 r_TAŚVA-ML#252,15_r"/>tayā tasya vyāptatvāt parimāṇavadākāśe </p><p n="a_1834" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8543 r_TAŚVA-ML#252,23_r"/>sa hetoḥ kvacit pradarśitaḥ na hy atrākṣavijñānaṃ paramaṃ prakarṣaṃ yātīti sādhyate nāpi liṅgāgamādivijñānaṃ <span type="ref-block" n="8544 r_TAŚVA-ML#252,24_r"/>yena siddhasādhyatānāma pakṣasya doṣo duḥparihāraḥ syāt parasyāpīndriyajñāne liṅgādijñāne ca paramaprakarṣagamana<span type="ref-block" n="8545 r_TAŚVA-ML#252,25_r"/>syeṣṭatvāt nāpy akramaṃ karaṇātītaṃ parisphuṭaṃ jñānaṃ tathā sādhyate yatas tasyaiva dharmiṇor aprasiddhaviśeṣyatā <span type="ref-block" n="8546 r_TAŚVA-ML#252,26_r"/>rūpādeḥ siddhiś ca hetur dharmiṇo siddhau taddharmasya sādhanasyāsambhavād āśrayāsiddhaś ca bhavet kiṃ tarhi jñānasāmānyaṃ <span type="ref-block" n="8547 r_TAŚVA-ML#252,27_r"/>dharmi na ca tasya sarvārthagocaratvena paramaprakarṣamātre sādhye siddhasādhyatā bhūtādiviṣayaṃ codanājñānam anumā<span type="ref-block" n="8548 r_TAŚVA-ML#252,28_r"/>nādijñānaṃ vā prakṛṣṭam anicchantaṃ vādinaṃ nāstikaṃ prati prayogāt mīmāṃsakaṃ prati tatprayoge siddhasādhanam eva <span type="ref-block" n="8549 r_TAŚVA-ML#252,29_r"/>bhūtādyaśeṣārthagocarasya codanājñānasya paramaprakarṣaprāptasya tenābhyupagatatvād iti cen na taṃ prati pratyakṣasāmā<span type="ref-block" n="8550 r_TAŚVA-ML#252,30_r"/>nyasya dharmitvāt tasya tena sarvārthaviṣayatvenātyantaprakṛṣṭasyānabhyupagamāt na caivam aprasiddhaviśeṣyādidoṣaḥ <span type="ref-block" n="8551 r_TAŚVA-ML#252,31_r"/>pakṣādeḥ sambhavati kevalaṃ mīmāṃsakān prati yadaitatsādhanaṃ tadā pratyakṣaṃ viśadaṃ sūkṣmādyarthaviṣayaṃ sādhayaty e<span type="ref-block" n="8552 r_TAŚVA-ML#252,32_r"/>vānavadyatvāt yadā tu nāstikaṃ prati sarvārthagocaraṃ jñānasāmānyaṃ sādhyate tadā tasya karaṇakramavyavadhā<span type="ref-block" n="8553 r_TAŚVA-ML#252,33_r"/>nātivartitvaṃ spaṣṭatvaṃ ca kathaṃ siddhyati ity āha </p><p n="a_1836" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8557 r_TAŚVA-ML#253,03_r"/>yata evam atīndriyārthaparicchedanasamarthaṃ pratyakṣam asarvajñavādinaṃ prati siddham </p><p n="a_1838" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8560 r_TAŚVA-ML#253,06_r"/>yadi parair abhyadhāyi daśahastāntaraṃ vyomni yo na nāmātra gacchati na yojanam asau gaṃtuṃ śakto<span type="ref-block" n="8561 r_TAŚVA-ML#253,07_r"/>bhyāsaśatair api'' ityādi tad api na yuktam ity āha </p><p n="a_1840" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8565 r_TAŚVA-ML#253,11_r"/>tato yad upahasanamakāri bhaṭṭena yair uktaṃ kevalajñānam indriyādyanapekṣiṇaḥ sūkṣmātītādiviṣayaṃ sūktaṃ <span type="ref-block" n="8566 r_TAŚVA-ML#253,12_r"/>jīvasya tair adaḥ iti tad api parihṛtam ity āha </p><p n="a_1842" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8568 r_TAŚVA-ML#253,14_r"/>tad evaṃ pramāṇataḥ siddhe kevalajñāne sakalakuvādyaviṣaye yuktaṃ tasya viṣayaprarūpaṇaṃ matijñānādivat </p><p n="a_1844" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8570 r_TAŚVA-ML#253,16_r"/>kān pratīdaṃ sūtram ity āvedayati </p><p n="a_1846" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8572 r_TAŚVA-ML#253,18_r"/>atraikaśabdasya prāthamyavacanatvāt prādhānyavacanatvād vā kvacid ātmani jñānaṃ ekaṃ prathamaṃ pradhānaṃ vā <span type="ref-block" n="8573 r_TAŚVA-ML#253,19_r"/>saṃkhyāvacanatvād ekasaṃkhyaṃ vā vaktavyaṃ tac ca kiṃ dve ca jñāne kiṃ yugapad ekatra trīṇi catvāri vā jñānāni <span type="ref-block" n="8574 r_TAŚVA-ML#253,20_r"/>kānīty āha </p><p n="a_1848" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8577 r_TAŚVA-ML#253,23_r"/>prathamaṃ matijñānaṃ kvacid ātmani śrutabhedasya tatra sato 'py aparipūrṇatvenānapekṣaṇāt pradhānaṃ kevalam ete<span type="ref-block" n="8578 r_TAŚVA-ML#253,24_r"/>naikasaṃkhyāvācy apy ekaśabdo vyākhyātaḥ svayam iṣṭasyaikasya parigrahāt paṃcānām anyatamasyāniṣṭasyāsambhavāt <span type="ref-block" n="8579 r_TAŚVA-ML#253,25_r"/>kvacit punar dve matiśrute kvacit te vāvadhiyute manaḥparyayayute ceti trīṇi jñānāni saṃbhavanti kvacit te evāvadhi<span type="ref-block" n="8580 r_TAŚVA-ML#253,26_r"/>manaḥparyayadvayena yute catvāri jñānāni bhavanti paṃcaikasmin na bhavantīty āha </p><p n="a_1850" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8582 r_TAŚVA-ML#253,28_r"/>kṣāyopaśamikajñānaiḥ sahabhāvavirodhāt kṣāyikasyety uktaṃ paṃcānām ekatrāsahabhavanam anyatra </p><p n="a_1852" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8584 r_TAŚVA-ML#253,30_r"/>sopayogasyānekasya jñānasyaikatra yaugapadyavacane hi siddhāntavirodhaḥ sūtrakārasya na punar anupayogasya <span type="ref-block" n="8585 r_TAŚVA-ML#253,31_r"/>saha dvāv upayogau na sta iti vacanāt sopayogayor jñānayoḥ saha pratiṣedhād iti nivedayanti </p><p n="a_1854" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8587 r_TAŚVA-ML#254,01_r"/>nirupayogasyānekasya jñānasya sahabhāvavacanasāmarthyāt sopayogasya kramabhāvaḥ kṣāyopaśamikasyety uktaṃ <span type="ref-block" n="8588 r_TAŚVA-ML#254,02_r"/>bhavati tathā ca nārthasya hāniḥ kramabhāvijñānāvabodhakasya sambhāvyate atrāparākūtam anūdya nirākurvann āha </p><p n="a_1856" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8591 r_TAŚVA-ML#254,05_r"/>yadāpi kramabhāvi ca yaj jñānam iti samantabhadrasvāmivacanam anyathā vyācakṣate virodhaparihārārthaṃ tadāpi<span type="ref-block" n="8592 r_TAŚVA-ML#254,06_r"/>doṣam udbhāvayati </p><p n="a_1858" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8595 r_TAŚVA-ML#254,09_r"/>tattvajñānaṃ pramāṇaṃ te yugapat sarvabhāsanam ity anena kevalasya kramabhāvi ca yaj jñānaṃ syādvādanayasaṃskṛta<span type="ref-block" n="8596 r_TAŚVA-ML#254,10_r"/>m ity anena ca śrutasyāgamasya pramāṇāntaravacanam iti vyākhyāne matijñānasyāvadhimanaḥparyayayoś ca nātra pramāṇatva<span type="ref-block" n="8597 r_TAŚVA-ML#254,11_r"/>m uktaṃ syāt tathā ca 'matiśrutāvadhimanaḥparyayakevalāni jñānaṃ' 'tatpramāṇe' iti jñānapaṃcakasya pramāṇa<span type="ref-block" n="8598 r_TAŚVA-ML#254,12_r"/>dvayarūpatvapratipādakasūtreṇa bādhanaṃ prasajyeta yadā tu matyādijñānacatuṣṭayaṃ kramabhāvi kevalaṃ ca yuga<span type="ref-block" n="8599 r_TAŚVA-ML#254,13_r"/>patsarvabhāvi pramāṇaṃ syādvādena pramāṇena sakalādeśinā tayoś ca vikalādeśibhiḥ saṃskṛtaṃ sakalavipratipatti<span type="ref-block" n="8600 r_TAŚVA-ML#254,14_r"/>nirākaraṇadvāreṇāgatam iti vyākhyāyate tadāsūtrabādhā parihṛtā bhavaty eva nanu paravyākhyāne 'pi na <span type="ref-block" n="8601 r_TAŚVA-ML#254,15_r"/>sūtrabādhā kramabhāvi ceti caśabdān matijñānasyāvadhimanaḥparyayayoś ca saṃgrahād ity atra doṣam āha </p><p n="a_1860" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8603 r_TAŚVA-ML#254,17_r"/>kramabhāvi syādvādanayasaṃskṛtaṃ caśabdān matyādijñānaṃ kramabhāvīti na vyākhyāyate yatas tasya krama<span type="ref-block" n="8604 r_TAŚVA-ML#254,18_r"/>bhāvitvaṃ vacanād vinā na labhyeta kiṃ tarhi syādvādanayasaṃskṛtaṃ yat tu śrutajñānaṃ kramabhāvi caśabdād akrama<span type="ref-block" n="8605 r_TAŚVA-ML#254,19_r"/>bhāvi ca matyādijñānam iti vyākhyānaṃ kriyate sūtrabādhāparihārasyaivaṃ prasiddher iti cet naivam iti vacanāt <span type="ref-block" n="8606 r_TAŚVA-ML#254,20_r"/>sūtrān matyādijñānam akramabhāviprakāśanād vinā labdhum aśakteḥ </p><p n="a_1861" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8607 r_TAŚVA-ML#254,21_r"/>nanu bahvādisūtraṃ matijñānayaugapadyapratipādakaṃ tāvad astīti śaṃkām upadarśya pratyācaṣṭe </p><p n="a_1863" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8610 r_TAŚVA-ML#254,24_r"/>katham evam idaṃ sūtram ekasya jñānasyaikatra sahabhāvaṃ prakāśayan na viruddhyate iti ced ucyate </p><p n="a_1865" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8612 r_TAŚVA-ML#254,26_r"/>kṣāyopaśamikajñānānāṃ hi svāvaraṇakṣayopaśamayaugapadyaśakteḥ sahabhāvo 'sty ekatrātmani yoga iti <span type="ref-block" n="8613 r_TAŚVA-ML#254,27_r"/>kathañcid akramotpattir na virudhyate sūtroktā syādvādanyāyavidāṃ sarvathā sahabhāvayor anabhyupagamāc ca na pratīti<span type="ref-block" n="8614 r_TAŚVA-ML#254,28_r"/>virodhaḥ śaktyātmanaiva hi sahabhāvo nopayuktātmanānupayuktātmanā vā sahabhāvo na śaktyātmanāpīti <span type="ref-block" n="8615 r_TAŚVA-ML#254,29_r"/>pratītisiddhaṃ sahopayuktātmanāpi rūpādijñānapaṃcakaprādurbhāvam upayantaṃ pratyāha </p><p n="a_1867" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8636 r_TAŚVA-ML#255,16_r"/>jananaṃ janir iti nāyamiganto 'yaṃ yato jir iti prasajyate kiṃ tarhi auṇādikaikāro 'tra kriyate bahula<span type="ref-block" n="8637 r_TAŚVA-ML#255,17_r"/>vacanāt uṇādayo bahulaṃ ca santīti vacanāt ikārādayo 'py anuktāḥ kartavyā eveti siddhaṃ janir iti <span type="ref-block" n="8638 r_TAŚVA-ML#255,18_r"/>tatra janau sahadhiyaṃ karoty āśuvṛttyā cakṣurjñānaṃ tacchrutajñānaṃ ca kramād abhavad api kathaṃcid iti hi siddhānta<span type="ref-block" n="8639 r_TAŚVA-ML#255,19_r"/>viniścayo na punaḥ saha kṣāyopaśamikadarśanajñāne sopayoge matiśrutajñāne vā yena sūtrāvirodho na <span type="ref-block" n="8640 r_TAŚVA-ML#255,20_r"/>bhavet na caitāvatā paramatasiddhis tatra sarvathā kramabhāvijñānavyavasthiter iha kathaṃcit tathābhidhānāt </p><p n="a_1869" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8642 r_TAŚVA-ML#255,22_r"/>kasyāḥ punar āśaṃkāyā nivṛttyarthaṃ kasyacid vā siddhyartham idaṃ sūtram ity āha </p><p n="a_1871" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8645 r_TAŚVA-ML#255,25_r"/>pūrvapadāvadhāraṇena sūtraṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_1873" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8655 r_TAŚVA-ML#256,01_r"/>atra matiśrutāvadhīnām aviśeṣeṇa saṃśayaviparyāsānadhyavasāyarūpatvasaktau yathāpratīti taddarśanārtham āha </p><p n="a_1875" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8658 r_TAŚVA-ML#256,04_r"/>matau śrute ca trividhaṃ mithyātvaṃ boddhavyaṃ mater indriyānindriyanimittakatvaniyamāt śrutasyānindriya<span type="ref-block" n="8659 r_TAŚVA-ML#256,05_r"/>nimittakatvaniyamāt dvividham avadhau saṃśayād vinā viparyayānadhyavasāyāv ity arthaḥ kutaḥ saṃśayād indriyā<span type="ref-block" n="8660 r_TAŚVA-ML#256,06_r"/>nindriyājanyasvabhāvaḥ proktaḥ saṃśayo hi calitāpratipattiḥ kim ayaṃ sthāṇuḥ kiṃ vā puruṣa iti <span type="ref-block" n="8661 r_TAŚVA-ML#256,07_r"/>sa ca sāmānyapratyakṣād viśeṣāpratyakṣād ubhayaviśeṣasmaraṇāt prajāyate dūrasthe ca vastuni indriyeṇa <span type="ref-block" n="8662 r_TAŚVA-ML#256,08_r"/>sāmānyataś ca sannikṛṣṭe sāmānyapratyakṣatvaṃ viśeṣāpratyakṣatvaṃ ca dṛṣṭaṃ manasā ca pūrvānumūtatadumayaviśeṣa<span type="ref-block" n="8663 r_TAŚVA-ML#256,09_r"/>smaraṇena na cāvadhyutpattau kvacid indriyavyāpāro 'sti manovyāpāro vā svāvaraṇakṣayopaśamaviśeṣātmanā <span type="ref-block" n="8664 r_TAŚVA-ML#256,10_r"/>sāmānyaviśeṣātmano vastunaḥ svaviṣayasya tena grahaṇāt tato na saṃśayātmāvadhiḥ viparyayātmā tu <span type="ref-block" n="8665 r_TAŚVA-ML#256,11_r"/>mithyātvodayād viparītavastusvabhāvaśraddhānasahabhāvāt sambodhyate tathānadhyavasāyātmāpy āśu upayogasaṃharaṇā<span type="ref-block" n="8666 r_TAŚVA-ML#256,12_r"/>d vijñānāntaropayogād gacchattṛṇasparśavad utpādyate dṛḍhopayogāvasthāyāṃ tu nāvadhir anadhyavasāyātmāpi katham evā<span type="ref-block" n="8667 r_TAŚVA-ML#256,13_r"/>vasthito 'vadhir iti cet kadācid anugamanāt kadācid ananugamanāt kadācid vardhamānatvāt kadācid dhīyamānatvāt tathā <span type="ref-block" n="8668 r_TAŚVA-ML#256,14_r"/>viśuddhiviparivarttamānād avasthitāvadhir ekena rūpeṇāvasthānān na punar adṛṣṭopayogatvāt svabhāvaparāvarttane 'pi tasya <span type="ref-block" n="8669 r_TAŚVA-ML#256,15_r"/>tathā tathā dṛḍhopayogatvāvirodhāt kutaḥ punas triṣv eva bodheṣu mithyātvam ity āha </p><p n="a_1877" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8673 r_TAŚVA-ML#256,19_r"/>samyaktvāvasthāyām eva matiśrutāvadhayo vyapadiśyante mithyātmāvasthāyāṃ teṣāṃ matyajñānavyapadeśāt <span type="ref-block" n="8674 r_TAŚVA-ML#256,20_r"/>tato na viśeṣarūpatayā te viparyaya iti vyākhyāyate yena sahānavasthālakṣaṇo virodhaḥ syāt kiṃ tarhi <span type="ref-block" n="8675 r_TAŚVA-ML#256,21_r"/>samyag mithyāmatyādivyaktigatamatyādisāmānyāpekṣayā te viparyaya iti niścīyate mithyātvena sahabhāvā<span type="ref-block" n="8676 r_TAŚVA-ML#256,22_r"/>virodhāt tathā matyādīnāṃ nanu ca teṣāṃ tena sahabhāve 'pi kathaṃ mithyātvam ityāśaṃkyottaram āha </p><p n="a_1879" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8681 r_TAŚVA-ML#256,27_r"/>jātyahemno māṇikyasya cāgnyādir vā gṛhādir vā nāhematvam amāṇikyatvaṃ vā karttuṃ samarthas tasyāpariṇāma<span type="ref-block" n="8682 r_TAŚVA-ML#256,28_r"/>katvāt mithyātvapariṇatas tu ātmā sāśrayīṇi matyādijñānāni viparyayarūpatām āpādayati tasya <span type="ref-block" n="8683 r_TAŚVA-ML#256,29_r"/>tathā pariṇāmakatvāt sarajasakaṭukālāmbūvatsvāśrayi paya iti na mithyātvasahabhāve 'pi matyādīnāṃ samyak<span type="ref-block" n="8684 r_TAŚVA-ML#256,30_r"/>tvaparityāgaḥ śaṅkanīyaḥ pariṇāmitvam ātmano siddham iti ced atrocyate </p><p n="a_1882" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8688 r_TAŚVA-ML#257,02_r"/>kiṃ kurvann idaṃ sūtraṃ bravītiti śaṃkāyām āha </p><p n="a_1884" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8691 r_TAŚVA-ML#257,05_r"/>mithyādṛṣṭer apy arthaparicchedaḥ saddṛṣṭyarthaparicchedena samāno bhūyate tat kuto 'sau tredhā viparyaya ity āre<span type="ref-block" n="8692 r_TAŚVA-ML#257,06_r"/>kāyāṃ satyāṃ darśanaṃ jñāpakaṃ hetum anenopadarśayati </p><p n="a_1885" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8693 r_TAŚVA-ML#257,07_r"/>ke punar atra sadasatī kaś ca tayor aviśeṣaḥ kā ca yadṛcchopalabdhir ity āha </p><p n="a_1887" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8697 r_TAŚVA-ML#257,11_r"/>kim atra sādhyam ity āha </p><p n="a_1889" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8699 r_TAŚVA-ML#257,13_r"/>tenaitad uktaṃ bhavati mithyādṛṣṭer matiśrutāvadhayo viparyayaḥ sadasator aviśeṣeṇa yadṛcchopalabdher unmatta<span type="ref-block" n="8700 r_TAŚVA-ML#257,14_r"/>syaiveti samāne 'py arthaparicchede kasyacid viparyayasiddhiṃ dṛṣṭānte sādhyasādhanayor vyāptiṃ pradarśayann āha </p><p n="a_1891" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8703 r_TAŚVA-ML#257,17_r"/>sarvatrāhārya eva viparyayaḥ sahaja evety ekāntavyavacchedena tadubhayaṃ svīkurvann āha </p><p n="a_1893" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8706 r_TAŚVA-ML#257,20_r"/>cakṣurādimatipūrvakaṃ śrutājñānam aparopadeśatvāt sahajaṃ matyajñānavibhaṅgajñānavat śrotram atipūrvakaṃ tu paro<span type="ref-block" n="8707 r_TAŚVA-ML#257,21_r"/>padeśāpekṣatvād āhāryaṃ pratyeyaṃ tatra sati viṣaye śrutājñānam āhāryaviparyayam ādarśayati </p><p n="a_1895" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8713 r_TAŚVA-ML#257,27_r"/>sati tāvat kārtsnyenaikadeśena ca viparyayo 'sti tatra kārtsnyena śūnyavādaḥ svarūpadravyakṣetrakālataḥ <span type="ref-block" n="8714 r_TAŚVA-ML#257,28_r"/>sarvasya sattvena pramāṇasiddhatvāt viśeṣatas tu sati grāhyagrāhakabhāve kāryakāraṇabhāve ca vācyavācakabhā<span type="ref-block" n="8715 r_TAŚVA-ML#257,29_r"/>vādau ca tadasattvavacanam tatra saṃvidadvaitasya vāvalambanena saugatasya puruṣādvaitasyālambanena brahmavādinaḥ <span type="ref-block" n="8716 r_TAŚVA-ML#257,30_r"/>śabdādvaitasyāśrayeṇa vaiyākaraṇasyeti pratyeyaṃ viparyayatvaṃ tu tasya grāhyagrāhakabhāvādīnāṃ pratītisiddhaṃ <span type="ref-block" n="8717 r_TAŚVA-ML#257,31_r"/>tadvacanāt tathā bahirarthe bhinne sati tadvadasattvavacanaṃ vijñānāṃśaprakalpanād viparyayaḥ paramārthato bahir antaś ca <span type="ref-block" n="8718 r_TAŚVA-ML#257,32_r"/>vastūnāṃ sādṛśye sati tadasattvavacanaṃ sarvavaisadṛśyāvalambanena tathāgatasyaiva viparyayaḥ sādṛśyapratyabhijñāna<span type="ref-block" n="8719 r_TAŚVA-ML#257,33_r"/>syābādhitasya pramāṇatvasādhanena sādṛśyasya sādhanāt saty api ca kathaṃcid viśiṣṭasādṛśye tadasattvavacanaṃ sarvathā <span type="ref-block" n="8720 r_TAŚVA-ML#258,01_r"/>sādṛśyāvalambanāt sādṛśyaikāntavādino viparyayaḥ ekatvapratyabhijñānasyābādhitasya pramāṇatvasādha<span type="ref-block" n="8721 r_TAŚVA-ML#258,02_r"/>nāt tatsattvasiddheḥ paryāye ca sati tadasattvavacanaṃ dravyamātrāsthānād aparasya viparyayaḥ bhedajñānādyabādhi<span type="ref-block" n="8722 r_TAŚVA-ML#258,03_r"/>tāt tatsattvasādhanāt dravyaparyātmani vastuni sati tadasattvābhidhānaṃ parasparabhinnadravyaparyāyavādāśrayaṇā<span type="ref-block" n="8723 r_TAŚVA-ML#258,04_r"/>d anyeṣāṃ tasya pramāṇato vyavasthāpanāt tattvānyatvābhyām avācyatvavādālambanād vā tatra viparyayaḥ sati <span type="ref-block" n="8724 r_TAŚVA-ML#258,05_r"/>dhrauvye tadasattvakathanam utpādavyayamātrāṃgīkaraṇāt keṣāṃcid viparyayaḥ kathaṃcit sarvasya nityatvasādhanāt <span type="ref-block" n="8725 r_TAŚVA-ML#258,06_r"/>utpādavyayayoś ca satos tadasattvābhiniveśaḥ śāśvataikāntāśrayaṇād anyeṣāṃ viparyayaḥ sarvasya kathaṃcid utpāda<span type="ref-block" n="8726 r_TAŚVA-ML#258,07_r"/>vyayātmanaḥ sādhanād evaṃ prativastusattve 'sattvavacanaṃ viparyayaḥ prapaṃcato budhyatāṃ jīve sati tadasattvavacanaṃ <span type="ref-block" n="8727 r_TAŚVA-ML#258,08_r"/>cārvākasya viparyayas tatsattvasya pramāṇataḥ sādhanāt ajīve tadasattvavacanaṃ brahmavādino viparyayaḥ <span type="ref-block" n="8728 r_TAŚVA-ML#258,09_r"/>āsrave tadasattvavacanaṃ ca bauddhacārvākasyaiva saṃvare nirjarāyāṃ mokṣe ca tadasattvavacanaṃ yājñikasya <span type="ref-block" n="8729 r_TAŚVA-ML#258,10_r"/>viparyayaḥ pūrvam eva jīvavadajīvādīnāṃ pramāṇataḥ prarūpaṇāt viśeṣataḥ saṃsāriṇi mukte ca jīve sati <span type="ref-block" n="8730 r_TAŚVA-ML#258,11_r"/>tadasattvavacanaṃ viparyayaḥ jīve pudgale dharme 'dharme nabhasi kāle ca sati tadasattvavacanaṃ tatkapuṇyāsrave <span type="ref-block" n="8731 r_TAŚVA-ML#258,12_r"/>pāpāsrave ca puṇyavattve pāpavattve ca deśasaṃvare sarvasaṃvare ca yathākālaṃ nirjarāyām aupakramikanirjarāyāṃ ca <span type="ref-block" n="8732 r_TAŚVA-ML#258,13_r"/>ārhatyamokṣe siddhatvamokṣe ca sati tadasattvavacanaṃ kasyacid viparyayas tatsattvasya purastāt pramāṇataḥ sādhanāt <span type="ref-block" n="8733 r_TAŚVA-ML#258,14_r"/>evaṃ tadā bhedeṣu pramāṇasiddheṣu tadasatsu tadasattvavacanaṃ viparyayo bahudhāvaboddhavyaḥ parīkṣākṣam adhiṣaṇair i<span type="ref-block" n="8734 r_TAŚVA-ML#258,15_r"/>ty alaṃ vicāreṇa </p><p n="a_1897" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8736 r_TAŚVA-ML#258,17_r"/>pararūpadravyakṣetrakālataḥ sarvavas tv asat tatra kārtsnyataḥ sattvavacanam āhāryo viparyayaḥ sattvaikāntāvala<span type="ref-block" n="8737 r_TAŚVA-ML#258,18_r"/>mbanāt kasyacit pratyetavyaḥ pramāṇatas tathā sarvasyāsattvasiddheḥ deśato 'sato 'sati sattvaviparyayam upadarśayati </p><p n="a_1899" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8739 r_TAŚVA-ML#258,20_r"/>sati grāhyagrāhakabhāvādau saṃvidadvaitādyālambanena tadasattvavacanalakṣaṇād viparyayāt pūrvoktād viparītatvenā<span type="ref-block" n="8740 r_TAŚVA-ML#258,21_r"/>sati pratītyārūḍhe grāhyagrāhyakabhāvādau sautrāntikādyupavarṇite sattvavacanaṃ viparyayaḥ prapaṃcato 'vaboddhavyaḥ <span type="ref-block" n="8741 r_TAŚVA-ML#258,22_r"/>evam āhāryaṃ śrutaviparyayam upadarśya śrutānadhyavasāyaṃ cāhāryaṃ darśayati </p><p n="a_1901" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8744 r_TAŚVA-ML#258,25_r"/>śrutaviṣaye deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭe 'rthe saṃśayaḥ saugatānām adṛśyasaṃśayaikāntavādāvalambanād āhāryo <span type="ref-block" n="8745 r_TAŚVA-ML#258,26_r"/>'vaseyaḥ pṛthivyādau dṛśyamāne 'pi saṃśayaḥ keṣāṃcit tattvopaplavavād āvaṣṭaṃbhāt sarvavedini punaḥ saṃśayo <span type="ref-block" n="8746 r_TAŚVA-ML#258,27_r"/>'dhyavasāyaś ca keṣāṃcid viparyayavadāhāryo 'vagamyatām sarvajñābhāvavād āvalepāt sarvatra vā tattve keṣāṃcid anyo <span type="ref-block" n="8747 r_TAŚVA-ML#258,28_r"/>'nadhyavasāyaḥ saṃśayaviparyayavat tarko 'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnā nāsau munir yasya vacaḥ pramāṇaṃ dharmasya <span type="ref-block" n="8748 r_TAŚVA-ML#258,29_r"/>tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ iti pralāpamātrāśrayaṇāt tathā pralāpināṃ svoktā<span type="ref-block" n="8749 r_TAŚVA-ML#258,30_r"/>pratiṣṭhānāt tatpratiṣṭhāne vā tathā vacanavirodhād ity uktaprāyaṃ samprati matijñānaviparyayasahajam āvedayati </p><p n="a_1903" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8754 r_TAŚVA-ML#258,35_r"/>kaḥ punarasau hetvābhāso yato jāyamānaṃ liṅgini jñānaṃ svārthānumānaviparyayaḥ sahajo matiḥ <span type="ref-block" n="8755 r_TAŚVA-ML#259,01_r"/>smṛtisaṃjñācintānām iva svaviṣaye timirādikāraṇavaśād upagamyate iti paryanuyoge samāsavyāsato hetvā<span type="ref-block" n="8756 r_TAŚVA-ML#259,02_r"/>bhāsam upadarśayati </p><p n="a_1905" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8764 r_TAŚVA-ML#259,10_r"/>bādyasiddhau tatra sādhyaprasādhanau </p><p n="a_1907" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8827 r_TAŚVA-ML#261,03_r"/>yathā śrutajñāne viparyāsas tadvatsaṃśayo 'nadhyavasāyaś ca pratipattavyaḥ sāmānyato viparyayaśabdena mithyā<span type="ref-block" n="8828 r_TAŚVA-ML#261,04_r"/>jñānasāmānyasyābhidhānāt </p><p n="a_1908" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8829 r_TAŚVA-ML#261,05_r"/>saṃprati vākyārthajñānaviparyayam āhāryaṃ darśayann āha </p><p n="a_1910" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8832 r_TAŚVA-ML#261,08_r"/>kaḥ punar ayaṃ niyogo nāma niyukto ham anena vākyeneti niravaśeṣo yogo niyogas tatra manāg apy ayogā<span type="ref-block" n="8833 r_TAŚVA-ML#261,09_r"/>śaṃkāyāḥ saṃbhavābhāvāt sa cānekadhā keṣāṃcil liṅādipratyayārthaḥ śuddho 'nyanirapekṣaḥ kāryarūpo niyoga <span type="ref-block" n="8834 r_TAŚVA-ML#261,10_r"/>iti matam </p><p n="a_1912" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8838 r_TAŚVA-ML#261,14_r"/>pareṣāṃ śuddhā preraṇā niyoga ity āśayaḥ </p><p n="a_1914" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8840 r_TAŚVA-ML#261,16_r"/>preraṇāsahitaṃ kāryaṃ niyoga iti kecin manyaṃte </p><p n="a_1916" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8842 r_TAŚVA-ML#261,18_r"/>kāryasahitā preraṇā niyoga ity apare </p><p n="a_1918" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8844 r_TAŚVA-ML#261,20_r"/>kāryasyaivopacārataḥ pravartakatvaṃ niyoga ity anye </p><p n="a_1920" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8846 r_TAŚVA-ML#261,22_r"/>kāryapreraṇayoḥ saṃbaṃdho niyoga ity apare </p><p n="a_1922" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8848 r_TAŚVA-ML#261,24_r"/>tatsamudāyo niyoga iti cāpare </p><p n="a_1924" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8850 r_TAŚVA-ML#261,26_r"/>tadubhayasvabhāvanirmukto niyoga iti cānye </p><p n="a_1926" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8852 r_TAŚVA-ML#261,28_r"/>yaṃtrārūḍho niyoga iti kaścit </p><p n="a_1928" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8854 r_TAŚVA-ML#261,30_r"/>bhogyarūpo niyoga ity aparaḥ </p><p n="a_1930" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8859 r_TAŚVA-ML#262,01_r"/>puruṣa eva niyoga ity anyaḥ </p><p n="a_1932" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8862 r_TAŚVA-ML#262,04_r"/>so 'yam ekādaśavikalpo niyoga eva vākyārtha ity ekāṃto viparyayaḥ prabhākarasya tasya sarvasyāpy ekādaśa<span type="ref-block" n="8863 r_TAŚVA-ML#262,05_r"/>bhedasya pratyekaṃ pramāṇādyaṣṭavikalpānatikramāt yad uktaṃ </p><p n="a_1934" rend="justify"> <span type="ref-block" n="8866 r_TAŚVA-ML#262,08_r"/>tatraikādaśabhedo pi niyogo yadi pramāṇaṃ tadā vidhir eva vākyārtha iti vedāṃtavādapraveśaḥ prabhākarasya <span type="ref-block" n="8867 r_TAŚVA-ML#262,09_r"/>syāt pramāṇasya cidātmakatvāt cidātmanaḥ pratibhāsamātratvāt tasya ca parabrahmatvāt pratibhāsamātrād dhi <span type="ref-block" n="8868 r_TAŚVA-ML#262,10_r"/>pṛthagvidhiḥ kāryatayā na pratīyate ghaṭādivat prerakatayā vacanādivat karmakāraṇasādhanatayā ca hi <span type="ref-block" n="8869 r_TAŚVA-ML#262,11_r"/>tatpratītau kāryatāprerakatāpratyayo yukto nānyathā kiṃ tarhi draṣṭavyo 're 'yam ātmā śrotavyo 'numaṃtavyo <span type="ref-block" n="8870 r_TAŚVA-ML#262,12_r"/>nididhyāsitavya ityādi śravaṇād avasthāṃtaravilakṣaṇena prerito ham iti jātākūtenākāraṇaiva svayam ātmaiva <span type="ref-block" n="8871 r_TAŚVA-ML#262,13_r"/>pratibhāti sa eva vidhir iti vedāṃtavādibhir abhidhānāt prameyatvaṃ tarhi niyogasyās tu pramāṇatve doṣā<span type="ref-block" n="8872 r_TAŚVA-ML#262,14_r"/>bhidhānāt iti kaścit tad asat pramāṇavacanābhāvāt prameyatve hi tasya pramāṇam anyadvācyaṃ tadabhāve <span type="ref-block" n="8873 r_TAŚVA-ML#262,15_r"/>kvacit prameyatvāyogāt śrutivākyaṃ pramāṇam iti cen na tasyācidātmakatve pramāṇatvāghaṭanād anyatropacārāt <span type="ref-block" n="8874 r_TAŚVA-ML#262,16_r"/>saṃvidātmakatve śrutivākyasya puruṣa eva tad iti sa eva pramāṇaṃ tatsaṃvedanavivartaś ca niyukto ham ity a<span type="ref-block" n="8875 r_TAŚVA-ML#262,17_r"/>bhidhānarūpo niyogaḥ prameya iti nāyaṃ puruṣād anyaḥ pratīyate yato vedāṃtavādimatānupraveśo 'sminn api pakṣe <span type="ref-block" n="8876 r_TAŚVA-ML#262,18_r"/>na saṃbhavet pramāṇaprameyasvabhāvo niyoga iti cet siddhas tarhi cid vivarto sau pramāṇarūpatānyathānupapatteḥ <span type="ref-block" n="8877 r_TAŚVA-ML#262,19_r"/>tathā ca sa eva cidātmobhayasvabhāvatayātmānam ādarśayan niyoga iti sa eva brahmavādaḥ anubhavasvabhāvo <span type="ref-block" n="8878 r_TAŚVA-ML#262,20_r"/>niyoga iti cet tarhi saṃvedanamātram eva pāramārthikaṃ tasya kadācid aheyatvāt tathāvidhatvasaṃbhavāt sanmātra<span type="ref-block" n="8879 r_TAŚVA-ML#262,21_r"/>dehatayā nirūpitatvād iti vedāṃtavāda eva śabdavyāpāro niyoga iti cet bhaṭṭamatapraveśaḥ śabda<span type="ref-block" n="8880 r_TAŚVA-ML#262,22_r"/>vyāpārasya śabdabhāvanārūpatvāt puruṣavyāpāro niyoga iti cet sa eva doṣaḥ tasyāpi bhāvanā<span type="ref-block" n="8881 r_TAŚVA-ML#262,23_r"/>rūpatvāt śabdātmavyāpārarūpeṇa bhāvanāyā dvaividhyābhidhānāt tadubhayarūpo niyoga ity anenaiva <span type="ref-block" n="8882 r_TAŚVA-ML#262,24_r"/>vyākhyātaṃ tadanubhayavyāpārarūpatve tanniyogasya viṣayasvabhāvatā phalasvabhāvatā niḥsvabhāvatā vā syāt <span type="ref-block" n="8883 r_TAŚVA-ML#262,25_r"/>prathamapakṣe yāgādiviṣayasyāgniṣṭomādivākyakāle virahāt tadrūpasya niyogasyāsaṃbhava eva saṃbhave vā na <span type="ref-block" n="8884 r_TAŚVA-ML#262,26_r"/>vākyārtho niyogas tasya niṣpādanārthatvāt niṣpannasya niṣpādanāyogāt puruṣādivat dvitīye pakṣe pi <span type="ref-block" n="8885 r_TAŚVA-ML#262,27_r"/>nāsau niyogaḥ phalasya bhāvatvena niyogatvāghaṭanāt tadā tasyāsaṃnidhānāc ca tasya vākyārthatve nirā<span type="ref-block" n="8886 r_TAŚVA-ML#262,28_r"/>laṃbanaśabdavādāśrayaṇāt kutaḥ prabhākaramatasiddhiḥ niḥsvabhāvatve niyogasyāyam eva doṣaḥ kiṃ ca san <span type="ref-block" n="8887 r_TAŚVA-ML#262,29_r"/>vā niyogaḥ syād asan vā prathamapakṣe vidhivāda eva dvitīye nirālaṃbanavāda iti na niyogo vākyārthaḥ <span type="ref-block" n="8888 r_TAŚVA-ML#262,30_r"/>saṃbhavati parasya vicārāsaṃbhavāt tathā vākyārtha ity ekāṃto pi viparyayas tathā vyavasthāpayitum aśakteḥ <span type="ref-block" n="8889 r_TAŚVA-ML#262,31_r"/>bhāvanā hi dvividhā śabdabhāvanā arthabhāvanā ceti śabdātmabhāvanām āhur anyām eva liṅādayaḥ iyaṃ <span type="ref-block" n="8890 r_TAŚVA-ML#262,32_r"/>tv anyaiva sarvārthā sarvākhyāteṣu vidyate iti vacanāt atra śabdabhāvanā śabdavyāpāras tatra śabdavyāpāro <span type="ref-block" n="8891 r_TAŚVA-ML#262,33_r"/>bhāvyate puruṣavyāpāreṇa dhātvartho dhātvarthena ca phalam iti śabdabhāvanāvādino mataṃ tac ca na yujyate śabda<span type="ref-block" n="8892 r_TAŚVA-ML#262,34_r"/>vyāpārasya śabdārthatvāyogāt na hy agniṣṭomena yajeta svargakāma iti śabdāt tavdyāpāra eva pratibhāti <span type="ref-block" n="8893 r_TAŚVA-ML#262,35_r"/>svayam ekasya pratipādyapratipādakatvavirodhāt pratipādakasya siddharūpatvāt pratipādyasya cāsiddhasya tathātva<span type="ref-block" n="8894 r_TAŚVA-ML#263,01_r"/>siddher ekasya ca sakṛtpratisiddhetararūpatvāsaṃbhavāt tadvirodhaḥ śabdaḥ svarūpam api śrotrajñāner payatīti tasya <span type="ref-block" n="8895 r_TAŚVA-ML#263,02_r"/>pratipādakatvāvirodhe rūpādayo pi svasya pratipādakāḥ saṃcakṣurādijñāne svarūpādayo py 'rpaṇād viśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="8896 r_TAŚVA-ML#263,03_r"/>svābhidheyapratipādakatvasamarpaṇāt pratipādakaḥ śabdo na rūpādaya iti cāyuktikaṃ śabdasya svābhidheya<span type="ref-block" n="8897 r_TAŚVA-ML#263,04_r"/>pratipādakatvasamarpaṇe svayaṃ prasiddhe paropadeśānarthakyaprasaṃgāt svata eva śabdena mamedam abhidheyam iti <span type="ref-block" n="8898 r_TAŚVA-ML#263,05_r"/>pratipādanāt puruṣasaṃketabalāt svābhidheyapratipādanavyāpāram ātmanaḥ śabdo nivedayatīti cet tarhi <span type="ref-block" n="8899 r_TAŚVA-ML#263,06_r"/>yatrārthe saṃketitaḥ śabdas tasyārthasya puruṣābhipretasya pratipādakatvaṃ tasya vyāpāra iti na śabdavyāpāro <span type="ref-block" n="8900 r_TAŚVA-ML#263,07_r"/>bhāvanā vaktrabhiprāyarūḍhārthaḥ kathaṃ tasya tathābhidhānāt tathā ca katham agniṣṭomādivākyena bhāvakena <span type="ref-block" n="8901 r_TAŚVA-ML#263,08_r"/>puruṣasya yāgaviṣayapravṛttilakṣaṇo vyāpāro bhāvyate puruṣavyāpāreṇa vā dhātvartho yajanakriyālakṣaṇo dhātva<span type="ref-block" n="8902 r_TAŚVA-ML#263,09_r"/>rthena phalaṃ svargākhyaṃ yato bhāvyabhāvakakaraṇarūpatayā tryaṃśaparipūrṇā bhāvanā vibhāvyata iti puruṣa<span type="ref-block" n="8903 r_TAŚVA-ML#263,10_r"/>vyāpāro bhāvanety atrāpi puruṣo yāgādinā svargaṃ bhāvayatīti kathyate na caivaṃ dhātvarthabhāvanā śabdārthaḥ <span type="ref-block" n="8904 r_TAŚVA-ML#263,11_r"/>svargasyāsaṃnihitatvāt pratipādayitṛvivaṃkṣābuddhau pratibhāsamānasya śabdārthatve bauddha viśabdārtha ity abhi<span type="ref-block" n="8905 r_TAŚVA-ML#263,12_r"/>mataṃ syāt tad uktaṃ vaktṛvyāpāraviṣayo yo rtho buddhau prakāśate prāmāṇyaṃ tatra śabdasya nārthatattva<span type="ref-block" n="8906 r_TAŚVA-ML#263,13_r"/>nibaṃdhanam iti na bhāvanāvādāvatāro mīmāṃsakasya saugatapraveśānuṣaṃgād iti tathā dhātvartho <span type="ref-block" n="8907 r_TAŚVA-ML#263,14_r"/>vākyārtha ityekāṃto viparyayaḥ śuddhasya bhāvasvabhāvatayā vidhirūpatvaprasaṃgāt tad uktaṃ sanmātraṃ bhāva<span type="ref-block" n="8908 r_TAŚVA-ML#263,15_r"/>liṃgaṃ syād asaṃpṛktaṃ tu kārakaiḥ dhātvarthaḥ kevalaḥ śuddho bhāva ity abhidhīyate iti vidhivāda eva <span type="ref-block" n="8909 r_TAŚVA-ML#263,16_r"/>na ca pratyayārthas tayor dhātvarthaḥ kutaścid vidhivākyāt pratīyate tadupādher eva tasya tataḥ pratīteḥ pratya<span type="ref-block" n="8910 r_TAŚVA-ML#263,17_r"/>yārthas tatra pratibhāsamāno pi na pradhānaṃ karmādivad anyatrāpi bhāvanād iti cet tarhi dhātvartho pi pradhānaṃ mā <span type="ref-block" n="8911 r_TAŚVA-ML#263,18_r"/>bhūt pratyayāṃtare pi bhāvāt prakṛtapratyayāpāye pīti samānaṃ paśyāmaḥ nanv evaṃ dhātvarthasya sarvatra pratyaye<span type="ref-block" n="8912 r_TAŚVA-ML#263,19_r"/>ṣv anusyūtatvāt pradhānatvam iṣyata iti cet pratyayārthasya sarvadhātvartheṣv anugatatvāt pradhānatvam astu pratya<span type="ref-block" n="8913 r_TAŚVA-ML#263,20_r"/>yārthaviśeṣaḥ sarvadhātvarthān anuyāyīti cet dhātvarthaviśeṣo pi sarvapratyayārthān anugāmy eva dhātvarthasāmānyasya <span type="ref-block" n="8914 r_TAŚVA-ML#263,21_r"/>sarvapratyayārthān anupāyitvam iti na viśeṣasiddhiḥ tathā vidhir vākyārtha ity ekāṃto pi viparyayas tasya vicārya<span type="ref-block" n="8915 r_TAŚVA-ML#263,22_r"/>māṇasyāyogāt tad dhi vidhiviṣayaṃ vākyaṃ guṇabhāvena pradhānabhāvena vidhau pramāṇaṃ syāt yadi guṇa<span type="ref-block" n="8916 r_TAŚVA-ML#263,23_r"/>bhāvena tadāgnihotraṃ juhuyāt svargakāma ityāder api tad astu guṇabhāvena vidhiviṣayatvasya bhāvāt tatra <span type="ref-block" n="8917 r_TAŚVA-ML#263,24_r"/>bhaṭṭamatānusāribhir bhāvanāprādhānyopagamāt prābhākaraiś ca niyogāgocaratvapradhānāṃgīkaraṇāt tau ca bhāvanā<span type="ref-block" n="8918 r_TAŚVA-ML#263,25_r"/>niyogau nāsadviṣayau pravartete pratīyete vā sarvathāpy asatoḥ pravṛttau pratītau vā śaśaviṣāṇāder api tadanu<span type="ref-block" n="8919 r_TAŚVA-ML#263,26_r"/>ṣakteḥ sadrūpatāṃ ca tayor vidhināṃtarīyakatvasiddheḥ siddhaṃ guṇabhāvena vidhiviṣayatvaṃ vākyasyeti na <span type="ref-block" n="8920 r_TAŚVA-ML#263,27_r"/>pramāṇatāpatter vipratipattiḥ yena karmakāṃḍasya pāramārthikatā na bhavet pradhānabhāvena vidhiviṣayaṃ vedavākyaṃ <span type="ref-block" n="8921 r_TAŚVA-ML#263,28_r"/>pramāṇam iti cāyuktaṃ vidheḥ satyatve dvaitāvatārāt tadasatyatve prādhānyāyogāt tathā hiyo yo <span type="ref-block" n="8922 r_TAŚVA-ML#263,29_r"/>'satyaḥ sa sa na pradhānabhāvam anubhavati yathā tadavidyāvilāsaḥ tathā cāsatyo vidhir iti na pradhānabhāvena <span type="ref-block" n="8923 r_TAŚVA-ML#263,30_r"/>tadviṣayatopapattiḥ syān mataṃ na samyagavadhāritaṃ vidheḥ svarūpaṃ bhavatā tasyaivam avyavasthitatvāt pratibhāsa<span type="ref-block" n="8924 r_TAŚVA-ML#263,31_r"/>mātrād dhi pṛthagvidhiḥ kāryatayā na pratīyate ghaṭādivat prerakatayā vā vacanādivat karmakaraṇasādhanatayā <span type="ref-block" n="8925 r_TAŚVA-ML#263,32_r"/>hi tatpratītau kāryatāprerakatāpratyayo yukto nānyathā kiṃ tarhi draṣṭavyo 're 'yam ātmā śrotavyo anumantavyo <span type="ref-block" n="8926 r_TAŚVA-ML#263,33_r"/>nididhyāsitavya ityādi śabdaśravaṇād avasthāṃtaravilakṣaṇena prerito ham iti jātākūtenākāreṇa svayam ātmaiva <span type="ref-block" n="8927 r_TAŚVA-ML#263,34_r"/>pratibhāti sa eva vidhir ity ucyate tasya jñānaviṣayatayā saṃbaṃdham adhitiṣṭhatīti pradhānabhāvavibhāvanā<span type="ref-block" n="8928 r_TAŚVA-ML#263,35_r"/>vidhir na vihanyate tathāvidhavedavākyād ātmana eva vidhāyakatayā buddhau pratibhāsanāt taddarśanaśravaṇāt tu <span type="ref-block" n="8929 r_TAŚVA-ML#264,01_r"/>manananididhyāsanarūpasya vidhīyamānatayānubhavāt tathā ca svayam ātmānaṃ draṣṭuṃ śrotum anubhaṃtuṃ nidhyātuṃ <span type="ref-block" n="8930 r_TAŚVA-ML#264,02_r"/>vā pravartate anyathā pravṛttyasaṃbhave py ātmanaḥ prerito ham ity atra gatirapramāṇikā syāt tato nāsatyo <span type="ref-block" n="8931 r_TAŚVA-ML#264,03_r"/>vidhir yena pradhānatā na virudhyate nāpi satyatve dvaitasiddhiḥ ātmasvarūpavyatirekeṇa tadabhāvāt tasyaika<span type="ref-block" n="8932 r_TAŚVA-ML#264,04_r"/>syaiva tathā pratibhāsanāt iti tad apy asatyaṃ niyogādivākyārthasya niścayātmatayā pratīyamānatvāt <span type="ref-block" n="8933 r_TAŚVA-ML#264,05_r"/>tathā hiniyogas tāvad agnihotrādivākyādivat draṣṭavyo re 'yam ātmā ityādivacanād api pratīyate eva <span type="ref-block" n="8934 r_TAŚVA-ML#264,06_r"/>niyukto ham anena vākyeneti niravaśeṣo yogo niyogaḥ pratibhāti manāg apy ayogāśaṃkānavatārād avaśyakarta<span type="ref-block" n="8935 r_TAŚVA-ML#264,07_r"/>vyatāsaṃpratyayāt katham anyathā tadvākyaśravaṇād asya pravṛttir upapadyate meghadhvanyāder api pravṛttiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="8936 r_TAŚVA-ML#264,08_r"/>syād etat mithyeyaṃ pratītir niyogasya vicāryamāṇasya pravṛttihetutvāyogāt sa hi pravartakasvabhāvo vā <span type="ref-block" n="8937 r_TAŚVA-ML#264,09_r"/>syād atatsvabhāvo vā prathamakalpanāyāṃ prābhākarāṇām iva tāthāgatādīnām api pravartakaḥ syāt sarvathā <span type="ref-block" n="8938 r_TAŚVA-ML#264,10_r"/>pravartakatvāt teṣāṃ viparyāsād apravartaka ity āpi na niścetuṃ śakyaṃ pareṣām api viparyāsāt pravartakatvād anuṣaṃgāt <span type="ref-block" n="8939 r_TAŚVA-ML#264,11_r"/>prābhākarā hi viparyastamanasaḥ śabdaniyogāt pravartaṃte netare saviparyastatvād iti vadato nivārayitum a<span type="ref-block" n="8940 r_TAŚVA-ML#264,12_r"/>śakteḥ saugatādimatasya pramāṇabādhitatvāt ta eva viparyastā na prābhākarā ity api pakṣapātamātraṃ tanma<span type="ref-block" n="8941 r_TAŚVA-ML#264,13_r"/>tasyāpi pramāṇabādhanāviśeṣāt yathaiva hi pratikṣaṇavinaśvarasakalārthavacanaṃ pratyakṣādiviruddhaṃ tathā <span type="ref-block" n="8942 r_TAŚVA-ML#264,14_r"/>niyogād viṣayādibhedakalpanam api sarvapramāṇānāṃ vidhiviṣayatayāvadhāraṇāt sadekatvasyaiva paramārthatopapatteḥ <span type="ref-block" n="8943 r_TAŚVA-ML#264,15_r"/>yadi punar apravartakasvabhāvaḥ śabdaniyogas tadā siddha eva tasya prakṛtihetutvāyogaḥ phalarahitād vā niyoga<span type="ref-block" n="8944 r_TAŚVA-ML#264,16_r"/>mātrān na prekṣāvatāṃ pravṛttir aprekṣāvattvaprasaṃgāt prayojanam anuddiśya na maṃdo pi pravartata iti prasiddheś ca <span type="ref-block" n="8945 r_TAŚVA-ML#264,17_r"/>pracaṃḍaparidṛḍhavacananiyogād aphalād api pravartanadarśanād adoṣa iti cen na tinnimittāpāyaparirakṣaṇasya phalatvāt <span type="ref-block" n="8946 r_TAŚVA-ML#264,18_r"/>tanniyogād apravartane hi mamānapāyo vaśyaṃ bhāvīti tannivāraṇāya pravartamānānāṃ prekṣāvatām api tattvāviro<span type="ref-block" n="8947 r_TAŚVA-ML#264,19_r"/>dhāt tarhi vedavacanād api niyuktapratyavāyaparihārāya pravartatāṃ nityanaimittike kuryāt pratyavāyajihāsa<span type="ref-block" n="8948 r_TAŚVA-ML#264,20_r"/>yā iti vacanāt katham idānīṃ svargakāma iti vacanam avatiṣṭhate juhuyāt juhotu hotavyam iti liṃṅlo<span type="ref-block" n="8949 r_TAŚVA-ML#264,21_r"/>ṭtavyapratyayāṃtanirdeśād eva niyogamātrapratipatteḥ tata eva ca pravṛttisaṃbhavāt phalasahitān niyogāt pravṛtti<span type="ref-block" n="8950 r_TAŚVA-ML#264,22_r"/>phalasiddhau ca phalārthitaiva pravartikā na niyogastam aṃtareṇāpi phalārthināṃ pravṛttidarśanāt puruṣavacanān ni<span type="ref-block" n="8951 r_TAŚVA-ML#264,23_r"/>yoge ayam upālaṃbho nāpauruṣeyāgnihotrādivākyaniyoge tasyānupālabhyatvāt iti na yuktaṃ sarvaṃ <span type="ref-block" n="8952 r_TAŚVA-ML#264,24_r"/>khalv idaṃ brahma ityādi vacanasyāpy anupālabhyatvasiddher vedāṃtavādapariniṣṭhānāt tasmān na niyogo vākyārthaḥ <span type="ref-block" n="8953 r_TAŚVA-ML#264,25_r"/>kasyacit pravṛttihetur iti tad etadvidhivādino pi samānaṃ vidher api pravṛttihetutvāyogasyāviśeṣāt prakṛ<span type="ref-block" n="8954 r_TAŚVA-ML#264,26_r"/>vikalpān ativṛtteḥ tasyāpi hi pravartakasvabhāvatve vedāṃtavādinām iva prābhākaratathāgatādīnām api pravarta<span type="ref-block" n="8955 r_TAŚVA-ML#264,27_r"/>katvaprasakter apravartakasvabhāvāt teṣām api na pravartako vidhiḥ syāt svayam aviparyastās tataḥ pravartaṃte na vipa<span type="ref-block" n="8956 r_TAŚVA-ML#264,28_r"/>ryastā iti cet kutaḥ saṃvibhāgo vibhāvyatāṃ pramāṇābādhitetaramatāśrayaṇād iti cet tarhi vedāṃta<span type="ref-block" n="8957 r_TAŚVA-ML#264,29_r"/>vādinaḥ kathaṃ na viparyastāḥ sarvathā sarvaikatvamatasyādhyakṣaviruddhatvāt parasparanirapekṣadravyaguṇādibhedā<span type="ref-block" n="8958 r_TAŚVA-ML#264,30_r"/>bhedamananavat tadviparītasyānekāṃtasya jātyaṃtarasya pratīteḥ phalarahitaś ca vidhir na pravartako niyogavat <span type="ref-block" n="8959 r_TAŚVA-ML#264,31_r"/>saphalaḥ pravartaka iti cet kiṃcij jñānāṃ phalārthināṃ phalāya darśanād eva pravṛttyupapatteḥ puruṣādvaite na kāścit <span type="ref-block" n="8960 r_TAŚVA-ML#264,32_r"/>kutaścit pravartata iti cet siddhas tarhi vidhir apravartako niyogavad iti na vākyārthaḥ puruṣādvaitavādinā<span type="ref-block" n="8961 r_TAŚVA-ML#264,33_r"/>m upaniṣadvākyād ātmani darśanaśravaṇānumanananidhyānavidhāne py apravartane kutas teṣāṃ tadabhyāsaḥ sāphalyam anu<span type="ref-block" n="8962 r_TAŚVA-ML#264,34_r"/>bhavati mattonmattādipralāpavat kathaṃ vā sarvathāpy apravartako vidhir eva vākyārtho na punar niyogaḥ paṭādivat <span type="ref-block" n="8963 r_TAŚVA-ML#264,35_r"/>padārthāṃtaratvenāpratibhāsanāt niyujyamānaviṣayaniyoktṛdharmatvena cānavasthānān na niyogo vākyārtha iti <span type="ref-block" n="8964 r_TAŚVA-ML#265,01_r"/>cet tad itaratra samānaṃ vidher api ghaṭādivatpadārthāṃtaratvenāpratibhāsanād vidhāpyamānaviṣayavidhāyakadharmatve <span type="ref-block" n="8965 r_TAŚVA-ML#265,02_r"/>vyavasthiteś ca yathaiva hi niyojyasya puṃso dharme niyoge ananuṣṭheyatā niyogasya siddhatvād anyathānuṣṭhāno <span type="ref-block" n="8966 r_TAŚVA-ML#265,03_r"/>paramābhāvānuṣaṃgāt kasyacit tadrūpasyāsiddhasyābhāvād sasiddharūpatāyāṃ vā niyojyatvaṃ virodhād vaṃdhyāstanaṃdhayā<span type="ref-block" n="8967 r_TAŚVA-ML#265,04_r"/>divat siddharūpeṇa niyojyatve asiddharūpeṇa vā niyojyatām ekasya puruṣasyāsiddhasiddharūpasaṃkarān ni<span type="ref-block" n="8968 r_TAŚVA-ML#265,05_r"/>yojyetaratvavibhāgāsiddhis tadrūpāsaṃkare vā bhedaprasaṃgād ātmanaḥ siddhāsiddharūpayoḥ saṃbaṃdhābhāvo nupakārāt <span type="ref-block" n="8969 r_TAŚVA-ML#265,06_r"/>upakārakalpanāyām ātmanas tadupakāryatve nityatvahānis tayor ātmopakāryatve siddharūpasya sarvathopakāryatva<span type="ref-block" n="8970 r_TAŚVA-ML#265,07_r"/>vyāghāto 'siddharūpasyāpy upakāryatvena gaganakusumāder upakāryatvānuṣaṃgaḥ siddhāsiddharūpayor api kathaṃcid a<span type="ref-block" n="8971 r_TAŚVA-ML#265,08_r"/>siddharūpopagame prakṛtaparyanuyogānivṛtter anavasthānuṣaṃga ity upālaṃbhaḥ tathā vidhīyamānasya puruṣasya dharme <span type="ref-block" n="8972 r_TAŚVA-ML#265,09_r"/>vidhāv api siddhasya puṃso darśanaśravaṇānumanananidhyānavidhānavirodhāt tadvidhāne vā sarvadā tadanu<span type="ref-block" n="8973 r_TAŚVA-ML#265,10_r"/>paratiprasaktiḥ darśanādirūpeṇa tasyāsiddhau vidhānavyāghātaḥ kūrmaromādivat siddharūpeṇa vidhāpya<span type="ref-block" n="8974 r_TAŚVA-ML#265,11_r"/>mānasya vidhāne siddharūpeṇa vidhāne siddhāsiddharūpeṇa vā vidhāne siddhāsiddharūpasaṃkarāt vidhāpyetara<span type="ref-block" n="8975 r_TAŚVA-ML#265,12_r"/>vibhāgāsiddhes tadrūpāsaṃkare vā bhedaprasaṃgād ātmanaḥ siddhāsiddharūpayos tatsaṃbaṃdhābhāvādidoṣāsaṃjananasyā<span type="ref-block" n="8976 r_TAŚVA-ML#265,13_r"/>viśeṣaḥ tathā viṣayasya yāgalakṣaṇasya dharme niyoge tasyāpariniṣpannatvāt svarūpābhāvād vākyena pratyetu<span type="ref-block" n="8977 r_TAŚVA-ML#265,14_r"/>m aśakyatvasya vidhāv api viṣayadharme samānatvāt kuto viṣayadharme vidhiḥ puruṣasyaiva viṣayatayāvabhāsa<span type="ref-block" n="8978 r_TAŚVA-ML#265,15_r"/>mānasya viṣayatvāt tasya vā pariniṣpannatvān na taddharmasya vidher asaṃbhava iti cet tarhi yajanāśrayasya dravyādeḥ <span type="ref-block" n="8979 r_TAŚVA-ML#265,16_r"/>siddhatvāt tasya viṣayatvāt kathaṃ taddharmo niyogo pi na sidhyet yena rūpeṇa viṣayo vidyate tena dharmeṇa <span type="ref-block" n="8980 r_TAŚVA-ML#265,17_r"/>niyogo pīti tadanuṣṭhānābhāve vidhiviṣayo yena rūpeṇa nāsti tena taddharmasya vidheḥ katham anuṣṭhānaṃ <span type="ref-block" n="8981 r_TAŚVA-ML#265,18_r"/>yenātmanāsti tenānuṣṭhānam iti cet tanniyogena samānaṃ katham asanniyogo 'nuṣṭhīyate apratīyamānatvāt <span type="ref-block" n="8982 r_TAŚVA-ML#265,19_r"/>kharaviṣāṇavat iti cet tata eva vidhir api nānuṣṭheyaḥ pratīyamānatayā siddhatvād anuṣṭheyo vidhir iti <span type="ref-block" n="8983 r_TAŚVA-ML#265,20_r"/>cet niyogo pi tathāstu nanv anuṣṭheyatayaiva niyogo vatiṣṭhate na pratīyamānatayā tasyāḥ sakalavastu<span type="ref-block" n="8984 r_TAŚVA-ML#265,21_r"/>sādhāraṇatvāt anuṣṭheyatā cet pratibhātā ko nyo niyogo yasyānuṣṭhiter iti cet tarhi vidhir api na pratī<span type="ref-block" n="8985 r_TAŚVA-ML#265,22_r"/>yamānatayā pratiṣṭhām anubhavati kiṃ tu vidhīyamānatayā sā ced anubhūtā ko nyo vidhir nāma yasya <span type="ref-block" n="8986 r_TAŚVA-ML#265,23_r"/>vidhānam upaniṣadvākyād upavarṇyate draṣṭavyādivākyenātmadarśanādivihitaṃ mameti pratīter apratikṣepārho vidhiḥ <span type="ref-block" n="8987 r_TAŚVA-ML#265,24_r"/>katham apākriyate kim idānīm agnihotrādivākyena yāgādiviṣaye niyukto ham iti pratītir na vidyate yena <span type="ref-block" n="8988 r_TAŚVA-ML#265,25_r"/>niyogaḥ pratikṣipyate sā pratītir apramāṇam iti cet vidhipratītiḥ katham apramāṇaṃ na syāt puruṣa<span type="ref-block" n="8989 r_TAŚVA-ML#265,26_r"/>doṣarahitavedavacanopajanitatvād iti cet tata eva niyogapratītir apy apramāṇaṃ mā bhūt sarvathāpy aviśe<span type="ref-block" n="8990 r_TAŚVA-ML#265,27_r"/>ṣāt tathāpi niyogasya viṣayadharmasyāsaṃbhave vidher api dharmasya na saṃbhavaḥ śabdasya vidhāyakasya ca <span type="ref-block" n="8991 r_TAŚVA-ML#265,28_r"/>dharmo vidhir ity api na niścetuṃ śakyaṃ niyogasyāpi niyoktṛśabdadharmārthapratighātābhāvānuṣakteḥ śabdasya <span type="ref-block" n="8992 r_TAŚVA-ML#265,29_r"/>siddharūpatvān na taddharmo niyogaḥ katham asiddho yenāsau saṃpādyate kasyacid ity api na maṃtavyaṃ vidhisaṃpādana<span type="ref-block" n="8993 r_TAŚVA-ML#265,30_r"/>virodhāt tasyāpi siddhopaniṣadvākyadharmatvaviśeṣāt prasiddhasyāpi saṃpādane punaḥ punas tatsaṃpādane <span type="ref-block" n="8994 r_TAŚVA-ML#265,31_r"/>pravṛttyanuparamāt katham upaniṣadvacanasya pramāṇatā apūrvārthatāvirahāt smṛtivat tasya vā pramāṇatve niyoga<span type="ref-block" n="8995 r_TAŚVA-ML#265,32_r"/>vākyaṃ pramāṇam astu viśeṣābhāvāt syān mataṃ niyogasya sarvapakṣeṣu vicāryamāṇasyāyogāt tadvacanam a<span type="ref-block" n="8996 r_TAŚVA-ML#265,33_r"/>pramāṇaṃ teṣāṃ hi na tāvat kāryaṃ śuddhaṃ niyogaḥ preraṇā niyojyavarjitasya niyogasyāsaṃbhavāt tasmin <span type="ref-block" n="8997 r_TAŚVA-ML#265,34_r"/>niyogasaṃjñākaraṇe svakaṃbalasya kurdāliketi nāmāṃtarakaraṇamātraṃ syāt na ca tāvatā sveṣṭasiddhiḥ <span type="ref-block" n="8998 r_TAŚVA-ML#265,35_r"/>śuddhā preraṇā niyoga ity apy anenāpāstaṃ niyojyaphalarahitāyāḥ preraṇāyāḥ pralāpamātratvāt preraṇāsahitaṃ <span type="ref-block" n="8999 r_TAŚVA-ML#266,01_r"/>kāryaṃ niyoga ity apy asaṃbhavi niyogādyasaṃbhave tadvirodhāt kāryasahitā preraṇā niyoga ity apy anena <span type="ref-block" n="9000 r_TAŚVA-ML#266,02_r"/>nirastaṃ kāryasyaivopacārataḥ pravartakatvaṃ niyoga ity apy asāraṃ niyojyādinirapekṣasya kāryasya pravartakatvo<span type="ref-block" n="9001 r_TAŚVA-ML#266,03_r"/>pacārāyogāt kadācit kvacit paramārthatas tasya tathānupalaṃbhāt kāryapreraṇayoḥ saṃbaṃdho niyoga iti <span type="ref-block" n="9002 r_TAŚVA-ML#266,04_r"/>vacanam asaṃgataṃ tato bhinnasya saṃbaṃdhasya saṃbaṃdhinirapekṣasya niyogatvenāghaṭanāt saṃbaṃdhātmanaḥ saṃbaṃdhasya <span type="ref-block" n="9003 r_TAŚVA-ML#266,05_r"/>niyogatvam ity api duranvayaṃ preryamāṇapuruṣanirapekṣayoḥ saṃbaṃdhātmanor api kāryapreraṇayoḥ niyogatvānupapatteḥ <span type="ref-block" n="9004 r_TAŚVA-ML#266,06_r"/>samudāyaniyogavādo py anena pratyākhyātaḥ kāryapreraṇāsvabhāvanirmuktas tu niyogo na vidhivādam atiśete <span type="ref-block" n="9005 r_TAŚVA-ML#266,07_r"/>yat punaḥ svargakāmaḥ puruṣo gnihotrādivākyaniyoge sati yāgalakṣaṇaṃ viṣayam ārūḍham ātmānaṃ manyamānaḥ <span type="ref-block" n="9006 r_TAŚVA-ML#266,08_r"/>pravartata iti yaṃtrārūḍhaniyogavacanaṃ tad api na paramātmavāde pratikūlaṃ puruṣābhimānamātrasya niyogatva<span type="ref-block" n="9007 r_TAŚVA-ML#266,09_r"/>vacanāt tasya cāvidyodayanibaṃdhanatvāt bhogyarūpo niyoga iti cāyuktaṃ niyoktṛpreraṇāśūnyasya bhogyasya <span type="ref-block" n="9008 r_TAŚVA-ML#266,10_r"/>tadabhāvānupapatteḥ puruṣasvabhāvo pi na niyogo ghaṭate tasya śāśvatikatvena niyogasya śāśvatikatva<span type="ref-block" n="9009 r_TAŚVA-ML#266,11_r"/>prasaṃgāt puruṣamātravidher eva tathā vidhāne vedāṃtavādiparisamāpteḥ kuto niyogavādo nāmeti tad etada<span type="ref-block" n="9010 r_TAŚVA-ML#266,12_r"/>sāraṃ sarvathā vidher api vākyārthānupapatteḥ so pi hi śabdādir draṣṭavyatādivyavacchedena rahito yadīṣyate <span type="ref-block" n="9011 r_TAŚVA-ML#266,13_r"/>tadā na kadācit pravṛttihetuḥ pratiniyataviṣayavidhināṃtarīyakatvāt prekṣāvatpravṛtteḥ tasya vā tadviṣayapari<span type="ref-block" n="9012 r_TAŚVA-ML#266,14_r"/>hārāvinābhāvitvāt kaṭaḥ kartavya iti yathā na hi kaṭakartavyatāvidhir atadvyavacchedam aṃtareṇa vyavahāra<span type="ref-block" n="9013 r_TAŚVA-ML#266,15_r"/>mārgyam avatārayituṃ śakyaḥ paraparihārasahito vidhiḥ śabdārtha iti cet tarhi vidhipratiṣedhātmakaḥ <span type="ref-block" n="9014 r_TAŚVA-ML#266,16_r"/>śabdārtha iti kuto vidhyekāṃtavādapratiṣṭhā pratiṣedhaikāṃtavādavat syān mataṃ paraparihārasya guṇībhūtā<span type="ref-block" n="9015 r_TAŚVA-ML#266,17_r"/>d vidher eva pravṛttyaṃgatve prādhānyād vidhiḥ śabdārtha iti katham idānīṃ śuddhakāryādirūpaniyogavyavasthitir na <span type="ref-block" n="9016 r_TAŚVA-ML#266,18_r"/>syāt kāryasyaiva śuddhasya pravṛttyaṃgatayā pradhānatvopapatteḥ niyojyādeḥ sato pi guṇībhāvāt tadvatpreraṇā<span type="ref-block" n="9017 r_TAŚVA-ML#266,19_r"/>disvabhāvaniyogavādināṃ preraṇādau pradhānatābhiprāyāt tad itarasya sato pi guṇībhāvādhyavasāyād ukto <span type="ref-block" n="9018 r_TAŚVA-ML#266,20_r"/>niyogaḥ śabdārthaḥ śuddhakāryapreraṇādiṣu svābhiprāyāt kasyacit pradhānabhāve pi parābhiprāyāt pradhānatvābhāvā<span type="ref-block" n="9019 r_TAŚVA-ML#266,21_r"/>d anyatarasyāpi svabhāvasyāvyavasthiter naikasyāpi śabdārthatvam iti cet tarhi puruṣādvaitavādyāśayavaśād vidheḥ <span type="ref-block" n="9020 r_TAŚVA-ML#266,22_r"/>pradhānatve pi tathāgatamatāśrayaṇād apradhānatāghaṭanāt so pi na pratiṣṭhām aṭāṭyeta vipratipattisadbhāvāviśeṣāt <span type="ref-block" n="9021 r_TAŚVA-ML#266,23_r"/>pramāṇarūpaś ca yadi vidhiḥ tadā prameyam anyad vācyaṃ tatsvarūpam eva prameyam iti cet katham asyārthadvayarūpatā <span type="ref-block" n="9022 r_TAŚVA-ML#266,24_r"/>na virudhyate kalpanayeti cet tarhy anyāpohaḥ śabdārthaḥ kathaṃ pratiṣidhyate pramāṇatvavyāvṛttyā vidheḥ <span type="ref-block" n="9023 r_TAŚVA-ML#266,25_r"/>pramāṇatvavacanād aprameyavyāvṛttyā ca prameyatvaparikalpanāt padārthasvarūpavidhāyakatvam aṃtareṇānyāpohamātra<span type="ref-block" n="9024 r_TAŚVA-ML#266,26_r"/>vidhāyakasya śabdasya kvacit pravartakatvāyogād anyāpoho na śabdārtha iti cet tarhi padārthasvarūpavidhāya<span type="ref-block" n="9025 r_TAŚVA-ML#266,27_r"/>kasyāpi śabdasyānyāpohānabhidhāyinaḥ katham anyaparihāreṇa kvacit pravṛttinimittatvasiddhiḥ yena vidhimātraṃ <span type="ref-block" n="9026 r_TAŚVA-ML#266,28_r"/>śabdārthaḥ syāt paramapuruṣa eva vidhiḥ sa eva ca pramāṇaṃ prameyaṃ cāvidyāvaśād ābhāsate pratibhāsa<span type="ref-block" n="9027 r_TAŚVA-ML#266,29_r"/>mātravyatirekeṇa vyāvṛttyāder apy asaṃbhavād ity api dattottaraṃ pratibhāsavyatiriktasya pratibhāsyasyārthasya vyava<span type="ref-block" n="9028 r_TAŚVA-ML#266,30_r"/>sthāpitātvāt prameyarūpo vidhir iti vacanam ayuktaṃ pramāṇābhāve prameyarūpatvāyogāt tasyaiva ca <span type="ref-block" n="9029 r_TAŚVA-ML#266,31_r"/>dvayarūpatvavirodhāt kalpanāvaśād vidher dvayarūpatve anyāpohavādānuṣaṃgasyāviśeṣāt pramāṇaprameyobhayarūpo <span type="ref-block" n="9030 r_TAŚVA-ML#266,32_r"/>vidhir ity apy anena nirastaṃ bhavatu anubhayarūpo 'sāv iti cet svaraśṛṃgādivadavastutāpattiḥ katham iva tasya <span type="ref-block" n="9031 r_TAŚVA-ML#266,33_r"/>nivāryatāṃ tathā yaṃtrārūḍho vākyārtha ity ekāṃto pi viparyaya evānyāpoham aṃtareṇa tasya pravartakatvāyogā<span type="ref-block" n="9032 r_TAŚVA-ML#266,34_r"/>d vidhivacanavat etena bhogyam eva puruṣa eva vākyārtha ity apy ekānto nirastaḥ yogaviśeṣatayā ca yaṃtrā<span type="ref-block" n="9033 r_TAŚVA-ML#266,35_r"/>rūḍhādeḥ prativihitatvāt na punas tatpratividhāne titarāmādaro smākam ity uparamyate tathānyāpoha eva <span type="ref-block" n="9034 r_TAŚVA-ML#267,01_r"/>śabdārtha ity ekāṃto viparyayaḥ svarūpavidhim aṃtareṇānyāpohasyāsaṃbhavāt vakrabhiprāyārūḍhasyārthasya vidhir e<span type="ref-block" n="9035 r_TAŚVA-ML#267,02_r"/>vānyāpoha itthaṃ iti cet tathaiva bahirarthasya vidhir astu viśeṣābhāvāt tena śabdasya saṃbaṃdhābhāvān na <span type="ref-block" n="9036 r_TAŚVA-ML#267,03_r"/>śabdāt tadvidhir iti cet tata eva vakrabhipretasyāpy arthasya vidhir mā bhūt tena saha kāryakāraṇabhāvasya <span type="ref-block" n="9037 r_TAŚVA-ML#267,04_r"/>saṃbaṃdhasya sahāyāc chabdasya tadvidhāyitvam iti cen na vivakṣām aṃtareṇāpi suptādyavasthāyāṃ śabdasya pravṛtti<span type="ref-block" n="9038 r_TAŚVA-ML#267,05_r"/>darśanāt kāryatvād vyavasthānāt pratikṣiptaś cānyāpohaikāṃtaḥ purastād iti tarkitaṃ niyogo bhāvanā dhātvartho <span type="ref-block" n="9039 r_TAŚVA-ML#267,06_r"/>vidhiyaṃtrārūḍhādir anyāpoho vā yadā kaiścid ekāṃtena viṣayo vākyasyānumanyate tadā tajjanitaṃ vedanaṃ <span type="ref-block" n="9040 r_TAŚVA-ML#267,07_r"/>śrutābhāsaṃ pratipattavyaṃ tathā vākyārthanirṇīter vidhātuṃ duḥśakatvād iti </p><p n="a_1935" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9041 r_TAŚVA-ML#267,08_r"/>kaḥ punar avadhiviparyaya ity āha </p><p n="a_1937" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9044 r_TAŚVA-ML#267,11_r"/>paramāvadhiḥ sarvāvadhiś ca na kadācid viparyayaḥ satsaṃyamaviśeṣotthatvāt manaḥparyayavad iti deśāvadhir eva <span type="ref-block" n="9045 r_TAŚVA-ML#267,12_r"/>kasyacin mithyādarśanāvirbhāve viparyayaḥ pratipādyate kiṃ punaḥ kartuṃ pramāṇātmakasamyagjñānavidhau prakṛte <span type="ref-block" n="9046 r_TAŚVA-ML#267,13_r"/>viparyayaṃ jñānam anekadhā matyādi prarūpitaṃ sūtrakārair ity āha </p><p n="a_1939" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9049 r_TAŚVA-ML#267,16_r"/>pūrvaṃ samyagavabodhasvarūpāvadhirūpamukhena nirṇayaṃ vidhāya vipakṣavikṣepamukhenāpi taṃ vidhātum udyatair anekadhā <span type="ref-block" n="9050 r_TAŚVA-ML#267,17_r"/>viparyayajñānam uditaṃ vādinobhayaṃ kartavyaṃ svaparapakṣasādhanadūṣaṇam iti nyāyānusaraṇāt svavidhisāmarthyāt prati<span type="ref-block" n="9051 r_TAŚVA-ML#267,18_r"/>ṣedhasya siddhes tatsāmarthyād vā svapakṣavidhisiddher nobhayavacanam arthavad iti pravādasyāvasthāpitum aśakteḥ sarvatra <span type="ref-block" n="9052 r_TAŚVA-ML#267,19_r"/>sāmarthyasiddhasyāvacanaprasaṃgāt sveṣṭavyādhātasyānuṣaṃgāt kvacit sāmarthyasiddhasyāpi vacane syādvādanyāyasyaiva <span type="ref-block" n="9053 r_TAŚVA-ML#267,20_r"/>siddheḥ sarvaṃ śuddham </p><p ana="trailer" n="trailer_1.4 a_1940" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9054 r_TAŚVA-ML#267,21_r"/>iti tattvārthaślokavārtikālaṃkāre prathamasyādhyāyasya caturtham āhnikam </p><p n="a_1942" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9056 r_TAŚVA-ML#267,23_r"/>kiṃ kṛtvādhunā kiṃ ca kartum idaṃ sūtraṃ bravītīty āha </p><p n="a_1944" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9058 r_TAŚVA-ML#267,25_r"/>pramāṇanayair adhigama ity anena pramāṇaṃ nayāś cādhigamopāyā ity uddiṣṭaṃ tatra pramāṇaṃ tattvārthādhigamopāyaṃ <span type="ref-block" n="9059 r_TAŚVA-ML#267,26_r"/>prapaṃcato nirdeśyādhunā nayāṃs tadadhigamopāyān akhilān saṃkṣepato nyathā ca vyākhyātum idaṃ prāha bhagavān <span type="ref-block" n="9060 r_TAŚVA-ML#267,27_r"/>kathaṃ nayasāmānyasya tallakṣaṇasyaiva saṃkṣepato vibhāgasya viśeṣalakṣaṇasya ca vistarato nayavibhāgasya <span type="ref-block" n="9061 r_TAŚVA-ML#267,28_r"/>ativistarato nayaprapaṃcasya cātra pratipādanāt sarvathā nayaprarūpaṇasya sūtritatvād iti brūmahe </p><p n="a_1945" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9062 r_TAŚVA-ML#267,29_r"/>tatra sāmānyato nayasaṃkhyāṃ lakṣaṇaṃ ca nirūpayann āha </p><p n="a_1947" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9064 r_TAŚVA-ML#267,31_r"/>sāmānyādeśāt tāvad eka eva nayaḥ sthitaḥ sāmānyasyānekatvavirodhāt sa ca syādvādapravibhaktārtha<span type="ref-block" n="9065 r_TAŚVA-ML#267,32_r"/>viśeṣavyaṃjako naya iti vacanāt nanu cedaṃ hetur lakṣaṇavacanam iti kecit tad ayuktaṃ hetoḥ syādvādena <span type="ref-block" n="9066 r_TAŚVA-ML#267,33_r"/>pravibhaktasyārthasya sakalasya viśeṣaṃ vyaṃjayitum asamarthatvād anyatropacārāt hetujanitasya bodhasya vyaṃjakaḥ <span type="ref-block" n="9067 r_TAŚVA-ML#268,01_r"/>pradhānabhāvata eva yuktaḥ sa ca naya eva svārthaikadeśavyavasāyātmakatvād ity uktaṃ nanv evaṃ dṛṣṭeṣṭaviruddhenāpi <span type="ref-block" n="9068 r_TAŚVA-ML#268,02_r"/>rūpeṇa tasya vyaṃjako nayaḥ syād iti na śaṃkanīyaṃ sadharmaṇaiva śābdasya sādharmyād avirodhataḥ iti vaca<span type="ref-block" n="9069 r_TAŚVA-ML#268,03_r"/>nāt samāno hi dharmo yasya dṛṣṭāṃtasya tena sādharmyaṃ sādhyasya dharmiṇo manāg api vaidharmyābhāvāt <span type="ref-block" n="9070 r_TAŚVA-ML#268,04_r"/>tato syāvirodhenaiva vyaṃjaka iti niścīyate dṛṣṭāṃtasādharmyād adṛṣṭāṃtotsaraṇād ity anena dṛṣṭavirodhasya nivarta<span type="ref-block" n="9071 r_TAŚVA-ML#268,05_r"/>nāt nanu kathaṃcid api dṛṣṭāṃtavaidharmyād dṛṣṭavaiparītyād ity aneneṣṭavirodhasya pariharaṇāt dṛṣṭaviparītasya <span type="ref-block" n="9072 r_TAŚVA-ML#268,06_r"/>sarvathāniṣṭatvāt svayam udāhṛtaś caivaṃ lakṣaṇo nayaḥ svāmisamaṃtabhadrācāryaiḥ sad eva sarvaṃ ko necchet sva<span type="ref-block" n="9073 r_TAŚVA-ML#268,07_r"/>rūpādicatuṣṭayāt iti sarvasya vastunaḥ syādvādapravibhaktasya viśeṣaḥ sattvaṃ tasya vyaṃjako bodhaḥ svarū<span type="ref-block" n="9074 r_TAŚVA-ML#268,08_r"/>pādicatuṣṭayād dṛṣṭasādharmyasya svarūpadicatuṣṭayāt sanniścitaṃ na pararūpādicatuṣṭayena tadvatsarvaṃ vivādā<span type="ref-block" n="9075 r_TAŚVA-ML#268,09_r"/>pannaṃ sat ko necchet kasyātra vipratipattir iti vyākhyānāt </p><p n="a_1948" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9076 r_TAŚVA-ML#268,10_r"/>saṃkṣepato nayavibhāgam āmarśayati </p><p n="a_1950" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9078 r_TAŚVA-ML#268,12_r"/>viśeṣataḥ saṃkṣepād dvau nayau dravyārthaḥ paryāyārthaś ca dravyaviṣayo dravyārthaḥ paryāyaviṣayaḥ paryāyārthaḥ <span type="ref-block" n="9079 r_TAŚVA-ML#268,13_r"/>prathamo naigamasaṃgrahavyavahāravikalpaḥ tato paraś caturdhā ṛjusūtraśabdasamabhirūḍhaivaṃbhūtavikalpāt </p><p n="a_1952" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9081 r_TAŚVA-ML#268,15_r"/>kuta evam ataḥ sūtrāl lakṣyata ity āha </p><p n="a_1954" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9083 r_TAŚVA-ML#268,17_r"/>naigamasaṃgrahavyavahārarjusūtraśabdasamabhirūḍhaivaṃbhūtā nayāḥ ity atra naya ity ekaṃ vākyaṃ te nayau dravyārthikaparyā<span type="ref-block" n="9084 r_TAŚVA-ML#268,18_r"/>yārthikau iti dvitīyamete nayāḥ sapteti tṛtīyaṃ punar api te nayāḥ saṃkhyātā śabdata iti caturthaṃ <span type="ref-block" n="9085 r_TAŚVA-ML#268,19_r"/>saṃkṣepaparāyāṃ vāka <span type="ref-block" n="9086 r_TAŚVA-ML#268,20_r"/>bhidhāne darśanāt keṣāṃcit tathā vacanopalaṃbhāc ca na virudhyate atra vākyabhedau naigamādir ekasya dvayoś ca <span type="ref-block" n="9087 r_TAŚVA-ML#268,21_r"/>sāmānādhikaraṇyāvirodhāc ca gṛhā grāmaḥ devam anuṣyā ubhau rāśī iti yathā nanv evam ekatvadvitvādisaṃkhyā<span type="ref-block" n="9088 r_TAŚVA-ML#268,22_r"/>gatāv api kathaṃ nayasya sāmānyalakṣaṇaṃ dvidhā vibhaktasya tadviśeṣaṇaṃ vijñāyata ity āśaṃkāyām āha </p><p n="a_1956" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9091 r_TAŚVA-ML#268,25_r"/>nīyate 'neneti naya ity ukte tasya viṣayaḥ sāmarthyād ākṣipyate sa ca śrutākhyapramāṇaviṣayīkṛtasyāṃśa <span type="ref-block" n="9092 r_TAŚVA-ML#268,26_r"/>iti tadapekṣā niruktir nayasāmānyalakṣaṇe lakṣayati tathā nīyete yakābhyāṃ tau nayāv ity ukte tu dravyārthi<span type="ref-block" n="9093 r_TAŚVA-ML#268,27_r"/>kaparyāyārthikau nayau dvau tau ca dravyaparyāyāv iti tadapekṣaṃ nirvacanaṃ nayaviśeṣadvayalakṣaṇaṃ prakāśayati </p><p n="a_1957" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9094 r_TAŚVA-ML#268,28_r"/>nanu ca guṇaviṣayo guṇārthiko pi tṛtīyo vaktavya ity atrāha </p><p n="a_1959" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9096 r_TAŚVA-ML#268,30_r"/>paryāyo hi dvividhaḥ kramabhāvī sahabhāvī ca dravyam api dvividhaṃ śuddham aśuddhaṃ ca tatra saṃkṣepaśuddha<span type="ref-block" n="9097 r_TAŚVA-ML#268,31_r"/>vacane dvitvam eva yujyate paryāyaśabdena paryāyasāmānyasya svavyaktivyāpino bhidhānāt dravyaśabdena ca <span type="ref-block" n="9098 r_TAŚVA-ML#268,32_r"/>dravyasāmānyasya svaśaktivyāpinaḥ kathanāt tato na guṇaḥ sahabhāvī paryāyas tṛtīyaḥ śuddhadravyavat <span type="ref-block" n="9099 r_TAŚVA-ML#268,33_r"/>saṃkṣepāvivakṣāyāṃ tu viśeṣavacanasya catvāro nayāḥ syuḥ paryāyaviśeṣaguṇaṃ ca dravyaviśeṣaśuddhadravyasya <span type="ref-block" n="9100 r_TAŚVA-ML#268,34_r"/>pṛthagupādānaprasaṃgāt nanu ca dravyaparyāyayos tadvāṃs tṛtīyo sti tadviṣayatṛtīyo mūlanayo stīti cet na <span type="ref-block" n="9101 r_TAŚVA-ML#269,01_r"/>tatparikalpane 'navasthāprasaṃgāt dravyaparyāyas tadvatām api tadvadaṃtaraparikalpanānuṣakter durnivāratvāt yadi tu <span type="ref-block" n="9102 r_TAŚVA-ML#269,02_r"/>yathā taṃtavo vayavās tadvān avayavī paṭastayor api taṃtupaṭayor nānyo sti tadvāṃstasyāpratīyamānatvāt tathā paryāyāḥ <span type="ref-block" n="9103 r_TAŚVA-ML#269,03_r"/>svabhāvās tadvad dravyaṃ tayor api nānyas tadvān asti pratītivirodhād iti matis tadā pradhānabhāvena svaparyāyātmaka<span type="ref-block" n="9104 r_TAŚVA-ML#269,04_r"/>vastupramāṇaviṣayas tavopoddhṛtaṃ dravyamātraṃ dravyārthikaviṣayaḥ paryāyamātraṃ paryāyārthikaviṣaya iti na tṛtīyo <span type="ref-block" n="9105 r_TAŚVA-ML#269,05_r"/>nayaviśeṣosti yato mūlanayas tṛtīyaḥ syāt tad evam </p><p n="a_1961" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9114 r_TAŚVA-ML#269,14_r"/>pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāṃtasiddhāṃtāvayavatarkanirṇayavādajalpavitaṃḍāhetvābhāsacchalajātinigrahasthānā<span type="ref-block" n="9115 r_TAŚVA-ML#269,15_r"/>khyāḥ ṣoḍaśa padārthāḥ kaiścid upadiṣṭāḥ te pi dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasam avāyebhyo na jātyaṃtaratvaṃ <span type="ref-block" n="9116 r_TAŚVA-ML#269,16_r"/>pratipadyaṃte guṇādayaś ca paryāyān nārthāṃtaram ity uktaprāyaṃ tato dravyaparyāyāv eva tair iṣṭau syātāṃ tayor eva teṣā<span type="ref-block" n="9117 r_TAŚVA-ML#269,17_r"/>m aṃtarbhāvān nāmādivat ye py āhuḥ mūlaprakṛtir avikṛtir mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta ṣoḍaśakaś ca <span type="ref-block" n="9118 r_TAŚVA-ML#269,18_r"/>vikāro na prakṛtir na vikṛtiḥ puruṣaḥ iti paṃcaviṃśatis tattvānīti tair api dravyaparyāyāv evāṃgī<span type="ref-block" n="9119 r_TAŚVA-ML#269,19_r"/>karaṇīyau mūlaprakṛteḥ puruṣasya ca dravyatvāt mahadādīnāṃ pariṇāmatvena paryāyatvāt rūpādiskaṃdhasaṃtāna<span type="ref-block" n="9120 r_TAŚVA-ML#269,20_r"/>kṣaṇavat tato naigamādibhedānām evārthās te na punar aparānītayaḥ aparānītir yeṣu ta eva hy aparānītayaḥ iti <span type="ref-block" n="9121 r_TAŚVA-ML#269,21_r"/>gamyate na caiteṣu dravyārthikaparyāyārthikābhyāṃ naigamādibhedābhyāṃ aparānītiḥ pravartata iti tāv eva mūlanayau <span type="ref-block" n="9122 r_TAŚVA-ML#269,22_r"/>naigamādīnāṃ tata eva jātatvāt </p><p n="a_1962" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9123 r_TAŚVA-ML#269,23_r"/>tatra naigamaṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_1964" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9156 r_TAŚVA-ML#270,22_r"/>trividhas tāvannaigamaḥ paryāyanaigamaḥ dravyanaigamaḥ dravyaparyāyanaigamaś ceti tatra prathamas tredhā artha<span type="ref-block" n="9157 r_TAŚVA-ML#270,23_r"/>paryāyanaigamo vyaṃjanaparyāyanaigamo 'rthavyaṃjanaparyāyanaigamaś ca iti dvitīyo dvidhā śuddhadravyanaigamaḥ aśuddha<span type="ref-block" n="9158 r_TAŚVA-ML#270,24_r"/>dravyanaigamaś ceti tṛtīyaś caturdhā śuddhadravyārthaparyāyanaigamaḥ śuddhadravyavyaṃjanaparyāyanaigamaḥ aśuddhadravyārtha<span type="ref-block" n="9159 r_TAŚVA-ML#270,25_r"/>paryāyanaigamaḥ aśuddhadravyavyaṃjanaparyāyanaigamaś ceti navadhā naigamaḥ sābhāsa udāhṛtaḥ parīkṣaṇīyaḥ saṃgrahāda<span type="ref-block" n="9160 r_TAŚVA-ML#270,26_r"/>yas tu vakṣyamāṇā ṣaḍ iti sarve paṃcadaśa nayāḥ samāsataḥ pratipattavyāḥ </p><p n="a_1965" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9161 r_TAŚVA-ML#270,27_r"/>tatra saṃgrahanayaṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_1967" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9171 r_TAŚVA-ML#271,03_r"/>dravyatvaṃ dravyātmakam eva tato rthāṃtarabhūtānāṃ dravyāṇām abhāvād ity aparasaṃgrahābhāsaḥ pratītivirodhāt tathā <span type="ref-block" n="9172 r_TAŚVA-ML#271,04_r"/>paryāyatvaṃ paryāyātmakam eva tato rthāṃtarabhūtaparyāyāsattvād iti tattvaṃ tata eva tathā jīvatvaṃ jīvātmakam eva <span type="ref-block" n="9173 r_TAŚVA-ML#271,05_r"/>pudgalatvaṃ pudgalātmakam eva dharmatvaṃ dharmātmakam eva adharmatvaṃ adharmātmakam eva ākāśatvaṃ ākāśātmakam eva <span type="ref-block" n="9174 r_TAŚVA-ML#271,06_r"/>kālatvaṃ kālātmakam eveti cāparasaṃgrahābhāsāḥ jīvatvādisāmānyānāṃ svavyaktibhyo bhedena kathaṃ<span type="ref-block" n="9175 r_TAŚVA-ML#271,07_r"/>cit pratīter anyathā tadanyataralope sarvalopānuṣaṃgāt tathā kramabhāviparyāyatvaṃ kramabhāviparyāyaviśeṣā<span type="ref-block" n="9176 r_TAŚVA-ML#271,08_r"/>tmakam eva sahabhāviguṇatvaṃ tadviśeṣātmakam eveti vāparasaṃgrahābhāsau pratītipratighātād eva evam aparāpara<span type="ref-block" n="9177 r_TAŚVA-ML#271,09_r"/>dravyaparyāyabhedasāmānyāni svavyaktyātmakāny evetyabhiprāyāḥ sarve py aparasaṃgrahābhāsāḥ pramāṇabādhitatvād eva <span type="ref-block" n="9178 r_TAŚVA-ML#271,10_r"/>boddhavyāḥ pratītyaviruddhasyaivāparasaṃgrahaprapaṃcasyāvasthitatvāt </p><p n="a_1968" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9179 r_TAŚVA-ML#271,11_r"/>vyavahāranayaṃ prarūpayati </p><p n="a_1970" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9183 r_TAŚVA-ML#271,15_r"/>parasaṃgrahas tāvat sarvaṃ sad iti saṃgṛhṇāti vyavahāras tu tadvibhāgam abhipraiti yat sat tad dravyaṃ paryāya iti yathaivā<span type="ref-block" n="9184 r_TAŚVA-ML#271,16_r"/>parasaṃgrahaḥ sarvadravyāṇi dravyam iti saṃgṛhṇāti sarvaparyāyāḥ paryāya iti vyavahāras tad vibhajate yad dravyaṃ taj jī<span type="ref-block" n="9185 r_TAŚVA-ML#271,17_r"/>vādiṣaḍvidhaṃ yaḥ paryāyaḥ sa dvividhaḥ kramabhāvī sahabhāvī ceti punar api saṃgrahaḥ sarvān jīvādīn <span type="ref-block" n="9186 r_TAŚVA-ML#271,18_r"/>saṃgṛhṇāti jīvaḥ pudgalo dharmo 'dharmaḥ ākāśaṃ kāla iti kramabhuvaś ca paryāyān kramabhāviparyāya iti saha<span type="ref-block" n="9187 r_TAŚVA-ML#271,19_r"/>bhāviparyāyāṃs tu sahabhāviparyāya iti vyavahāras tu tadvibhāgam abhipraiti yo jīvaḥ sa muktaḥ saṃsārī ca <span type="ref-block" n="9188 r_TAŚVA-ML#271,20_r"/>yaḥ pudgalaḥ so ṇuḥ skaṃdhaś ca yo dharmāstikāyaḥ sa jīvagatihetuḥ pudgalagatihetuś ca yas tv adharmāstikāyaḥ <span type="ref-block" n="9189 r_TAŚVA-ML#271,21_r"/>sa jīvasthitihetur ajīvasthitihetuś ca paryāyato dravyatas tasyaikatvāt tathā yad ākāśaṃ tal lokākāśam alokā<span type="ref-block" n="9190 r_TAŚVA-ML#271,22_r"/>kāśaṃ ca yaḥ kālaḥ sa mukhyo vyāvahārikaś ceti yaḥ kramabhāvī paryāyaḥ sa kriyārūpo 'kriyārūpaś ca <span type="ref-block" n="9191 r_TAŚVA-ML#271,23_r"/>viśeṣaḥ yaḥ sahabhāvī paryāyaḥ sa guṇaḥ sadṛśapariṇāmaś ca sāmānyam iti aparāparasaṃgrahavyavahāraprapaṃcaḥ <span type="ref-block" n="9192 r_TAŚVA-ML#271,24_r"/>prāgṛjusūtrāt parasaṃgrahād uttaraḥ pratipattavyaḥ sarvasya vastunaḥ kathaṃcit sāmānyaviśeṣātmakatvāt na caivaṃ <span type="ref-block" n="9193 r_TAŚVA-ML#271,25_r"/>vyavahārasya naigamatvaprasaktiḥ saṃgrahaviṣayapravibhāgaparatvāt sarvatra naigamasya tu guṇapradhānobhayaviṣayatvāt <span type="ref-block" n="9194 r_TAŚVA-ML#271,26_r"/>yaḥ punaḥ kalpanāropitadravyaparyāyavibhāgam abhipraiti sa vyavahārābhāsaḥ pramāṇabādhitatvāt tathā hina <span type="ref-block" n="9195 r_TAŚVA-ML#271,27_r"/>kalpanāropita eva dravyaparyāyapravibhāgaḥ svārthakriyāhetutvād anyathā tadanupapatteḥ vaṃdhyāputrādivat vyavahārasya <span type="ref-block" n="9196 r_TAŚVA-ML#271,28_r"/>mithyātve tadānukūlyena pramāṇānāṃ pramāṇatā ca na syāt svapnādivibhramānukūlyenāpi teṣāṃ pramāṇatva<span type="ref-block" n="9197 r_TAŚVA-ML#271,29_r"/>prasaṃgāt tad uktaṃ vyavahārānukūlyena pramāṇānāṃ pramāṇatā nānyathā bādhyamānānāṃ teṣāṃ ca tatpra<span type="ref-block" n="9198 r_TAŚVA-ML#271,30_r"/>saṃgataḥ iti </p><p n="a_1971" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9199 r_TAŚVA-ML#271,31_r"/>sāṃpratamṛjusūtranayaṃ sūtrayati </p><p n="a_1973" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9207 r_TAŚVA-ML#272,05_r"/>kṣaṇadhvaṃsina eva bahiraṃtaś ca bhāvāḥ kṣaṇadvayasthāṣṇutve pi teṣāṃ sarvadā nāśānupapatteḥ kauṭasthyaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="9208 r_TAŚVA-ML#272,06_r"/>kramākramābhyām arthakriyāvirodhād avastutāpatteḥ iti yo dravyaṃ nirākaroti sarvathā so trarjusūtrābhāso hi <span type="ref-block" n="9209 r_TAŚVA-ML#272,07_r"/>maṃtavyaḥ pratītyatikramāt pratyabhijñānapratītir hi bahiraṃtaś caikaṃ dravyaṃ pūrvottarapariṇāmavarti sādhayaṃtī bādha<span type="ref-block" n="9210 r_TAŚVA-ML#272,08_r"/>vidhurā prasādhitaiva purastāt tasmin sati pratikṣaṇavināśe syeṣṭatvān na vināśānupapattir na bhāvānāṃ kauṭa<span type="ref-block" n="9211 r_TAŚVA-ML#272,09_r"/>sthyāpattiḥ yataḥ sarvathārthakriyāvirodhāt avastutā syāt yo pi ca manyate paramārthataḥ kāryakāraṇa<span type="ref-block" n="9212 r_TAŚVA-ML#272,10_r"/>bhāvasyābhāvān na grāhyagrāhakabhāvo vācyavācakabhāvo vā yato bahirarthaḥ siddhyet vijñānamātraṃ tu sarvam idaṃ <span type="ref-block" n="9213 r_TAŚVA-ML#272,11_r"/>traidhātukam iti so pi carjusūtrābhāsaḥ svaparakṣasādhanadūṣaṇābhāvaprasaṃgāt lokasaṃvṛttyā svapakṣasya <span type="ref-block" n="9214 r_TAŚVA-ML#272,12_r"/>sādhanāt parapakṣasya bādhanāt dūṣaṇād adoṣa iti cen na lokasaṃvṛttisatyasya paramārthasatyasya ca pramāṇato <span type="ref-block" n="9215 r_TAŚVA-ML#272,13_r"/>siddheḥ tadāśrayaṇenāpi buddhānapavarṇadeśanād dūṣaṇadvāreṇa dharmadeśanānupapatteḥ etena citrādvaitaṃ saṃvedanādvaitaṃ <span type="ref-block" n="9216 r_TAŚVA-ML#272,14_r"/>kṣaṇikam ity api mananamṛjusūtrābhāsatām āyātīty uktaṃ veditavyaṃ kiṃ ca sāmānādhikaraṇyābhāvo dravyasyo<span type="ref-block" n="9217 r_TAŚVA-ML#272,15_r"/>bhayādhārabhūtasya nihnavāt tathā ca kutaḥ śabdāder viśeṣyatā kṣaṇikatvakṛtakatvādeḥ sādhyasādhanadharma<span type="ref-block" n="9218 r_TAŚVA-ML#272,16_r"/>kalāpasya ca tadviśeṣaṇatā siddhyet tadasiddhau ca na sādhyasādhanabhāvaḥ sādhanasya pakṣadharmatvasapakṣatvānu<span type="ref-block" n="9219 r_TAŚVA-ML#272,17_r"/>papatteḥ kalpanāropitasya sādhyasādhanabhāvasyeṣṭer adoṣa iti cen na bahirarthatvakalpanāyāḥ sādhyasādhana<span type="ref-block" n="9220 r_TAŚVA-ML#272,18_r"/>dharmādhārānupapatteḥ kvacid apy ādhārādheyatāyāḥ saṃbhavābhāvāt kiṃ ca saṃyogavibhāgābhāvo dravyābhāvāt <span type="ref-block" n="9221 r_TAŚVA-ML#272,19_r"/>kriyāvirahaś ca tato na kārakavyavasthā yataḥ kiṃcit paramārthato 'rthakriyākāri vastu syāt sadṛśetarapariṇā<span type="ref-block" n="9222 r_TAŚVA-ML#272,20_r"/>mābhāvaś ca pariṇāmino dravyasyāpahnavāt tataḥ svaparasaṃtānavyavasthitivirodhaḥ sadṛśetarakāryakāraṇā<span type="ref-block" n="9223 r_TAŚVA-ML#272,21_r"/>nām atyaṃtam asaṃbhavāt samudāyāyogaś ca samudāyino dravyasyānekasyāsamudāyāvasthāparityāgapūrvakasamudāyā<span type="ref-block" n="9224 r_TAŚVA-ML#272,22_r"/>vasthām upādadānasyāpahnavāt tata eva na pretyabhāvaḥ śubhāśubhānuṣṭhānaṃ tatphalaṃ ca puṇyaṃ pāpaṃ baṃdho vā <span type="ref-block" n="9225 r_TAŚVA-ML#272,23_r"/>vyavatiṣṭhate yato saṃsāramokṣavyavasthā tatra syāt sarvathāpīṣṭasyāprasiddheḥ saṃvṛtyā hi ceṣṭasya siddhiḥ <span type="ref-block" n="9226 r_TAŚVA-ML#272,24_r"/>saṃvṛter mṛṣātvāt nāpi paramārthataḥ pāramārthikaikadravyasiddhiprasaṃgāt tadabhāve tadanupapatter iti parīkṣitam asakṛdvidyānaṃdimahodayaiḥ </p><p n="a_1974" rend="justify"><span type="ref-block" n="9227 r_TAŚVA-ML#272,25_r"/>śabdanayam upavarṇayati </p><p n="a_1976" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9229 r_TAŚVA-ML#272,27_r"/>kālakārakaliṃgasaṃkhyāsādhanopagrahabhedād bhinnam arthaṃ śapatīti śabdo nayaḥ śabdapradhānatvād udāhṛtaḥ yas tu <span type="ref-block" n="9230 r_TAŚVA-ML#272,28_r"/>vyavahāranayaḥ kālādibhede py abhinnam artham abhipraiti tam anūdya dūṣayann āha </p><p n="a_1978" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9235 r_TAŚVA-ML#272,33_r"/>ye hi vaiyākaraṇavyavahāranayānurodhena 'dhātusaṃbaṃdhe pratyayā' iti sūtram ārabhya viśvadṛś vāsya putro janitā <span type="ref-block" n="9236 r_TAŚVA-ML#273,01_r"/>bhāvi kṛtyam āsīd ity atra kālabhede py ekapadārtham ādṛtā yo viśvaṃ dṛkṣyati so pi putro janiteti bhaviṣyatkāle<span type="ref-block" n="9237 r_TAŚVA-ML#273,02_r"/>nātītakālasyābhedo bhimataḥ tathā vyavahāradarśanād iti tatra yaḥ parīkṣāyā mūlakṣateḥ kālabhede py arthasyā<span type="ref-block" n="9238 r_TAŚVA-ML#273,03_r"/>bhede tiprasaṃgāt rāvaṇaśaṃkhacakravartinor apy atītānāgatakālayor ekatvāpatteḥ āsīd rāvaṇo rājā śaṃkhacakravartī <span type="ref-block" n="9239 r_TAŚVA-ML#273,04_r"/>bhaviṣyatīti śabdayor bhinnaviṣayatvān naikārthateti cet viśvadṛś vā janitety anayor api mā bhūt tata eva na <span type="ref-block" n="9240 r_TAŚVA-ML#273,05_r"/>hi viśvaṃ dṛṣṭavān iti viśvadṛśi tvetiśabdasya yo rtho tītakālasya janiteti śabdasyānāgatakālaḥ putrasya <span type="ref-block" n="9241 r_TAŚVA-ML#273,06_r"/>bhāvino tītatvavirodhāt atītakālasyāpy anāgatatvāvyaparopād ekārthatābhipreteti cet tarhi na paramārthataḥ <span type="ref-block" n="9242 r_TAŚVA-ML#273,07_r"/>kālabhede py abhinnārthavyavasthā tathā karoti kriyate iti kārakayoḥ kartṛkarmaṇor bhede py abhinnam arthata evādri<span type="ref-block" n="9243 r_TAŚVA-ML#273,08_r"/>yate sa eva karoti kiṃcit sa eva kriyate kenacid iti pratīter iti tad api na śreyaḥ parīkṣāyāṃ <span type="ref-block" n="9244 r_TAŚVA-ML#273,09_r"/>devadattaḥ kaṭaṃ karotīty atrāpi kartṛkarmaṇor devadattakaṭayor abhedaprasaṃgāt tathā puṣyaṃ tāraketyavyaktibhede pi <span type="ref-block" n="9245 r_TAŚVA-ML#273,10_r"/>na kṛtārtham ekam ādriyaṃte liṃgam aśiṣyaṃ lokāśrayatvād iti tad api na śreyaḥ paṭaḥ kuṭīty atrāpi paṭakuṭyo<span type="ref-block" n="9246 r_TAŚVA-ML#273,11_r"/>r ekatvaprasaṃgāt talliṃgabhedāviśeṣāt tathāpoṃbha ity atra saṃkhyābhede py ekam arthaṃ jalākhyam ādṛtāḥ saṃkhyā<span type="ref-block" n="9247 r_TAŚVA-ML#273,12_r"/>bhedasyodbhedakatvāt gurvādivad iti tad api na śreyaḥ parīkṣāyāṃ ghaṭasaṃs tava ity atrāpi tathābhāvānuṣaṃgāt <span type="ref-block" n="9248 r_TAŚVA-ML#273,13_r"/>saṃkhyābhedāviśeṣāt ehi manye rathena yāsyasi na hi yāsyasi sa yātaste pitā iti sādhanabhede pi <span type="ref-block" n="9249 r_TAŚVA-ML#273,14_r"/>padārtham abhinnam ādṛtāḥ prahāse manya vāvi yuṣmanmanyater asmadekavac ca iti vacanāt tad api na śreyaḥ <span type="ref-block" n="9250 r_TAŚVA-ML#273,15_r"/>parīkṣāyāṃ ahaṃ pacāmi tvaṃ pacasīty atrāpi asmadyuṣmatsādhanābhede py ekārthatvaprasaṃgāt tathā saṃtiṣṭhate <span type="ref-block" n="9251 r_TAŚVA-ML#273,16_r"/>avatiṣṭhata ity atropasargabhede py abhinnam artham ādṛtā upasargasya dhātvarthamātradyotakatvād iti tad api na śreyaḥ <span type="ref-block" n="9252 r_TAŚVA-ML#273,17_r"/>tiṣṭhati pratiṣṭhata ity atrāpi sthitigatikriyayor abhedaprasaṃgāt tataḥ kālādibhedād bhinna evārtho 'nyathāti<span type="ref-block" n="9253 r_TAŚVA-ML#273,18_r"/>prasaṃgād iti śabdanayaḥ prakāśayati tadbhede py arthābhede dūṣaṇāṃtaraṃ ca darśayati </p><p n="a_1980" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9255 r_TAŚVA-ML#273,20_r"/>kālādibhedād arthasya bhedo stv iti hi tatparikalpanaṃ prayojanavan nānyathā sādhanāstīti niḥprayojanam eva <span type="ref-block" n="9256 r_TAŚVA-ML#273,21_r"/>tat kiṃ ca </p><p n="a_1982" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9258 r_TAŚVA-ML#273,23_r"/>kālabhede py abhinnārthaḥ kālakārakaliṃgasaṃkhyāsādhanabhedebhyo bhinno 'rtho na bhavatīti svaruciprakāśana<span type="ref-block" n="9259 r_TAŚVA-ML#273,24_r"/>mātraṃ kālādibhedād bhinno rthaḥ ity atropapattim āvedayati </p><p n="a_1984" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9261 r_TAŚVA-ML#273,26_r"/>sarvasya kālādibhinnaśabdasyārthapratipādakatvenābhimatasya vivādādhyāsitatvena pakṣīkaraṇān na kenacid dhe<span type="ref-block" n="9262 r_TAŚVA-ML#273,27_r"/>tor vyabhicāraḥ pramāṇabādhitaḥ pakṣaḥ iti cen na kālādibhinnaśabdasyābhinnārthatvagrāhiṇaḥ pramāṇasya <span type="ref-block" n="9263 r_TAŚVA-ML#273,28_r"/>bhinnārthagrāhiṇā pramāṇena bādhitatvāt </p><p n="a_1985" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9264 r_TAŚVA-ML#273,29_r"/>samabhirūḍham idānīṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_1987" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9266 r_TAŚVA-ML#273,31_r"/>viśvadṛś vā sarvadṛś veti paryāyabhede pi śabdo bhinnārtham abhipraiti bhavitā bhaviṣyatīti ca kālabhedābhimana<span type="ref-block" n="9267 r_TAŚVA-ML#273,32_r"/>nāt kriyate vidhīyate karoti vidadhāti puṣyastiṣāḥ tārako duḥ āpo vāḥ aṃbhaḥ salilam ityādi <span type="ref-block" n="9268 r_TAŚVA-ML#273,33_r"/>paryāyabhede pi cābhinnam arthaṃ śabdo manyate kārakādibhedād evārthabhedābhimananāt samabhirūḍhaḥ punaḥ paryāya<span type="ref-block" n="9269 r_TAŚVA-ML#273,34_r"/>bhede pi bhinnārthān abhipraiti kathaṃ </p><p n="a_1989" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9271 r_TAŚVA-ML#274,02_r"/>nanu cātra bhinnārthatve sādhye vibhinnaśabdatvahetor anyathānupapattir asiddheti na maṃtavyaṃ sādhyanivṛttau <span type="ref-block" n="9272 r_TAŚVA-ML#274,03_r"/>sādhananivṛtter atra bhāvāt bhinnārthatvaṃ hi vyāpakaṃ vājivāraṇaśabdayor vibhinnayor asti gośabde vābhinne pi <span type="ref-block" n="9273 r_TAŚVA-ML#274,04_r"/>tad asti vibhinnaśabdatvaṃ tadvyāpyaṃ sādhanaṃ vibhinnārtha eva sādhyesti no bhinnārthatve tato nyathānupapatti<span type="ref-block" n="9274 r_TAŚVA-ML#274,05_r"/>r asty eva hetoḥ </p><p n="a_1990" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9275 r_TAŚVA-ML#274,06_r"/>saṃpraty evaṃbhūtaṃ nayaṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_1992" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9277 r_TAŚVA-ML#274,08_r"/>samabhirūḍho hi śakanakriyāyāṃ satyām asatyāṃ ca devarājyārthasya śakravyapadeśam abhipraiti paśor gamana<span type="ref-block" n="9278 r_TAŚVA-ML#274,09_r"/>kriyāyāṃ satyām asatyāṃ ca govyapadeśavattathārūḍheḥ sadbhāvāt evaṃbhūtas tu śakanakriyāpariṇatam evārthaṃ <span type="ref-block" n="9279 r_TAŚVA-ML#274,10_r"/>tatkriyākāle śakram abhipraiti nānyadā kuta ity āha </p><p n="a_1994" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9281 r_TAŚVA-ML#274,12_r"/>na hi kaścid akriyāśabdo syāsti gauraśva iti jātiśabdābhimatānām api kriyāśabdatvāt āśu gāmyaśva <span type="ref-block" n="9282 r_TAŚVA-ML#274,13_r"/>iti śuklo nīla iti guṇaśabdābhimatā api kriyāśabdā eva śucibhavanāc chuklaḥ nīlanān nīla iti <span type="ref-block" n="9283 r_TAŚVA-ML#274,14_r"/>devadatta iti yadṛcchābhiḥ śabdābhimatāḥ api kriyāśabdā eva deva eva deyād iti devadattaḥ yajñadatta iti <span type="ref-block" n="9284 r_TAŚVA-ML#274,15_r"/>saṃyogidravyaśabdāḥ samavāyidravyaśabdābhimatāḥ kriyāśabdā eva daṃḍosyāstīti daṃḍī viṣāṇam asyāstīti <span type="ref-block" n="9285 r_TAŚVA-ML#274,16_r"/>viṣāṇītyādi paṃcatayī tu śabdānāṃ pravṛttiḥ vyavahāramātrān na niścayād ity ayaṃ manyate </p><p n="a_1995" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9286 r_TAŚVA-ML#274,17_r"/>evam ete śabdasamabhirūḍhaivaṃbhūtanayāḥ sāpekṣāḥ samyak parasparam anapekṣās tu mithyeti pratipādayati </p><p n="a_1997" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9288 r_TAŚVA-ML#274,19_r"/>ke punar atra saptasu nayeṣv arthapradhānā ke ca śabdapradhānā nayāḥ ity āha </p><p n="a_1999" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9290 r_TAŚVA-ML#274,21_r"/>kaḥ punar atra bahuviṣayaḥ kaścālpaviṣayo naya ity āha </p><p n="a_2001" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9292 r_TAŚVA-ML#274,23_r"/>tatra naigamasaṃgrahayos tāvan na saṃgraho bahuviṣayo naigamāt paraḥ kiṃ tarhi naigama eva saṃgrahāt pūrvaṃ ity āha </p><p n="a_2003" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9295 r_TAŚVA-ML#274,26_r"/>saṃgrahād vyavahāro bahuviṣaya iti viparyayam apākaroti </p><p n="a_2005" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9297 r_TAŚVA-ML#274,28_r"/>vyavahārād ṛjusūtro bahuviṣaya iti viparyāsaṃ nirasyati </p><p n="a_2007" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9299 r_TAŚVA-ML#274,30_r"/>ṛjusūtrāc chabdo bahuviṣaya ity āśaṃkām apasārayati </p><p n="a_2009" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9301 r_TAŚVA-ML#274,32_r"/>śabdāt samabhirūḍho mahāviṣaya ity ārekāṃ haṃti </p><p n="a_2011" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9303 r_TAŚVA-ML#274,34_r"/>samabhirūḍhād evaṃbhūto bhūmaviṣaya iti cākūtam apāsyati </p><p n="a_2013" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9305 r_TAŚVA-ML#275,01_r"/>kathaṃ punar nayavākyapravṛttir ity āha </p><p n="a_2015" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9312 r_TAŚVA-ML#275,08_r"/>iha tāvan naigamasya saṃgrahādibhiḥ saha ṣaḍbhiḥ pratyekaṃ ṣaṭ saptabhaṃgyaḥ saṃgrahasya vyavahārādibhiḥ saha <span type="ref-block" n="9313 r_TAŚVA-ML#275,09_r"/>vacanāt paṃca vyavahārasyarjusūtrādibhiś catasraḥ ṛjusūtrasya śabdādibhis tisraḥ śabdasya samabhirūḍhādibhyāṃ <span type="ref-block" n="9314 r_TAŚVA-ML#275,10_r"/>dve samabhirūḍhasyaivaṃbhūte nekā ity ekaviṃśatimūlanayasaptabhaṃgyaḥ pakṣapratipakṣatayā vidhipratiṣedhakalpanayā<span type="ref-block" n="9315 r_TAŚVA-ML#275,11_r"/>vagaṃtavyāḥ tathā navānāṃ naigamabhedānāṃ dvābhyāṃ parāparasaṃgrahābhyāṃ saha vacanād aṣṭādaśa saptabhaṃgyaḥ <span type="ref-block" n="9316 r_TAŚVA-ML#275,12_r"/>parāparavyavahārābhyāṃ cāṣṭādaśa ṛjusūtreṇa nava śabdabhedaiḥ ṣaḍiḥ saha catuḥpaṃcāśat samarūḍhena saha <span type="ref-block" n="9317 r_TAŚVA-ML#275,13_r"/>nava evaṃbhūtena ca nava iti saptadaśottaraṃ śataṃ tathā saṃgrahādinayabhedānāṃ śeṣanayabhedaiḥ saptabhaṃgyo <span type="ref-block" n="9318 r_TAŚVA-ML#275,14_r"/>yojyāḥ evam uttaranayasaptabhaṃgyaḥ paṃcasaptatyuttaraśataṃ tathottarottaranayasaptabhaṃgyo pi śabdataḥ saṃkhyātāḥ <span type="ref-block" n="9319 r_TAŚVA-ML#275,15_r"/>pratipattavyāḥ iti paryāyaṃ saptabhaṃgī bahudhā vastuny ekatrāvirodhena vidhipratiṣedhakalpanā prāgavaduktācāryaiḥ <span type="ref-block" n="9320 r_TAŚVA-ML#275,16_r"/>nānyā vyāpiny ativyāpinī vā nāpy asaṃbhavinī tathā pratītisaṃbhavāt tad yathāsaṃkalpanāmātragrāhiṇo <span type="ref-block" n="9321 r_TAŚVA-ML#275,17_r"/>naigamasya tāvad āśrayaṇād vidhikalpanā prasthādisaṃkalpamātraṃ prasthādy ānetuṃ gacchāmīti vyavahāropalabdheḥ <span type="ref-block" n="9322 r_TAŚVA-ML#275,18_r"/>bhāvini bhūtavadupacārāt tathā vyavahāraḥ taṃduleṣv odanavyavahāravad iti cen na prasthādisaṃkalpyasya tadānu<span type="ref-block" n="9323 r_TAŚVA-ML#275,19_r"/>bhūyamānatvena bhāvitvābhāvāt prasthādipariṇāmābhimukhasya kāṣṭhasya prasthāditvena bhāvitvāt tatra tadupa<span type="ref-block" n="9324 r_TAŚVA-ML#275,20_r"/>cārasya prasiddhiḥ prasthādibhāvābhāvayos tu tatsaṃkalpyasya vyāpino nupacaritatvāt na ca tadvyavahāro <span type="ref-block" n="9325 r_TAŚVA-ML#275,21_r"/>mukhya eveti tatpratisaṃgrahāśrayaṇāt pratiṣedhakalpanā na prasthādisaṃkalpamātraṃ prasthādisanmātrasya tathā pratīteḥ <span type="ref-block" n="9326 r_TAŚVA-ML#275,22_r"/>asataḥ pratītivirodhād iti vyavahārāśrayaṇāt dravyasya tathopalavdher adravyasyāsataḥ sato vā pratyetum aśakteḥ <span type="ref-block" n="9327 r_TAŚVA-ML#275,23_r"/>paryāyasya tadātmakatvād anyathā dravyāṃtaratvaprasaṃgād iti ṛjusūtrāśrayaṇāt paryāyamātrasya prasthāditvenopalabdheḥ <span type="ref-block" n="9328 r_TAŚVA-ML#275,24_r"/>anyathā pratītyanupapatter iti śabdāśrayaṇāt kālādibhedād bhinnasyārthasya prasthāditvād anyathātiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="9329 r_TAŚVA-ML#275,25_r"/>iti samabhirūḍhāśrayaṇāt paryāyabhedena bhinnasyārthasya prasthāditvāt anyathātiprasaṃgād iti evaṃbhūtāśrayaṇāt <span type="ref-block" n="9330 r_TAŚVA-ML#275,26_r"/>prasthādikriyāpariṇatasyaivārthasya prasthāditvād anyathātiprasaṃgād iti tathā syād ubhayaṃ kramārpitobhayanayārpaṇāt <span type="ref-block" n="9331 r_TAŚVA-ML#275,27_r"/>syād avaktavyaṃ sahārpitobhayanayāśrayaṇāt avaktavyottarāḥ śeṣās trayo bhaṃgā yathāyogam udāhāryā ity etāḥ <span type="ref-block" n="9332 r_TAŚVA-ML#275,28_r"/>ṣaṭsaptabhaṃgyaḥ tathā saṃgrahāśrayato vidhikalpanā syāt sad eva sarvam asato 'pratīteḥ kharaśṛṃgavad iti tat <span type="ref-block" n="9333 r_TAŚVA-ML#275,29_r"/>pratiṣedhakalpanā vyavahārāśrayaṇān na syāt sarvaṃ sad eva dravyatvādinopalabdhedrarvyādirahitasya sanmātrasyānu<span type="ref-block" n="9334 r_TAŚVA-ML#275,30_r"/>palabdheś ceti ṛjusūtrāśrayaṇāt pratiṣedhakalpanā na sarvaṃ syāt sad eva vartamānād rūpād anyena rūpeṇānupalabdhe<span type="ref-block" n="9335 r_TAŚVA-ML#275,31_r"/>r anyathā anādyanaṃtasattopalaṃbhaprasaṃgād iti śabdāśrayaṇāt pratiṣedhakalpanā na sarvaṃ syāt sad eva kālādibhedena <span type="ref-block" n="9336 r_TAŚVA-ML#275,32_r"/>bhinnasyārthasyopalabdher anyathā kālādibhedānarthakyaprasaṃgād iti samabhirūḍhāśrayā pratiṣedhakalpanā na sarvaṃ <span type="ref-block" n="9337 r_TAŚVA-ML#275,33_r"/>sad eva syāt paryāyabhedena bhinnasyārthasyopalabdher anyathaikaparyāyatvaprasaṃgāt iti evaṃbhūtāśrayāt pratiṣedha<span type="ref-block" n="9338 r_TAŚVA-ML#275,34_r"/>kalpanā na sarvaṃ sad eva tatkriyāpariṇatasyaivārthasya tathopapatter anyathā kriyāsaṃkaraprasaṃgāt iti tathobhayana<span type="ref-block" n="9339 r_TAŚVA-ML#275,35_r"/>yakramākramārpaṇād ubhayāvaktavyakalpanā vidhinayāśrayaṇāt sahobhayanayāśrayaṇāc ca pratiṣedhāvaktavyakalpanā <span type="ref-block" n="9340 r_TAŚVA-ML#276,01_r"/>kramākramobhayanayāśrayaṇāt tadubhayāvaktavyakalpaneti paṃcasaptabhaṃgyaḥ tathā vyavahāranayād vidhikalpanā sarvaṃ <span type="ref-block" n="9341 r_TAŚVA-ML#276,02_r"/>dravyādyātmakaṃ pramāṇaprameyavyavahārāny athānupapatteḥ kalpanāmātreṇa tadvyavahāre svaparapakṣavyavasthāpananirākaraṇayoḥ <span type="ref-block" n="9342 r_TAŚVA-ML#276,03_r"/>paramārthato nupapatter iti taṃ prati tāvadṛjusūtrāśrayāt pratiṣedhakalpanā na sarvaṃ dravyādyātmakaṃ paryāyamātrasyo<span type="ref-block" n="9343 r_TAŚVA-ML#276,04_r"/>palabdher iti śabdasamabhirūḍhaivaṃbhūtāśrayāt pratiṣedhakalpanā na sarvaṃ dravyādyātmakaṃ kālādibhedena paryāyabhedena <span type="ref-block" n="9344 r_TAŚVA-ML#276,05_r"/>kriyābhedena ca bhinnasyārthasyopalabdheḥ iti prathamadvitīyabhaṃgau pūrvavaduttare bhaṃgā iti catasraḥ saptabhaṃgyaḥ <span type="ref-block" n="9345 r_TAŚVA-ML#276,06_r"/>pratipattavyāḥ tatharjusūtrāśrayād vidhikalpanā sarvaṃ paryāyamātraṃ dravyasya kvacid avasthiter iti taṃ prati <span type="ref-block" n="9346 r_TAŚVA-ML#276,07_r"/>śabdāśrayāt pratiṣedhakalpanā samabhirūḍhaivaṃbhūtāśrayāc ca na sarvaṃ paryāyamātraṃ kālādibhedena paryāyabhedena <span type="ref-block" n="9347 r_TAŚVA-ML#276,08_r"/>kriyābhedena ca bhinnasya paryāyasyotpattimattvād iti dvau bhaṃgau kramākramārpitobhayanayās tṛtīyacaturthabhaṃgāḥ <span type="ref-block" n="9348 r_TAŚVA-ML#276,09_r"/>trayo nye prathamadvitīyatṛtīyā evāvaktavyottarā yathoktanayayogād avaseyā iti tisraḥ saptabhaṃgyaḥ tathā <span type="ref-block" n="9349 r_TAŚVA-ML#276,10_r"/>śabdanayāśrayāt vidhikalpanā sarvaṃ kālādibhedād bhinnaṃ vivakṣitakālādikasyārthasyāvivakṣitakālādi<span type="ref-block" n="9350 r_TAŚVA-ML#276,11_r"/>tvānupapatter iti taṃ prati samabhirūḍhaivaṃbhūtāśrayā pratiṣedhakalpanā na sarvaṃ kālādibhedād eva bhinnaṃ paryāya<span type="ref-block" n="9351 r_TAŚVA-ML#276,12_r"/>bhedāt kriyābhedāc ca bhinnasyārthasya pratīteḥ iti mūlabhaṃgadvayaṃ pūrvavat pare paṃca bhaṃgāḥ pratyeyā iti dve <span type="ref-block" n="9352 r_TAŚVA-ML#276,13_r"/>saptabhaṃgyau tathā samabhirūḍhyāśrayā vidhikalpanā sarvaṃ paryāyabhedād bhinnaṃ vivakṣitaparyāyasyāvivakṣita<span type="ref-block" n="9353 r_TAŚVA-ML#276,14_r"/>paryāyatvenānupalabdher iti taṃ praty evaṃbhūtāśrayā pratiṣedhakalpanā na sarvaṃ paryāyabhedād eva bhinnaṃ kriyābhedena <span type="ref-block" n="9354 r_TAŚVA-ML#276,15_r"/>paryāyasya bhedopalabdher iti etatsaṃyogajāḥ pūrvavatpare paṃcabhaṃgāḥ pratyetavyā ity ekā saptabhaṃgī evam etā <span type="ref-block" n="9355 r_TAŚVA-ML#276,16_r"/>ekaviṃśatisaptabhaṃgyaḥ vaiparītyenāpi tāv aṃtyaḥ prapaṃcatobhyūhyā tathottaranayasaptabhaṃgyaḥ sarvāḥ paraspara<span type="ref-block" n="9356 r_TAŚVA-ML#276,17_r"/>viruddhārthayor dvayor navabhedayor ekatarasya svaviṣayavidhau tatpratipakṣasya nayasyāvalaṃbanena tatpratiṣedhe mūlabhaṃgadvaya<span type="ref-block" n="9357 r_TAŚVA-ML#276,18_r"/>kalpanayā yathoditanyāyena taduttarabhaṃgakalpanayā ca pratiparyāyam avagaṃtavyāḥ pūrvoktapramāṇasaptabhaṃgīvattadvi<span type="ref-block" n="9358 r_TAŚVA-ML#276,19_r"/>cāraś ca kartavyaḥ pratipāditanayasaptabhaṃgīṣv api pratibhaṃgaṃ syāt kārasyaivakārasya ca prayogasadbhāvāt tāsāṃ <span type="ref-block" n="9359 r_TAŚVA-ML#276,20_r"/>vikalādeśatvāde saptabhaṃgītaḥ sakalādeśātmikāyā vyavasthāpanāt yena ca kāraṇena sarvanayāśrayāḥ <span type="ref-block" n="9360 r_TAŚVA-ML#276,21_r"/>sapta vā vacanamārgāḥ pravartaṃte </p><p n="a_2017" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9363 r_TAŚVA-ML#276,24_r"/>kiṃ punar amīṣāṃ nayānām ekasminn arthe pravṛttir āhosvitprativiśeṣo stīty āha </p><p n="a_2019" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9366 r_TAŚVA-ML#276,27_r"/>paraḥ paraḥ pūrvatra pūrvatra kasmān nayo na pravartata ity āha </p><p n="a_2021" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9368 r_TAŚVA-ML#276,29_r"/>pramāṇanayānām api parasparaviṣayagamanaviśeṣeṇa viśeṣitaś ceti śaṃkāyām idam āha </p><p n="a_2023" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9370 r_TAŚVA-ML#276,31_r"/>kim evaṃ prakārā eva nayāḥ sarve py āhus tadviśeṣāḥ saṃti apare pīty āha </p><p n="a_2025" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9372 r_TAŚVA-ML#276,33_r"/>evam adhigamopāyabhūtāḥ <hi rend="bold">pramāṇanayāḥ</hi> vyākhyātāḥ </p><p ana="trailer" n="a_2026" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9373 r_TAŚVA-ML#276,34_r"/>iti nayasūtrasya vyākhyānaṃ samāptaṃ </p><p n="a_2028" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9375 r_TAŚVA-ML#277,02_r"/>tattvārthādhigamabhedam āha </p><p n="a_2030" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9377 r_TAŚVA-ML#277,04_r"/>adhigacchaty anena tattvārthānadhigamayaty aneneti vādhigamaḥ svārtho jñānātmakaḥ parārtho vacanātmaka <span type="ref-block" n="9378 r_TAŚVA-ML#277,05_r"/>iti pratyeyam </p><p n="a_2032" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9387 r_TAŚVA-ML#277,14_r"/>tadā tatra bhavedvyarthaḥ satprāśnikaparigrahaḥ </p><p n="a_2034" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9407 r_TAŚVA-ML#278,01_r"/>nanu ca prāśnikāpekṣaṇāviśeṣe pi vādajalpavitaṃḍānāṃ na vādo jigīṣatos tattvāvyavasāyasaṃrakṣaṇārtha<span type="ref-block" n="9408 r_TAŚVA-ML#278,02_r"/>tvarahitatvāt yas tu jigīṣator na sa tathā siddho yathā jalpo vitaṃḍā ca tathā vādaḥ tasmān na jigīṣa<span type="ref-block" n="9409 r_TAŚVA-ML#278,03_r"/>tor iti na hi vādas tattvāvyavasāyasaṃrakṣaṇārtho bhavati jalpavitaṃḍayor eva tathātvāt tad uktaṃ tattvā<span type="ref-block" n="9410 r_TAŚVA-ML#278,04_r"/>vyavasāyasaṃrakṣaṇārthe jalpavitaṃḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṃṭakaśākhāvaraṇavad iti tad etatpralāpamātraṃ vāda<span type="ref-block" n="9411 r_TAŚVA-ML#278,05_r"/>syaiva tattvāvyavasāyasaṃrakṣaṇārthatvopapatteḥ tathā hivāda eva tattvāvyavasāyarakṣaṇārthaḥ pramāṇatarkasādhano<span type="ref-block" n="9412 r_TAŚVA-ML#278,06_r"/>pālaṃbhatve siddhāṃtāviruddhatve paṃcāvayavopapannatve ca sati pakṣapratipakṣaparigrahatvāt yas tu na tathā sa na yathā <span type="ref-block" n="9413 r_TAŚVA-ML#278,07_r"/>ākrośādiḥ tathā ca vādas tasmāt tattvāvyavasāyarakṣaṇārtha iti yuktisadbhāvāt na tāvad ayam asiddho <span type="ref-block" n="9414 r_TAŚVA-ML#278,08_r"/>hetuḥ pramāṇatarkasādhanopālaṃbhaḥ siddhāṃtāviruddhaḥ paṃcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigraho vāda iti vacanāt <span type="ref-block" n="9415 r_TAŚVA-ML#278,09_r"/>pakṣapratipakṣaparigrahād ity ucyamāne jalpepi tathā syād ity avadhāraṇavirodhas tatparihārārthaṃ pramāṇatarkasādhano<span type="ref-block" n="9416 r_TAŚVA-ML#278,10_r"/>pālaṃbhatvādiviśeṣaṇaṃ na hi jalpe tad asti yathoktopapannachalajātinigrahasthānasādhanopālaṃbho jalpa iti <span type="ref-block" n="9417 r_TAŚVA-ML#278,11_r"/>vacanāt tata eva na vitaṃḍā tathā prasajyate pakṣapratipakṣaparigraharahitatvāc ca pakṣapratipakṣau hi vastu<span type="ref-block" n="9418 r_TAŚVA-ML#278,12_r"/>dharmāv ekādhikaraṇau viruddhau ekakālādhyanavasitau vastuviśeṣau vastunaḥ sāmānyenādhigatatvāc ca viśeṣā<span type="ref-block" n="9419 r_TAŚVA-ML#278,13_r"/>vagamanimitto vivādaḥ ekādhikaraṇāv iti nānādhikaraṇau vicāraṃ na prayojata ubhayoḥ pramāṇeno<span type="ref-block" n="9420 r_TAŚVA-ML#278,14_r"/>papatteḥ tad yathāanityā buddhir nitya ātmeti aviruddhāv apy evaṃ vicāraṃ na prayojayataḥ tad yathā kriyā<span type="ref-block" n="9421 r_TAŚVA-ML#278,15_r"/>vaddravyaṃ niḥkriyaṃ ca kālabhede satīty ekakālāv ity uktaṃ tathāvasitau vicāraṃ na prayojayete niścayottara<span type="ref-block" n="9422 r_TAŚVA-ML#278,16_r"/>kālaṃ vivādābhāvād ity anavasitau nirdiṣṭau evaṃ viśeṣaṇaviśiṣṭayor dharmayoḥ pakṣapratipakṣayoḥ parigraha <span type="ref-block" n="9423 r_TAŚVA-ML#278,17_r"/>itthaṃbhāvaniyamaḥ evaṃ dharmāyaṃ dharmī naivaṃ dharmeti vā so 'yaṃ pakṣapratipakṣaparigraho na vitaṃḍāyām asti saprati<span type="ref-block" n="9424 r_TAŚVA-ML#278,18_r"/>pakṣasthāpanārhā no vitaṃḍā iti vacanāt tathā yathokto jalpaḥ pratipakṣasthāpanāhīnatayā viśeṣato <span type="ref-block" n="9425 r_TAŚVA-ML#278,19_r"/>vitaṃḍātvaṃ pratipadyate vaitaṃḍikasya ca svapakṣa eva sādhanavādipakṣāpekṣayā pratipakṣo hastipratihastinyā<span type="ref-block" n="9426 r_TAŚVA-ML#278,20_r"/>yena vaitaṃḍiko na sādhanaṃ vakti kevalaṃ parapakṣanirākaraṇāyaiva pravartata iti vyākhyānāt nanu vaitaṃḍi<span type="ref-block" n="9427 r_TAŚVA-ML#278,21_r"/>kasya pratipakṣābhidhānaḥ svapakṣo sty evānyathā pratipakṣahīna iti sūtrakāro brūyāt na tu pratipakṣasthāpanā<span type="ref-block" n="9428 r_TAŚVA-ML#278,22_r"/>hīna iti na hi rājahīno deśa iti ca kaścid rājapuruṣahīna iti vakti tathābhipretārthāpratipatter iti <span type="ref-block" n="9429 r_TAŚVA-ML#278,23_r"/>kecit te pi na samīcīnavācaḥ pratipakṣa ity anena vidhirūpeṇa pratipakṣahīnasyārthasya vivakṣitatvāt <span type="ref-block" n="9430 r_TAŚVA-ML#278,24_r"/>yasya hi sthāpanā kriyate sa vidhirūpaḥ pratipakṣo na punar yasya parapakṣanirākaraṇasāmarthyonnatiḥ so tra <span type="ref-block" n="9431 r_TAŚVA-ML#278,25_r"/>mukhyavidhirūpatayā vyavatiṣṭhate tasya guṇabhāvena vyavasthiteḥ jalpo pi kaścid evaṃ pratipakṣasthāpanāhīnaḥ <span type="ref-block" n="9432 r_TAŚVA-ML#278,26_r"/>syān nedaṃ nirātmakaṃ jīvaccharīraṃ prāṇādimattvaprasaṃgād iti parapakṣapratiṣedhavacanasāmarthyāt sātmakaṃ jīva<span type="ref-block" n="9433 r_TAŚVA-ML#278,27_r"/>ccharīram iti svapakṣasya siddher virūpeṇa sthāpanāvirahād iti cen na niyamena pratipakṣasthāpanāhīnatvābhāvā<span type="ref-block" n="9434 r_TAŚVA-ML#278,28_r"/>j jalpasya tatra hi kadācit svapakṣavidhānadvāreṇa parapakṣapratiṣedhaḥ kadācit parapakṣapratiṣedhadvāreṇa svapakṣa<span type="ref-block" n="9435 r_TAŚVA-ML#278,29_r"/>vidhānam iṣyate naivaṃ vitaṃḍāyāṃ parapakṣapratiṣedhasyaiva sarvadā tatra niyamāt nanv evaṃ pratipakṣo pi vidhi<span type="ref-block" n="9436 r_TAŚVA-ML#278,30_r"/>rūpo vitaṃḍāyāṃ nāstīti pratipakṣahīna ity eva vaktavyaṃ sthāpanāhīna ity asyāpi tathā siddheḥ sthāpyamāna<span type="ref-block" n="9437 r_TAŚVA-ML#278,31_r"/>syābhāve sthāpanāyāḥ saṃbhavāyogād iti cen na aniṣṭaprasaṃgāt sarvathā pratipakṣahīnasyārthasyāniṣṭasya prasaktau <span type="ref-block" n="9438 r_TAŚVA-ML#278,32_r"/>ca yathā vitaṃḍāyāṃ sādhyanirdeśābhāvas tasya cetasi parisphuraṇābhāvaś ca tathārthāpattyāpi gamyamānasya prati<span type="ref-block" n="9439 r_TAŚVA-ML#278,33_r"/>pakṣasyābhāva iti vyāhatiḥ syād vacanasya gamyamānasvapakṣābhāve parapakṣapratiṣedhasya bhāvivirodhāt pratipakṣa<span type="ref-block" n="9440 r_TAŚVA-ML#278,34_r"/>sthāpanāhīna iti vacane tu na virodhaḥ sarvaśūnyavādināṃ parapakṣapratiṣedhe sarvaḥ śūnyam iti svapakṣagamya<span type="ref-block" n="9441 r_TAŚVA-ML#278,35_r"/>mānasya bhāve pi sthāpanāyā gamyamānāyās tadbhāvābhāve vā śūnyatāvyāghātāt tarhi pratipakṣahīnam api <span type="ref-block" n="9442 r_TAŚVA-ML#279,01_r"/>vā prayojanārtham arthitvena tam abhyupeyād ity atrāpi pratipakṣahīnam api ceti vaktavyaṃ sarvathā pratipakṣahīnavādasyā<span type="ref-block" n="9443 r_TAŚVA-ML#279,02_r"/>saṃbhavād iti cet ka evaṃ vyācaṣṭe sarvapratipakṣahīnam iti parataḥ pratijñām upāditsamānas tattvabubhutsā<span type="ref-block" n="9444 r_TAŚVA-ML#279,03_r"/>prakāśanena svapakṣaṃ vacanato navasthāpayatsvadarśanaṃ sādhayed iti vyākhyānāt tatra gamyamānasya svapakṣasya <span type="ref-block" n="9445 r_TAŚVA-ML#279,04_r"/>bhāvāt svapakṣam anavasthāpayann iti bhāṣyakāravacanasyānyathā virodhāt kuto nyathā bhāṣyakārasyaiva <span type="ref-block" n="9446 r_TAŚVA-ML#279,05_r"/>vyākhyānam iti cet sarvathā svapakṣahīnasya vādasya jalpavitaṃḍāvadasaṃbhavād eva katham evaṃ vādajalpayor vitaṃ<span type="ref-block" n="9447 r_TAŚVA-ML#279,06_r"/>ḍāto bhedaḥ pratipakṣasthāpanāhīnatvāviśeṣād iti cet uktam atra niyamataḥ pratipakṣasthāpanāyā hīnā <span type="ref-block" n="9448 r_TAŚVA-ML#279,07_r"/>vitaṃḍā kadācit tayā hīnau vādajalpāv iti kevalaṃ vādaḥ pramāṇatarkasādhanopalaṃbhatvādiviśeṣaṇaḥ pakṣa<span type="ref-block" n="9449 r_TAŚVA-ML#279,08_r"/>pratipakṣaparigrahaḥ jalpas tu chalajātinigrahasthānasādhanopālaṃbhaś ca yathoktopapannaś ceti vitaṃḍāto viśi<span type="ref-block" n="9450 r_TAŚVA-ML#279,09_r"/>ṣyate tad evaṃ pakṣapratipakṣaparigrahasya jalpe sato pi pramāṇatarkasādhanopalaṃbhatvādiviśeṣaṇābhāvād vitaṃḍāyā<span type="ref-block" n="9451 r_TAŚVA-ML#279,10_r"/>m asattvāc ca na jalpavitaṃḍayos tattvāvyavasāyasaṃrakṣaṇārthatvasiddhiḥ prakṛtasādhanād yeneṣṭavighātakārīdaṃ syād a<span type="ref-block" n="9452 r_TAŚVA-ML#279,11_r"/>niṣṭasya sādhanād iti vāda eva tattvāvyavasāyasaṃrakṣaṇārthatvāj jigīṣator yukto na jalpavitaṃḍe tābhyāṃ tattvā<span type="ref-block" n="9453 r_TAŚVA-ML#279,12_r"/>vyavasāyasaṃrakṣaṇāsaṃbhavāt paramārthataḥ khyātilābhapūjāvat tattvasyāvyavasāyo hi tattvaniścayas tasya saṃrakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="9454 r_TAŚVA-ML#279,13_r"/>nyāyabalāt sakalabādhakanirākaraṇena punas tatra bādhakam udbhāvayate yathākathaṃcin nirmukhīkaraṇaṃ capeṭādibhis ta<span type="ref-block" n="9455 r_TAŚVA-ML#279,14_r"/>tpakṣanirākaraṇasyāpi tattvāvyavasāyasaṃrakṣaṇatvaprasaṃgāt na ca jalpavitaṃḍābhyāṃ tatra sakalabādhakapari<span type="ref-block" n="9456 r_TAŚVA-ML#279,15_r"/>haraṇaṃ chalajātyādyupakramaparābhyāṃ saṃśayasya viparyāsasya vā jananāt tattvāvyavasārya saty api hi vādinaḥ <span type="ref-block" n="9457 r_TAŚVA-ML#279,16_r"/>paranirmukhīkaraṇe pravṛttau prāśnikās tatra saṃśerate viparyasyann iva kim asya tattvāvyavasāyo sti kiṃ vā <span type="ref-block" n="9458 r_TAŚVA-ML#279,17_r"/>nāstīti nāsty eveti vyāpāranirmukhīkaraṇamātre tathā vyavasāyarahitasyāpi pravṛttidarśanāt tattvopaplavavādi<span type="ref-block" n="9459 r_TAŚVA-ML#279,18_r"/>vat tathā vyākhyātir eva prekṣāvatsu na syād iti kutaḥ pūjālābho vā tataś caivaṃ vaktavyaṃ vādo jigīṣa<span type="ref-block" n="9460 r_TAŚVA-ML#279,19_r"/>tor eva tattvāvyavasāyasaṃrakṣaṇārthatvād anyathā tadanupapatteḥ parābhyupagamamātrāj jalpavitaṃḍāvattvāt nigrahasthāna<span type="ref-block" n="9461 r_TAŚVA-ML#279,20_r"/>vattvāc ca na hi vāde nigrahasthānāni na saṃti siddhāṃtāviruddhaḥ ity anenāpasiddhāṃtasya paṃcāvayavopapanna <span type="ref-block" n="9462 r_TAŚVA-ML#279,21_r"/>ity atra paṃcagrahaṇān nyūnādhikayor avayavopapannagrahaṇād dhetvābhāsapaṃcakasya pratipādanād duṣṭānāṃ nigrahasthānānāṃ tatra <span type="ref-block" n="9463 r_TAŚVA-ML#279,22_r"/>niyamavyākhyānāt nanu vāde satām api nigrahasthānānāṃ nigrahabuddhyodbhāvanābhāvān na jigīṣāsti taduktaṃ <span type="ref-block" n="9464 r_TAŚVA-ML#279,23_r"/>tarkaśabdena bhūtapūrvagatinyāyena vītarāgakathātvajñāpanād udbhāvaniyamo labhyate tena siddhāṃtāviruddhaḥ <span type="ref-block" n="9465 r_TAŚVA-ML#279,24_r"/>paṃcāvayavopapanna iti cottarapadayoḥ samastanigrahasthānādyupalakṣaṇārthatvād eva pramāṇabuddhyā pareṇa chalajāti<span type="ref-block" n="9466 r_TAŚVA-ML#279,25_r"/>nigrahasthānāni prayuktāni na nigrahabuddhyodbhāvyaṃte kiṃ tu nivāraṇabuddhyā tattvajñānāyāvayavaḥ pravṛttir na ca <span type="ref-block" n="9467 r_TAŚVA-ML#279,26_r"/>sādhanābhāso dūṣaṇābhāve vā tattvājñānahetur ato na tatprayogo yuktaḥ iti tad etadasaṃgataṃ jalpavitaṃḍa<span type="ref-block" n="9468 r_TAŚVA-ML#279,27_r"/>yor api tathodbhavaniyamaprasaṃgāt tayos tattvāvyavasāyasaṃrakṣaṇāya svayam abhyupagamāt tasya chalajātinigraha<span type="ref-block" n="9469 r_TAŚVA-ML#279,28_r"/>sthānaiḥ kartum aśakyatvāt parasya tūṣṇībhāvārthaṃ jalpavitaṃḍayoś chalādyudbhāvanam iti cen na tathā parasya <span type="ref-block" n="9470 r_TAŚVA-ML#279,29_r"/>tūṣṇībhāvāsaṃbhavād asaduttarāṇām ānaṃtyān nyāyabalād eva paranirākaraṇasaṃbhavāt so yaṃ paranirākaraṇāyānya<span type="ref-block" n="9471 r_TAŚVA-ML#279,30_r"/>yogavyavacchedena vyavasitādyanujātaṃ tattvaviṣayaprajñāpāripākādi ca phalam abhipretya vādaṃ kurvan paraṃ nigraha<span type="ref-block" n="9472 r_TAŚVA-ML#279,31_r"/>sthānair nirākarotīti katham aviruddhavāk nyāyena prativādinaḥ svābhiprāyān nivartanasyaiva nigrahatvād alābhe vā <span type="ref-block" n="9473 r_TAŚVA-ML#279,32_r"/>tato nigrahatvāyogāt tad uktaṃ āstāṃ tāvad alābhādir ayam eva hi nigrahaḥ nyāyena vijigīṣūṇāṃ <span type="ref-block" n="9474 r_TAŚVA-ML#279,33_r"/>svābhiprāyanivartanam iti siddham etat jigīṣato vādo nigrahasthānavattvāny athānupapatter iti sa ca <span type="ref-block" n="9475 r_TAŚVA-ML#279,34_r"/>caturaṃgaḥ svābhipretasvavyavasthānaphalatvāl lokaprakhyātavādavat tathā hi </p><p n="a_2036" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9490 r_TAŚVA-ML#280,14_r"/>nanu yathā sabhāpateḥ prāśnikānāṃ ca sāmarthyam aviruddham uktaṃ vādinoḥ sādhanadūṣaṇayoś ca parasparavyāghā<span type="ref-block" n="9491 r_TAŚVA-ML#280,15_r"/>tāt tathā hiyadi vādinaḥ samyaksādhanavacanaṃ sāmarthyaṃ sādhanasya cānyathānupapannatvaṃ tadā kathaṃ tatra <span type="ref-block" n="9492 r_TAŚVA-ML#280,16_r"/>prativādinaḥ saddoṣodbhāvanaṃ sāmarthyaṃ saṃsādhyaṃ dūṣaṇasya ca pakṣavighātitāvat katham itarad iti parasparavyāhataṃ <span type="ref-block" n="9493 r_TAŚVA-ML#280,17_r"/>paśyāmaḥ tadanyatamāsamarthatve vā yathā samarthe sabhāpatau prāśnikeṣu vacanaṃ vādas tathā samarthayor vādi<span type="ref-block" n="9494 r_TAŚVA-ML#280,18_r"/>prativādinoḥ sādhanadūṣaṇayoś ceti vyākhyānam anupapannam āyātam iti kaścit tad asat vādiprativādinoḥ <span type="ref-block" n="9495 r_TAŚVA-ML#280,19_r"/>sādhanadūṣaṇavacane kramataḥ pravṛttau virodhābhāvāt pūrvaṃ tāvadvādī svadarśanānusāritayā samarthaḥ sādhanaṃ <span type="ref-block" n="9496 r_TAŚVA-ML#280,20_r"/>samartham upanyasyati paścāt prativādī svadarśanālaṃbanena doṣodbhāvanasamarthasaddūṣaṇaṃ tatsāmarthyaṃ pratipakṣa<span type="ref-block" n="9497 r_TAŚVA-ML#280,21_r"/>vighātitā na virudhyate </p><p n="a_2037" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9498 r_TAŚVA-ML#280,22_r"/>kā punar iyaṃ pratipakṣavighātitety āha </p><p n="a_2039" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9500 r_TAŚVA-ML#280,24_r"/>sādhanasya svapakṣadhātitā pakṣāṃtarasādhanatvaṃ yathā viruddhaṃ svapakṣasādhanāśaktatvamātraṃ vā yathānaikāṃti<span type="ref-block" n="9501 r_TAŚVA-ML#280,25_r"/>katvādi sādhanābhāsatvaṃ tadudbhavane svapakṣasiddher apekṣaṇīyatvāt tad uktaṃ viruddhaṃ hetum adbhāvyavādinaṃ <span type="ref-block" n="9502 r_TAŚVA-ML#280,26_r"/>jayatītaraḥ ābhāsāṃtaram udbhāvya pakṣasiddham apekṣate iti na caivam aṣṭāṃgo vivādaḥ syāt tatsādhana<span type="ref-block" n="9503 r_TAŚVA-ML#280,27_r"/>tadvacanayor vādisāmartharūpatvāt sadūṣaṇatadvacanayoś ca prativādisāmarthyarūpatvād digaṃtaratvāyogāt naivaṃ prabhuḥ <span type="ref-block" n="9504 r_TAŚVA-ML#280,28_r"/>sabhyo vā vādiprativādinoḥ sāmarthyaṃ tayoḥ svataṃtratvāt tato nābhimāniko pi vādo dvyaṃga eva <span type="ref-block" n="9505 r_TAŚVA-ML#280,29_r"/>vītarāgavādavad iti śakyaṃ vaktuṃ caturṇām aṃgānām anyatamasyāpy apāye arthāparisamāpter ity uktaprāyaṃ eva<span type="ref-block" n="9506 r_TAŚVA-ML#280,30_r"/>m ayamābhimāniko vādo jigīṣator dvivida ity āha </p><p n="a_2041" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9508 r_TAŚVA-ML#280,32_r"/>pūrvācāryo pi bhagavān amum eva dvividhaṃ jalpamāveditavān ity āha </p><p n="a_2043" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9510 r_TAŚVA-ML#281,01_r"/>kaḥ punar jayo trety āha </p><p n="a_2045" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9512 r_TAŚVA-ML#281,03_r"/>kathaṃ </p><p n="a_2047" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9514 r_TAŚVA-ML#281,05_r"/>kaḥ punaḥ svasya pakṣo yat siddhir jayaḥ syād iti vicārayitum upakramate </p><p n="a_2049" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9528 r_TAŚVA-ML#281,19_r"/>yādṛg eva hi svārthānumāne pakṣaḥ śakyatvādiviśeṣaṇaḥ sādhanaviṣayas tādṛg eva parārthānumāne yuktaḥ <span type="ref-block" n="9529 r_TAŚVA-ML#281,20_r"/>svaniścayavad anyeṣāṃ niścayotpādanāya prekṣāvatāṃ parārthānumānaprayogāt anyathā tallakṣaṇasyāsaṃbhavādi<span type="ref-block" n="9530 r_TAŚVA-ML#281,21_r"/>doṣānuṣaṃgāt kā punaḥ pakṣasya siddhir ity āha </p><p n="a_2051" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9532 r_TAŚVA-ML#281,23_r"/>vādinaḥ svapakṣapratyāyanaṃ sabhāyāṃ svapakṣasiddhiḥ prativādinaḥ sa eva nigrahaḥ prativādino thavā <span type="ref-block" n="9533 r_TAŚVA-ML#281,24_r"/>tatsvapakṣasiddhir vādino nigraha ity etatpratyeyam tathoktaṃ svapakṣasiddhir ekasya nigraho nyasya vādinaḥ <span type="ref-block" n="9534 r_TAŚVA-ML#281,25_r"/>nāsādhanāṃgavacanaṃ nādoṣodbhāvanaṃ dvayoḥ iti </p><p n="a_2052" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9535 r_TAŚVA-ML#281,26_r"/>atra paramatam anūdya vicārayati </p><p n="a_2054" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9538 r_TAŚVA-ML#281,29_r"/>satyam etat svapakṣaṃ sādhayann evāsādhanāṃgavacanād adoṣodbhāvanād vā vādī prativādī vā tūṣṇībhūtaṃ yat kiṃ<span type="ref-block" n="9539 r_TAŚVA-ML#281,30_r"/>cid bruvāṇaṃ vā paraṃ jayati nānyathā kevalaṃ pakṣo vādiprativādinoḥ samyak sādhanadūṣaṇavacanam eveti parā<span type="ref-block" n="9540 r_TAŚVA-ML#281,31_r"/>kūtam anūdya pratikṣipati </p><p n="a_2056" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9545 r_TAŚVA-ML#282,02_r"/>yad vastu śabdānityatvāvādināṃ sādhyamānaṃ vādinā dūṣyamāṇaṃ ca prativādinā tad eva vādinaḥ pakṣaḥ <span type="ref-block" n="9546 r_TAŚVA-ML#282,03_r"/>śakyatvādiviśeṣaṇasya sādhanaviṣayasya pakṣatvavyavasthāpanāt tathā yad dūṣaṇavādinā śabdādi vastu <span type="ref-block" n="9547 r_TAŚVA-ML#282,04_r"/>anityatvādinā sādhyamānaṃ vādinā dūṣyamāṇaṃ tad eva prativādinaḥ pakṣa iti vyavatiṣṭhate na punaḥ sādhana <span type="ref-block" n="9548 r_TAŚVA-ML#282,05_r"/>vacanaṃ vādinaḥ dūṣaṇavacanaṃ ca prativādinaḥ pakṣa iti vivādābhāvāt tayos tatra vivāde vā yathoktalakṣaṇa eva <span type="ref-block" n="9549 r_TAŚVA-ML#282,06_r"/>pakṣa iti tasyāsiddher ekasya jayo 'parasya parājayo vyavatiṣṭhate na punar asādhanāṃgavacanamātram adoṣodbhāvanamātraṃ <span type="ref-block" n="9550 r_TAŚVA-ML#282,07_r"/>vā pakṣasiddhyavinābhāvinas tu sādhanāṃgasyāvacanaṃ vādino nigrahasthānaṃ pratipakṣasiddhau satyāṃ prativādina <span type="ref-block" n="9551 r_TAŚVA-ML#282,08_r"/>iti na nivāryata eva tathā hi </p><p n="a_2058" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9553 r_TAŚVA-ML#282,10_r"/>sāmarthyāt prativādinaḥ saddūṣaṇavattvanigrahādikaraṇaṃ vādinaḥ pakṣasiddhau satyām ity avagaṃtavyaṃ tathā <span type="ref-block" n="9554 r_TAŚVA-ML#282,11_r"/>vādinaṃ sādhanamātraṃ bruvāṇam api prativādī kathaṃ jayatīty āha </p><p n="a_2060" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9556 r_TAŚVA-ML#282,13_r"/>dūṣaṇāṃtaram udbhāvya svapakṣaṃ sādhayan jayaty eva anyathā tasya na jayo na parājayaḥ yatra dharmakīrti<span type="ref-block" n="9557 r_TAŚVA-ML#282,14_r"/>nābhyaghāyi sādhanaṃ siddhis tadaṃgaṃ trirūpaṃ liṃgaṃ tasyāvacanaṃ vādino nigrahasthānaṃ tathā sādhanasya trirūpaṃ <span type="ref-block" n="9558 r_TAŚVA-ML#282,15_r"/>liṃgaṃ samarthanaṃ vyatirekaniścayanirūpaṇatvāt tasya vipakṣe bādhakapramāṇavacanasya hetoḥ samarthatvāt tasyā<span type="ref-block" n="9559 r_TAŚVA-ML#282,16_r"/>vacanaṃ vādino nigrahasthānam iti ca tannaiyāyikasyāpi samānam ity āha </p><p n="a_2062" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9562 r_TAŚVA-ML#282,19_r"/>nanu ca na saugatasya paṃcāvayavasādhanasya tatsamarthanasya vā vacanaṃ nigrahasthānaṃ tatra nigamanāṃtasāmarthyā<span type="ref-block" n="9563 r_TAŚVA-ML#282,20_r"/>d gamyamānatvāt tadvacanasya punar uktatvenāphalatvād ity api na saṃgatam ity āha </p><p n="a_2064" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9565 r_TAŚVA-ML#282,22_r"/>nanu ca sapakṣadharmopasaṃhārasya sāmarthyād gamyamānasyāpi hetor apakṣadharmatvenāsiddhatvasya vyavacchedaḥ phala<span type="ref-block" n="9566 r_TAŚVA-ML#282,23_r"/>m astīti yuktaṃ tadvacanam anumanyate yat sat tat sarvaṃ kṣaṇikaṃ yathā ghaṭaḥ saṃś ca śabda iti tarhi nigamanasyāpi <span type="ref-block" n="9567 r_TAŚVA-ML#282,24_r"/>pratijñāhetūdāharaṇopanayānām ekārthatvopadarśanaṃ phalam asti tattadvacanam api yuktimad evety āha </p><p n="a_2066" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9569 r_TAŚVA-ML#282,26_r"/>na hi pratijñādīnām ekārthatvopadarśanam aṃtareṇa saṃgatatvam upapadyate bhinnaviṣayapratijñādivat tathā prati<span type="ref-block" n="9570 r_TAŚVA-ML#282,27_r"/>jñātaḥ sādhyasiddhau hetvādivacanam anarthakaṃ syād anyathā tasyā na sādhanāṃgateti yad uktaṃ tad api svamataghāti<span type="ref-block" n="9571 r_TAŚVA-ML#282,28_r"/>dharmakīrter ity āha </p><p n="a_2068" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9574 r_TAŚVA-ML#282,31_r"/>tato rthātiviparītavyatirekatvaṃ pradarśitavyatirekatvam iti na ca vaidharmyadṛṣṭāṃtadoṣāḥ kvacin nyāya<span type="ref-block" n="9575 r_TAŚVA-ML#282,32_r"/>viniścayādau pratipādyānurodhataḥ sadṛṣṭāṃteṣu saprayogeṣu savibhāgam udāhṛtāḥ na punaḥ sādhanāṃgatvāniya<span type="ref-block" n="9576 r_TAŚVA-ML#282,33_r"/>māt tadanudbhāvanaṃ prativādino nigrahādhikaraṇaṃ vādinā svapakṣasyāsādhane pīti bruvāṇaḥ saugato jaḍatvena <span type="ref-block" n="9577 r_TAŚVA-ML#282,34_r"/>jaḍān api chalādinā vyavahārato naiyāyikān jayet kiṃ ca </p><p n="a_2070" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9588 r_TAŚVA-ML#283,11_r"/>atra pareṣām ākūtam upadarśya vicārayati </p><p n="a_2072" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9604 r_TAŚVA-ML#283,27_r"/>ke punas te pratijñāhānyādaya ime kathyaṃte pratijñāhāniḥ pratijñāṃtaraṃ pratijñāvirodhaḥ pratijñāsaṃnyāsaḥ <span type="ref-block" n="9605 r_TAŚVA-ML#283,28_r"/>hetvaṃtaraṃ arthāṃtaraṃ nirarthakaṃ avijñātārthaṃ apārthakaṃ prāptakālaṃ punar uktaṃ ananubhāṣaṇaṃ ajñānaṃ apratibhā <span type="ref-block" n="9606 r_TAŚVA-ML#283,29_r"/>paryanuyogyānupekṣaṇaṃ niranuyojyānuyogaḥ vikṣepaḥ matānujñā nyūnaṃ adhikaṃ apasiddhāṃtaḥ hetvābhāsāḥ chalaṃ <span type="ref-block" n="9607 r_TAŚVA-ML#283,30_r"/>jātir iti tatra pratijñāhāninigrahasthānaṃ katham ayuktam ity āha </p><p n="a_2074" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9609 r_TAŚVA-ML#283,32_r"/>pratidṛṣṭāṃtadharmānujñā svadṛṣṭāṃte pratijñāhānir ity akṣapādavacanāt evaṃ sūtram anūdya parīkṣaṇārthaṃ bhāṣya<span type="ref-block" n="9610 r_TAŚVA-ML#283,33_r"/>m anuvadati </p><p n="a_2076" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9622 r_TAŚVA-ML#284,11_r"/>sādharmapratyanīkadharmeṇa pratyavasthitaḥ pratidṛṣṭāṃtadharmaṃ svadṛṣṭāṃte nujānan pratijñāṃ jahātīti pratijñāhāniḥ <span type="ref-block" n="9623 r_TAŚVA-ML#284,12_r"/>yathā anityaḥ śabda aiṃdriyakatvāt ghaṭavad iti bruvan pareṇa dṛṣṭam aiṃdriyakaṃ sāmānyaṃ nityaṃ kasmān na tathā <span type="ref-block" n="9624 r_TAŚVA-ML#284,13_r"/>śabda ity evaṃ pratyavasthitaḥ prayuktasya hetor ābhāsatām avaśyam api kathāvasānam akurvanniścayam atilaṃbya prati<span type="ref-block" n="9625 r_TAŚVA-ML#284,14_r"/>jñātyāgaṃ karoti yathaiṃdriyakaṃ sāmānyaṃ nityaṃ kāmaṃ ghaṭo pi nityo sti iti sa khalv ayaṃ sasādhanasya <span type="ref-block" n="9626 r_TAŚVA-ML#284,15_r"/>dṛṣṭāṃtasya nityatvaṃ prasajannigamāṃtam eva pakṣaṃ ca parityajan pratijñāṃ jahātīty ucyate pratijñāśrayatvāt pakṣa<span type="ref-block" n="9627 r_TAŚVA-ML#284,16_r"/>syeti bhāṣyakāramatamālūnavistīrṇam ādarśitam </p><p n="a_2078" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9635 r_TAŚVA-ML#284,24_r"/>yathāha udyotakaraḥ dṛṣṭaś cāsāvaṃte ca vyavasthita iti dṛṣṭāṃtaḥ svapakṣaḥ pratidṛṣṭāṃtaḥ pratipakṣaḥ prati<span type="ref-block" n="9636 r_TAŚVA-ML#284,25_r"/>pakṣasya dharmaṃ pakṣe nyatra jānan pratijñāṃ jahāti yadi sāmānyam aiṃdriyakaṃ nityaṃ śabdo py evam astv iti tade<span type="ref-block" n="9637 r_TAŚVA-ML#284,26_r"/>tad api tasya jāḍyakāri saṃlakṣyate ittham eva pratijñāhāner eva vārayitum aśakteḥ pratipakṣaprasādhanād dhi <span type="ref-block" n="9638 r_TAŚVA-ML#284,27_r"/>pratijñāyāḥ kila hāniḥ saṃpadyate tattvahetvādiparityāgād api kasyacin maṃdabuddher vādino vādiprāyeṇa pratīyate <span type="ref-block" n="9639 r_TAŚVA-ML#284,28_r"/>na punaḥ pratipakṣasya dharmaṃ svapakṣe bhyanujānata eva yenāyam ekaprakāraḥ pratijñāhānau syāt tathā vikṣepādi<span type="ref-block" n="9640 r_TAŚVA-ML#284,29_r"/>bhir ākulībhāvāt prakṛtyā sabhābhīrutvād anyamanaskatvāder vā nimittāt kiṃcit sādhyatvena pratijñāya tadviparītaṃ <span type="ref-block" n="9641 r_TAŚVA-ML#284,30_r"/>prati janir upalabhyata eva puruṣabhrāṃter anekakāraṇatvopapatteḥ tato nāptopajñam evedaṃ sūtraṃ bhāṣyakārasya vārtika<span type="ref-block" n="9642 r_TAŚVA-ML#284,31_r"/>kārasya ca vyavasthāpayitum aśakyatvāt yuktyāgamavirodhāt atra dharmakīrter dūṣaṇam upadarśya pariharann āha </p><p n="a_2080" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9649 r_TAŚVA-ML#285,04_r"/>na hi vayaṃ pratijñāhānir doṣa eva na bhavatīti saṃgirāmahe anaikāṃtikatvāt sādhanadoṣāt paścāt <span type="ref-block" n="9650 r_TAŚVA-ML#285,05_r"/>tadbhāvāt tato bhedena prasiddheḥ pratijñāṃ prayojyāṃ sāmarthyagamyāṃ vā vadatas taddhānes tathaivābhyupagamanīya<span type="ref-block" n="9651 r_TAŚVA-ML#285,06_r"/>tvāt sarvathā tām anicchato vādina evāsaṃbhavāt kevalam etasmād eva nimittāt pratijñāhānir bhavati prati<span type="ref-block" n="9652 r_TAŚVA-ML#285,07_r"/>pakṣasiddham aṃtareṇa ca kasyacin nigrahādhikaraṇam ity etan na kṣamyate tattvāvyavasthāpayitum aśakteḥ </p><p n="a_2081" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9653 r_TAŚVA-ML#285,08_r"/>pratijñāṃtaram idānīm anuvadati </p><p n="a_2083" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9655 r_TAŚVA-ML#285,10_r"/>pratijñātārthapratiṣedhe dharmavikalpāt tadarthanirdeśaḥ pratijñāṃtaraṃ tallakṣaṇasūtram anenoktam idaṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_2085" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9659 r_TAŚVA-ML#285,14_r"/>anityaḥ śabdaḥ aiṃdriyakatvād ghaṭavad ity ekaḥ sāmānyam aiṃdriyakaṃ nityaṃ kasmān na tathā śabda iti dvitīyaḥ <span type="ref-block" n="9660 r_TAŚVA-ML#285,15_r"/>sādhanasyānaikāṃtikatvaṃ sāmānyenodbhāvayati tena pratijñātārthasya pratiṣedhe sati taṃ doṣam anuddharan dharmavikalpaṃ <span type="ref-block" n="9661 r_TAŚVA-ML#285,16_r"/>karoti so yaṃ śabdo 'sarvagato ghaṭavadāhosvitsarvagataḥ sāmānyavad iti yady asarvagato ghaṭavat tadā tadvad evā<span type="ref-block" n="9662 r_TAŚVA-ML#285,17_r"/>nityo stv iti brūte so yaṃ sarvagatatvāsarvagatatvadharmavikalpāt tadarthanirdeśaḥ pratijñāṃtaraṃ anityaḥ śabda iti <span type="ref-block" n="9663 r_TAŚVA-ML#285,18_r"/>pratijñāto 'sarvagato anityaḥ śabda iti pratijñāyā anyatvāt tad idaṃ nigrahasthānaṃ sādhanasāmarthyāpari<span type="ref-block" n="9664 r_TAŚVA-ML#285,19_r"/>jñānād vādinaḥ na cottarapratijñā pūrvapratijñāṃ sādhayaty atiprasaṃgāt iti parasyākūtaṃ </p><p n="a_2086" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9665 r_TAŚVA-ML#285,20_r"/>atra dharmakīrteḥ dūṣaṇam upadarśayati </p><p n="a_2088" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9672 r_TAŚVA-ML#285,27_r"/>tato pratipattivatpratijñāṃtaraṃ kasyacit sādhanasāmarthyāpratijñānāt pratijñāhānivat </p><p n="a_2089" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9673 r_TAŚVA-ML#285,28_r"/>tarhi katham idam ayuktam ity āha </p><p n="a_2091" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9679 r_TAŚVA-ML#286,01_r"/>tataḥ pratijñāhānir eva pratijñāṃtaraṃ nimittabhedāt tadbhedair nigrahasthānāṃtarāṇāṃ prasaṃgāt teṣāṃ tatrāṃtarbhāve <span type="ref-block" n="9680 r_TAŚVA-ML#286,02_r"/>pratijñāṃtarasyeti pratijñānāvartabhāvasya nivārayitum aśakteḥ pratijñāvirodham anūdya vicārayann āha </p><p n="a_2093" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9682 r_TAŚVA-ML#286,04_r"/>pratijñāhetvor virodhaḥ pratijñāvirodha iti sūtraṃ yatra pratijñā hetunā virudhyate hetuś ca pratijñāyāḥ <span type="ref-block" n="9683 r_TAŚVA-ML#286,05_r"/>sa pratijñāvirodho nāma nigrahasthānaṃ yathā guṇavyatiriktaṃ dravyaṃ bhedenāgrahaṇād iti nyāyavārtikaṃ tac ca <span type="ref-block" n="9684 r_TAŚVA-ML#286,06_r"/>na yuktimat </p><p n="a_2095" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9689 r_TAŚVA-ML#286,11_r"/>yad api udyotakareṇābhyadhāyi 'etenaiva pratijñāvirodho py uktaḥ yatra pratijñā svavacanena virudhyate <span type="ref-block" n="9690 r_TAŚVA-ML#286,12_r"/>yathā śravaṇā garbhiṇī nāstyātmeti vākyāṃtaropaplavād iti' tad api na yuktam ity āha </p><p n="a_2097" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9692 r_TAŚVA-ML#286,14_r"/>tadvirodhodbhāvanena tyāgasyāvaśyaṃ bhāvitvāt svayam atyāgān neyaṃ pratijñāhānir iti cet na tadviruddhatva<span type="ref-block" n="9693 r_TAŚVA-ML#286,15_r"/>pratipatter eva nyāyabalāt tyāgarūpatvāt yat kiṃcid avadato pi pratijñākṛtisiddher vadato pi doṣatvenaiva tattyā<span type="ref-block" n="9694 r_TAŚVA-ML#286,16_r"/>gasya vyavasthiteḥ yad api tenoktaṃ hetuvirodho pi pratijñāvirodha eva etenokto yatra hetuḥ pratijñayā <span type="ref-block" n="9695 r_TAŚVA-ML#286,17_r"/>bādhyate yathā sarvaṃ pṛthak samūhe bhāvaśabdaprayogād iti tad api na sādhīya ity āha </p><p n="a_2099" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9703 r_TAŚVA-ML#286,25_r"/>yad apy abhihitaṃ tena etena pratijñāyā dṛṣṭāṃtavirodho vaktavyo hetoś ca dṛṣṭāṃtādibhir virodhaḥ pramāṇa<span type="ref-block" n="9704 r_TAŚVA-ML#286,26_r"/>virodhaś ca pratijñāhetor yathā vaktavyaḥ iti tad api na parīkṣākṣamam ity āha </p><p n="a_2101" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9712 r_TAŚVA-ML#286,34_r"/>yad apy avādi tena parapakṣasiddhena gotvādinānaikāṃtikacodanāviruddheti yaḥ parapakṣasiddhena gotvādinā <span type="ref-block" n="9713 r_TAŚVA-ML#287,01_r"/>vyabhicārayati tadviruddham uttaraṃ veditavyam anityaḥ śabdaḥ aiṃdriyakatvāt ghaṭavad iti kenacid bauddhaṃ <span type="ref-block" n="9714 r_TAŚVA-ML#287,02_r"/>pratyuktaṃ naiyāyikaprasiddhena gotvādinā sāmānyena hetor anaikāṃtikatvacodanā hi viruddham uttaraṃ saugatasyā<span type="ref-block" n="9715 r_TAŚVA-ML#287,03_r"/>niṣṭasiddher iti tad api na vicārārham ity āha </p><p n="a_2103" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9719 r_TAŚVA-ML#287,07_r"/>yad apy abhāṇi tena svapakṣānapekṣaṃ ca tathā yaḥ svasvapakṣānapekṣaṃ hetuṃ prayuṃkte anityaḥ śabda aiṃdriya<span type="ref-block" n="9720 r_TAŚVA-ML#287,08_r"/>katvād iti sa svasiddhasya gotvāder anityatvavirodhād viruddha iti tad apy apeśalam ity āha </p><p n="a_2105" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9725 r_TAŚVA-ML#287,13_r"/>so yam udyotakaraḥ svayam ubhayapakṣasaṃpratipannas tv anaikāṃtika iti pratipadyamāno vādinaḥ prativādina eva <span type="ref-block" n="9726 r_TAŚVA-ML#287,14_r"/>pramāṇataḥ siddhena gotvādinānaikāṃtikacodanena hetor viruddham uttaraṃ bruvāṇam atikrameṇa kathaṃ nyāyavādī <span type="ref-block" n="9727 r_TAŚVA-ML#287,15_r"/>apramāṇasiddhena tu sarveṣāṃ taccodanaṃ doṣābhāsa eveti tadvibhāgaṃ kurvan jaḍatvam ātmano nivedayati atra <span type="ref-block" n="9728 r_TAŚVA-ML#287,16_r"/>pratijñāvacanād evāsādhanāṃgavacanena vādinigṛhīte pratijñāviruddhasyānigrahatvam eveti dharmakīrtinoktaṃ dūṣaṇa<span type="ref-block" n="9729 r_TAŚVA-ML#287,17_r"/>m asaṃgataṃ gamyamānaḥ prāha </p><p n="a_2107" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9739 r_TAŚVA-ML#287,27_r"/>saṃgaraḥ pratijñātasya vādinā yujyamānasya pakṣadharmopasaṃhāravacanasāmarthyād gamyamānasya vā yad avyavasthānaṃ <span type="ref-block" n="9740 r_TAŚVA-ML#287,28_r"/>svadṛṣṭāṃte pratidṛṣṭāṃtadharmānujñānāt pratijñātārthapratiṣedhena dharmavikalpāt tadarthanirdeśād vā pratijñāhetvo<span type="ref-block" n="9741 r_TAŚVA-ML#287,29_r"/>r virodhāt pratijñāvirodhād vā prativādināpadyeta tatkathāvicchedamātraṃ karoti na punaḥ parājayaṃ vādinaḥ <span type="ref-block" n="9742 r_TAŚVA-ML#287,30_r"/>svapakṣasya prativādināvaśyaṃ sādhanīyatvād iti nyāyaṃ buddhyāmahe pratijñāvacanaṃ tu kathāvicchedamātram api <span type="ref-block" n="9743 r_TAŚVA-ML#287,31_r"/>na prayojayati tasyāsādhanāṃgatvāvyavasthiteḥ pakṣadharmopasaṃhāravacanād ity uktaṃ prāk kevalaṃ svadarśanānu<span type="ref-block" n="9744 r_TAŚVA-ML#287,32_r"/>rāgamātreṇa pratijñāvacanasya nigrahatvenodbhāvane pi saugataiḥ pratijñāvirodhādidoṣodbhāvanaṃ nāvasaram anumaṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="9745 r_TAŚVA-ML#287,33_r"/>anekasādhanavacanavad anekadūṣaṇavacanasyāpi virodhābhāvāt sarvathā viśeṣābhāvād iti vicāritam asmābhiḥ </p><p n="a_2108" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9746 r_TAŚVA-ML#287,34_r"/>saṃprati pratijñāsaṃnyāsaṃ vicārayitum upakramam āha </p><p n="a_2110" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9748 r_TAŚVA-ML#288,01_r"/>nanu pakṣapratiṣedhe 'pratijñānārthāpanayanaṃ pratijñāsaṃnyāsaḥ' iti sūtrakāravacanāt yaḥ pratijñātam arthaṃ pakṣa<span type="ref-block" n="9749 r_TAŚVA-ML#288,02_r"/>pratiṣedhe kṛte parityajyati sa pratijñāsaṃnyāso veditavyaḥ udāharaṇaṃ pūrvavat sāmānyenaikāṃtikatvād dhetoḥ <span type="ref-block" n="9750 r_TAŚVA-ML#288,03_r"/>kṛte brūyād eka eva mahān nitya śabda iti etatsādhanasya sāmarthyāparicchedād vipratipattito nigrahasthāna<span type="ref-block" n="9751 r_TAŚVA-ML#288,04_r"/>m ity udyotakaravacanāc ca pratijñāsaṃnyāsas tasya pratijñāhāner bheda eveti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_2112" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9758 r_TAŚVA-ML#288,11_r"/>hetvaṃtaraṃ vicārayann āha </p><p n="a_2114" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9766 r_TAŚVA-ML#288,19_r"/>aviśeṣoktau hetau pratiṣiddhe viśeṣam icchato hetvaṃtaram iti sūtrakāravacanāt dvitvatvaṃ nigrahasthānaṃ <span type="ref-block" n="9767 r_TAŚVA-ML#288,20_r"/>sādhanāṃtaropādāne pūrvasyāsāmarthyakhyāpanāt sāmarthye vā pūrvasya hetvaṃtaraṃ vyartham ity udyotakaro vyāca<span type="ref-block" n="9768 r_TAŚVA-ML#288,21_r"/>kṣāṇo gatānugatikatām ātmasāt kurute prakārāṃtareṇāpi hetvaṃtaravacanadarśanāt tathā aviśeṣokte dṛṣṭāṃto<span type="ref-block" n="9769 r_TAŚVA-ML#288,22_r"/>panayananigamane pratisiddhe viśeṣam icchato dṛṣṭāṃtādyaṃtaropādāne pūrvasyāsāmarthyakhyāpanāt sāmarthye vā <span type="ref-block" n="9770 r_TAŚVA-ML#288,23_r"/>pūrvasya pratidṛṣṭāṃtādyaṃtaraṃ vyartham iti vaktum aśakyatvāt atrākṣepasamādhānānāṃ samānatvāt yad apy aprādeśi<span type="ref-block" n="9771 r_TAŚVA-ML#288,24_r"/>prakṛtād arthād apratisaṃbaṃdhatvārtham arthāṃtaram abhyupagamārthāsaṃgatatvān nigrahasthānam iti tad api vicārayati </p><p n="a_2116" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9776 r_TAŚVA-ML#288,29_r"/>nirarthakaṃ vicārayitum ārabhate </p><p n="a_2118" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9778 r_TAŚVA-ML#288,31_r"/>yad uktaṃ varṇakramo nirdeśavannirarthakaṃ tad yathānityaḥ śabdo jabagaḍadastvāj jhabhaghaḍhadhavad iti </p><p n="a_2120" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9783 r_TAŚVA-ML#289,02_r"/>tathā hibruvan na sādhyaṃ na sādhanaṃ jānīte asādhyasādhanaṃ copādatte iti nigṛhyate svapakṣaṃ sādhaya<span type="ref-block" n="9784 r_TAŚVA-ML#289,03_r"/>tānyena nānyathā nyāyavirodhāt yad apy uktaṃ pariṣatprativādibhyāṃ trir abhihitam apy avijñātam avijñātārthaṃ <span type="ref-block" n="9785 r_TAŚVA-ML#289,04_r"/>bhāṣye codanāhṛtam asāmarthyaṃ ca vyāpanān nigrahasthānaṃ sasāmarthyaṃ cājñānam iti tad iha vicāryate </p><p n="a_2122" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9794 r_TAŚVA-ML#289,13_r"/>tato nedam avijñātārthaṃ nirarthakādbhidyate nāpy apārthakam ity āha </p><p n="a_2124" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9798 r_TAŚVA-ML#289,17_r"/>na hi parasparasaṃgatāni padāny eva na punar vākyānīti śakyaṃ vaktuṃ teṣām api paurvāparyeṇāpi yujyamānānāṃ <span type="ref-block" n="9799 r_TAŚVA-ML#289,18_r"/>bahulam upalaṃbhāt śaṃkhaḥ kadalyāṃ kadalī ca bheryāṃ tasyāṃ ca bheryāṃ sumahadvimānaṃ tacchaṃkhabherī kadalī <span type="ref-block" n="9800 r_TAŚVA-ML#289,19_r"/>vimānam unmattagaṃgapratimaṃ babhūva ityādivat yadi punaḥ padanairarthakyam eva vākyanairarthakyaṃ padasamudāyatvā<span type="ref-block" n="9801 r_TAŚVA-ML#289,20_r"/>d vākyasyeti matis tadā varṇanairarthakyam eva padanairarthakyam astu varṇasamudāyatvāt padasyeti manyatāṃ varṇānāṃ sarvatra <span type="ref-block" n="9802 r_TAŚVA-ML#289,21_r"/>nirarthakatvāt padasya nirarthakatvaprasaṃga iti cet padasyāpi nirarthakatvāt tatsamudāyātmano vākyasyāpi nirarthaka<span type="ref-block" n="9803 r_TAŚVA-ML#289,22_r"/>tvānuṣaṃgaḥ padārthāpekṣayā sārthakaṃ padam iti cet varṇārthāpekṣayā varṇaḥ sārthako stu prakṛtipratyayādivarṇavat <span type="ref-block" n="9804 r_TAŚVA-ML#289,23_r"/>na prakṛtiḥ kevalā padaṃ pratyayo vā nāpi tayor arthakatvam abhivyaktārthābhāvād anarthakatve padasyāpy anarthakatvaṃ <span type="ref-block" n="9805 r_TAŚVA-ML#289,24_r"/>yathaiva hi prakṛtyarthaḥ pratyayenābhibhidyate pratyayārthaḥ svaprakṛtyā tayoḥ kevalayor aprayogārhatvāt tathā deva<span type="ref-block" n="9806 r_TAŚVA-ML#289,25_r"/>dattas tiṣṭhatītyādiprayogeṣu subaṃtapadārthasya tiṅaṃtapadenābhivyakteḥ tiṅaṃtapadārthasya ca subaṃtapadenābhivyakteḥ <span type="ref-block" n="9807 r_TAŚVA-ML#289,26_r"/>kevalasyāprayogārhatvād abhivyaktārthābhāvo vibhāvyata eva padāṃtarāpekṣatve sārthakatvam eveti tatprakṛtyapekṣasya <span type="ref-block" n="9808 r_TAŚVA-ML#289,27_r"/>pratyayasya tadapekṣasya ca prakṛtyādivatsvasya sārthakatvaṃ sādhayaty eva sarvathā viśeṣābhāvāt tato varṇānāṃ <span type="ref-block" n="9809 r_TAŚVA-ML#289,28_r"/>padānāṃ ca saṃgatārthānāṃ nirarthakatvam icchatā vākyānām apy asaṃgatārthānāṃ nirarthakatvam eṣitavyaṃ tasya tataḥ <span type="ref-block" n="9810 r_TAŚVA-ML#289,29_r"/>pṛthaktvena nigṛhṇan sthānatvāniṣṭau varṇapadanirarthakatvayor api tathā nigrahādhikaraṇatvaṃ mā bhūt yad apy uktaṃ <span type="ref-block" n="9811 r_TAŚVA-ML#289,30_r"/>avayavaviparyāsaṃ baṃdhanam aprāptakālaṃ avayavānāṃ pratijñādīnāṃ viparyayeṇābhidhānaṃ nigrahasthānam iti tad api <span type="ref-block" n="9812 r_TAŚVA-ML#289,31_r"/>na sughaṭam ity āha </p><p n="a_2126" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9822 r_TAŚVA-ML#290,07_r"/>etenaitad api pratyākhyātaṃ yadāhodyotakaraḥ yathā gaur ity asya padasyārthe gauṇīti prayujyamānaṃ padaṃ na <span type="ref-block" n="9823 r_TAŚVA-ML#290,08_r"/>vakrādim aṃtam arthaṃ pratipādayatīti na śabdādvyākhyānaṃ vyarthaṃ anenāpaśabdenāsau gośabdam eva pratipadyate <span type="ref-block" n="9824 r_TAŚVA-ML#290,09_r"/>gośabdāc cakrādim aṃtam arthaṃ tathā pratijñādyavayavāviparyayeṇānupūrvaṃ pratipadyate tathānupūrvyārtham iti pūrvaṃ hi <span type="ref-block" n="9825 r_TAŚVA-ML#290,10_r"/>tāvat karmopādīyate loke tato dhikaraṇādi mṛtpiṃḍacakrādivat tathā naivāyaṃ samayo pi tv arthasyānupūrvī <span type="ref-block" n="9826 r_TAŚVA-ML#290,11_r"/>so yam arthānupūrvīm anvācakṣāṇo nāma vyākhyeyāt kasyāyaṃ samaya iti tathā śāstre vākyārthasaṃgrahārtham upādī<span type="ref-block" n="9827 r_TAŚVA-ML#290,12_r"/>yate saṃgṛhītaṃ tv arthaṃ vākyena pratipādayitā prayogakāle pratijñādikayānupūrvyā pratipādayatīti sarvathānu<span type="ref-block" n="9828 r_TAŚVA-ML#290,13_r"/>pūrvīpratipādanabhāvād evāprāptakālasya nigrahasthānatvasamarthanād anyathā paracodyasyaivam api siddheḥ samavāyā<span type="ref-block" n="9829 r_TAŚVA-ML#290,14_r"/>nabhyupagamād bahuprayogāc ca naivāvayavaviparyāsavacanaṃ nigrahasthānam ity etasya parihartum aśakteḥ sarvārthānupūrvīṃ <span type="ref-block" n="9830 r_TAŚVA-ML#290,15_r"/>pratipādanābhāvo 'vayavaviparyāsavacanasya nirarthakatvān nyāyyaḥ tato nedaṃ nigrahasthānāṃtaraṃ yathoktaṃ hīnam anya<span type="ref-block" n="9831 r_TAŚVA-ML#290,16_r"/>tamenāpy avayavena nyūnaṃ yasmin vākye pratijñādīnām anyatamāvayavo na bhavati tadvākyaṃ hīnaṃ veditavyaṃ <span type="ref-block" n="9832 r_TAŚVA-ML#290,17_r"/>tac ca nigrahasthānasādhanābhāve sādhyasiddher abhāvāt pratijñādīnāṃ paṃcānām api sādhanatvāt pratijñānyūnaṃ <span type="ref-block" n="9833 r_TAŚVA-ML#290,18_r"/>nāstīty eke te tra paryanuyojyāḥ pratijñānyūnaṃ vākyaṃ yo brūte sa kiṃ nigṛhyate atha neti yadi <span type="ref-block" n="9834 r_TAŚVA-ML#290,19_r"/>nigṛhyate katham anigrahasthānaṃ na hi tatra hetvādayo na saṃti na ca hetvādidoṣāḥ saṃtīti nigrahaṃ cābhyu<span type="ref-block" n="9835 r_TAŚVA-ML#290,20_r"/>paiti tasmāt pratijñānyūnam eveti atha na nigrahaḥ nyūnaṃ vākyam arthaṃ sādhayatīti sādhanābhāve siddhi<span type="ref-block" n="9836 r_TAŚVA-ML#290,21_r"/>r abhyupagatā bhavati yac ca bravīṣi siddhāṃtaparigraha eva pratijñeti tad api na budhdyāmahe karmaṇa upādānaṃ <span type="ref-block" n="9837 r_TAŚVA-ML#290,22_r"/>hi pratijñāsāmānyaṃ viśeṣato vadhāritasya vastunaḥ parigrahaḥ siddhāṃta iti katham anayor aikyaṃ yataḥ pratijñā<span type="ref-block" n="9838 r_TAŚVA-ML#290,23_r"/>sādhanaviṣayatayā sādhanāṃgaṃ tat syād ity udyotakarasyākūtaṃ tad etad api na samīcīnam iti darśayati </p><p n="a_2128" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9840 r_TAŚVA-ML#290,25_r"/>yāvad avayavaṃ vākyaṃ sādhyaṃ sādhayati tāvad avayavam eva sādhanaṃ na ca paṃcāvayavam eva sādhyaṃ sādhayati <span type="ref-block" n="9841 r_TAŚVA-ML#290,26_r"/>kvacit pratijñām aṃtareṇāpi sādhanavākyasyotpatter gamyamānasya karmaṇaḥ sādhanāt tathodāharaṇahīnam api sādhana<span type="ref-block" n="9842 r_TAŚVA-ML#290,27_r"/>vākyam upapannaṃ sādharmyavaidharmyodāharaṇavirahe pi hetor gamakatvasamarthanāt tata evopanayanigamanahīnam api <span type="ref-block" n="9843 r_TAŚVA-ML#290,28_r"/>vākyaṃ ca sādhanaṃ pratijñāhīnavat viduṣaḥ prati hetor eva kevalasya prayogābhyupagamāt dhūmo tra dṛśyate <span type="ref-block" n="9844 r_TAŚVA-ML#290,29_r"/>ity ukte pi kasyacid agnipratipatteḥ pravṛttidarśanāt sāmarthyād gamyamānās tatra pratijñādayo pi saṃtīti cet <span type="ref-block" n="9845 r_TAŚVA-ML#290,30_r"/>tarhi prayujyamānā na saṃtīti tair vināpi sādhyasiddheḥ na teṣāṃ vacanaṃ sādhanaṃ sādhyāvinābhāvisādhana<span type="ref-block" n="9846 r_TAŚVA-ML#290,31_r"/>m aṃtareṇa sādhyasiddher asaṃbhavāt tadvacanam eva sādhanam atas tannyūnaṃ na nigrahasthānaṃ parasya svapakṣasiddhau satyā<span type="ref-block" n="9847 r_TAŚVA-ML#290,32_r"/>m ity etad eva śreyaḥ pratipadyāmahe pratijñādivacanaṃ tu pratipādyāśayānurodhena prayujyamānaṃ na nivāryate tata <span type="ref-block" n="9848 r_TAŚVA-ML#290,33_r"/>evāsiddho hetur ityādipratijñāvacanaṃ hetudūṣaṇodbhāvanakāle kasyacin na virudhyate tadavacananiyamānabhyupaga<span type="ref-block" n="9849 r_TAŚVA-ML#290,34_r"/>māt tarhi yathāvidhān nyūnād arthasyāpi siddhis tathāvidhaṃ tannigrahasthānam ity api na ghaṭata ity āha </p><p n="a_2130" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9851 r_TAŚVA-ML#291,01_r"/>yathoktaṃ hetūdāharaṇādikam adhikaṃ yasmin vākye dvau hetū dbau vā dṛṣṭāṃtau tadvākyadhikaṃ nigrahasthānaṃ <span type="ref-block" n="9852 r_TAŚVA-ML#291,02_r"/>ādhikyād iti tad api nyūnena vyākhyātam ity āha </p><p n="a_2132" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9856 r_TAŚVA-ML#291,06_r"/>so yam udyotakaraḥ sādhyasyaikena jñāpitatvād vyartham abhidhānaṃ dvitīyasya prakāśite pradīpāṃtaropādānavadanava<span type="ref-block" n="9857 r_TAŚVA-ML#291,07_r"/>sthānaṃ vā prakāśite pi sādhanāṃtaropādāne parāparasādhanāṃtaropādānaprasaṃgād iti bruvāṇaḥ pramāṇasaṃplavaṃ <span type="ref-block" n="9858 r_TAŚVA-ML#291,08_r"/>samarthayata iti kathaṃ svasthaḥ kasyacid arthasyaikena pramāṇena niścaye pi pramāṇāṃtaraviṣayatve pi na doṣo <span type="ref-block" n="9859 r_TAŚVA-ML#291,09_r"/>dārḍhyād iti cet kim idaṃ dārḍhyaṃ nāma sutarāṃ pratipattir iti cet kim uktaṃ bhavati sutarām iti siddheḥ <span type="ref-block" n="9860 r_TAŚVA-ML#291,10_r"/>pratipattir dvābhyāṃ pramāṇābhyām iti cet tarhy ādyena pramāṇena niścite rthe dvitīyaṃ pramāṇaṃ prakāśitaprakāśana<span type="ref-block" n="9861 r_TAŚVA-ML#291,11_r"/>vadvyartham anavasthānaṃ vā niścite pi parāparapramāṇānveṣaṇāt iti kathaṃ pramāṇasaṃplavaḥ yadi punar bahūpāya<span type="ref-block" n="9862 r_TAŚVA-ML#291,12_r"/>prattipattiḥ kathaṃ dārḍhyam ekatra bhūyasāṃ pramāṇānāṃ pravṛttau saṃvādasiddhiś ceti matis tadā hetunā dṛṣṭāṃtena vā <span type="ref-block" n="9863 r_TAŚVA-ML#291,13_r"/>kenacid jñāpite rthe dvitīyasya hetor dṛṣṭāṃtasya vā vacanaṃ katham anarthakaṃ tasya tathāvidhadārḍhyatvāt na caiva<span type="ref-block" n="9864 r_TAŚVA-ML#291,14_r"/>m anavasthā kasyacit kvacin nirākāṃkṣatopapatteḥ pramāṇāṃtaravat kathaṃ kṛtakatvād iti hetuḥ kvacid vadataḥ <span type="ref-block" n="9865 r_TAŚVA-ML#291,15_r"/>svārthikasya kapratyayasya vacanaṃ yat kṛtakaṃ tad anityaṃ dṛṣṭam iti vyāptiṃ pradarśayate yat tadvacanam adhikaṃ nāma <span type="ref-block" n="9866 r_TAŚVA-ML#291,16_r"/>nigrahasthānaṃ na syāt tena vināpi tadarthapratipatteḥ sarvatra vṛttipadaprayogād eva cārthapratipattau saṃbhāvya<span type="ref-block" n="9867 r_TAŚVA-ML#291,17_r"/>mānāyāṃ vākyasya vacanam arthaṃ puṣṇāti yenādhikaṃ na syāt tathāvidhavacanasyāpi pratipattyupāyatvāt tanni<span type="ref-block" n="9868 r_TAŚVA-ML#291,18_r"/>grahasthānam iti cet katham anekasya hetor dṛṣṭāṃtasya vā pratipattyupāyabhūtasya vacanaṃ nigrahādhikaraṇaṃ nirartha<span type="ref-block" n="9869 r_TAŚVA-ML#291,19_r"/>kasya tu vacanaṃ nirarthakam eva nigrahasthānaṃ nyūnavan na punas tato nyat </p><p n="a_2133" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9870 r_TAŚVA-ML#291,20_r"/>punarutkaṃ nigrahasthānaṃ vicārayitukāma āha </p><p n="a_2135" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9873 r_TAŚVA-ML#291,23_r"/>hasati hasati svām ity uccair udatyati roditi kṛtaparikaraṃ svedodgāri pradhāvati dhāvati </p><p n="a_2137" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9879 r_TAŚVA-ML#291,29_r"/>yo py āha śabdārthayoḥ punarvacanaṃ punaruktam anyatrānuvādāt arthād āpannasya svaśabdena punarvacanaṃ punarukta<span type="ref-block" n="9880 r_TAŚVA-ML#291,30_r"/>m iti ca tasya pratipannārthapratipādakatvena vaiyarthyān nigrahasthānam iti mataṃ na punar anyathā tathā ca nirartha<span type="ref-block" n="9881 r_TAŚVA-ML#291,31_r"/>kān na viśiṣyate svavacanavirodhaś ca svayam uddeśalakṣaṇaparīkṣāvacanānāṃ punar uktānāṃ prāyeṇābhyupagamād arthā<span type="ref-block" n="9882 r_TAŚVA-ML#291,32_r"/>d gamyamānasya pratijñāder vacanāc ca yad apy uktaṃ vijñātasya pariṣadā tribhir abhihitasyāpratyuccāraṇam ananubhāṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="9883 r_TAŚVA-ML#291,33_r"/>nigrahasthānam iti tad anūdya vicārayann āha </p><p n="a_2139" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9885 r_TAŚVA-ML#292,01_r"/>tad etaduttaraviṣayāparijñānanigrahasthānam apratyuccārayato dūṣaṇavacanavirodhāt tatredaṃ vicāryate kiṃ <span type="ref-block" n="9886 r_TAŚVA-ML#292,02_r"/>sarvasya vādinoktasyānanuccāraṇaṃ kiṃ yan nāṃtarīyakā sādhyasiddhir abhimatā tasya sādhanavākyasyānanu<span type="ref-block" n="9887 r_TAŚVA-ML#292,03_r"/>ccāraṇam iti </p><p n="a_2141" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9894 r_TAŚVA-ML#292,10_r"/>tad etaddharmakīrter matam ayuktam ity āha </p><p n="a_2143" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9897 r_TAŚVA-ML#292,13_r"/>tato 'nanubhāṣaṇaṃ sarvasya dūṣaṇaviṣayamātrasya vānyad evāpratibhāyāḥ kevalaṃ tannigrahasthānam ayuktaṃ parokṣam a<span type="ref-block" n="9898 r_TAŚVA-ML#292,14_r"/>pratyuccārayato pi dūṣaṇavacananyāyyāt tad yathāsarvaṃ pratikṣaṇavinaśvaraṃ sattvād iti kenacid ukte tadukte <span type="ref-block" n="9899 r_TAŚVA-ML#292,15_r"/>patyuccārayann eva paro viruddhatvaṃ hetor udbhāvayati sarvam anekāṃtātmakaṃ sattvāt kṣaṇakṣayādyekāṃte sarvathārthakriyā<span type="ref-block" n="9900 r_TAŚVA-ML#292,16_r"/>virodhāt tattvānupapatter iti samarthayate ca tāvatā paropanyastahetor dūṣaṇāt kiṃ pratyuccāraṇena yathaivaṃ <span type="ref-block" n="9901 r_TAŚVA-ML#292,17_r"/>dūṣayitum asamarthaḥ śāstrārthajñānapariṇativiśeṣarahitatvāt tadāyam uttarāpratipatter eva tiraskriyate na punar apratyu<span type="ref-block" n="9902 r_TAŚVA-ML#292,18_r"/>ccāraṇāt sarvasya pakṣadharmatvāder vānuvāde punaruktatvāniṣṭeḥ pratyuccāraṇo pi tatrottaram aprakāśayan na hi na <span type="ref-block" n="9903 r_TAŚVA-ML#292,19_r"/>nigṛhyate svapakṣaṃ sādhayatā yato 'pratibhaiva nigrahasthānaṃ na syāt yad apy uktaṃ avijñātaṃ cājñānam iti <span type="ref-block" n="9904 r_TAŚVA-ML#292,20_r"/>nigrahasthānaṃ tad api na prativiśiṣṭam ity āha </p><p n="a_2145" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9908 r_TAŚVA-ML#292,24_r"/>uttarāpratipattirapratibhetyapi nigrahasthānamasya nājñānānyadityāha </p><p n="a_2147" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9910 r_TAŚVA-ML#292,26_r"/>yad apy uktaṃ nigrahaprāptasyānigrahaparyanuyojyopekṣaṇaṃ nigrahasthānam iti tad api na sādhīya ity āha </p><p n="a_2149" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9917 r_TAŚVA-ML#292,33_r"/>yad apy abhyadhāyi svapakṣadoṣābhyupagamāt pakṣe doṣaprasaṃgo matānujñā yaḥ pareṇa coditaṃ doṣam anuddhṛtya <span type="ref-block" n="9918 r_TAŚVA-ML#292,34_r"/>bhavato py ayaṃ doṣa iti bravīti sā matānujñāsya nigrahasthānam iti tad apy aparīkṣitam eveti parīkṣyate </p><p n="a_2151" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9930 r_TAŚVA-ML#293,12_r"/>yad apy abhihitam anigrahasthāne nigrahasthānānuyogo niranuyojyānuyogo nigrahasthānam iti tad apy asad ity āha </p><p n="a_2153" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9933 r_TAŚVA-ML#293,15_r"/>yathoktaṃ kāryavyāsaṃgāt kathāvicchedo vikṣepaḥ yatra kartavyaṃ vyāsajyakathāṃ vicchinatti pratisthāya kalā<span type="ref-block" n="9934 r_TAŚVA-ML#293,16_r"/>m ekāṃ kṣaṇoti paścāt kathayiṣyāmīti sa vikṣepo nāma nigrahasthānaṃ tathā tenājñānasyāviṣkaraṇād iti <span type="ref-block" n="9935 r_TAŚVA-ML#293,17_r"/>tad api na sad ity āha </p><p n="a_2155" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9938 r_TAŚVA-ML#293,20_r"/>yad apy uktaṃ siddhāṃtam abhyupetya niyamāt kathāprasaṃgopasiddhataḥ pratijñātārthavyatirekeṇābhyupetārthaparityāgān ni<span type="ref-block" n="9939 r_TAŚVA-ML#293,21_r"/>grahasthānam iti tad api vicārayati </p><p n="a_2157" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9947 r_TAŚVA-ML#293,29_r"/>yady apy avādi hetvābhāsāś ca yathoktā iti tatrāpy āha </p><p n="a_2159" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9952 r_TAŚVA-ML#293,34_r"/>asiddhādayo pi hetavo yadi sādhyāvinābhāvaniyamalakṣaṇayuktās tadā na hetvābhāsā bhavitum arhaṃti na <span type="ref-block" n="9953 r_TAŚVA-ML#294,01_r"/>caivaṃ teṣāṃ tadayogāt na hy asiddhaḥ sādhyāvinābhāvaniyatas tasya svayam asattvāt nāpy anaikāṃtiko vipa<span type="ref-block" n="9954 r_TAŚVA-ML#294,02_r"/>kṣe pi bhāvāt na ca viruddho vipakṣa eva bhāvād ity asiddhādiprakāreṇāpy anyathānupapannatvavaikalyam eva hetoḥ <span type="ref-block" n="9955 r_TAŚVA-ML#294,03_r"/>samarthyate tatas tasya hetvābhāsatvam iti saṃkṣepād eka eva hetvābhāsaḥ pratīyate anyathānupapannatvaniyama<span type="ref-block" n="9956 r_TAŚVA-ML#294,04_r"/>lakṣaṇaikahetuvat atas tadvacanaṃ vādino nigrahasthānaṃ parasya pakṣasiddhāv iti pratipattavyaṃ tathā ca saṃkṣe<span type="ref-block" n="9957 r_TAŚVA-ML#294,05_r"/>pataḥ 'svapakṣasiddhir ekasya nigraho nyasya vādina' iti vyavatiṣṭhate na punar vipratipattyapratipattī tadbhāve pi <span type="ref-block" n="9958 r_TAŚVA-ML#294,06_r"/>kasyacit svapakṣasiddhyabhāve parasya parājayānupapatter asādhanāṃgavacanādoṣodbhāvanamātravat chalavad vā </p><p n="a_2160" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9959 r_TAŚVA-ML#294,07_r"/>kiṃ punaś chalam ity āha </p><p n="a_2162" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9962 r_TAŚVA-ML#294,10_r"/>arthasyāropo vikalpaḥ kalpanety arthaḥ tasyopapattiḥ ghaṭanā tayā yo vacanasya viśeṣeṇābhihitasya <span type="ref-block" n="9963 r_TAŚVA-ML#294,11_r"/>vighātaḥ pratipādakād abhipretād arthāt pracyāvanaṃ tacchalam iti lakṣaṇīyaṃ 'vacanavighāto rthavikalpopapattyā <span type="ref-block" n="9964 r_TAŚVA-ML#294,12_r"/>chalaṃ' iti vacanāt tac ca sāmānyato lakṣaṇe katham api na śakyam udāhartuṃ vibhāgenoktasya tacchalasyo<span type="ref-block" n="9965 r_TAŚVA-ML#294,13_r"/>dāharaṇāni śakyaṃte darśayituṃ sa ca vibhāgas tridhā mato kṣapādasya tu trividham iti vacanāt vāksā<span type="ref-block" n="9966 r_TAŚVA-ML#294,14_r"/>mānyopacāreṣu chalānāṃ trayāṇām evopavarṇanāt vākchalaṃ sāmānyachalaṃ upacārachalaṃ ceti </p><p n="a_2163" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9967 r_TAŚVA-ML#294,15_r"/>tatra kiṃ vākchalam ity āha </p><p n="a_2165" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9969 r_TAŚVA-ML#294,17_r"/>teṣām aviśeṣeṇa diṣṭe abhihite rthe vaktur ākūtād abhiprāyād anyathā svābhiprāyeṇārthāṃtarasya kalpanam āropaṇaṃ <span type="ref-block" n="9970 r_TAŚVA-ML#294,18_r"/>vākchalam iṣṭaṃ teṣām aviśeṣābhihite rthe vaktur abhiprāyād arthāṃtarakalpanā vākchalaṃ iti vacanāt </p><p n="a_2166" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9971 r_TAŚVA-ML#294,19_r"/>asyodāharaṇam upadarśayati </p><p n="a_2168" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9977 r_TAŚVA-ML#294,25_r"/>kathaṃ punar aniyamaviśeṣābhihito rthaḥ vaktur abhiprāyād arthāṃtarakalpanā vākchalākhyā pratyavasthātur anyāya<span type="ref-block" n="9978 r_TAŚVA-ML#294,26_r"/>vāditām ānayed iti cet chalasyānyāyarūpatvāt tathā hitasya pratyavasthānaṃ sāmānyaśabdasyānekārthatve <span type="ref-block" n="9979 r_TAŚVA-ML#294,27_r"/>anyatarābhidhānakalpanāyā viśeṣavacanād darśanīyam etat syāt viśeṣāj jānīmo 'yam arthas tvayā vivakṣito <span type="ref-block" n="9980 r_TAŚVA-ML#294,28_r"/>navāsya kaṃbalā iti na punar navo sya kaṃbala iti sa ca viśeṣo nāsti tasmān mithyābhiyogamātram eta<span type="ref-block" n="9981 r_TAŚVA-ML#294,29_r"/>d iti prasiddhaś ca loke śabdārthasaṃbaṃdho bhidhānābhidheyaniyamaniyogo syābhidhānasyāyam artho bhidheya iti <span type="ref-block" n="9982 r_TAŚVA-ML#294,30_r"/>samānārthaḥ sāmānyaśabdasya viśiṣṭo rtho viśeṣaśabdasya prayuktapūrvāś cāmī śabdāḥ prayujyaṃte 'rtheṣu <span type="ref-block" n="9983 r_TAŚVA-ML#294,31_r"/>sāmarthyān nāprayuktapūrvāḥ prayogasyārthasaṃpratyayād vyahāra iti tatraivam arthagatyārthaśabdaprayoge sāmarthyāt sāmānya<span type="ref-block" n="9984 r_TAŚVA-ML#294,32_r"/>śabdasya prayoganiyamaḥ ajāmānaya grāmaṃ sarpir āhara brāhmaṇaṃ bhojayeti sāmānyaśabdāḥ saṃto rthāvayaveṣu <span type="ref-block" n="9985 r_TAŚVA-ML#294,33_r"/>prayujyaṃte sāmarthyāt yatrārthe kriyācodanā saṃbhavati tatra vartaṃte na cārthasāmānye ajādau krayācodanā <span type="ref-block" n="9986 r_TAŚVA-ML#294,34_r"/>saṃbhavati tato jādiviśeṣāṇām evānayanādayaḥ kriyāḥ pratīyaṃte na punas tatsāmānyasyāsaṃbhavāt evam ayaṃ <span type="ref-block" n="9987 r_TAŚVA-ML#295,01_r"/>sāmānyaśabdo navakaṃbala iti yo rthaḥ saṃbhavati navaḥ kaṃbalo syeti tatra vartate yas tu na saṃbhavati navāsya <span type="ref-block" n="9988 r_TAŚVA-ML#295,02_r"/>kaṃbalā iti tatra na vartate pratyakṣādivirodhāt so yam anupapadyamānārthakalpanayā paravākyopālaṃbho na <span type="ref-block" n="9989 r_TAŚVA-ML#295,03_r"/>kalpate tatra parīkṣāyāṃ satāṃ chalena pratyavasthānāyogāt tad idaṃ chalavacanaṃ parasya parājaya eveti <span type="ref-block" n="9990 r_TAŚVA-ML#295,04_r"/>manyamānaṃ nyāyabhāṣyakāraṃ pratyāha </p><p n="a_2170" rend="justify"> <span type="ref-block" n="9996 r_TAŚVA-ML#295,10_r"/>patrapakṣe vādiprativādinor vipratipattyā pravṛttis tatsiddhir evaikasya parājayo nyasya na punaḥ yatra vākyārthā<span type="ref-block" n="9997 r_TAŚVA-ML#295,11_r"/>navasthāpanam iti bruvāṇasya kathaṃ chalamātreṇa pratijñāhānyādidoṣaiś ca sa parājayaḥ syāt patraṃ dātur adātuś ceti <span type="ref-block" n="9998 r_TAŚVA-ML#295,12_r"/>ciṃtyatāṃ na hi yatra vākyavidarthe tasya vṛttis tatsiddhiś ca patraṃ dātur adātuḥ parājayas tannirākaraṇaṃ vā <span type="ref-block" n="9999 r_TAŚVA-ML#295,13_r"/>tadā dātur jayo 'dātuḥ parājaya iti ca dvitīyārthe pi tasya vṛttisaṃbhavāt pramāṇatas tathāpi pratīteḥ samāna<span type="ref-block" n="10000 r_TAŚVA-ML#295,14_r"/>prakaraṇādikatvād viśeṣābhāvāt tathādyo vai devadatto navakabaṃlatvāt somadattavat iti prayoge pi yadi vaktu<span type="ref-block" n="10001 r_TAŚVA-ML#295,15_r"/>r navaḥ kaṃbalo syeti navāsya kaṃbalā iti vārthadvayaṃ navakaṃbalaśabdasyābhipretaṃ bhavati tadā kuto sya navakaṃbalā <span type="ref-block" n="10002 r_TAŚVA-ML#295,16_r"/>iti pratyavatiṣṭhamāno hetor asiddhatām evodbhāvayati na punaś chalena pratyavatiṣṭhate tatparihārāya ca ceṣṭamānas ta<span type="ref-block" n="10003 r_TAŚVA-ML#295,17_r"/>dubhayārthasamarthanena tadekatarārthasamarthanena vā hetusiddhim upadarśayati navas tāvad ekaḥ kaṃbalo sya pratīto <span type="ref-block" n="10004 r_TAŚVA-ML#295,18_r"/>bhavatā'nye syāṣṭau kaṃbalā gṛhe tiṣṭhaṃtīty ubhayathā navakaṃbalatvasya siddheḥ nāsiddhatodbhāvanīyā na kaṃbalayogi<span type="ref-block" n="10005 r_TAŚVA-ML#295,19_r"/>tvasya vā hetutvenopādānāt siddha eva hetur iti svapakṣasiddhau satyām eva vādino jayaḥ parasya ca parājayo <span type="ref-block" n="10006 r_TAŚVA-ML#295,20_r"/>nānyathā tad evaṃ vākchalam apāsya sāmānyachalam anūdya nirasyati </p><p n="a_2172" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10017 r_TAŚVA-ML#295,31_r"/>yatra bhavato rthasyātisāmānyasya yogād asadbhūtārthakalpanā haṭhāt kriyate tatsāmānyanibaṃdhanatvāt <span type="ref-block" n="10018 r_TAŚVA-ML#295,32_r"/>sāmānyachalaṃ prāhuḥ saṃbhavato rthasyātisāmānyasya yogād asadbhūtārthakalpanā sāmānyachalam iti vacanāt <span type="ref-block" n="10019 r_TAŚVA-ML#295,33_r"/>tad yathāaho tu khalv asau brāhmaṇo vidyācaraṇasaṃpanna ity ukte kenacit kvacid āha saṃbhavati brāhmaṇe vidyācaraṇa<span type="ref-block" n="10020 r_TAŚVA-ML#295,34_r"/>saṃpad iti taṃ pratyasya vākyasya vighāto rthavikalpopapattyā'sadbhūtārthakalpanayā kriyate yadi brāhmaṇo vidyā<span type="ref-block" n="10021 r_TAŚVA-ML#296,01_r"/>caraṇasaṃpat saṃbhavati vrātye pi saṃbhavāt vrātyo pi brāhmaṇo vidyācaraṇasaṃpanno stu tad idaṃ brāhmaṇatvaṃ <span type="ref-block" n="10022 r_TAŚVA-ML#296,02_r"/>vivakṣitam arthaṃ vidyācaraṇasaṃpallakṣaṇaṃ kvacid brāhmaṇo tādṛśyeti kvacid vrātye pi tadbhāve pi bhāvād ity api sāmānyaṃ <span type="ref-block" n="10023 r_TAŚVA-ML#296,03_r"/>tena yogād vaktur abhipretād arthāt saddhūtād anyasyāsadbhūtasyārthasya kalpanā sāmānyachalaṃ tac ca na yuktaṃ <span type="ref-block" n="10024 r_TAŚVA-ML#296,04_r"/>yasmād avivakṣite hetukasya viṣayārthavādaḥ praśaṃsārthatvād vākyasya tatrāsadbhūtārthakalpanānupapattiḥ yathā <span type="ref-block" n="10025 r_TAŚVA-ML#296,05_r"/>saṃbhavaty asmin kṣetre śālasya ity atrāvivakṣitaṃ śālibījam anirākṛtaṃ ca tannivṛttiviṣayakṣetraṃ praśasyate so yaṃ <span type="ref-block" n="10026 r_TAŚVA-ML#296,06_r"/>kṣetrārthavādo nāsmin śālayo vidyaṃta iti bījāt tu śālinirvṛttiḥ satī na vivakṣitā tathā saṃbhavati <span type="ref-block" n="10027 r_TAŚVA-ML#296,07_r"/>brāhmaṇe vidyācaraṇasaṃpad iti samyagviṣayo brāhmaṇatvaṃ na saṃpaddhetur na cātra taddhetur vivakṣitas tadviṣayārthavāda<span type="ref-block" n="10028 r_TAŚVA-ML#296,08_r"/>s tv ayaṃ praśaṃsārthatvād vākyasya sati brāhmaṇatve saṃpaddhetuḥ samartha iti viṣayatvāpraśaṃsatā vākyena yathā <span type="ref-block" n="10029 r_TAŚVA-ML#296,09_r"/>hetuphalān nivṛttir na pratyākhyāyate tad evaṃ sati vacanavighāto saddhūtārthakalpanayā nopapadyate iti parasya <span type="ref-block" n="10030 r_TAŚVA-ML#296,10_r"/>parājayas tathā vacanād ity evaṃ nyāyabhāṣyakāro bruvan nāyaṃ vetti tathā chalavyavahārānupapatteḥ hetudoṣasyā<span type="ref-block" n="10031 r_TAŚVA-ML#296,11_r"/>naikāṃtikatvasya pareṇodbhāvanā vā na vānaikāṃtikatvodbhāvanam eva sāmānyachalam iti satyaṃ vaktuṃ sarvatra tasya <span type="ref-block" n="10032 r_TAŚVA-ML#296,12_r"/>sāmānyachalatvaprasaṃgāt śabdo nityo 'sparśavattvād ākāśavad ity atra hi yathā śabdanityatve sādhye asparśa<span type="ref-block" n="10033 r_TAŚVA-ML#296,13_r"/>vattvam ākāśe nityatvameti sukhādiṣv atyetīti vyabhicāritvād anaikāṃtikam ucyate na punaḥ sāmānyachalaṃ <span type="ref-block" n="10034 r_TAŚVA-ML#296,14_r"/>tathā prakṛtam apīti na viśeṣaḥ kaścid asti so yaṃ brāhmaṇe dharmiṇi vidyācaraṇasaṃpadviṣaye praśaṃsanaṃ brāhmaṇa<span type="ref-block" n="10035 r_TAŚVA-ML#296,15_r"/>tvena hetunā sādhyate yathā śāliviṣayakṣetre praśaṃsā kṣetratvena sākṣān na punarvidyācaraṇasaṃpatsattā sādhyate <span type="ref-block" n="10036 r_TAŚVA-ML#296,16_r"/>yenātipraśakyata iti svayam anaikāṃtikatvaṃ hetoḥ pariharann api tatrānumanyata iti kathaṃ nyāyavit </p><p n="a_2173" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10037 r_TAŚVA-ML#296,17_r"/>tathopacārachalam anūdya vicārayann āha </p><p n="a_2175" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10043 r_TAŚVA-ML#296,23_r"/>atrābhidhānasya dharmo yathārthe prayogas tasyādhyāropyo vikalpaḥ anyatra dṛṣṭasyānyatra prayogaḥ maṃcāḥ <span type="ref-block" n="10044 r_TAŚVA-ML#296,24_r"/>krośaṃti gāyaṃtītyādau śabdaprayogavat sthāneṣu hi maṃceṣu sthānināṃ puruṣāṇāṃ dharmam ākroṣṭitvādikaṃ samā<span type="ref-block" n="10045 r_TAŚVA-ML#296,25_r"/>ropya janais tathā prayogaḥ kriyate gauṇaśabdārthaśrayaṇāt sāmānyādiṣv astīti śabdaprayogavat tasya dharmā<span type="ref-block" n="10046 r_TAŚVA-ML#296,26_r"/>dhyāropanirdeśe saty arthasya pratiṣedhanaṃ na maṃcāḥ krośaṃti maṃcasthāḥ puruṣāḥ krośaṃtīti tad idam upacārachalaṃ <span type="ref-block" n="10047 r_TAŚVA-ML#296,27_r"/>pratyeyaṃ dharmavikalpanirdeśe arthasadbhāvapratiṣedha upacārachalaṃ iti vacanāt kā punaratrārthavikalpo<span type="ref-block" n="10048 r_TAŚVA-ML#296,28_r"/>papattir yayā vacanavighātaś chalam iti anyathā prayuktasyābhidhānasya na tathā parikalpanaṃ bhaktyā hi prayo<span type="ref-block" n="10049 r_TAŚVA-ML#296,29_r"/>go 'yaṃ maṃcāḥ krośaṃtīti tātsthāttacchabdopacārāt prādhānye tasya parikalpanaṃ kṛtvā pareṇa pratyavasthānaṃ vidhī<span type="ref-block" n="10050 r_TAŚVA-ML#296,30_r"/>yate kaḥ punar upacāro nāma sāhacaryādinā nimittena tadabhāve pi tadvadabhidhānam upacāraḥ yady evaṃ <span type="ref-block" n="10051 r_TAŚVA-ML#296,31_r"/>vākchalād upacārachalaṃ na bhidyate arthāṃtarakalpanāyā aviśeṣāt ihāpi hi sthānārtho guṇaśabdaḥ pradhāna<span type="ref-block" n="10052 r_TAŚVA-ML#296,32_r"/>śabdaḥ sthānārtha iti kalpayitvā pratiṣidhyate nānyatheti naitatsāraṃ arthāṃtarakalpanāto rthasadbhāvaprati<span type="ref-block" n="10053 r_TAŚVA-ML#296,33_r"/>ṣedhasyānyathātvāt kiṃcit sādharmyāt tayor ekatve vā trayāṇām api chalānām ekatvaprasaṃgaḥ atha vākchala<span type="ref-block" n="10054 r_TAŚVA-ML#296,34_r"/>sāmānyachalayoḥ kiṃcit sādharmyaṃ sad api dvitvaṃ na nivartayati tarhi tayor upacārachalasya ca kiṃcit sādharmyaṃ <span type="ref-block" n="10055 r_TAŚVA-ML#296,35_r"/>vidyamānam api tritvaṃ teṣā na nivartayiṣyati vacanavighātasyārthavikalpopapattyā triṣv api bhāvāt tato nya<span type="ref-block" n="10056 r_TAŚVA-ML#297,01_r"/>d eva vākchalād upacārachalaṃ tad api parasya parājayāyāvakalpate yathāvaktrabhiprāyam apratiṣedhāt śabdasya hi <span type="ref-block" n="10057 r_TAŚVA-ML#297,02_r"/>prayogo loke pradhānabhāvena guṇabhāvena ca prasiddhaḥ tatra yadi vaktur guṇabhūto rtho 'bhipretas tadā tasyānujñānaṃ <span type="ref-block" n="10058 r_TAŚVA-ML#297,03_r"/>pratiṣedho vā vidhīyate pradhānabhūtaś cet tasyānujñānapratiṣedhau kartavyau pratipādyeta iti nyāyaḥ yadātra <span type="ref-block" n="10059 r_TAŚVA-ML#297,04_r"/>gauṇamātraṃ vaktābhipraiti pradhānabhūtaṃ tu taṃ parikalpya paraḥ pratiṣedhati tadā tena svamanīṣā pratiṣiddhā syān na <span type="ref-block" n="10060 r_TAŚVA-ML#297,05_r"/>parasyābhiprāya iti na tasyāyam upālaṃbhaḥ syāt tadanupālaṃbhāc cāsau parājīyate tadupālaṃbhāparijñānād iti <span type="ref-block" n="10061 r_TAŚVA-ML#297,06_r"/>naiyāyikā manyaṃte </p><p n="a_2177" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10066 r_TAŚVA-ML#297,11_r"/>atha jātiṃ vicārayitum ārabhate </p><p n="a_2179" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10068 r_TAŚVA-ML#297,13_r"/> prayukte hetau yaḥ prasaṃgo jāyate sā jātiḥ iti vacanāt </p><p n="a_2180" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10069 r_TAŚVA-ML#297,14_r"/>kaḥ punaḥ prasaṃgaḥ ity āha </p><p n="a_2182" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10071 r_TAŚVA-ML#297,16_r"/>udāharaṇavaidharmyeṇokte sādhane sādharmyeṇa pratyavasthānam udāharaṇasādharmyeṇokte vaidharmyeṇa pratyavasthānam upālaṃbhaḥ <span type="ref-block" n="10072 r_TAŚVA-ML#297,17_r"/>pratiṣedhaḥ prasaṃga iti vijñeyaṃ sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ iti vacanāt </p><p n="a_2183" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10073 r_TAŚVA-ML#297,18_r"/>etad evāha </p><p n="a_2185" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10078 r_TAŚVA-ML#297,23_r"/>udyotakaras tv āhajāter nāmasthāpanāhetau prayukte yaḥ pratiṣedhāsamartho hetur iti so pi prasaṃgasya para<span type="ref-block" n="10079 r_TAŚVA-ML#297,24_r"/>pakṣapratiṣedhārthasya hetor jananaṃ jātir ity anvarthasaṃjñām eva jātiṃ vyācaṣṭe 'nyathā nyāyabhāṣyavirodhāt </p><p n="a_2186" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10080 r_TAŚVA-ML#297,25_r"/>katham evaṃ jātibahutvaṃ kalpanīyam ity āha </p><p n="a_2188" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10085 r_TAŚVA-ML#297,30_r"/>tatrātivistareṇānaṃtajātayo na śakyā vaktum iti vistareṇa caturviṃśatijātayaḥ proktā ity upadarśayati </p><p n="a_2190" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10087 r_TAŚVA-ML#297,32_r"/>tathā cāha nyāyabhāṣyakāraḥ sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānasya vikalpāj jātibahutvam iti saṃkṣe<span type="ref-block" n="10088 r_TAŚVA-ML#298,01_r"/>peṇoktaṃ tadvistareṇa vibhidyate tāś ca khalv imā jātayaḥ sthāpanāhetau prayukte caturviṃśatiḥ pratiṣedhahetava<span type="ref-block" n="10089 r_TAŚVA-ML#298,02_r"/> sādharmyavaidharmyotkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyaprāptyaprāptiprasaṃgapratidṛṣṭāṃtānupapattisaṃśayaprakaraṇāhetvarthāpa<span type="ref-block" n="10090 r_TAŚVA-ML#298,03_r"/>ttyaviśeṣopalabdhyanupalabdhinityānityakāryasamāḥ iti sūtrakāravacanāt </p><p n="a_2192" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10093 r_TAŚVA-ML#298,06_r"/>atra jātiṣu yā sādharmyeṇa pratyavasthitir aviśiṣyamāṇasthāpanāhetutaḥ sā sādharmyasamā jātiḥ <span type="ref-block" n="10094 r_TAŚVA-ML#298,07_r"/>evam aviśiṣyamāṇasthāpanāhetuto vaidharmyeṇa pratyavasthitiḥ vaidharmyasamā tathotkarṣādibhiḥ pratyavasthitayaḥ <span type="ref-block" n="10095 r_TAŚVA-ML#298,08_r"/>utkarṣādisamā iti nirvaktavyāḥ lakṣaṇaṃ tu yathoktam abhibhāṣyate tatra </p><p n="a_2194" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10101 r_TAŚVA-ML#298,14_r"/>nāstyātmanaḥ kriyāvattve sādhye kriyāhetuguṇāśrayatvasya sādhanasya svasādhyena vyāptir vibhutvān niṣkriya<span type="ref-block" n="10102 r_TAŚVA-ML#298,15_r"/>tvasiddhau vicchidyate na ca tadavicchede taddūṣaṇatvaṃ sādhyasādhanayor vyāptivicchedasamarthanataṃtrasyaiva doṣatve<span type="ref-block" n="10103 r_TAŚVA-ML#298,16_r"/>nopavarṇanāt tathā coktaṃ nyāyabhāṣyakāreṇa sādharmyeṇopasaṃhāre sādhyadharmaviparyayopapatteḥ sādharmyeṇa <span type="ref-block" n="10104 r_TAŚVA-ML#298,17_r"/>pratyavasthānaṃ sādharmyasamaḥ pratiṣedha iti nidarśanaṃ kriyāvān ātmā dravyasya kriyāhetuguṇayogāt dravyaṃ <span type="ref-block" n="10105 r_TAŚVA-ML#298,18_r"/>loṣṭhaḥ sa ca kriyāhetuguṇayuktaḥ kriyāvāṃs tathā cātmā tasmāt kriyāvān ity evam upasaṃhṛtya paraḥ sādharmyeṇaiva <span type="ref-block" n="10106 r_TAŚVA-ML#298,19_r"/>pratyavatiṣṭhate niṣkriya ātmā vibhuno dravyasya niṣkriyatvāt vibhvākāśaṃ niṣkriyaṃ tathā <span type="ref-block" n="10107 r_TAŚVA-ML#298,20_r"/>cātmā tasmān niṣkriya iti na cāsti viśeṣaḥ kriyāvatsādharmyāt kriyāvatā bhavitavyaṃ na punar ni<span type="ref-block" n="10108 r_TAŚVA-ML#298,21_r"/>ṣkriyasādharmyāt kriyeṇeti viśeṣaḥ hetvabhāvāt sādharmyasamāptadūṣaṇābhāso bhavatīty atra vārtikakāra <span type="ref-block" n="10109 r_TAŚVA-ML#298,22_r"/>evam āhasādharmyeṇopasaṃhāre tadviparītasādharmyeṇopasaṃhāre tatsādharmyeṇa pratyavasthānaṃ sādharmyasamaḥ <span type="ref-block" n="10110 r_TAŚVA-ML#298,23_r"/>yathā anityaḥ śabda utpattidharmakatvāt utpattidharmakaṃ kuṃbhādyanitye dṛṣṭam iti vādinopasaṃhṛte paraḥ <span type="ref-block" n="10111 r_TAŚVA-ML#298,24_r"/>pratyavatiṣṭhate yady anityaghaṭasādharmyadayam anityo nityenāpy asyākāśena sādharmyam amūrtatvam astīti nityaprāptaḥ <span type="ref-block" n="10112 r_TAŚVA-ML#298,25_r"/>tathā anityaḥ śabda utpattidharmakatvāt yat punar anityaṃ na bhavati tan notpattimadarthakaṃ yathākāśam iti prati<span type="ref-block" n="10113 r_TAŚVA-ML#298,26_r"/>pādite paraḥ pratyavatiṣṭhate yadi nityākāśavaidharmyād anityaḥ śabdas tadā sādharmyam apy asyākāśenāsty amūrta<span type="ref-block" n="10114 r_TAŚVA-ML#298,27_r"/>tvam ato nityaḥ prāptaḥ atha saty apy etasmin sādharmye na nityo bhavati na tarhi vaktavyam anityaghaṭasādharmyā<span type="ref-block" n="10115 r_TAŚVA-ML#298,28_r"/>n nityākāśavaidharmyād vā anityaḥ śabda iti seyaṃ jātiḥ viśeṣahetvabhāvaṃ darśayati viśeṣahetvabhāvāc cā<span type="ref-block" n="10116 r_TAŚVA-ML#298,29_r"/>naikāṃtikacodanābhāso gotvād gosiddhivadutpattidharmakatvād anityatvasiddhiḥ sādharmyaṃ hi yad anvayavyatireki <span type="ref-block" n="10117 r_TAŚVA-ML#298,30_r"/>gotvaṃ tasmād eva gauḥ siddhyati na sattvādes tasya gor ity atrāśvādāv api bhāvād avyatirekitvāt evam ago<span type="ref-block" n="10118 r_TAŚVA-ML#298,31_r"/>vaidharmyam api goḥ sādhanaṃ naikaśaphatvād ity asyāvyatirekitvād eva puruṣādāv api bhāvāt gotvaṃ punar gavi <span type="ref-block" n="10119 r_TAŚVA-ML#298,32_r"/>dṛśyamānam anvayavyatireki goḥ sādhanam upapadyate tadvadutpattidharmakatvaṃ ghaṭādāv anityatve sati bhāvād ākā<span type="ref-block" n="10120 r_TAŚVA-ML#298,33_r"/>śādau vā nityatvābhāve abhāvād anvayavyatireki śabde samupalabhyamānam anityatvasya sādhanaṃ na punar a<span type="ref-block" n="10121 r_TAŚVA-ML#298,34_r"/>nityaghaṭasādharmyamātrasattvādināpy ākāśavaidharmyamātram amūrtatvādi tasyānvayavyatirekitvābhāvāt tatas tena <span type="ref-block" n="10122 r_TAŚVA-ML#299,01_r"/>pratyavasthānam ayuktaṃ dūṣaṇābhāsatvād iti etenātmanaḥ kriyāvatsādharmyamātraṃ niṣkriyavaidharmyamātraṃ vā kri<span type="ref-block" n="10123 r_TAŚVA-ML#299,02_r"/>yāvattvasādhanaṃ pratyākhyātam anvayavyatirekitvāt anvayavyatirekiṇa eva sādhanasya sādhyasādhanasāmarthyāt </p><p n="a_2196" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10126 r_TAŚVA-ML#299,05_r"/>kriyāvān ātmā kriyāhetuguṇāśrayatvāl loṣṭhavad ity atra vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ yaḥ kriyāhetuguṇāśrayo <span type="ref-block" n="10127 r_TAŚVA-ML#299,06_r"/>loṣṭhaḥ sa kriyāvān paricchinno dṛṣṭo na ca tathātmā tasmān na loṣṭhavatkriyāvān iti niṣkriya evety arthaḥ <span type="ref-block" n="10128 r_TAŚVA-ML#299,07_r"/>so 'yaṃ sādharmyeṇopasaṃhāre vaidharmyeṇa pratyavasthānāt vaidharmyasamaḥ pratiṣedhaḥ pūrvaddūṣaṇabhāso veditavyaḥ <span type="ref-block" n="10129 r_TAŚVA-ML#299,08_r"/>kā punar vaidharmyasamā jātir ity āha </p><p n="a_2198" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10137 r_TAŚVA-ML#299,16_r"/>athotkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyasamā sādhyāyā vidhīyate </p><p n="a_2200" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10140 r_TAŚVA-ML#299,19_r"/>yad āha sādhyadṛṣṭāṃtayor dharmavikalpād ubhayasādhyatvāc cotkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyasamā iti </p><p n="a_2201" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10141 r_TAŚVA-ML#299,20_r"/>tatrotkarṣasamā tāvallakṣaṇato nidarśanacaś cāpi vidhīyate </p><p n="a_2203" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10144 r_TAŚVA-ML#299,23_r"/>dṛṣṭāṃtadharmaṃ sādhye samāsaṃjayataḥ smṛtotkarṣasamā jātiḥ svayaṃ yathā kriyāvān ātmā kriyāhetuguṇayogā<span type="ref-block" n="10145 r_TAŚVA-ML#299,24_r"/>l loṣṭhavat ity atra kriyāvajjīvasādhane prokte sati paraḥ pratyavatiṣṭhate yadi kriyāhetuguṇāsaṃgī pumāṃl loṣṭha<span type="ref-block" n="10146 r_TAŚVA-ML#299,25_r"/>vat tadā loṣṭhavad eva sparśavān bhavet atha na sparśavāṃl loṣṭhavadātmā kriyāvān api na sa syād iti viparyaye <span type="ref-block" n="10147 r_TAŚVA-ML#299,26_r"/>vā viśeṣo vācya iti </p><p n="a_2204" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10148 r_TAŚVA-ML#299,27_r"/>kā punar apakarṣasamety āha </p><p n="a_2206" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10151 r_TAŚVA-ML#299,30_r"/>tatraiva kriyāvajjīvasādhane prayukte sati sādhyadharmiṇi dharmasyābhāvaṃ dṛṣṭāṃtāt samāsaṃjayan yo vakti <span type="ref-block" n="10152 r_TAŚVA-ML#299,31_r"/>sopakarṣasamājātiṃ vadati yathā loṣṭhaḥ kriyāśrayo 'sarvagato dṛṣṭas tadvadātmā sadāpy asarvagato stu viparya<span type="ref-block" n="10153 r_TAŚVA-ML#299,32_r"/>yair vā viśeṣakṛddhetur vācya iti </p><p n="a_2207" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10154 r_TAŚVA-ML#300,01_r"/>varṇyāvarṇyasamau pratiṣedhakāv ity āha </p><p n="a_2209" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10157 r_TAŚVA-ML#300,04_r"/>khyāpanīyo varṇyas tadviparyayād akhyāpanīyaḥ punar avarṇyas tena vaṇyenāvarṇyena ca samā jātir varṇyasamāvarṇya<span type="ref-block" n="10158 r_TAŚVA-ML#300,05_r"/>samā ca vijñeyā atraiva sādhane sādhyadṛṣṭāṃtadharmayor viparyāsanāt utkarṣāpakarṣasamābhyāṃ kuto nayor bheda <span type="ref-block" n="10159 r_TAŚVA-ML#300,06_r"/>iti cet lakṣaṇabhedāt tathā hiavidyamānadharmavyāpaka utkarṣaḥ vidyamānadharmāpanayo 'pakarṣaḥ varṇyas tu <span type="ref-block" n="10160 r_TAŚVA-ML#300,07_r"/>sādhyo 'varṇyo 'sādhya iti tatprayogāj jātayo vibhinnalakṣaṇāḥ sādharmyavaidharmyasamavat </p><p n="a_2211" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10164 r_TAŚVA-ML#300,11_r"/>viśeṣo vikalpāviśeṣaḥ sādhyadharmasya vikalpaḥ sādhyadharmavikalpastaṃ dharmāṃtaravikalpāt prasaṃjayatas tu <span type="ref-block" n="10165 r_TAŚVA-ML#300,12_r"/>vikalpasamā jātiḥ tatraiva sādhane prayukte paraḥ pratyavatiṣṭhate kriyāhetuguṇopetaṃ kiṃcid guru dṛśyate yathā <span type="ref-block" n="10166 r_TAŚVA-ML#300,13_r"/>loṣṭhādi kiṃcit tu laghu samīkṣyate yathā vāyur iti tathā kriyāhetuguṇopetam api kiṃcit kriyāśrayaṃ yujyate <span type="ref-block" n="10167 r_TAŚVA-ML#300,14_r"/>yathā loṣṭhādi kiṃcit tu laghu samīkṣyate yathā vāyur iti kiṃcit tu niṣkriyaṃ yathātmeti varṇyāvarṇya<span type="ref-block" n="10168 r_TAŚVA-ML#300,15_r"/>samābhyām iyaṃ bhinnā tatraivaṃ pratyavasthānābhāvāt varṇyāvarṇyasamayor hy evaṃ pratyavasthānaṃ yady ātmā kriyāvān <span type="ref-block" n="10169 r_TAŚVA-ML#300,16_r"/>varṇyaḥ sādhyas tadā loṣṭhādir api sādhyo stu atha loṣṭhādir avarṇyas tarhy ātmāpy avarṇyo stu viśeṣo vā vaktavya <span type="ref-block" n="10170 r_TAŚVA-ML#300,17_r"/>iti vikalpasamāyāṃ tu kriyāhetuguṇāśrayasya gurulaghuvikalpavatsakriyaniṣkriyatvavikalpo stv iti <span type="ref-block" n="10171 r_TAŚVA-ML#300,18_r"/>pratyavasthānaṃ ato sau bhinnā </p><p n="a_2212" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10172 r_TAŚVA-ML#300,19_r"/>kā punaḥ sādhyasamety āha </p><p n="a_2214" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10176 r_TAŚVA-ML#300,23_r"/>hetvādyavayavasām arthyayogī dharmaḥ sādhyo 'vadhāryate tam eva dṛṣṭāṃte prasaṃjayati yo vādī tasya sādhyasamā <span type="ref-block" n="10177 r_TAŚVA-ML#300,24_r"/>jātis tattvaparīkṣakair udbhāvanīyā tad yathātatraiva sādhane prayukte paraḥ pratyavasthānaṃ karoti yadi yathā <span type="ref-block" n="10178 r_TAŚVA-ML#300,25_r"/>loṣṭhas tathātmā tadā yathātmā tathāyaṃ loṣṭhaḥ syāt sakriya iti sādhyaś cātmā loṣṭho pi sādhyo stu sakriyaḥ <span type="ref-block" n="10179 r_TAŚVA-ML#300,26_r"/>iti atha loṣṭhaḥ kriyāvān sādhyas tarhy ātmāpi kriyāvān sādhyo mā bhūt viśeṣo vā <span type="ref-block" n="10180 r_TAŚVA-ML#300,27_r"/>vaktavya iti </p><p n="a_2215" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10181 r_TAŚVA-ML#300,28_r"/>katham āsāṃ dūṣaṇabhāsatvam ity āha </p><p n="a_2217" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10185 r_TAŚVA-ML#300,32_r"/>kriyāvān ātmā kriyāhetuguṇāśrayatvāl loṣṭhavad ityādau dṛṣṭāṃtādisamarthanayukte sādhanadharme prayukte saty api <span type="ref-block" n="10186 r_TAŚVA-ML#300,33_r"/>sādhyadṛṣṭāṃtayor dharmavikalpād upavarṇitād vaidharmyeṇa pratiṣedhasya kartum alabdheḥ kiṃcit sādharmyād upasaṃhārasiddheḥ <span type="ref-block" n="10187 r_TAŚVA-ML#301,01_r"/>tadāha nyāyabhāṣyakāraḥ alabhyaḥ siddhasya nihnavaḥ siddhaṃ ca kiṃcit sādharmyād upamānaṃ yathā gaus tathā <span type="ref-block" n="10188 r_TAŚVA-ML#301,02_r"/>gavaya'' iti tatra na labhyo gogavayayor dharmavikalpaś codayituṃ evaṃ sādhanadharme dṛṣṭāṃtādisāmarthyayukte sati <span type="ref-block" n="10189 r_TAŚVA-ML#301,03_r"/>na labhyaḥ sādhyadṛṣṭāṃtayor dharmavikalpād vaidharmyāt pratiṣedho vaktum iti sādhyātideśamātrāc ca dṛṣṭāṃtasyopapatteḥ <span type="ref-block" n="10190 r_TAŚVA-ML#301,04_r"/>sādhyatvāsaṃbhavāt yatra hi laukikaparīkṣaṇakāṇāṃ buddher abhedas tenāviparīto rthaḥ sādhye 'tidiśyate prajñāpanārthaṃ <span type="ref-block" n="10191 r_TAŚVA-ML#301,05_r"/>evaṃ ca sādhyātideśād dṛṣṭāṃte kvacid upapadyamāne sādhyatvam anupapannam iti tathodyotakaro py āha dṛṣṭāṃtaḥ <span type="ref-block" n="10192 r_TAŚVA-ML#301,06_r"/>sādhya iti vattā bhavatā na dṛṣṭāṃtalakṣaṇaṃ vyajñāyi dṛṣṭāṃto hi nāma darśanayor vihitayo<span type="ref-block" n="10193 r_TAŚVA-ML#301,07_r"/>r viṣayaḥ tathā ca sādhyam anupapannaṃ atha darśanaṃ vihanyate tarhi nāsau dṛṣṭāṃto lakṣaṇābhāvād iti </p><p n="a_2219" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10200 r_TAŚVA-ML#301,14_r"/>nanv atra kārakasya hetoḥ prāptasyāprāptasya ca daṃḍāder abhicāram aṃtrādeś ca svakāryakāritopadarśitā jñāpakasya <span type="ref-block" n="10201 r_TAŚVA-ML#301,15_r"/>tu hetoḥ prāptasyāprāptasya vā svasādhyā prakāśitā coditeti na saṃgatir astīti kaścit tad asat kāra<span type="ref-block" n="10202 r_TAŚVA-ML#301,16_r"/>kasya jñāpakasya vā viśeṣeṇa pratikṣepo yam ity evaṃ jñāpanārthatvāt kārakahetuvyavasthāpanasya tena jñāpako pi <span type="ref-block" n="10203 r_TAŚVA-ML#301,17_r"/>hetuḥ kaścit prāptaḥ svasādhyasya jñāpako dṛṣṭo yathā saṃyogī dhūmādiḥ pāvakādeḥ kaścid aprāpto viśleṣe <span type="ref-block" n="10204 r_TAŚVA-ML#301,18_r"/>yathā kṛttikodayaḥ śakaṭodayasyety api vijñāyate yathāyaṃ sarvo pi pakṣīkṛtas tarhi yena hetunā pratiṣidhyate <span type="ref-block" n="10205 r_TAŚVA-ML#301,19_r"/>so pi pratiṣedhako na syād ubhayathoktadūṣaṇaprasaṃgād ity apratiṣedhas tato dūṣaṇābhāsāvimau pratipattavyau </p><p n="a_2221" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10215 r_TAŚVA-ML#301,29_r"/>evaṃ hy āha dṛṣṭāṃtasya kāraṇam apadeśāt pratyavasthānāc ca pratidṛṣṭāṃ tena prasaṃgapratidṛṣṭāṃtasamau tatra <span type="ref-block" n="10216 r_TAŚVA-ML#301,30_r"/>sādhanasyāpi dṛṣṭāṃtasya sādhanaṃ kāraṇaṃ pratipattau vācyaprasaṃgena pratyavasthānaṃ prasaṃgasamaḥ pratiṣedhaḥ tatraiva <span type="ref-block" n="10217 r_TAŚVA-ML#301,31_r"/>sādhane kriyāhetuguṇayogāt kriyāvāṃl loṣṭha iti hetunāpadiśyate na ca hetum aṃtareṇa kasyacit siddhir astīti <span type="ref-block" n="10218 r_TAŚVA-ML#301,32_r"/>so yam evaṃ vadaddūṣaṇābhāsavādī nyāyavādinām evaṃ pratyavasthānasyāyuktatvāt atra vādiprativādinoḥ buddhi<span type="ref-block" n="10219 r_TAŚVA-ML#302,01_r"/>sāmānyasya dṛṣṭāṃtatvavyavasthiteḥ yathā hi rūpaṃ didṛkṣūṇāṃ pradīpopādānaṃ pratīyate na punaḥ svayaṃ prakāśa<span type="ref-block" n="10220 r_TAŚVA-ML#302,02_r"/>mānaṃ pradīpaṃ didṛkṣūṇāṃ teṣāṃ tadagrahaṇāt tathā sādhyasyātmanaḥ kriyāvattvasya prasiddhyarthaṃ dṛṣṭāṃtasya <span type="ref-block" n="10221 r_TAŚVA-ML#302,03_r"/>loṣṭhasya grahaṇam abhipretaṃ na punardṛṣṭāṃtasyaiva prasiddhyarthaṃ sādhanāṃtarasyopādānaṃ prajñātasvabhāvadṛṣṭāṃtatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="10222 r_TAŚVA-ML#302,04_r"/>tatra sādhanāṃtarasyāphalatvāt tathā pratidṛṣṭāṃtarūpeṇa pratyavasthānaṃ pratidṛṣṭāṃtasamā jātis tatraiva sādhane <span type="ref-block" n="10223 r_TAŚVA-ML#302,05_r"/>prayukte kaścit pratidṛṣṭāṃtena pratyavatiṣṭhate kriyāhetuguṇāśrayam ākāśaṃ niṣkriyaṃ dṛṣṭam iti kaḥ punarā<span type="ref-block" n="10224 r_TAŚVA-ML#302,06_r"/>kāśasya kriyāhetur guṇasaṃyogo vāyunā saha sa ca saṃskārāpekṣo dṛṣṭo yathā pādape vāyunā saṃyogaḥ <span type="ref-block" n="10225 r_TAŚVA-ML#302,07_r"/>kālatraye py asaṃbhavād ākāśe kriyāyāḥ kathaṃ kriyāhetur vāyunā saṃyoga iti na śaṃkanīyaṃ vāyunā saṃyogo <span type="ref-block" n="10226 r_TAŚVA-ML#302,08_r"/>na vanaspatau kriyākāraṇena prasiddhena samānadharmatvād ākāśe vāyusaṃyogasya yat tv asau tathābhūtaḥ kriyāṃ <span type="ref-block" n="10227 r_TAŚVA-ML#302,09_r"/>na karoti tatrākāraṇatvād api tu pratibaṃdhān mahāparimāṇena yathā maṃdavāyunānaṃtānāṃ loṣṭhādīnām iti <span type="ref-block" n="10228 r_TAŚVA-ML#302,10_r"/>yadi ca kriyā dṛṣṭā kriyākāraṇaṃ vāyusaṃyoga iti manyase tadā sarvakāraṇaṃ kriyānuśeṣaṃ bhavataḥ prāptaṃ <span type="ref-block" n="10229 r_TAŚVA-ML#302,11_r"/>tataś ca kasyacit kāraṇasyopādānaṃ prāpnoti kriyārthināṃ kim idaṃ kariṣyati kiṃ vā na kariṣyatīti saṃde<span type="ref-block" n="10230 r_TAŚVA-ML#302,12_r"/>hāt yasya punaḥ kriyāsamarthatvād upādānaṃ kāraṇasya yuktaṃ tasya sarvam ābhāti atha kriyākāraṇavāyu<span type="ref-block" n="10231 r_TAŚVA-ML#302,13_r"/>vanaspatisaṃyogasadṛśo vā prakāśasaṃyogo nyaś cānyat kriyākāraṇam iti manyase tarhi na kaścid dhetur a<span type="ref-block" n="10232 r_TAŚVA-ML#302,14_r"/>naikāṃtikaḥ syāt tathā hi anityaḥ śabdo mūrtatvāt sukhādivad ity atrāmūrtatvahetuḥ śabdo nyonyaś cākāśe <span type="ref-block" n="10233 r_TAŚVA-ML#302,15_r"/>tatsadṛśa iti katham asyākāśenānaikāṃtikatvaṃ sarvānumānābhāvaprasaṃgaś ca bhavet anumānasyānyena dṛṣṭasyānyatra <span type="ref-block" n="10234 r_TAŚVA-ML#302,16_r"/>dṛśyād eva pravartanāt na hi ye dhūmadharmāḥ kvacid dhūme dṛṣṭāṃta eva ghūmāṃtareṣv api dṛśyaṃte tatsadṛśānāṃ darśanāt <span type="ref-block" n="10235 r_TAŚVA-ML#302,17_r"/>tato 'nena kasyacid dhetor anaikāṃtikatvam icchatā kvacid anumānāpravṛttiś cākurvatā taddharmasadṛśas taddharmo numaṃtavya <span type="ref-block" n="10236 r_TAŚVA-ML#302,18_r"/>iti kriyākāraṇavāyuvanaspatisaṃyogasadṛśo vāyvākāśasaṃyogo pi kriyākāraṇam eva tathā ca pratidṛṣṭāṃte<span type="ref-block" n="10237 r_TAŚVA-ML#302,19_r"/>nākāśena pratyavasthānam iti pratidṛṣṭāṃtasamapratiṣedhavādino bhiprāyaḥ sa cāyuktaḥ pratidṛṣṭāṃtasamasya <span type="ref-block" n="10238 r_TAŚVA-ML#302,20_r"/>dūṣaṇābhāsatvāt prakṛtasādhanāpratibaṃdhitvāt tasya pratidṛṣṭāṃto hi svayaṃ hetuḥ sādhakaḥ sādhyasya na punar anyena <span type="ref-block" n="10239 r_TAŚVA-ML#302,21_r"/>hetunā tasyāpi dṛṣṭāṃtāṃtarāpekṣāyāṃ dṛṣṭāṃtāṃtarasya vā pareṇa hetunā sādhakatve parāparadṛṣṭāṃtahetuparikalpanā<span type="ref-block" n="10240 r_TAŚVA-ML#302,22_r"/>yām anavasthāprasaṃgāt tathā dṛṣṭāṃto pi na pareṇa hetunā sādhakaḥ proktānavasthānuṣaṃgasamānatvāt tato dṛṣṭāṃte pi <span type="ref-block" n="10241 r_TAŚVA-ML#302,23_r"/>pratidṛṣṭāṃta iva hetuvacanābhāvād bhavato dṛṣṭāṃto stu hetuka eva tadāhodyotakaraḥ pratidṛṣṭāṃtasya hetubhāvaṃ <span type="ref-block" n="10242 r_TAŚVA-ML#302,24_r"/>pratipadyamānena dṛṣṭāṃtasyāpi hetubhāvo bhyupagaṃtavyaḥ hetubhāvaś ca sādhakatvaṃ sa ca katham ahetur na syāt yady apra<span type="ref-block" n="10243 r_TAŚVA-ML#302,25_r"/>tiṣiddhaḥ syāt apratisiddhaś cāyaṃ sādhakaḥ kiṃ ca yadi tāvad evaṃ brūte yathāyaṃ tvadīyo dṛṣṭāṃto loṣṭhādi<span type="ref-block" n="10244 r_TAŚVA-ML#302,26_r"/>s tathā madīyo py ākāśādir iti tadā dṛṣṭāṃtasya loṣṭhāder abhyupagamān na dṛṣṭāṃtatvaṃ vyāghātatvāt athaivaṃ brūte <span type="ref-block" n="10245 r_TAŚVA-ML#302,27_r"/>yathāyaṃ madīyo dṛṣṭāṃtas tathā tvadīya iti tathāpi na dṛṣṭāṃtaḥ kaścit vyāghātād eva dṛṣṭāṃtapratidṛṣṭāṃtatvaiḥ <span type="ref-block" n="10246 r_TAŚVA-ML#302,28_r"/>parasparaṃ vyāghātaḥ samānabalatvāt tayor adṛṣṭāṃtatve tu pratidṛṣṭāṃtatve dṛṣṭāṃtasyādṛṣṭāṃtatvavyāghātaḥ pratidṛṣṭāṃ<span type="ref-block" n="10247 r_TAŚVA-ML#302,29_r"/>tābhāve tasya dṛṣṭāṃtatvopapatteḥ dṛṣṭāṃtasya cādṛṣṭāṃtatve pratidṛṣṭāṃtasyādṛṣṭāṃtatvavyāghātaḥ dṛṣṭāṃtābhāve tasya <span type="ref-block" n="10248 r_TAŚVA-ML#302,30_r"/>pratidṛṣṭāṃtatopapatteḥ na cobhayor dṛṣṭāṃtatvaṃ vyāghātād iti na pratidṛṣṭāṃtena pratyavasthānaṃ yuktam </p><p n="a_2223" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10255 r_TAŚVA-ML#303,03_r"/>utpatteḥ pūrvaṃ kāraṇābhāvato yā pratyavasthitiḥ parasyānutpattisamā jātir uktā bhavet prāgutpatteḥ <span type="ref-block" n="10256 r_TAŚVA-ML#303,04_r"/>kāraṇābhāvād anutpattisama iti vacanāt tad yathāvinaśvaraḥ śabdaḥ puruṣaprayatnodbhavāt kadaṃbādivad i<span type="ref-block" n="10257 r_TAŚVA-ML#303,05_r"/>ty ukte sādhane sati para evaṃ bravīti prāgutpatter anutpanne śabdavinaśvaratvasya kāraṇaṃ yat prayatnānaṃtarīyakatvaṃ <span type="ref-block" n="10258 r_TAŚVA-ML#303,06_r"/>tan nāsti tato yam avinaśvaraḥ śāśvatasya ca śabdasya na prayatnānaṃtaraṃ janmeti seyam anutpattyā pratyavasthā <span type="ref-block" n="10259 r_TAŚVA-ML#303,07_r"/>dūṣaṇābhāso nyāyātilaṃghanāt utpannasyaiva hi śabdadharmiṇaḥ prayatnānaṃtarīyakatvam utpattidharmakatvaṃ vā <span type="ref-block" n="10260 r_TAŚVA-ML#303,08_r"/>bhavati nānutpannasya prāgutpatteḥ śabdasya cāsattve kim āśrayo yam upālaṃbhaḥ na hy ayam anutpattau sann eva śabda <span type="ref-block" n="10261 r_TAŚVA-ML#303,09_r"/>iti vā prayatnānaṃtarīyaka iti vā anitya iti vā vyapadeśaṃ śakyaḥ śabde tu siddham eva prayatnānaṃtarīya<span type="ref-block" n="10262 r_TAŚVA-ML#303,10_r"/>katvaṃ kāraṇaṃ naśvaratve sādhye tataḥ katham asya pratiṣedhaḥ kiṃ vāyaṃ hetur jñāpako na punaḥ kārako jñāpake <span type="ref-block" n="10263 r_TAŚVA-ML#303,11_r"/>ca kārakavatpratyavasthānam asaṃbaddham eva jñāpakasyāpi kiṃcit kurvataḥ kārakatvam eveti cet na kriyāhetor eva <span type="ref-block" n="10264 r_TAŚVA-ML#303,12_r"/>kārakatvopapatter asyānutpanne sti hetor jñāpakatvāt kārakatā hi vastūtpādayati jñāpakas tūtpannaṃ vastu jñāpa<span type="ref-block" n="10265 r_TAŚVA-ML#303,13_r"/>yatīty asti viśeṣaḥ kārakaviśeṣe vā jñāpake kārakasāmānyavatpratyavasthānam ayuktaṃ kiṃ caprāgutpatter a<span type="ref-block" n="10266 r_TAŚVA-ML#303,14_r"/>prayatnānaṃtarīyako anutpattidharmako vā śabda iti bruvāṇaḥ śabdam abhyupaiti nāsato prayatnānaṃtarīyakatvādi<span type="ref-block" n="10267 r_TAŚVA-ML#303,15_r"/>dharma iti tattvasya viśeṣaṇam anarthakaṃ prāgutpattau iti apare tu prāhuḥ prāgutpatteḥ kāraṇābhāvād ity ukte <span type="ref-block" n="10268 r_TAŚVA-ML#303,16_r"/>arthāpattisamaiveyam iti prāgutpatteḥ prayatnānaṃtarīyakatvasyābhāvād aprayatnānaṃtarīyakatvāc ca iti kṛte satpratyuttaraṃ <span type="ref-block" n="10269 r_TAŚVA-ML#303,17_r"/>brūte nāyaṃ niyamo aprayatnānaṃtarīyakatvaṃ nityam iti tu na hi tasya gatiḥ kiṃcin nityam ākāśādy eva <span type="ref-block" n="10270 r_TAŚVA-ML#303,18_r"/>keṣāṃcid anityaṃ vidyudādi kiṃcid asad evākāśapuṣpādīti etat tu na paśyan yuktam iti paśyāmaḥ katham iti <span type="ref-block" n="10271 r_TAŚVA-ML#303,19_r"/>yat tāvad asat tad aprayatnānaṃtarīyakatvaṃ vyajanmaviśeṣaṇatvāt yasyāprayatnānaṃtaraṃ janma tad aprayatnānaṃtarīyakaṃ na <span type="ref-block" n="10272 r_TAŚVA-ML#303,20_r"/>cābhāvo vidyate ato na tasya janma yac cāsat kiṃ tasya viśeṣyam asti etena nityaṃ prayuktaṃ na hi <span type="ref-block" n="10273 r_TAŚVA-ML#303,21_r"/>nityam aprayatnānaṃtarīyakam iti yuktaṃ vaktuṃ tasya janmābhāvād iti jātilakṣaṇābhāvān neyam anutpattisamā jātir i<span type="ref-block" n="10274 r_TAŚVA-ML#303,22_r"/>ti cet nānutpatter ahetubhiḥ sādharmyāt yo nutpanna bhis tad yathānutpannās taṃtavo na paṭasya kāraṇam iti </p><p n="a_2225" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10282 r_TAŚVA-ML#303,30_r"/>nanu caiṣā saṃśayasamā sādharmyasamāto na bhidyate evodāharaṇasādharmyāt tasyāpravartanād iti na codyaṃ <span type="ref-block" n="10283 r_TAŚVA-ML#303,31_r"/>saṃśayasamānobhayasādharmyāt pravṛtteḥ sādharmyasamāyā ekasādharmyād upadeśāt tato jātyaṃtaram eva saṃśayasamā <span type="ref-block" n="10284 r_TAŚVA-ML#303,32_r"/>tathā hinityaḥ śabdaḥ prayatnānaṃtarīyakatvāt ghaṭavad iti atra ca sādhane prayukte sati paraḥ svayaṃ <span type="ref-block" n="10285 r_TAŚVA-ML#303,33_r"/>saṃśayena pratyavasthānaṃ karoti sadbhūtaṃ dūṣaṇam apy asat prayatnānāṃtarīyake pi śabde sāmānyena sādharmyagaiṃdriyakatvaṃ <span type="ref-block" n="10286 r_TAŚVA-ML#304,01_r"/>nityenāsti ghaṭena vānityeneti saṃśayaḥ śabde nityānityatvadharmādharmayor ity eṣā saṃśayasamā jātiḥ <span type="ref-block" n="10287 r_TAŚVA-ML#304,02_r"/>sāmānyaghaṭayor aiṃdriyakatve sāmānye sthite nityānityasādharmyān na punar ekasādharmyāt sāmānyadṛṣṭāṃ<span type="ref-block" n="10288 r_TAŚVA-ML#304,03_r"/>tayor aiṃdriyakatve samāne nityānityasādharmyāt saṃśayasama iti vacanāt atra saṃśayo na yukto <span type="ref-block" n="10289 r_TAŚVA-ML#304,04_r"/>viśeṣeṇa śabdānityatvasiddheḥ tathā hipuruṣe śiraḥsaṃyamanādinā viśeṣeṇa nityatve sati na <span type="ref-block" n="10290 r_TAŚVA-ML#304,05_r"/>puruṣasthāṇusādharmyād ūrddhvatvāt saṃśayas tathā prayatnānaṃtarīyakatvena viśeṣeṇānitye śabde niścite sati na <span type="ref-block" n="10291 r_TAŚVA-ML#304,06_r"/>ghaṭasāmānyasādharmyād aiṃdriyakatvāt saṃśayaḥ atyaṃtasaṃśayaḥ sādharmyasyāvināśitvāt puruṣasthāṇvādigata<span type="ref-block" n="10292 r_TAŚVA-ML#304,07_r"/>syeti nirṇayaḥ kvāspadaṃ prāpnuyāt sādharmyamātrād dhi saṃśaye kvacid vaidharmyadarśanān nirṇayo yukto na <span type="ref-block" n="10293 r_TAŚVA-ML#304,08_r"/>punar vaidharmyāt sādharmyavaidharmyābhyāṃ vā saṃśaye tathātyaṃtasaṃśayāt na cātyaṃtasaṃśayo jyāyān sāmānyāt <span type="ref-block" n="10294 r_TAŚVA-ML#304,09_r"/>saṃśayād viśeṣadarśanāt saṃśayanivṛttisiddheḥ </p><p n="a_2227" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10296 r_TAŚVA-ML#304,11_r"/>ubhābhyāṃ nityānityābhyāṃ sādharmyād yā prakriyāsiddhis tataḥ prakaraṇasamā jātir avaseyā ubhayasādharmyāt <span type="ref-block" n="10297 r_TAŚVA-ML#304,12_r"/>prakriyāsiddheḥ prakaraṇasamā iti vacanāt </p><p n="a_2228" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10298 r_TAŚVA-ML#304,13_r"/>kim udāharaṇam etasyā ity āha </p><p n="a_2230" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10301 r_TAŚVA-ML#304,16_r"/>tatra hi prakaraṇasamāyāṃ jātau kaścid anityaḥ śabdaḥ prayatnānāṃtarīyakatvād ghaṭavad ity anityasādharmyāt <span type="ref-block" n="10302 r_TAŚVA-ML#304,17_r"/>puruṣaprayatnodbhavatvāc chabdasyānityatvaṃ sādhayati paraḥ punar gotvādinā sāmānyena sādharmyāt tasya nityatāṃ <span type="ref-block" n="10303 r_TAŚVA-ML#304,18_r"/>sādhayet tataḥ pakṣe vipakṣe ca prakriyā samānety ubhayapakṣaparigraheṇa vādiprativādinor nityatvānityatve <span type="ref-block" n="10304 r_TAŚVA-ML#304,19_r"/>sādhayataḥ sādharmyasamāyāṃ saṃśayasamāyāṃ ca naivam iti tābhyāṃ bhinneyaṃ prakaraṇasamā jātiḥ </p><p n="a_2231" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10305 r_TAŚVA-ML#304,20_r"/>katham īdṛśaṃ pratyavasthānam ayuktam ity āha </p><p n="a_2233" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10309 r_TAŚVA-ML#304,24_r"/>prakriyāṃtanivṛttyā pratyavasthānam īdṛśam ayuktaṃ vipakṣe prakriyāsiddhau tayor virodhāt pratipakṣaprakriyā<span type="ref-block" n="10310 r_TAŚVA-ML#304,25_r"/>siddhau hi pratiṣedho virudhyate pratiṣedhopapattau ca pratipakṣaprakriyāsiddhir vyāhanyate iti viruddhas tayor eva <span type="ref-block" n="10311 r_TAŚVA-ML#304,26_r"/>sāṃbhavī kiṃ ca tattvāvadhāraṇe saty evaitatprakaraṇaṃ siddhaṃ bhaven nānyathā na cātra tattvāvadhāraṇaṃ tato 'siddhaṃ <span type="ref-block" n="10312 r_TAŚVA-ML#304,27_r"/>prakaraṇaṃ tadasiddhau ca naiveyaṃ pratyavasthitiḥ saṃbhavati </p><p n="a_2234" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10313 r_TAŚVA-ML#304,28_r"/>kā punar ahetusamā jātir ity āha </p><p n="a_2236" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10321 r_TAŚVA-ML#305,04_r"/>samā na kāryāsau pratiṣedha vidbhiḥ kathaṃ punas traikālyā siddhir hetor ahetusamā jātir abhidhīyate ahetu<span type="ref-block" n="10322 r_TAŚVA-ML#305,05_r"/>sāmānyāpratyavasthānāt yathā hy ahetuḥ sādhyasyāsādhakas tathā hetur api trikālatvenāprasiddha iti spaṣṭa<span type="ref-block" n="10323 r_TAŚVA-ML#305,06_r"/>tvād ahetusamā jāter lakṣaṇodāharaṇapratividhānānām alaṃ vyākhyānena </p><p n="a_2238" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10332 r_TAŚVA-ML#305,15_r"/>na hy arthāpattyānaikāṃtikyā pratipakṣaḥ siddhyati yena prayatnānaṃtarīyakatvāt śabdasyānityatve sādhite 'pi <span type="ref-block" n="10333 r_TAŚVA-ML#305,16_r"/>asparśavattvānyathānupapattyā tasya nityatvaṃ siddhe tu sukhādinānaikāṃtikī ceyam arthāpattir ato na pratipakṣasya <span type="ref-block" n="10334 r_TAŚVA-ML#305,17_r"/>siddhis tadasiddhau ca nā upapadyate sarvāpattyarthāpattitaḥ pratipakṣasiddher arthāpattisama iti <span type="ref-block" n="10335 r_TAŚVA-ML#305,18_r"/>vacanāt </p><p n="a_2239" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10336 r_TAŚVA-ML#305,19_r"/>kā punar aviśeṣasamā jātir ity āha </p><p n="a_2241" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10339 r_TAŚVA-ML#305,22_r"/>eko dharmaḥ prayatnānaṃtarīyakatvaṃ tasya kvacic chabdaghaṭayor ghaṭanād aviśeṣe samānatve satyanityatve vādinor u<span type="ref-block" n="10340 r_TAŚVA-ML#305,23_r"/>rarīkṛte punaḥ sadbhāvaḥ sarvasya sattvadharmasya vastuṣu ghaṭanād aviśeṣasyānityatvaprasaṃjanam aviśeṣasamā jātiḥ <span type="ref-block" n="10341 r_TAŚVA-ML#305,24_r"/>sphuṭaṃ evaṃ vidhasya nyāyaprāptasya doṣasyāsamīkṣaṇāt ekadharmopapatter aviśeṣe sarvāviśeṣaprasaṃgāt sadbhāvo<span type="ref-block" n="10342 r_TAŚVA-ML#305,25_r"/>papatter aviśeṣaḥ sama ity evaṃvidho hi pratiṣedhena nyāyaprāptaḥ </p><p n="a_2242" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10343 r_TAŚVA-ML#305,26_r"/>kuta ity āha </p><p n="a_2244" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10348 r_TAŚVA-ML#305,31_r"/>na hi yathā prayatnānaṃtarīyakatvaṃ sādhanadharmaḥ sādhyam anityatvaṃ sādhayati śabde tathā sarvavastuni sattvaṃ <span type="ref-block" n="10349 r_TAŚVA-ML#306,01_r"/>yataḥ sarvasyāviśeṣaḥ syāt sattvadharmopapattitayaiva dharmāṃtarasyāpi nityatvasyākāśādau sadbhāvanimittasya darśa<span type="ref-block" n="10350 r_TAŚVA-ML#306,02_r"/>nāt prayatnānaṃtarīyakatvanimittasya vā nityatvasya ghaṭādau darśanāt tato viṣamo yam upanyāsaḥ iti <span type="ref-block" n="10351 r_TAŚVA-ML#306,03_r"/>tyajyatāṃ sarvārtheṣv aviśeṣaprasaṃgāt pratyavasthānaṃ yadi tu sarveṣām arthānām anityatā satvasyānimittam iṣyate <span type="ref-block" n="10352 r_TAŚVA-ML#306,04_r"/>tadāpi pratyavasthānād anityāḥ sarve bhāvāḥ sattvād iti pakṣaḥ prāpnoti tatra ca pratijñārthavyatiriktaṃ kvodā<span type="ref-block" n="10353 r_TAŚVA-ML#306,05_r"/>haraṇo hetur astu udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanatvaṃ hetur iti samarthanāt pakṣaikadeśasya pradīpajvālā<span type="ref-block" n="10354 r_TAŚVA-ML#306,06_r"/>der udāharaṇatve sādhyatvavirodhaḥ sādhyatve tūdāharaṇaṃ virudhyate na ca sarveṣāṃ sattvam anityatvaṃ sādhayati <span type="ref-block" n="10355 r_TAŚVA-ML#306,07_r"/>nityatve pi keṣāṃcit sattvapratīteḥ saṃprati siddhārthā vā sarveṣām anityatāyā kathaṃ śabdānityatvaṃ pratiṣidhyate <span type="ref-block" n="10356 r_TAŚVA-ML#306,08_r"/>sattvair iti parīkṣyatāṃ so yaṃ sarvasyānityatvaṃ sādhayen naiva śabdānityatvaṃ pratiṣedhatīti kathaṃ svasthaḥ </p><p n="a_2246" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10358 r_TAŚVA-ML#306,10_r"/>ubhayor api pakṣayoḥ kāraṇasyobhayor upapattiḥ pratyeyā ubhayakāraṇopapattisama iti vacanāt </p><p n="a_2247" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10359 r_TAŚVA-ML#306,11_r"/>etad udāharaṇam āha </p><p n="a_2249" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10362 r_TAŚVA-ML#306,14_r"/>yady anityatvaṃ kāraṇaṃ prayatnāṃtarīkatvaṃ śabdasyāstīty anityaḥ śabdas tadā nityatve pi tasya kāraṇam asparśatva<span type="ref-block" n="10363 r_TAŚVA-ML#306,15_r"/>m upapadyate tato nityo py astu katham anityo nyathā syād ity ubhayasya nityatvasyānityatvasya ca kāraṇopapattyā <span type="ref-block" n="10364 r_TAŚVA-ML#306,16_r"/>pratyavasthānam upapattisamo dūṣaṇābhāsaḥ </p><p n="a_2251" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10368 r_TAŚVA-ML#306,20_r"/>kāraṇasyābhyanujñānāt ubhayakāraṇopapatter iti bruvatā svayam eva khatve nityakāraṇaṃ prayatnānaṃtarīyakatvaṃ <span type="ref-block" n="10369 r_TAŚVA-ML#306,21_r"/>tāvad abhyanujñātam anenābhyanujñānān nānupapannas tatpratiṣedhaḥ śabdānityatvasiddhāyā upapatter avivādāt yadi <span type="ref-block" n="10370 r_TAŚVA-ML#306,22_r"/>punar nityatvakāraṇopapattau satyām anityatvakāraṇopapatter vyāghātād anityatvād asiddher yuktaḥ pratiṣedha iti mati<span type="ref-block" n="10371 r_TAŚVA-ML#306,23_r"/>s tadāsty anityatvakāraṇopapattau satyāṃ nityatvakāraṇopapattir api vyāghātān na nityatvasiddhir apīti nityatvā<span type="ref-block" n="10372 r_TAŚVA-ML#306,24_r"/>nityatvayor ekatarasyāpi na sādhakas tulyatvād ubhayor vyāghātasya </p><p n="a_2252" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10373 r_TAŚVA-ML#306,25_r"/>kā punar upalabdhisamā jātir ity āha </p><p n="a_2254" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10376 r_TAŚVA-ML#306,28_r"/>sādhyadharmas tāvad anityatvaṃ tasya nimittakāraṇaṃ prayatnānaṃtarīyakatvaṃ jñāpakaṃ tasyoktasya vādinā kvacid a<span type="ref-block" n="10377 r_TAŚVA-ML#306,29_r"/>bhāve pi punaḥ sādhyadharmasyopalabdhyā yat pratyavasthānamātrakaṃ sopalabdhisamā jātir vijñeyā nirdiṣṭakāraṇā<span type="ref-block" n="10378 r_TAŚVA-ML#306,30_r"/>bhāve py upalaṃbhād upalabdhisama iti vacanāt tad yathāśvāsādibhaṃgaje śabde prayatnānaṃtarīyakatvābhāve py a<span type="ref-block" n="10379 r_TAŚVA-ML#306,31_r"/>nityatvam asti sādhyadharmo sāv iti </p><p n="a_2255" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10380 r_TAŚVA-ML#307,01_r"/>sa cāyaṃ pratiṣedho na yukta ity āha </p><p n="a_2257" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10382 r_TAŚVA-ML#307,03_r"/>prayatnānaṃtarīyakatvāt kāraṇād anyadutpattidharmakatvādikāraṇāṃtaram anityatvasya sādharmyasya tato pi siddhir na <span type="ref-block" n="10383 r_TAŚVA-ML#307,04_r"/>yuktaḥ pratiṣedho yaṃ tatra kāraṇāniyamavacanāt nābhijñāpakam aṃtareṇa jñāpyaṃ na bhavatīti niyamo sti sādhyā<span type="ref-block" n="10384 r_TAŚVA-ML#307,05_r"/>bhāve sādhanasyāniyamavyavasthiteḥ iti </p><p n="a_2259" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10387 r_TAŚVA-ML#307,08_r"/>kaścid āha na prāguccāraṇād vidyamānasya śabdasyānupalabdhiḥ sadāvaraṇaś cānupalabdher utpatteḥ prāgghaṭāder iva <span type="ref-block" n="10388 r_TAŚVA-ML#307,09_r"/>yasya tu darśanāt prāgvidyamānasyānupalabdhis tasya nāvaraṇādyanupalabdhiḥ yathā bhūmyāvṛttasyodakāder nāvaraṇā<span type="ref-block" n="10389 r_TAŚVA-ML#307,10_r"/>dyanupalabdhiś ca śravaṇāt prāk śabdasya tasmān na vidyamānasyānupalabdhir ity avidyamānaḥ śabdaśravaṇāt pūrva<span type="ref-block" n="10390 r_TAŚVA-ML#307,11_r"/>m anupalabdhir iti niṣedhasya śabdasyānupalabdhir yā tasyāś cānupalabdher abhāvasya sādhane kṛte sati viparyāsād a<span type="ref-block" n="10391 r_TAŚVA-ML#307,12_r"/>bhāve 'syopapattir anupalabdhisamā jātiḥ prakīrtitānadhaiḥ prastutārthāvidhātāya tasyāḥ prayogāt tad uktaṃ <span type="ref-block" n="10392 r_TAŚVA-ML#307,13_r"/> tadanupalabdher anupalaṃbhād abhāvasiddhau viparītopapatter anupalabdhisama iti </p><p n="a_2260" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10393 r_TAŚVA-ML#307,14_r"/>katham iti ślokair upadarśayati </p><p n="a_2262" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10397 r_TAŚVA-ML#307,18_r"/>tad īdṛśaṃ pratyavasthānam asaṃgatam ity āvedayati </p><p n="a_2264" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10402 r_TAŚVA-ML#307,23_r"/>nāvidyamānasya śabdasya prāguccāraṇādyanupalabdher ity upamaste yat kasyacit pratyavasthānaṃ tadāvaraṇādīnām anu<span type="ref-block" n="10403 r_TAŚVA-ML#307,24_r"/>palabdher apy anupalaṃbhāt saivāvaraṇādyanupalabdhir mā bhūt tataḥ śabdasya prāguccāraṇāt sata evāśravaṇaṃ tadā<span type="ref-block" n="10404 r_TAŚVA-ML#307,25_r"/>varaṇādyabhāvasiddher abhāvād āvaraṇādisadbhāvād iti saṃbaṃdham evānupalabdheḥ sarvadā svayam evānupalaṃbhasvabhāvatvā<span type="ref-block" n="10405 r_TAŚVA-ML#307,26_r"/>d upalabdhiviṣayatvāt yathaiva hy upalabdhir viṣayas tathānupalabdhir api katham anyathāsti me ghaṭopalabdhir nāsti <span type="ref-block" n="10406 r_TAŚVA-ML#307,27_r"/>me ghaṭopalabdhir iti saṃvedanam upapadyate yataś caivam āvaraṇādyanupalabdhir anupalaṃbhān naivābhāvaḥ siddhyati tadasiddhau <span type="ref-block" n="10407 r_TAŚVA-ML#307,28_r"/>ca viparītasyāvaraṇādisadbhāvasyopapattiś ca nāspadaṃ pratipadyate yataś ca prāguccāraṇāc chabdasyāvaraṇādīni <span type="ref-block" n="10408 r_TAŚVA-ML#307,29_r"/>so haṃ naivopalabhe tadanupalabdhim upalabhe sarvatrety ābālam anākulaṃ saṃvedanam asti tasmād āvaraṇādīnām adṛ<span type="ref-block" n="10409 r_TAŚVA-ML#307,30_r"/>ṣṭir adṛṣṭer naḥ siddhyaty abhāvaḥ ity ayam upālaṃbho na pramāṇānvitaḥ sarvatropalaṃbhānupalaṃbhavyavasthityabhāvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="10410 r_TAŚVA-ML#307,31_r"/>tato nupalabdher api samayānupalabdhyā pratyavasthānam anupalabdhimato dūṣaṇābhāsa eveti pratipattavyaṃ </p><p n="a_2265" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10411 r_TAŚVA-ML#307,32_r"/>kā punar anityasamā jātir ity āha </p><p n="a_2267" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10415 r_TAŚVA-ML#308,03_r"/>anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavad iti prayukte sādhane yadā kaścit pratyavatiṣṭhate yadi śabdasya ghaṭena <span type="ref-block" n="10416 r_TAŚVA-ML#308,04_r"/>sādharmyāt kṛtakatvādinā kṛtvā sādhayed anityatvaṃ tadā sarvaṃ vastu nityaṃ kiṃ na gamayet sattvena kṛtvā <span type="ref-block" n="10417 r_TAŚVA-ML#308,05_r"/>sādharmyaṃ anityena ghaṭena sādharmyamātrasya viśeṣāpravedād iti tad evam anityasamā jātir vijñeyā nyāyena <span type="ref-block" n="10418 r_TAŚVA-ML#308,06_r"/>bādhyamānatvāt tad uktaṃ sādharmyāt tulyadharmopapatteḥ sarvānityatvaprasaṃgād anityasamā iti </p><p n="a_2268" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10419 r_TAŚVA-ML#308,07_r"/>etac ca sarvam asamaṃjasam ity āha </p><p n="a_2270" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10428 r_TAŚVA-ML#308,16_r"/>tena prakāreṇokto yo niṣedhas tasyāpy asiddhiprasakter asamaṃjasamaśeṣaṃ syād ity anityasamavādinaḥ kuta iti <span type="ref-block" n="10429 r_TAŚVA-ML#308,17_r"/>cet pakṣeṇāsiddhiṃ prāptena samānatvāt pratiṣedhasyeti niṣedho hy atra pakṣaḥ pratiṣedhas tasya pratipakṣaḥ kathyate <span type="ref-block" n="10430 r_TAŚVA-ML#308,18_r"/>dhīmadbhiḥ pratipakṣa iti prasiddhiḥ tayoś ca pakṣapratipakṣayoḥ sādharmyaṃ pratijñādibhir yoga iṣyate tena vinā <span type="ref-block" n="10431 r_TAŚVA-ML#308,19_r"/>tayoḥ sarvatrāsaṃbhavāt tataḥ pratijñādiyogād yathā pakṣasyāsiddhis tathā pratipakṣasyāpy astu atha saty api <span type="ref-block" n="10432 r_TAŚVA-ML#308,20_r"/>sādharmye pakṣapratipakṣayoḥ pakṣasyaivāsiddhir na pratipakṣasyeti manyate tarhi ghaṭena sādharmyāt kṛtakatvādeḥ śabda<span type="ref-block" n="10433 r_TAŚVA-ML#308,21_r"/>syānityatāstu sakalārthagatvaṃ nityatā tena sādharmyamātrāt mā bhūd iti samaṃjasaṃ api ca dṛṣṭāṃte <span type="ref-block" n="10434 r_TAŚVA-ML#308,22_r"/>ghaṭādau yo dharmaḥ sādhyasādhanabhāvena prajñāyate kṛtakatvādiḥ sa evātra siddhihetuḥ sādhyasādhano bhihi<span type="ref-block" n="10435 r_TAŚVA-ML#308,23_r"/>tas tasya ca kenacid arthena sapakṣeṇa samānatvāt sādharmyaṃ kenacid vipakṣeṇāsamānatvād vaidharmyam iti niścayo <span type="ref-block" n="10436 r_TAŚVA-ML#308,24_r"/>nyāyavidāṃ tato viśiṣṭasādharmyam eva hetuḥ sādhyasādhanasāmarthyabhāk sa ca na sarvārtheṣv anityatve <span type="ref-block" n="10437 r_TAŚVA-ML#308,25_r"/>sādhye saṃbhavatīti na sarvagataḥ sarve bhāvāḥ kṣaṇikāḥ sattvād iti saṃbhavaty eveti cet na anvayā<span type="ref-block" n="10438 r_TAŚVA-ML#308,26_r"/>saṃbhavād vyatirekāniścayāt kiṃ ca na sattvena sādharmyāt sarvasya padārthasyānityatvasādhane sarvo aviśeṣa<span type="ref-block" n="10439 r_TAŚVA-ML#308,27_r"/>samāśrayo doṣaḥ pūrvodito vācyaḥ sarvasyānityatvaṃ sādhayann eva śabdasyānityatvaṃ pratiṣedhatīti kathaṃ <span type="ref-block" n="10440 r_TAŚVA-ML#308,28_r"/>svastha ityādiḥ tan neyam anityasamā jātir aviśeṣasamāto bhidyamānāpi kathaṃcid upapattimatīti </p><p n="a_2272" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10448 r_TAŚVA-ML#309,04_r"/>atha kāryasamā jātir abhidhīyate </p><p n="a_2274" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10462 r_TAŚVA-ML#309,18_r"/>yuktaṃ tāvad iha yad anaṃtā jātaya iti vacanaṃ tatheṣṭatvād asaduttarāṇām ānaṃtyaprasiddheḥ saṃkṣepatas tu viśeṣeṇa <span type="ref-block" n="10463 r_TAŚVA-ML#309,19_r"/>caturviṃśatir ity ayuktaṃ jātyaṃtarāṇām api bhāvāt teṣām āsvevāṃtarbhāvād adoṣa iti cet na jātisāmānya<span type="ref-block" n="10464 r_TAŚVA-ML#309,20_r"/>lakṣaṇasya tatra durghaṭatvāt sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātir ity etad dhi sāmānyalakṣaṇaṃ jāter udīritaṃ <span type="ref-block" n="10465 r_TAŚVA-ML#309,21_r"/>yaugais tac ca na sughaṭaṃ sādhanābhāsaprayoge pi sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānasya jātitvaprasaṃgāt tatheṣṭa<span type="ref-block" n="10466 r_TAŚVA-ML#309,22_r"/>tvān na doṣa ity eke tathā hiasādhau sādhane prayukte yo jātīnāṃ prayogaḥ so nabhijñatayā vā sādhana<span type="ref-block" n="10467 r_TAŚVA-ML#309,23_r"/>doṣaḥ syāt taddoṣapradarśanārthatvāprasaṃgavyājeneti tad apy ayuktaṃ svayam udyotakareṇa sādhanābhāse prayukte <span type="ref-block" n="10468 r_TAŚVA-ML#309,24_r"/>jātiprayogasya nirākaraṇāt jātivādī hi sādhanābhāsam etad iti pratipadyate vā na vā yadi prati<span type="ref-block" n="10469 r_TAŚVA-ML#309,25_r"/>padyate evāsya sādhanābhāsatvahetur doṣo nena pratipannaḥ sa eva vaktavyo na jātiḥ prayojanābhāvāt prasaṃga<span type="ref-block" n="10470 r_TAŚVA-ML#309,26_r"/>vyājena doṣapradarśanatvam iti cāyuktaṃ anarthasaṃśayāt yadi hi pareṇa prayuktāyāṃ jātau sādhanābhāsa<span type="ref-block" n="10471 r_TAŚVA-ML#309,27_r"/>bādhā svaprayuktasādhanadoṣaṃ paśyan sabhāyām evaṃ brūyāt mayā prayukte sādhane ayaṃ doṣaḥ sa ca pareṇa <span type="ref-block" n="10472 r_TAŚVA-ML#309,28_r"/>nodbhāvitaḥ kiṃ tu jātir udbhāviteti tadāpi na jātivādino jayaḥ prayojanaṃ syāt ubhayor ajñāna<span type="ref-block" n="10473 r_TAŚVA-ML#309,29_r"/>siddheḥ nāpi sāmyaṃ prayojanaṃ sarvathā jayasyāsaṃbhave tasyābhipretatvād ekāṃtaparājayād varaṃ saṃdeha iti <span type="ref-block" n="10474 r_TAŚVA-ML#309,30_r"/>vacanāt yadā tu sādhanābhāsavādī svasādhanadoṣaṃ pracchādya yuktāṃ jātim evodbhāvayati tadāpi na tasya <span type="ref-block" n="10475 r_TAŚVA-ML#309,31_r"/>jayaḥ prayojanaṃ sāmyaṃ vā parājayasyaiva tathā saṃbhavāt atha sādhanadoṣam anavabudhyamāno jātiṃ prayuṃkte <span type="ref-block" n="10476 r_TAŚVA-ML#309,32_r"/>tadā niḥprayojano jātiprayogaḥ syāt yat kiṃcana vadato pi tūṣṇībhāvato pi vā sāmyaprātibhair vyavasthāpa<span type="ref-block" n="10477 r_TAŚVA-ML#309,33_r"/>nād dvayor ajñānasya niścayāt evaṃ tarhi sādhusādhane prayukte yat parasya sādharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ dūṣaṇābhāsa<span type="ref-block" n="10478 r_TAŚVA-ML#310,01_r"/>rūpaṃ tajjāteḥ sāmānyalakṣaṇam astu niravadyatvād iti cet mithyottaraṃ jātir ity etāvad eva jātilakṣaṇa<span type="ref-block" n="10479 r_TAŚVA-ML#310,02_r"/>m akalaṃkapraṇītam astu kim apareṇa tatra mithyottaraṃ jātir yathānekāṃtavidviṣām iti vacanāt </p><p n="a_2275" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10480 r_TAŚVA-ML#310,03_r"/>tathāsati avyāptidoṣasyāsaṃbhavān niravadyam etad evety āha </p><p n="a_2277" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10484 r_TAŚVA-ML#310,07_r"/>na caivaṃ paralakṣaṇasyāvyāptidoṣābhāva ity āha </p><p n="a_2279" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10486 r_TAŚVA-ML#310,09_r"/>paroktaṃ punar jātisāmānyalakṣaṇam ayuktam eva saṃkaravyatikaravirodhānavasthāvaiyadhikaraṇyobhayadoṣasaṃśayāpratī<span type="ref-block" n="10487 r_TAŚVA-ML#310,10_r"/>tyabhāvādibhiḥ pratyavasthāneṣu tasyāsaṃbhavāt tato na nigrahasthānam etadyuktaṃ tāttvike vāde pratijñā<span type="ref-block" n="10488 r_TAŚVA-ML#310,11_r"/>hānyādivacchalavadasādhanāṃgadoṣodbhāvanavac ceti </p><p n="a_2281" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10490 r_TAŚVA-ML#310,13_r"/>evaṃ tāvat tāttviko vādaḥ svābhipretapakṣasiddhiparyaṃtabhāvāvasthitaḥ pakṣeyat tāyāḥ kartum aśakter niyamānupapatti<span type="ref-block" n="10491 r_TAŚVA-ML#310,14_r"/>taś ca na sakalapakṣasiddhiparyaṃtaḥ kasyacij jayo vyavasthitaḥ </p><p n="a_2282" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10492 r_TAŚVA-ML#310,15_r"/>sāṃprataṃ prātibhe vāde nigrahavyavasthāṃ darśayati </p><p n="a_2284" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10507 r_TAŚVA-ML#311,01_r"/>evaṃ prapaṃcena prathamādhyāyaṃ vyākhyāya saṃgṛhṇann āha </p><p ana="trailer" n="trailer_1.5 a_2286" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10512 r_TAŚVA-ML#311,06_r"/>iti prathamādhyāyasya paṃcamam āhnikaṃ samāptam <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p><p ana="trailer" n="trailer_1 a_2287" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10513 r_TAŚVA-ML#311,07_r"/>iti <hi rend="bold">śrīvidyānaṃdi</hi>ācāryaviracite tattvārtha<hi rend="bold">ślokavārtikā</hi>laṅkāre <span type="ref-block" n="10514 r_TAŚVA-ML#311,08_r"/><hi rend="bold">prathamo</hi> 'dhyāyaḥ samāptaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p></div><div n="2"><p n="a_2291" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10519 r_TAŚVA-ML#313,04_r"/>samyagdṛktattvārthaśraddhānaṃ tasyāḥ gocaro viṣayo jīvo nirūpitas tāvad ajīvādivat tasya svam asādhāraṇaṃ <span type="ref-block" n="10520 r_TAŚVA-ML#313,05_r"/>tattvam aupaśamikādayaḥ paṃca bhāvāḥ syur na punaḥ pāriṇāmika eva bhāvaś caitanyamātraṃ yataś caitanyaṃ puruṣasya svaṃ <span type="ref-block" n="10521 r_TAŚVA-ML#313,06_r"/>rūpam iti darśanaṃ keṣāṃcid vyavatiṣṭhate buddhyādayo na caivātmano viśeṣaguṇā iti vā ānaṃdamātraṃ brahma<span type="ref-block" n="10522 r_TAŚVA-ML#313,07_r"/>rūpam iti vā prabhākaram evedaṃ cittam iti vā pramāṇābhāvāt pramāṇopapannāstu jīvasyāsādhāraṇāḥ svabhāvāḥ <span type="ref-block" n="10523 r_TAŚVA-ML#313,08_r"/>paṃcaupaśamikādayas te saptasūtryā nirūpitāḥ sūtrakāreṇa lakṣaṇataḥ saṃkhyātaḥ prabhedataś ca </p><p n="a_2292" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10524 r_TAŚVA-ML#313,09_r"/>tatra teṣāṃ lakṣaṇato nirūpaṇārtham idam ādyaṃ sūtram upalakṣyate </p><p n="a_2294" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10527 r_TAŚVA-ML#313,12_r"/>atraupaśamikādiśabdaniruktita evaupaśamikādibhāvānāṃ lakṣaṇam upadarśitaṃ tasyās tadavyabhicārāt <span type="ref-block" n="10528 r_TAŚVA-ML#313,13_r"/>tathā hi </p><p n="a_2296" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10543 r_TAŚVA-ML#314,01_r"/>athaupaśamikādibhedasaṃkhyākhyāpanārthaṃ dvitīyaṃ sūtram </p><p n="a_2299" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10547 r_TAŚVA-ML#314,05_r"/>tathā ca saty etad uktaṃ bhavati aupaśamiko bhāvo dvibhedaḥ kṣāyiko navabhedaḥ miśro ṣṭādaśabhedaḥ auda<span type="ref-block" n="10548 r_TAŚVA-ML#314,06_r"/>yika ekaviṃśatibhedaḥ pāriṇāmikas tribheda iti </p><p n="a_2300" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10549 r_TAŚVA-ML#314,07_r"/>tatraupaśamikabhedadvayapracikhyāpayiṣayā tṛtīyasūtram āha </p><p n="a_2302" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10551 r_TAŚVA-ML#314,09_r"/>aupaśamikasya dvau bhedāv ity abhisaṃbaṃdhaḥ sāmarthyāt tatra darśanamohasyopaśamād aupaśamikasamyaktvaṃ <span type="ref-block" n="10552 r_TAŚVA-ML#314,10_r"/>cāritramohopaśamād aupaśamikacāritraṃ </p><p n="a_2303" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10553 r_TAŚVA-ML#314,11_r"/>darśanamohasya cāritramohasya copaśamaḥ kathaṃ kvacid ātmani siddha iti ced ucyate </p><p n="a_2305" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10555 r_TAŚVA-ML#314,13_r"/>yathaiva hi jale sapaṃke kutaścit prasannatā sā ca sādhyamānā paṃkasyopaśame sati bhavati nānupaśame <span type="ref-block" n="10556 r_TAŚVA-ML#314,14_r"/>kāluṣyapratīteḥ nāpi kṣaye śāṃtatvavirodhāt tathātmani samyaktvacāritralakṣaṇā prasannatā saty eva <span type="ref-block" n="10557 r_TAŚVA-ML#314,15_r"/>darśanacāritramohasyopaśame bhavati nānupaśame mithyātvāsaṃyam alakṣaṇakāluṣyopalabdheḥ na kṣaye tasyāḥ <span type="ref-block" n="10558 r_TAŚVA-ML#314,16_r"/>śāṃtatvavirodhād iti yuktaṃ paśyāmaḥ </p><p n="a_2306" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10559 r_TAŚVA-ML#314,17_r"/>kutaḥ punaḥ prasannatā tādṛśī prasiddhātmana iti ced ime brūmahe </p><p n="a_2308" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10564 r_TAŚVA-ML#314,22_r"/>tato yuktimānaupaśamiko bhāvo dvibhedataḥ tathā kṣāyiko navabhedaḥ </p><p n="a_2309" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10565 r_TAŚVA-ML#314,23_r"/>katham iti pratipādanārthaṃ caturthaṃ sūtram āha </p><p n="a_2311" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10567 r_TAŚVA-ML#314,25_r"/>caśabdena samyaktvacāritre samuccīyete jñānāvaraṇakṣayāt kṣāyikajñānaṃ kevalaṃ darśanāvaraṇakṣayāt ke<span type="ref-block" n="10568 r_TAŚVA-ML#314,26_r"/>valadarśanaṃ dānāṃtarāyakṣayād abhayadānaṃ lābhāṃtarāyakṣayāl lābhaḥ paramaśubhapudgalādānalakṣaṇaḥ paramaudārika<span type="ref-block" n="10569 r_TAŚVA-ML#314,27_r"/>śarīrasthitihetuḥ bhogāṃtarāyakṣayād bhogaḥ upabhogāṃtarāyakṣayād upabhogaḥ vīryāṃtarāya kṣayād anaṃtavīryaṃ darśa<span type="ref-block" n="10570 r_TAŚVA-ML#314,28_r"/>namohakṣayāt samyaktvaṃ cāritramohakṣayāc cāritram iti navaite kṣāyikabhāvasya bhedāḥ </p><p n="a_2312" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10571 r_TAŚVA-ML#314,29_r"/>kutaḥ punar jñānāvaraṇādīnāṃ kṣayaḥ siddha ity āha </p><p n="a_2314" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10573 r_TAŚVA-ML#314,31_r"/>jñānāvaraṇasya darśanāvaraṇasya caśabdād darśanamohasya cāritramohasya cāṃtarāyapaṃcakasahitasyātyaṃtaḥ kṣayaḥ <span type="ref-block" n="10574 r_TAŚVA-ML#314,32_r"/>kvacid asti anaṃtaśuddhiprasiddheḥ </p><p n="a_2315" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10575 r_TAŚVA-ML#315,01_r"/>tathā hi </p><p n="a_2317" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10580 r_TAŚVA-ML#315,06_r"/>tato yuktaḥ kṣāyiko bhāvo navabhedaḥ </p><p n="a_2318" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10581 r_TAŚVA-ML#315,07_r"/>kṣāyopaśamiko ṣṭādaśabhedaḥ katham iti tatpratipādanārthaṃ paṃcamaṃ sūtram āha </p><p n="a_2320" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10584 r_TAŚVA-ML#315,10_r"/>catvāraś ca trayaś ca paṃca catustripaṃcabhedā yāsāṃ tāś catustritripaṃcabhedāḥ kās tāḥ jñānadarśanalabdhayaḥ <span type="ref-block" n="10585 r_TAŚVA-ML#315,11_r"/>yathākramam ity anuvartate tenaivam abhisaṃbaṃdhaḥ kartavyaḥ jñānaṃ caturbhedaṃ ajñānaṃ tribhedaṃ darśanaṃ tribhedaṃ labdhiḥ <span type="ref-block" n="10586 r_TAŚVA-ML#315,12_r"/>paṃcabhedā samyaktvacāritrasaṃyamāsaṃyamāś ca trayaḥ kṣāyopaśamikabhāvasyāṣṭādaśa bhedā iti matyādijñānā<span type="ref-block" n="10587 r_TAŚVA-ML#315,13_r"/>varaṇacatuṣṭayamatyajñānādyāvaraṇatrayasya cakṣurdarśanādyāvaraṇatrayasya ca dānāṃtarāyādipaṃcakasya darśanamohasya <span type="ref-block" n="10588 r_TAŚVA-ML#315,14_r"/>cāritramohasya saṃyamamohasya ca kṣayopaśamād upajāyamānatvāt kutaḥ punar ayaṃ miśro bhāvaḥ syād iti cet <span type="ref-block" n="10589 r_TAŚVA-ML#315,15_r"/>matijñānāvaraṇādisarvaghātispardhakānām udayakṣayāt teṣām eva sadupaśamāt taddeśaghātispardhakānām udayāt kṣāyopaśa<span type="ref-block" n="10590 r_TAŚVA-ML#315,16_r"/>miko bhāvaḥ kiṃ punaḥ spardhakā nāma avibhāgaparicchinnakarmapradeśarasabhāgapracayapaṃkteḥ kramavṛddhiḥ <span type="ref-block" n="10591 r_TAŚVA-ML#315,17_r"/>kramahāniḥ spardhakaṃ karmaskaṃdhaśaktiviśeṣaḥ saṃjñitvasamyagmithyātvayogānāṃ jñānasamyaktvalabdhiṣv aṃtarbhāvān na <span type="ref-block" n="10592 r_TAŚVA-ML#315,18_r"/>pṛthag upādānaṃ </p><p n="a_2321" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10593 r_TAŚVA-ML#315,19_r"/>kutaḥ punaḥ kṣayopaśamaḥ karmaṇāṃ siddha ity āha </p><p n="a_2323" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10595 r_TAŚVA-ML#315,21_r"/>svasaṃvedanād evātmanaḥ śuddhāśuddhātmatāyāḥ siddhir apratibaṃdhā satī ghātikarmaṇāṃ kṣīṇopaśāṃtasvabhāvatāṃ <span type="ref-block" n="10596 r_TAŚVA-ML#315,22_r"/>sādhayati tadabhāve tadanupapatteḥ payasi paṃkasya kṣīṇopaśāṃtatām aṃtareṇa śuddhātmatānupapattivat </p><p n="a_2325" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10601 r_TAŚVA-ML#315,27_r"/>evaṃ ca siddho ṣṭādaśabhedo miśro bhāvaḥ </p><p n="a_2326" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10602 r_TAŚVA-ML#315,28_r"/>yaḥ punar audayiko bhāva ekaviṃśatibhedo troddiṣṭas tasya nirdeśārthaṃ ṣaṣṭham idaṃ sūtram </p><p n="a_2328" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10605 r_TAŚVA-ML#315,31_r"/>caturādīnāṃ kṛtadvaṃdvānāṃ bhedaśabdenānyapadārthā vṛttiḥ pūrvavat yathākramam iti cānuvartate tenaivam a<span type="ref-block" n="10606 r_TAŚVA-ML#315,32_r"/>bhisaṃbaṃdhaḥ kriyategatiś caturbhedā kaṣāyaś caturbhedo liṃgaṃ tribhedaṃ mithyādarśanam ekabhedam adarśanasya tatraivāṃtarbhā<span type="ref-block" n="10607 r_TAŚVA-ML#316,01_r"/>vāt ajñānam ekabhedaṃ asaṃyatatvam ekabhedaṃ liṃge hāsyaratyādyaṃtarbhāvaḥ sahacāritvāt gatigrahaṇam aghātyu<span type="ref-block" n="10608 r_TAŚVA-ML#316,02_r"/>palakṣaṇam iti na kasyacid audayikabhedasyāsaṃgrahaḥ </p><p n="a_2329" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10609 r_TAŚVA-ML#316,03_r"/>kutaḥ punar gatinām ādikarmaṇām udayaḥ siddho yato 'mīṣām ekaviṃśatibhāvānām audayikatvaṃ siddhyatīty āha </p><p n="a_2331" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10611 r_TAŚVA-ML#316,05_r"/>svayam agatisvabhāvasya puṃso narakādigatipariṇāmaviśeṣaḥ kāluṣyam anyathābhāvād vedyate tadvadakaṣāyaliṃga <span type="ref-block" n="10612 r_TAŚVA-ML#316,06_r"/>mithyādarśanājñānāsaṃyatāsiddhaleśyāsvabhāvasya satas tasya kaṣāyādipariṇāmakāluṣyābhāva eva tadvittir eva <span type="ref-block" n="10613 r_TAŚVA-ML#316,07_r"/>vātmano nyathābhāvahetūnāṃ keṣāṃcid udayaṃ sādhayati tadabhāve sarvathānupapadyamānatvāt paridṛṣṭahetūnāṃ tatra <span type="ref-block" n="10614 r_TAŚVA-ML#316,08_r"/>vyabhicārāt tathā sati yeṣām udayād gatyādayaḥ pariṇāmaviśeṣāḥ kādācit kās te gatināmādayaḥ karma<span type="ref-block" n="10615 r_TAŚVA-ML#316,09_r"/>prakṛtibhedā iti pariśeṣād avasīyate </p><p n="a_2333" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10626 r_TAŚVA-ML#316,20_r"/>atha pāriṇāmikabhāvabhedapratipādanārthaṃ saptamam idaṃ sūtram āha </p><p n="a_2335" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10628 r_TAŚVA-ML#316,22_r"/>pāriṇāmikasya bhāvasya trayo 'sādhāraṇā bhedā ity abhisaṃbaṃdhaḥ caśabdasamuccitās tu sādhāraṇāḥ a<span type="ref-block" n="10629 r_TAŚVA-ML#316,23_r"/>sādhāraṇāś cāstitvānyatvakartṛtvaharatvaparyāyavattvāsarvagatatvānādisaṃtatibaṃdhatvapradeśavattvārūpatvanityatvādayaḥ <span type="ref-block" n="10630 r_TAŚVA-ML#316,24_r"/>tarhy ādigrahaṇam atra nyāyyam iti cen na trividhapāriṇāmikabhāvapratijñāhāniprasaṃgāt samuccayārthe pi caśabde <span type="ref-block" n="10631 r_TAŚVA-ML#316,25_r"/>sati tulyo doṣa iti cen na pradhānāpekṣatvāt tritvapratijñāyāḥ samuccīyamānās tu caśabdenāpradhānabhūtā <span type="ref-block" n="10632 r_TAŚVA-ML#316,26_r"/>evāstitvādaya iti na doṣaḥ kutaḥ punaḥ pāriṇāmikā jīvatvādayo bhāvā iti cet karmopaśama<span type="ref-block" n="10633 r_TAŚVA-ML#316,27_r"/>kṣayakṣayopaśamodayānapekṣatvāt na hy āyur udayāpekṣaṃ jīvatvaṃ siddhasyājīvatvaprasaṃgāt tasya jīvitapūrva<span type="ref-block" n="10634 r_TAŚVA-ML#316,28_r"/>katvāj jīvatvam iti cen na upacārato jīvatvaprasaṃgāt mukhyaṃ tu jīvatvaṃ tasyeṣyate tato na hy audayikaṃ <span type="ref-block" n="10635 r_TAŚVA-ML#316,29_r"/>nanu ca jñānāder bhāvaprāṇasya dhāraṇāt siddhasya mukhyaṃ jīvatvam ity abhyupagame kṣāyikam etat syād anaṃtajñānādeḥ <span type="ref-block" n="10636 r_TAŚVA-ML#316,30_r"/>kṣāyikatvād iti cet na jīvanakriyāyāḥ śabdaniṣpattyarthatvāt tedakārthasamavetasya jīvatvasāmānyasya <span type="ref-block" n="10637 r_TAŚVA-ML#316,31_r"/>jīvaśabdapravṛttinimittatvopapatteḥ athavā na trikālaviṣayajīvanām abhavanaṃ jīvatvaṃ kiṃ tarhi cittatvaṃ <span type="ref-block" n="10638 r_TAŚVA-ML#316,32_r"/>na ca tadāyur udayāpekṣaṃ na cāpi karmakṣayopekṣaṃ sarvadābhāvāt etena samyagdarśanajñānacāritrapariṇāmena <span type="ref-block" n="10639 r_TAŚVA-ML#316,33_r"/>siddhabhavanayogyatvaṃ bhavyatvaṃ tadviparītam abhavyatvaṃ ca pāriṇāmikam unneyaṃ tasyāpi karmodayādyanapekṣatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="10640 r_TAŚVA-ML#316,34_r"/>sarvadā bhāvāt anādipariṇāmamātranimittatvāt </p><p n="a_2336" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10641 r_TAŚVA-ML#317,01_r"/>kutaḥ punar anādiḥ pariṇāmaḥ karmodayāṃdyupādhinirapekṣo jīvasya siddha ity ārekāyām āha </p><p n="a_2338" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10643 r_TAŚVA-ML#317,03_r"/>na hi sphaṭikāder asati svābhāvikapariṇāme svacchatve japākusumādyupādhisānnidhyabhāvānujanmā rakta<span type="ref-block" n="10644 r_TAŚVA-ML#317,04_r"/>tvādipariṇāmaḥ pratīyate tadvadātmano py aupādhikāḥ pariṇāmā aupaśamikādayo nānādipariṇāmam aṃtareṇo<span type="ref-block" n="10645 r_TAŚVA-ML#317,05_r"/>papadyaṃte śaśaviṣāṇāder api svābhāvikapariṇāmarahitasyaupādhikapariṇāmaprasaṃgāt tato sti jīvasyānādi<span type="ref-block" n="10646 r_TAŚVA-ML#317,06_r"/>nirupādhikaḥ pariṇāmaḥ karmopaśamādipariṇāmavat tathā sati </p><p n="a_2340" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10648 r_TAŚVA-ML#317,08_r"/>karmaṇām upaśamakṣayakṣayopaśamodayaprayojanā aupaśamikakṣāyikakṣāyopaśamikaudayikā bhāvāḥ karmaṇa <span type="ref-block" n="10649 r_TAŚVA-ML#317,09_r"/>eveti na maṃtavyaṃ karmopaśamādibhiḥ prayujyamānād aupaśamikādīnāṃ jīvapariṇāmatvopapatteḥ cetanā<span type="ref-block" n="10650 r_TAŚVA-ML#317,10_r"/>saṃbaṃdhatvāc ca pradhānasyaivaite pariṇāmā ity apy anālocitābhidhānaṃ tata eva na hi dvyādibhedeṣu yathākramam au<span type="ref-block" n="10651 r_TAŚVA-ML#317,11_r"/>paśamikādiṣu bhāveṣu citsamanvayo 'siddhas teṣām ahaṃkārāspadatvena pratīter ātmopabhogavat na cāhaṃkāro pi <span type="ref-block" n="10652 r_TAŚVA-ML#317,12_r"/>pradhānapariṇāmaḥ puruṣatādātmyena svayaṃ saṃvedanāt bhrāṃtaṃ tat tathā saṃvedanam iti cet na bādhakābhāvāt <span type="ref-block" n="10653 r_TAŚVA-ML#317,13_r"/>ahaṃkārādayo 'cetanā evānityatvāt kalaśādivaty etadanumānaṃ bādhakam iti cen na puruṣānubhavenānaikāṃtika<span type="ref-block" n="10654 r_TAŚVA-ML#317,14_r"/>tvāt tasyāpi parāpekṣitayā kādācitkatvenānityatvasiddher ity uktatvād upayogasiddhau kiṃ ca </p><p n="a_2342" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10675 r_TAŚVA-ML#318,01_r"/>evaṃ jīvasya svatattvaṃ vyākhyāya lakṣaṇaṃ vyācikhyāsur idaṃ sūtram āha </p><p n="a_2344" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10677 r_TAŚVA-ML#318,03_r"/>jīvasyety anuvartate kaḥ punaḥ svatattvalakṣaṇayor viśeṣaḥ svatattvaṃ lakṣyaṃ syāl lakṣaṇaṃ ca lakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="10678 r_TAŚVA-ML#318,04_r"/>tu na lakṣyaṃ iti tayor viśeṣaḥ </p><p n="a_2345" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10679 r_TAŚVA-ML#318,05_r"/>yady evaṃ kim atra jīvasya svatattvaṃ lakṣaṇam ity āha </p><p n="a_2347" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10681 r_TAŚVA-ML#318,07_r"/>kṣayodbhavo bhāvaḥ kṣāyiko bhāvas tasya vyaktī kevalajñānadarśane gṛhyete kṣayopaśamajo miśras tasya ca <span type="ref-block" n="10682 r_TAŚVA-ML#318,08_r"/>vyaktayo matyādijñānāni catvāri matyajñānādīni trīṇī cakṣurdarśanādīni ca gṛhyaṃte tatraivopayogasāmā<span type="ref-block" n="10683 r_TAŚVA-ML#318,09_r"/>nyasya vṛtter anyatrāvartanāt tadvyāpi sāmānyam upayogosya jīvasya lakṣaṇam iti vivakṣitatvāt tadvyakte<span type="ref-block" n="10684 r_TAŚVA-ML#318,10_r"/>r lakṣaṇatve lakṣaṇasyāvyāptiprasaṃgāt bāhyābhyaṃtarahetudvayasannidhāne yathāsaṃbhavam upalabdhaś caitanyānuvidhāyī <span type="ref-block" n="10685 r_TAŚVA-ML#318,11_r"/>pariṇāma upayoga iti vacanāt atra hi na caitanyamātram upayogo yatas tad eva jīvasya lakṣaṇaṃ syāt <span type="ref-block" n="10686 r_TAŚVA-ML#318,12_r"/>kiṃ tarhi caitanyānuvidhāyī pariṇāmaḥ sa copalabdhur ātmano na punaḥ pradhānādeḥ caitanyānubidhāyitvā<span type="ref-block" n="10687 r_TAŚVA-ML#318,13_r"/>bhāvaprasaṃgāt na cāsāv ahetuko bāhyasyābhyaṃtarasya ca hetor dvayasyopāttānupāttavikalpasya sannidhāne sati <span type="ref-block" n="10688 r_TAŚVA-ML#318,14_r"/>bhāvāt na caivaṃ pariṇāmaviśeṣa upayogo matijñānādivyaktirūpaḥ pratipādito bhavati yathāsaṃbhavam iti <span type="ref-block" n="10689 r_TAŚVA-ML#318,15_r"/>vacanāt tato darśanajñānasāmānyamupayoga iti sūktaṃ kiṃ punar lakṣaṇaṃ parasparavyatikare sati yenā<span type="ref-block" n="10690 r_TAŚVA-ML#318,16_r"/>nyatvaṃ lakṣyate tallakṣaṇaṃ hemaśyāmikayor varṇādiviśeṣavat taddvividhaṃ ātmabhūtānātmabhūtavikalpāt <span type="ref-block" n="10691 r_TAŚVA-ML#318,17_r"/>tatrātmabhūtaṃ lakṣaṇam agner uṣṇaguṇavat anātmabhūtaṃ devadattasya daṃḍavat tatrehātmabhūtaṃ lakṣaṇam upayogo <span type="ref-block" n="10692 r_TAŚVA-ML#318,18_r"/>jīvasyeti pratipattavyaṃ nātmabhūto jīvasyopayogo guṇatvād agner uṣṇavad iti cen na ekāṃtabhedanirākaraṇa<span type="ref-block" n="10693 r_TAŚVA-ML#318,19_r"/>syoktatvād guṇaguṇinoḥ guṇinaḥ kathaṃcid abhinnasyaiva guṇatvopapatter anyathā guṇaguṇibhāvavirodhāt ghaṭapa<span type="ref-block" n="10694 r_TAŚVA-ML#318,20_r"/>ṭādivat sarvathā bhinnam eva lakṣyāl lakṣaṇaṃ daṃḍādivat iti cen na anavasthāprasaṃgāt lakṣaṇād vibhinnaṃ lakṣyaṃ <span type="ref-block" n="10695 r_TAŚVA-ML#318,21_r"/>kutaḥ siddhyet lakṣaṇāṃtarāc cet tato 'pi yadi tadbhinnaṃ tadā lakṣaṇāṃtarād eva siddhyed ity anavasthā sudūram api <span type="ref-block" n="10696 r_TAŚVA-ML#318,22_r"/>gatvā yady abhinnāl lakṣaṇāt kutaścit tat siddhyet tadā na sarvaṃ lakṣaṇaṃ lakṣyād bhinnam eva tathā yadi prasiddhaṃ <span type="ref-block" n="10697 r_TAŚVA-ML#318,23_r"/>tallakṣaṇaṃ lakṣyasya prajñāpakaṃ tadā kutas tatprasiddhaṃ svalakṣaṇāṃtarād iti cet tad api svalakṣaṇāṃtarād ity anavasthā <span type="ref-block" n="10698 r_TAŚVA-ML#318,24_r"/>sūduram apy anusṛtya yadi lakṣaṇaṃ svarūpata eva prasiddhyet tadā na sakalaṃ bhinnam eva lakṣaṇaṃ lakṣaṇasya svātmabhū<span type="ref-block" n="10699 r_TAŚVA-ML#318,25_r"/>talakṣaṇatvāt na vā prasiddhaṃ kiṃcit kasyacil lakṣaṇam iti prayogāt tarhy abhinnam eva lakṣyāl lakṣaṇam agner u<span type="ref-block" n="10700 r_TAŚVA-ML#318,26_r"/>ṣṇādivad iti cen na viparyayaprasaṃgāt tādātmyāviśeṣo py ātmopayogayor agryauṣṇayor vopayogādir eva lakṣaṇa<span type="ref-block" n="10701 r_TAŚVA-ML#318,27_r"/>m ātmādeḥ na punar ātmādir upayogāder iti niyamahetvabhāvāt prasiddhatvād upayogādir lakṣaṇam iti cet <span type="ref-block" n="10702 r_TAŚVA-ML#318,28_r"/>kiṃ punar ātmādir aprasiddhaḥ tathopayogam ekaṃ katham ātmopayogayor agnyuṣṇayor vā tādātmyaṃ prasiddhāprasiddhayoḥ <span type="ref-block" n="10703 r_TAŚVA-ML#318,29_r"/>sarvathā tādātmyavirodhāt na caikāṃtenāprasiddhasya lakṣyatvaṃ svaraviṣāṇavat nāpi prasiddhasyaiva lakṣa<span type="ref-block" n="10704 r_TAŚVA-ML#318,30_r"/>ṇavat kathaṃcit prasiddhasyaiva lakṣyatvopapatteḥ dravyatvena prasiddhasya hi vanher agnitvenāprasiddhasya lakṣyatvam upa<span type="ref-block" n="10705 r_TAŚVA-ML#318,31_r"/>labdhaṃ dravyasya ca sattvena prasiddhasya dravyatvenāprasiddhasya lakṣyatvam upapadyate sato pi vastutvena prasiddhasyā<span type="ref-block" n="10706 r_TAŚVA-ML#318,32_r"/>sattvavyatirekeṇāprasiddhasya lakṣaṇatvam upalakṣyate nānyathā na caivam anavasthā kasyacit kvacin nirṇayopalabdheḥ <span type="ref-block" n="10707 r_TAŚVA-ML#318,33_r"/>sarvatrānirṇayasya vyāhatatvāt tasyaiva svarūpeṇa nirṇayāt tadanirṇayo vā kathaṃ sarvatrānirṇayasiddhiḥ <span type="ref-block" n="10708 r_TAŚVA-ML#318,34_r"/>sarvathā prasiddhaṃ lakṣaṇam ity apy ayuktaṃ vṛttadrāghimādinā prasiddhasya daṃḍasya kaiścid durupalakṣyair viśeṣair aprasiddhasyāpi <span type="ref-block" n="10709 r_TAŚVA-ML#319,01_r"/>devadattalakṣaṇatvapratīteḥ na hi pratikṣaṇapariṇāmaḥ svargaprāpaṇaśaktyādi sarvathā sarvasya kenacid upala<span type="ref-block" n="10710 r_TAŚVA-ML#319,02_r"/>kṣayituṃ śakyate yadi punar yena rūpeṇa prasiddho daṃḍādis tena lakṣaṇaṃ devadattaś ca yena rūpeṇāprasiddhas tena <span type="ref-block" n="10711 r_TAŚVA-ML#319,03_r"/>lakṣya iti pratīteḥ prasiddhasya lakṣaṇatvam aprasiddhasya tu lakṣyatvam iti mataṃ tadā kathaṃ lakṣyasaṃlakṣaṇayo<span type="ref-block" n="10712 r_TAŚVA-ML#319,04_r"/>s tadānaikāṃtaḥ syād viruddhadharmādhyāsāt tataḥ kathaṃcid bhinnayor abhinnayoś ca lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ pratītisa<span type="ref-block" n="10713 r_TAŚVA-ML#319,05_r"/>dbhāvāt sarvathā virodhābhāvāt anyathā lakṣyalakṣaṇaśūnyatāpatteḥ saṃvṛttyā lakṣyalakṣaṇabhāva iti cen na <span type="ref-block" n="10714 r_TAŚVA-ML#319,06_r"/>saṃvṛtter upacāratve mukhyābhāve 'nupapatteḥ mṛṣātvena saṃvṛttir nāma yathā tadbhāvaḥ siddhyet vicārato nupapadya<span type="ref-block" n="10715 r_TAŚVA-ML#319,07_r"/>mānā vikalpabuddhiḥ saṃvṛttir iti cet kathaṃ tayā lakṣyalakṣaṇabhāvas tasya tatrāvabhāsanād iti cet siddha<span type="ref-block" n="10716 r_TAŚVA-ML#319,08_r"/>s tarhi bauddho lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ tadvadabauddho pi kiṃ na siddhyet vikalpād bahirbhūtasyāsaṃbhavāt iti cen na <span type="ref-block" n="10717 r_TAŚVA-ML#319,09_r"/>tasyāsaṃbhave vikalpaviṣayatvāyogāt na ca sarvo vikalpaviṣayaḥ saṃbhavann eva saṃbhavato 'pi vikalpa<span type="ref-block" n="10718 r_TAŚVA-ML#319,10_r"/>viṣayatvopapatteḥ pratyakṣaviṣayavat sarvo vikalpaḥ saṃbhavadviṣayo vikalpatvān manorājyādivikalpavad iti <span type="ref-block" n="10719 r_TAŚVA-ML#319,11_r"/>cet sarvaṃ pratyakṣam asaṃbhavadviṣayaṃ pratyakṣatvāt keśoṃḍukapratyakṣavad iti kiṃ na syāt pratyakṣābhāso 'saṃbha<span type="ref-block" n="10720 r_TAŚVA-ML#319,12_r"/>vadviṣayo dṛṣṭo na pratyakṣam iti cet tarhi vikalpābhāso saṃbhavadviṣayo na vikalpa iti samānaḥ parihāraḥ <span type="ref-block" n="10721 r_TAŚVA-ML#319,13_r"/>kaḥ punaḥ satyo vikalpaḥ pratyakṣaṃ kiṃ satyam iti samaḥ paryanuyogaḥ yataḥ pravartamāno rthakriyāyāṃ na <span type="ref-block" n="10722 r_TAŚVA-ML#319,14_r"/>visaṃvādyate tat samyak pratyakṣam iti cet yato vikalpād arthaṃ paricchidya pravartamāno rthakriyāyāṃ na visaṃ<span type="ref-block" n="10723 r_TAŚVA-ML#319,15_r"/>bādyate sa satyam iti kiṃ nānumanyase kiṃ punar vikalpasyārthaparicchedakatvaṃ pratyakṣasya kiṃ avicalitaspaṣṭā<span type="ref-block" n="10724 r_TAŚVA-ML#319,16_r"/>rthāvabhāsitvam iti cet kasyacid vikalpasyāpi tad eva kasyacit tu bādhakavidhurāspaṣṭārthāvabhāsitvam apīti <span type="ref-block" n="10725 r_TAŚVA-ML#319,17_r"/>manyāmahe aspaṣṭo rtha eva na bhavatīti cet kutas tasyānarthatvaṃ punar aspaṣṭatayānavabhāsanād iti cet <span type="ref-block" n="10726 r_TAŚVA-ML#319,18_r"/>spaṣṭo py evam anarthaḥ syāt punaḥ spaṣṭatayānavabhāsanāt yathaiva hi dūrāt pādapādisāmānyaspaṣṭatayā <span type="ref-block" n="10727 r_TAŚVA-ML#319,19_r"/>pratibhātaṃ punar nikaṭadeśavartitāyāṃ tad evāspaṣṭaṃ na pratibhāti tadviśeṣasya tadā pratibhāsanāt tathaiva <span type="ref-block" n="10728 r_TAŚVA-ML#319,20_r"/>hi sannihitasya pādapādiviśiṣṭaṃ rūpaṃ spaṣṭatayā pratibhātaṃ punar dūrataradeśavartitāyāṃ na tad eva spaṣṭaṃ <span type="ref-block" n="10729 r_TAŚVA-ML#319,21_r"/>pratibhāsate yadi punaḥ sannihitajñānagrāhyam eva tadrūpaṃ viśiṣṭam iti matiḥ tadā daviṣṭhādijñāna<span type="ref-block" n="10730 r_TAŚVA-ML#319,22_r"/>grāhyam eva tadrūpaṃ sāmānyam iti kiṃ na mataṃ yathā viśiṣṭaṃ pādapādirūpaṃ svām arthakriyāṃ nivartayati <span type="ref-block" n="10731 r_TAŚVA-ML#319,23_r"/>tathā pādapādisāmānyarūpam api pratipattuḥ paritoṣakaraṇaṃ hi yady arthakriyā tadā tatsāmānyasyāpi <span type="ref-block" n="10732 r_TAŚVA-ML#319,24_r"/>sāsty eva kasyacit tāvatā paritoṣāt atha svaviṣayajñānajanakatvaṃ tad api sāmānyasyāsti sajātī<span type="ref-block" n="10733 r_TAŚVA-ML#319,25_r"/>yārthakaraṇam arthakriyeti cet so pi sadṛśapariṇāmasyāsti visadṛśapariṇāmasyeva sadṛśetarapariṇāmātmakād dhi <span type="ref-block" n="10734 r_TAŚVA-ML#319,26_r"/>bālapādapāt sadṛśetarapariṇāmātmaka eva taruṇapādapādayaḥ prādurbhāvam upalabhyate tatra yathā visadṛśa<span type="ref-block" n="10735 r_TAŚVA-ML#319,27_r"/>pariṇāmād viśeṣād vā visadṛśapariṇāmas tathā sadṛśapariṇāmāt sāmānyāt sadṛśapariṇāma iti sajātīyārtha<span type="ref-block" n="10736 r_TAŚVA-ML#319,28_r"/>karaṇam arthakriyā siddhā sāmānyasya etena vijātīyasthā yady arthakaraṇam arthakriyā sāmānyasya prati<span type="ref-block" n="10737 r_TAŚVA-ML#319,29_r"/>pāditā pādapaviśeṣasyeva pādapasāmānyasyāpi tad vyāpārāt ekatra pādapavyaktau sadṛśapari<span type="ref-block" n="10738 r_TAŚVA-ML#319,30_r"/>ṇāmaḥ kathaṃ tasya dviṣṭhatvād iti cet kiṃ punar visadṛśapariṇāmo na dviṣṭhaḥ dvitīyādyapekṣāmātrād ekatraiva <span type="ref-block" n="10739 r_TAŚVA-ML#319,31_r"/>visadṛśapariṇāma iti cet kiṃ punar na sadṛśapariṇāmo pi tasyaivam āpekṣikatvād avastutvam iti cet na visa<span type="ref-block" n="10740 r_TAŚVA-ML#319,32_r"/>dṛśapariṇāmasyāpy avastutvaprasaṃgāt pratyakṣabuddhau pratibhāsamāno visadṛśapariṇāmo nāpekṣika iti cet <span type="ref-block" n="10741 r_TAŚVA-ML#319,33_r"/>sadṛśapariṇāmo pi tatra pratibhāsamānaḥ parāpekṣiko mā bhūt sadṛśapariṇāmaḥ pratyakṣe pratibhātīti kuto <span type="ref-block" n="10742 r_TAŚVA-ML#319,34_r"/>vyavasthāpyate iti cet visadṛśapariṇāmas tatra pratibhātīti kutaḥ pratyakṣapṛṣṭabhāvino visadṛśavikalpā<span type="ref-block" n="10743 r_TAŚVA-ML#319,35_r"/>d iti cet tathāvidhāt sadṛśavikalpāt sādṛśyapratibhāsavyavasthāstu katham anyathā yatraiva janayed enāṃ tatraivāsya <span type="ref-block" n="10744 r_TAŚVA-ML#320,01_r"/>pramāṇateti ghaṭate nanv evam adhyakṣasaṃvidi pratibhāsamānaḥ sadṛśapariṇāmo viśeṣa eva syāt spaṣṭaprati<span type="ref-block" n="10745 r_TAŚVA-ML#320,02_r"/>bhāsaviṣayasya viśeṣatvād iti cet tarhi pratyakṣe pratibhāsamāno viśeṣaḥ sadṛśapariṇāma eva syāt spaṣṭā<span type="ref-block" n="10746 r_TAŚVA-ML#320,03_r"/>vabhāsagocarasya sadṛśapariṇāmatvād ity api bruvāṇaḥ kuto niṣidhyate pratītivirodhād iti cet tata eva <span type="ref-block" n="10747 r_TAŚVA-ML#320,04_r"/>sāmānyasya viśeṣatām āpādayanniṣidhyatāṃ pratyakṣe sadṛśapariṇāmasyāpratīteḥ sakalajanamanodhiṣṭhānatvāt <span type="ref-block" n="10748 r_TAŚVA-ML#320,05_r"/>bhrāṃtādhyakṣe sādṛśyapratītir bādhakasadbhāvād iti cet kiṃ tadbādhakaṃ vṛttivikalpādi dūṣaṇam iti cen na <span type="ref-block" n="10749 r_TAŚVA-ML#320,06_r"/>tasyānekavyaktivyāpi sāmānyaviṣayatvāt na hi vayaṃ sadṛśapariṇāmam anekavyaktivyāpinaṃ yugapad upagacchā<span type="ref-block" n="10750 r_TAŚVA-ML#320,07_r"/>mo nyatropacārāt yatas tasya svavyaktiṣv ekadeśena vṛttau sāvayavatvaṃ sāvayaveṣu caikadeśāṃtareṇa vṛtter anava<span type="ref-block" n="10751 r_TAŚVA-ML#320,08_r"/>sthānaṃ yataś ca pratyekaparisamāptyā vṛttau vyaktyaṃtarāṇāṃ niḥsāmānyatvam ekatra vyaktau kārtsnyena parisamāpta<span type="ref-block" n="10752 r_TAŚVA-ML#320,09_r"/>tvāt sarvagatatvāc ca tasya vyaktyaṃtarāle svapratyayakartṛtvāpattir anyathā kartṛtvākartṛtvayor dharmayoḥ parasparavi<span type="ref-block" n="10753 r_TAŚVA-ML#320,10_r"/>ruddhayor adhyāsād ekatvāvasthānaṃ svavyaktideśe bhivyaktau tadaṃtarāle cānabhivyaktau tasyābhivyaktetarākāraprasaktiḥ <span type="ref-block" n="10754 r_TAŚVA-ML#320,11_r"/>sarvathā nityasyārthakriyāvirodhādayaś ca doṣāḥ prasajyeran nanu ca sadṛśapariṇāme pi prativyaktiniyate <span type="ref-block" n="10755 r_TAŚVA-ML#320,12_r"/>syādvādinābhyupagamyamāne tadvattvāpattir āvaśyakī tasyāṃ ca satyāṃ sasamānapariṇāmeṣv apy ekaikavyaktiniṣṭheṣu <span type="ref-block" n="10756 r_TAŚVA-ML#320,13_r"/>samānapratyayotpatteḥ sadṛśapariṇāmāṃtarānuṣaṃgād anavasthāneṣu samānapariṇāmāṃtaram aṃtareṇa samānapratyayotpattau <span type="ref-block" n="10757 r_TAŚVA-ML#320,14_r"/>khaṃḍādivyaktiṣv api samānapratyayotpattis tam aṃtareṇa syāt tataḥ sadṛśapariṇāmakalpanam ayuktam eveti kaścit <span type="ref-block" n="10758 r_TAŚVA-ML#320,15_r"/>tasyāpi visadṛśapariṇāmakalpanānupapattir etaddoṣānuṣaṃgāt vaisādṛśyeṣv api hi prativyaktiniyateṣu bahu<span type="ref-block" n="10759 r_TAŚVA-ML#320,16_r"/>visadṛśapratyayopajananād vaisadṛśāṃtarakalpanāyām anavasthānam avaśyaṃ bhāviteṣu vaisādṛśyāṃtaram aṃtareṇa visadṛśapra<span type="ref-block" n="10760 r_TAŚVA-ML#320,17_r"/>tyayotpattau sarvatra vaisadṛśakalpanam anarthakaṃ tena vināpi visadṛśapratyayasiddher iti kathaṃ visadṛśapariṇāme <span type="ref-block" n="10761 r_TAŚVA-ML#320,18_r"/>kalpanopapadyeta yata eva sadṛśetarapariṇāmavikalpam akhilaṃ svalakṣaṇamanir deśyaṃ sarvatheti cet katham evam asādṛśyaṃ <span type="ref-block" n="10762 r_TAŚVA-ML#320,19_r"/>na syāt na hi kiṃcit tathā paśyāmo yathā kriyate paraiḥ sadṛśetarapariṇāmātmano ntar bahir vā vastuno nubha<span type="ref-block" n="10763 r_TAŚVA-ML#320,20_r"/>vāt yadi punar vaisādṛśyaṃ vastusvarūpaṃ tatra visadṛśapratyayo vastuny eva na vastuvyatirikte vaisadṛśye tasyā<span type="ref-block" n="10764 r_TAŚVA-ML#320,21_r"/>bhāvāt kalpanayānu tato poddhṛter vāntaratayā vaisādṛśye visadṛśapratyaya aupacārika eva na mukhyo yato <span type="ref-block" n="10765 r_TAŚVA-ML#320,22_r"/>vaisādṛśyāṃtarakalpanaprasaṃga iti mataṃ tadā sādṛśyam api vastusvarūpaṃ tatra sadṛśapratyayo vastuny eva na vastuvya<span type="ref-block" n="10766 r_TAŚVA-ML#320,23_r"/>ttirikte sādṛśye tasyā bhāvāṃtaratayāpoddhṛte sadṛśapariṇāme sadṛśapratyayo bhoktary eva sa mukhyo mataḥ sādṛ<span type="ref-block" n="10767 r_TAŚVA-ML#320,24_r"/>śyāṃtarakalpanād anavasthāprasaktir iti samādhānaṃ vādiprativādinoḥ samānam ākṣepavad upalakṣyate tato vastu <span type="ref-block" n="10768 r_TAŚVA-ML#320,25_r"/>satsāmānyaviśeṣavat tatra ca pravartamāno vikalpo vastunirbhāsaṃ saṃvādakatvād anupaplava eva pratyakṣavat tādṛ<span type="ref-block" n="10769 r_TAŚVA-ML#320,26_r"/>śāc ca vikalpāl lakṣyalakṣaṇabhāvo vyavasthāpyamāno nyabuddhyārūḍha eva yataḥ sāṃvṛtaḥ syāt pāramārthikaś ca <span type="ref-block" n="10770 r_TAŚVA-ML#320,27_r"/>lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ siddhaḥ sann ayaṃ jīvopayogayoḥ kathaṃcit tādātmyād upapadyate agnyuṣṇavat kaścid āha <span type="ref-block" n="10771 r_TAŚVA-ML#320,28_r"/>nopayogalakṣaṇo jīvas tadātmakatvāt viparyayaprasaṃgād iti taṃ pratyāha nātas tatsiddheḥ ubhayathāpi tvadvaca<span type="ref-block" n="10772 r_TAŚVA-ML#320,29_r"/>nāsiddheḥ svasamayavirodhāt kenacid vijñātātmakatvāt tadātmakasya tenaiva pariṇāmadarśanāt kṣīranīravat <span type="ref-block" n="10773 r_TAŚVA-ML#320,30_r"/>niḥpariṇāme tv atiprasaṃgārthasvabhāvasaṃkarāv iti sa cāyam ākṣepaḥ samādhānaṃ na vidher jīvopayogayos tādā<span type="ref-block" n="10774 r_TAŚVA-ML#320,31_r"/>tmyaikāṃtāśrayo nayāśrayaś ca pratipattavyaḥ atrāparaḥ prāhaupayogasya lakṣaṇatvānupapattir lakṣyasyātmano saṃ<span type="ref-block" n="10775 r_TAŚVA-ML#320,32_r"/>baṃdhāt tathā hi nāsty ātmānupalaṃbhād akāraṇatvād akāryatvāt svaraviṣāṇādivad iti tad ayuktaṃ sādha<span type="ref-block" n="10776 r_TAŚVA-ML#320,33_r"/>nadoṣadarśanāt anupalaṃbhādayo hi hetavas tāvad asiddhāḥ pratyakṣānumānāgamair ātmano 'nādyanaṃtasyopalaṃbhāt <span type="ref-block" n="10777 r_TAŚVA-ML#320,34_r"/>yogipratyakṣasya tadupalaṃbhakasyānumānasyāgamasya ca pramāṇabhūtasya nirṇayāt tadanupalaṃbho siddha eva vā anai<span type="ref-block" n="10778 r_TAŚVA-ML#320,35_r"/>kāṃtikaś ca cārvākasya paracetovṛttiviśeṣaiḥ tathā paryāyārthādeśāt pūrvapūrvaparyāyahetukatvād uttarottarātma<span type="ref-block" n="10779 r_TAŚVA-ML#321,01_r"/>paryāyasyākāraṇatvād ity ayam apy asiddho hetuḥ dravyārthādeśād viruddhaś ca tathā hi asty ātmā anādyanaṃto 'kā<span type="ref-block" n="10780 r_TAŚVA-ML#321,02_r"/>raṇatvāt pṛthivītvādivat prāgabhāvena vyabhicāra iti cen na tasya dravyārthādeśe' nupapadyamānatvād anutpā<span type="ref-block" n="10781 r_TAŚVA-ML#321,03_r"/>davyayātmakatvāt sarvadravyasya pṛthivīdravyādibhyo 'rthāṃtarabhūtas tu prāgabhāvaḥ parasyāpy asiddha evānyathā tasya <span type="ref-block" n="10782 r_TAŚVA-ML#321,04_r"/>tattvāṃtaratvaprasaṃgāt paścāt kāryatvād iti hetuḥ so py asiddhaḥ sukhāder ātmakāryasya paryāyārthārpaṇāt prasiddheḥ <span type="ref-block" n="10783 r_TAŚVA-ML#321,05_r"/>kādācit kāryaviśeṣasyābhāvād akāryatvam anaikāṃtikaṃ murmurādyavasthenāgninā kāryatvābhāvo 'kāryatvaṃ viruddhaṃ <span type="ref-block" n="10784 r_TAŚVA-ML#321,06_r"/>tathā hisarvadāsty ātmā'kāryatvāt pṛthivītvādivat na prāgabhāvetaretarābhāvotapannābhāvair anaikāṃtas teṣāṃ dra<span type="ref-block" n="10785 r_TAŚVA-ML#321,07_r"/>vyārthāśrayaṇe nupapatteḥ paryāyārthāśrayaṇe kāryatvāt kuṭasya hi prāgabhāvaḥ kuśūlaḥ sa ca kośakāryaṃ kośasya <span type="ref-block" n="10786 r_TAŚVA-ML#321,08_r"/>ca śivakaḥ sa ca sthāsāṃtarakāryam iti kuṭapaṭayor itaretarābhāvaḥ kuṭapaṭātmakatvāt kāryaḥ cetanācetanayo<span type="ref-block" n="10787 r_TAŚVA-ML#321,09_r"/>r atyaṃtābhāvo pi cetanātmakatvāt kārya iti parasya tu pṛthivyādibhyo rthāṃtarabhūtāḥ prāgabhāvādayo na <span type="ref-block" n="10788 r_TAŚVA-ML#321,10_r"/>saṃty evānyathā teṣāṃ tattvāṃtaratvaprasaṃgāt tathetaretarābhāvātyaṃtābhāvayoḥ sarvadāstīti pratyayaviṣayatvāt na <span type="ref-block" n="10789 r_TAŚVA-ML#321,11_r"/>tābhyām anekāṃtaḥ svaraviṣāṇādidṛṣṭāṃtaś ca sādhyasādhanavikalpaḥ svaraviṣāṇāder apy ekāṃtena nāstitvānupalabhya<span type="ref-block" n="10790 r_TAŚVA-ML#321,12_r"/>mānatvādyasiddheḥ gomastakasamavāyitvena hi yad astīti prasiddhaṃ viṣāṇaṃ tatsvarādimastakasamavāyitvena <span type="ref-block" n="10791 r_TAŚVA-ML#321,13_r"/>nāstīti niścīyate meṣādisamavāyitvena ca prasiddhāni romāṇi kūrmasamavāyitvena ca na saṃti nopa<span type="ref-block" n="10792 r_TAŚVA-ML#321,14_r"/>labhyaṃte ca vanaspatisamavāyitvena prasiddhāstitvopalaṃbhaṃ kusumaṃ gaganasamavāyitvena nāstitvānupalabhya<span type="ref-block" n="10793 r_TAŚVA-ML#321,15_r"/>mānatvadharmādhikaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na punaḥ sarvatra sarvadā sarvathā kiṃcin nāstitvānupalaṃbhādhikaraṇaṃ prasiddhaṃ viro<span type="ref-block" n="10794 r_TAŚVA-ML#321,16_r"/>dhāt tato nātmanaḥ sarvathā sarvatra sarvadā nāstitve sādhye tathānupalaṃbhādihetūnāṃ nidarśanam asti sādhya<span type="ref-block" n="10795 r_TAŚVA-ML#321,17_r"/>sādhanavikalpasyānidarśatvāt tathātmā nāstīti pakṣaś ca pratyakṣānumānāgamabādhito vagamyata iti sādhane <span type="ref-block" n="10796 r_TAŚVA-ML#321,18_r"/>doṣadarśanāt nātaḥ sādhanād ātmaninhavasiddhir yato sya nopayogo lakṣaṇaṃ syāt kiṃ ca sa evāhaṃ draṣṭā <span type="ref-block" n="10797 r_TAŚVA-ML#321,19_r"/>spraṣṭā svādayitā ghrātā śrotānusmartā nety anusaṃdhānapratyayo gṛhītṛkṛtaḥ karaṇe avijñāneṣu vā saṃbhāvyamā<span type="ref-block" n="10798 r_TAŚVA-ML#321,20_r"/>natvāt teṣāṃ svaviṣayaniyatatvāt parasparaviṣayasaṃkramābhāvāt garbhādimaraṇaparyaṃto mahāṃś caitanyavivarto darśa<span type="ref-block" n="10799 r_TAŚVA-ML#321,21_r"/>nasparśanāsvādanāghrāṇaśravaṇānusmaraṇalakṣaṇacaitanyaviśeṣāśrayo gṛhītas taddhetur iti cen na tasyaivātmatvena <span type="ref-block" n="10800 r_TAŚVA-ML#321,22_r"/>sādhitatvād anādyanaṃtatvopapatteḥ na cāyaṃ nirhetukaḥ kādācitkatvād iti pariśeṣād ātmasiddheś ca nātmano <span type="ref-block" n="10801 r_TAŚVA-ML#321,23_r"/>bhāvo yuktaḥ kiṃ ca asmadāder ātmāstīti pratyayaḥ saṃśayo viparyayo yathārthaniścayo vā syāt saṃśaya<span type="ref-block" n="10802 r_TAŚVA-ML#321,24_r"/>ś cet siddhaḥ prāgātmā anyathā tatsaṃśayāyogāt kadācid aprasiddhasthāṇupuruṣasya pratipattus tatsaṃśayā<span type="ref-block" n="10803 r_TAŚVA-ML#321,25_r"/>yogavat viparyayaś cet tathāpy ātmasiddhiḥ kadācid ātmani viparyayasya tannirṇayapūrvakatvāt tato yathārtha<span type="ref-block" n="10804 r_TAŚVA-ML#321,26_r"/>nirṇaya evāyam ātmasiddhiḥ nanv evaṃ sarvasya sveṣṭasiddhiḥ syāt pradhānādipratyayasyāpi sarvavikalpeṣu <span type="ref-block" n="10805 r_TAŚVA-ML#321,27_r"/>pradhānādyastitvasādhanāt tasyaitadasādhanatve katham ātmāstīti pratyayasyātmāstitvasādhanatvam iti kaścit <span type="ref-block" n="10806 r_TAŚVA-ML#321,28_r"/>tad asat pradhānasya sattvarajastamorūpasyāviruddhatvāt taddharmasyaiva nityaikatvāder nirākaraṇāt evam īśvara<span type="ref-block" n="10807 r_TAŚVA-ML#321,29_r"/>syātmaviśeṣasya brahmāder vābhimatatvāt taddharmasya jagatkartutvāder apākaraṇāt sarvathaikāṃtasyāpi sarvathaikāṃta<span type="ref-block" n="10808 r_TAŚVA-ML#321,30_r"/>rūpatayā kadācit prasiddhes tasya samyaktvena śraddhānasya nirācikīrṣitatvāt sarvathā sarvasya sarvatra saṃśa<span type="ref-block" n="10809 r_TAŚVA-ML#321,31_r"/>yaviparyayānupapatteḥ nanv evam ātmani saty api nopayogasya lakṣaṇatvam anavasthānād iti cen na upayogāsāmā<span type="ref-block" n="10810 r_TAŚVA-ML#321,32_r"/>nyasyāvasthāpitatvāt parāparopayogaviśeṣaṇatvānuparamāt tasya lakṣaṇatvopapatteḥ sarvathoparame punar anusmaraṇā<span type="ref-block" n="10811 r_TAŚVA-ML#321,33_r"/>bhāvaprasakteḥ saṃtānikatvād anusmaraṇādir iti cen na tasyātmanihnave saṃvṛte sato nusmaraṇādihetutvād yogāt <span type="ref-block" n="10812 r_TAŚVA-ML#321,34_r"/>paramārthasattve vā nāmamātrabhedāt upayogasaṃbaṃdho lakṣaṇaṃ jīvasya nopayoga iti cet sa tarhi jīvasyā<span type="ref-block" n="10813 r_TAŚVA-ML#321,35_r"/>rthāṃtarabhūtenopayogena sa saṃbaṃdho yadi jīvād anyas tadā na lakṣaṇam arthāṃtaravat anyathopayogasyāpi lakṣaṇa<span type="ref-block" n="10814 r_TAŚVA-ML#322,01_r"/>tvasiddher aviśeṣāt arthāṃtarabhūtena saṃbaṃdhenāpy aparaḥ saṃbaṃdho lakṣaṇam iti mataṃ katham anavasthāparihāraḥ <span type="ref-block" n="10815 r_TAŚVA-ML#322,02_r"/>sudūram api gatvā yadi saṃbaṃdhaḥ saṃbaṃdhinaḥ kathaṃcid ananyatvāl lakṣaṇam iṣyate tadopayoga evātmano lakṣaṇam i<span type="ref-block" n="10816 r_TAŚVA-ML#322,03_r"/>ṣyatāṃ tasya kathaṃcit tādātmyopapatteḥ </p><p n="a_2348" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10817 r_TAŚVA-ML#322,04_r"/>tasyopayogasya bhedapratipādanārtham āha </p><p n="a_2350" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10819 r_TAŚVA-ML#322,06_r"/>sa upayogo dvividhas tāvat sākāro jñānopayogaḥ saviśeṣārthaviṣayatvāt nirākāro darśanopayogaḥ <span type="ref-block" n="10820 r_TAŚVA-ML#322,07_r"/>sāmānyaviṣayatvāt tatrādyo 'ṣṭabhedaś caturbhedo nya iti saṃkhyāviśeṣopādānāt pūrvaṃ jñānam uktaṃ abhyarhitatvā<span type="ref-block" n="10821 r_TAŚVA-ML#322,08_r"/>n niścīyate etatsūtravacanād eva yathoktopayogavyaktivyāpi sāmānyam upayogo svalakṣaṇam iti darśayati </p><p n="a_2352" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10823 r_TAŚVA-ML#322,10_r"/>jīvasyopayogasāmānyam iha lakṣaṇaṃ niścīyate iti śeṣaḥ sa dvividha ityādisūtreṇa tadviśeṣakathanāt <span type="ref-block" n="10824 r_TAŚVA-ML#322,11_r"/>aṣṭābhyo jñānavyaktibhyaś catasṛbhyo darśanavyaktibhyaś cānye śeṣā aṣṭau kṣāyopaśamikabhedāḥ sapta ca kṣāyi<span type="ref-block" n="10825 r_TAŚVA-ML#322,12_r"/>kabhedāḥ parigṛhyaṃte bhāvatrayaṃ punar aupaśamikaudayikapāriṇāmikavikalpaṃ pratyeyaṃ śeṣāś ca bhāvatrayaṃ ca <span type="ref-block" n="10826 r_TAŚVA-ML#322,13_r"/>śeṣabhāvatrayaṃ tadātmā svabhāvo yasya jīvasya sa śeṣabhāvatrayātmā tasya bhāvaḥ śeṣabhāvatrayātmatvaṃ tasyaita<span type="ref-block" n="10827 r_TAŚVA-ML#322,14_r"/>llakṣatvasiddheḥ pratipāditopayogavyaktigatasāmānyena lakṣyatvopapatter ity arthaḥ </p><p n="a_2354" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10829 r_TAŚVA-ML#322,16_r"/>yathā jalānalayoḥ saṃśleṣam āpannayor apy uṣṇodakāvasthāyāṃ dravoṣṇasvabhāvalakṣaṇaṃ bhinnaṃ bhedaṃ sādhayati <span type="ref-block" n="10830 r_TAŚVA-ML#322,17_r"/>tathā kāyātmanoḥ saṃśleṣam āpannayor api sūtradvayoktaṃ lakṣaṇaṃ bhedaṃ lakṣayet sarvatra bhedasyaiva bhedavyavasthāhetutvāt <span type="ref-block" n="10831 r_TAŚVA-ML#322,18_r"/>tadabhāve pratibhāsabhedāder abhedakatvāt </p><p n="a_2355" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10832 r_TAŚVA-ML#322,19_r"/>ke punar jīvasya bhedā ity āha </p><p n="a_2357" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10834 r_TAŚVA-ML#322,21_r"/>jīvasyety anuvartanād bhedā bhavaṃtīty adhyāhāraḥ ātmopacitakarmavaśād ātmano bhavāṃtarāvāptiḥ saṃsāraḥ <span type="ref-block" n="10835 r_TAŚVA-ML#322,22_r"/>tatsaṃbaṃdhāt saṃsāriṇo jīvaviśeṣāḥ nirastadravyabhāvabaṃdhā muktās te jīvasya sāmānyato bhihitasya bhedā <span type="ref-block" n="10836 r_TAŚVA-ML#322,23_r"/>bhavaṃtīti sūtrārthaḥ tato nopayogena lakṣaṇenaika eva jīvo lakṣya ity āvedayati </p><p n="a_2359" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10838 r_TAŚVA-ML#322,25_r"/>saṃsāriṇa iti bahutvanirdeśād bahavo jīvā lakṣaṇīyās tathā muktāś ceti vacanāt tato na dvaṃdvanirdeśo <span type="ref-block" n="10839 r_TAŚVA-ML#322,26_r"/>yuktaḥ saṃsāramuktāv iti tannirdeśe hi saṃsāry eka eva muktaś caikaḥ paramātmeti pravādaḥ prasajyeta na <span type="ref-block" n="10840 r_TAŚVA-ML#322,27_r"/>cāsau śreyān dṛṣṭeṣṭabādhitatvāt saṃsāriṇas tāvad ekatve jananamaraṇakaraṇādiniyamo nopapadyate bhrāṃto <span type="ref-block" n="10841 r_TAŚVA-ML#322,28_r"/>sāv iti cen na bhavata iva sarvasya tadbhrāṃtatvaniścayaprasaṃgāt mamaiva tanniścayas tadavidyāprakṣayād iti cen na <span type="ref-block" n="10842 r_TAŚVA-ML#322,29_r"/>sarvasya tadavidyāprakṣayaprasaṃgāt anyathā tv annobhedaprasaktir viruddhadharmādhyāsāt mamāvidyāprakṣayo nānye<span type="ref-block" n="10843 r_TAŚVA-ML#322,30_r"/>ṣām ity apy avidyāvilasitam eveti cet sarvo py evaṃ saṃpratipadyate tavaiva itthaṃ pratipattau pareṣām apratipattau tu <span type="ref-block" n="10844 r_TAŚVA-ML#322,31_r"/>na kadācid viruddhadharmādhyāsān mucyate tato yaṃ pratyātmadṛṣṭenātmabhedena bādhitaḥ saṃsāryātmaikatvavādaḥ <span type="ref-block" n="10845 r_TAŚVA-ML#322,32_r"/>tatheṣṭenāpi pratipādyapratipādakabhāvādineti pradarśitaprāyaṃ tathā muktātmano py ekatve mokṣasādhanābhyāsa<span type="ref-block" n="10846 r_TAŚVA-ML#322,33_r"/>vaiphalyaṃ tato nyasya muktasyāsaṃbhavāt saṃbhave vā muktānekatvasiddhiḥ yo yaḥ saṃsārī nirvāti sa sa para<span type="ref-block" n="10847 r_TAŚVA-ML#323,01_r"/>mātmany ekatra līyata ity apy ayuktaṃ tasyānityatvaprasaṃgāt tathā ca kṛtsnas tadekatvapravādaḥ ity asāv api dṛṣṭe<span type="ref-block" n="10848 r_TAŚVA-ML#323,02_r"/>ṣṭabādhitaḥ yadi punaḥ saṃsārimuktā iti dvaṃdvo nirdiśyate tadāpy arthāṃtarapratipattiḥ prasajyeta saṃsāriṇa eva <span type="ref-block" n="10849 r_TAŚVA-ML#323,03_r"/>muktāḥ saṃsārimuktā iti tathā saṃsārimuktaikatvapravādaḥ syāt sa ca dṛṣṭeṣṭabādhitaḥ saṃsāriṇāṃ muktasvabhā<span type="ref-block" n="10850 r_TAŚVA-ML#323,04_r"/>vatayāśrayasaṃvedanāt saṃsāritvenaivānubhavāt muktisādhanābhyupagamavirodhāc ca muktasyāpi saṃsāryātmakatvāpra<span type="ref-block" n="10851 r_TAŚVA-ML#323,05_r"/>cyuteḥ saṃsārimuktam iti dvaṃdvanirdeśe pi saṃsāry eva muktaṃ jīvatattvam ity aniṣṭārthapratītiprasaṃgāt tadekatvapravāda <span type="ref-block" n="10852 r_TAŚVA-ML#323,06_r"/>eva syāt sa ca dṛṣṭeṣṭabādhita ity uktaṃ ca śabdo narthaka iti cen na iṣṭaviśeṣasam uccayārthatvāt no <span type="ref-block" n="10853 r_TAŚVA-ML#323,07_r"/>saṃsāriṇaḥ sayogakevalinaḥ saṃsāriṇaḥ no saṃsāryasaṃsāritvavyapetās tv ayogakevalino bhīṣṭās te yena samuccīyaṃte <span type="ref-block" n="10854 r_TAŚVA-ML#323,08_r"/>no saṃsāriṇaḥ saṃsāriṇa eveti cen na teṣāṃ saṃsārivaidharmyād bhavāṃtarāv āpter abhāvāt mithyādarśanāvirati<span type="ref-block" n="10855 r_TAŚVA-ML#323,09_r"/>pramādakaṣāyāṇāṃ saṃsārakāraṇānām abhāvāt na caivam asaṃsāriṇa eva te yogamātrasya saṃsārakāraṇasya <span type="ref-block" n="10856 r_TAŚVA-ML#323,10_r"/>karmāgamanahetoḥ sadbhāvāt kṣīṇakaṣāyāḥ saṃyogakevalivan no saṃsāriṇa eveti cen na kiṃcid aniṣṭaṃ ayo<span type="ref-block" n="10857 r_TAŚVA-ML#323,11_r"/>gakevalino muktā eveti cen na teṣāṃ paṃcāśītikarmaprakṛtisadbhāvāt kṛtsnakarmavipramokṣābhāvād asaṃsāri<span type="ref-block" n="10858 r_TAŚVA-ML#323,12_r"/>tvāyogāt na caivaṃ te no saṃsāriṇaḥ kevalinaḥ saṃsāriṇo saṃsāryasaṃsāritvavyapetāś cāyogakevalino <span type="ref-block" n="10859 r_TAŚVA-ML#323,13_r"/>hīṣṭās te saṃsārakāraṇasya yogamātrasyāpy abhāvāt tata eva na saṃsāriṇas tattritayavyapetās tu niściyaṃte <span type="ref-block" n="10860 r_TAŚVA-ML#323,14_r"/>tathānye varṇayaṃtimuktānāṃ pariṇāmāṃtarasaṃkramābhāvād upayogasya guṇabhāvapradarśanārthaṃ caśabdopādānam iti <span type="ref-block" n="10861 r_TAŚVA-ML#323,15_r"/>tatra buddhyāmahe teṣāṃ nityopayogasiddheḥ punar upasaṃhāraprādurbhāvāt tatropayogavyavahārābhāvāt guṇībhūto tra <span type="ref-block" n="10862 r_TAŚVA-ML#323,16_r"/>bhūya yoga iti ceti saṃsārigrahaṇamādau kuta iti cet saṃsāriṇāṃ bahuvikalpatvāt tatpūrvakatvān mukteḥ <span type="ref-block" n="10863 r_TAŚVA-ML#323,17_r"/>svayaṃ vedyatvāc cety eke uttaratrayaprathamaṃ saṃsāriprapaṃcapratipādanārthaṃ cety anye </p><p n="a_2360" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10864 r_TAŚVA-ML#323,18_r"/>yady evaṃ kiṃ viśiṣṭāḥ saṃsāriṇa ity āha sūtraṃ </p><p n="a_2362" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10866 r_TAŚVA-ML#323,20_r"/>manaso dravyabhāvabhedasya sannidhānāt samanaskāḥ tadasaṃnidhād amanaskāḥ samanaskāś cāmanaskāś ca samana<span type="ref-block" n="10867 r_TAŚVA-ML#323,21_r"/>skāmanaskā iti samanaskagrahaṇamādau yuktam abhyarhitatvāt saṃsārim uktaprakaraṇāt yathāsaṃkhyaprasaṃga iti <span type="ref-block" n="10868 r_TAŚVA-ML#323,22_r"/>cet tatheṣṭasaṃsāriṇām eva manaskatvān muktānām amanaskatvād ity eke tad ayuktaṃ sarvasaṃsāriṇāṃ manaskatvaprasaṃ<span type="ref-block" n="10869 r_TAŚVA-ML#323,23_r"/>gāt kutas tarhi yathāsaṃkhyaprasaṃgaḥ pṛthagyogakaraṇāt yathāsaṃkhyaṃ tadabhisaṃbaṃdheṣṭau saṃsāriṇo muktāś ca <span type="ref-block" n="10870 r_TAŚVA-ML#323,24_r"/>samanaskāmanaskā ity ekayogaḥ kriyeta upari saṃsārivacanapratyāsatteś ca saṃsāriṇas trasasthāvarā ity atra hi <span type="ref-block" n="10871 r_TAŚVA-ML#323,25_r"/>saṃsāriṇa iti vacanaṃ samanaskāmanaskā ity atra saṃbadhyate trasasthāvarā ity atra ca madhyasthatvāt tato na <span type="ref-block" n="10872 r_TAŚVA-ML#323,26_r"/>yathāsaṃkhyasaṃpratyayaḥ athavā saṃsāriṇo muktāś cety atra saṃsāriṇa iti vacanam anena saṃbadhyate na muktā <span type="ref-block" n="10873 r_TAŚVA-ML#323,27_r"/>iti teṣāṃ pradhānaśiṣṭatvān muktānām apradhānaśiṣṭatvāt tathā sati samanaskāmanaskāḥ trasasthāvarā iti <span type="ref-block" n="10874 r_TAŚVA-ML#323,28_r"/>yathāsaṃkhyāprayogaḥ sarvatrasānāṃ samanaskatvāsiddheḥ madhyasthasaṃsārigrahaṇābhisaṃbaṃdhe pi vā pṛthagyogakaraṇān na <span type="ref-block" n="10875 r_TAŚVA-ML#323,29_r"/>trasasthāvarayathāsaṃkhyābhisaṃbaṃdhaḥ syāt anyathaikam eva yogaṃ kurvīta tathā ca dviḥ saṃsāragrahaṇaṃ na syāt tataḥ <span type="ref-block" n="10876 r_TAŚVA-ML#323,30_r"/>saṃsāriṇa eva kecit samanaskāḥ kecid amanaskā iti sūtrārtho vyavatiṣṭhate kutas te tathā matā ity āha </p><p n="a_2364" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10878 r_TAŚVA-ML#323,32_r"/>samanaskāḥ kecit saṃsāriṇaḥ śikṣākriyālāpagrahaṇasaṃvedanasya kāryasya siddher anyathānupapatteḥ kecit punar a<span type="ref-block" n="10879 r_TAŚVA-ML#323,33_r"/>manaskāḥ śikṣādyagrāhivedanakāryasya siddher anyathānupapatteḥ ity etāvatā dvividhāḥ saṃsāriṇaḥ siddhāḥ iṣṭa<span type="ref-block" n="10880 r_TAŚVA-ML#324,01_r"/>viśeṣataś ca iheṣṭaṃ hi pravacanaṃ tasya viśeṣaḥ samanasketarajīvapravacanaṃ tasya viśeṣaḥ samanasketarajīvapra<span type="ref-block" n="10881 r_TAŚVA-ML#324,02_r"/>kāśi vākyaṃ saṃti saṃjñino jīvāḥ saṃty asaṃjñina iti tataś ca te vyavatiṣṭhaṃte sarvathā bādhakābhāvāt </p><p n="a_2365" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10882 r_TAŚVA-ML#324,03_r"/>atra trasā eva saṃsāriṇaḥ samanaskāmanaskā iti keṣāṃcid ākūtaṃ tadapasāraṇāyāha </p><p n="a_2367" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10884 r_TAŚVA-ML#324,05_r"/>trasanām akarmodayāpāditavṛttayas trasāḥ pratyetavyāḥ na punas trasyaṃtīti trasāḥ pavanādīnāṃ trasatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="10885 r_TAŚVA-ML#324,06_r"/>garbhādiṣv atrasatvānuṣaṃgāc ca sthāvaranām akarmodayopajanitaviśeṣāḥ sthāvarāḥ sthānaśīlāḥ sthāvarā iti cen na <span type="ref-block" n="10886 r_TAŚVA-ML#324,07_r"/>vāyvādīnām asthāvaratvaprasaṃgāt iṣṭam eveti cen na samayārthānavabodhāt na hi vāyvādayas trasā iti <span type="ref-block" n="10887 r_TAŚVA-ML#324,08_r"/>samayārthaḥ trasāś ca sthāvarāś ca trasasthāvarāḥ trasagrahaṇam ādāv alpākṣaratvād abhyarhitatvāc ca saṃsāriṇa eva <span type="ref-block" n="10888 r_TAŚVA-ML#324,09_r"/>trasasthāvarā ity avadhāraṇān muktānāṃ tadbhāvavyudāsaḥ trasasthāvarā eva saṃsāriṇa ity avadhāraṇād vikalpāṃtara<span type="ref-block" n="10889 r_TAŚVA-ML#324,10_r"/>nivṛttiḥ kuta punar evaṃ prakārāḥ saṃsāriṇo vyavatiṣṭhaṃta ity āha </p><p n="a_2369" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10891 r_TAŚVA-ML#324,12_r"/>sthāvarāḥ eva sarve jīvāḥ paramamahatvena niṣkriyāṇāṃ calanāsaṃbhavāt trasatvānupapatter iti trasanihnavas tā<span type="ref-block" n="10892 r_TAŚVA-ML#324,13_r"/>van na yuktaḥ svayam iṣṭānāṃ jīvatattvaprabhedānāṃ vyavasthānāprasiddhiprasaṃgāt sarvagatātmany evātraiva nānātmakā<span type="ref-block" n="10893 r_TAŚVA-ML#324,14_r"/>ryaparisamāptiḥ sakṛnnānātmanaḥ saṃyogo hi nānātmakāryaṃ tatraikatrāpi prayujyate nabhasi nānāghaṭādisaṃ<span type="ref-block" n="10894 r_TAŚVA-ML#324,15_r"/>yogavat etena yugapan nānā śarīreṃdriyasaṃyogaḥ pratipāditaḥ yugapan nānā śarīreṣv ātmasamavāyināṃ <span type="ref-block" n="10895 r_TAŚVA-ML#324,16_r"/>sukhaduḥkhādīnām anupapattivirodhāt iti cet yugapannānābheryādiṣv ākāśasamavāyināṃ vitatādiśabdānām anu<span type="ref-block" n="10896 r_TAŚVA-ML#324,17_r"/>papattiprasaṃgāt tadvirodhasyāviśeṣāt tathāvidhaśabdakāraṇabhedān na tadanupapattir iti cet sukhādikāraṇabhedā<span type="ref-block" n="10897 r_TAŚVA-ML#324,18_r"/>t tadanupapattir apy ekatrātmani mā bhūt viśeṣābhāvāt viruddhadharmādhyāsād ātmano nānātvam iti cet tata <span type="ref-block" n="10898 r_TAŚVA-ML#324,19_r"/>evākāśanānātvam astu pradeśabhedopacārād adoṣa iti cet tata evātmany adoṣaḥ jananamaraṇādiniyamo pi <span type="ref-block" n="10899 r_TAŚVA-ML#324,20_r"/>sarvagatātmavādināṃ nātmabahutvaṃ sādhayet ekatrāpi tadupapatter ghaṭākāśādijananavināśavat na hi ghaṭā<span type="ref-block" n="10900 r_TAŚVA-ML#324,21_r"/>kāśasyotpattau paṭādyākāśasyotpattir eva tadā vināśasyāpi darśanāt vināśe vā na vināśa eva <span type="ref-block" n="10901 r_TAŚVA-ML#324,22_r"/>jananasyāpi tadopalaṃbhāt sthitau vā na sthitir eva vināśotpādayor api tadā samīkṣaṇāt sati baṃdhe na <span type="ref-block" n="10902 r_TAŚVA-ML#324,23_r"/>mokṣaḥ sati vā mokṣe na baṃdha syād ekatrātmani virodhād iti cen na ākāśe pi sati ghaṭavattve ghaṭāṃtaramo<span type="ref-block" n="10903 r_TAŚVA-ML#324,24_r"/>kṣābhāvaprasaṃgāt sati vā ghaṭaviśleṣe ghaṭāṃtaraviśleṣaprasaṃgāt pradeśabhedopacārān na tatprasaṃga iti cet <span type="ref-block" n="10904 r_TAŚVA-ML#324,25_r"/>tata evātmani tatprasaṃgaḥ katham eka evātmā baddho muktaś ca virodhād iti cet katham ekam ākāśaṃ ghaṭā<span type="ref-block" n="10905 r_TAŚVA-ML#324,26_r"/>dinā baddhaṃ muktaṃ ca yugapad iti samānam etaccodyam nabhasaḥ pradeśabhedopagame jīvasyāpy ekasya pradeśabhedo <span type="ref-block" n="10906 r_TAŚVA-ML#324,27_r"/>stv iti kuto jīvatattvaprabhedavyavasthā tatas tām icchatā kriyāvaṃto jīvāś ca nabhato asarvagatā evābhyu<span type="ref-block" n="10907 r_TAŚVA-ML#324,28_r"/>pagaṃtavyā iti trasasiddhiḥ trasā eva na sthāvarā iti sthāvaranihnavo pi na śreyān jīvatattvaprabhedānāṃ <span type="ref-block" n="10908 r_TAŚVA-ML#324,29_r"/>vyavasthānāprasiddhiprasaṃgāt jīvatattvasaṃtānāṃtarāṇi hi vyavasthāpayan na pratyakṣād vyavasthāpayitum arhati tasya <span type="ref-block" n="10909 r_TAŚVA-ML#324,30_r"/>tatrāpravṛtteḥ vyāpāravyāhāraliṃgāt sādhayatīti cet na suṣuptamūrchitāṃḍakādyavasthānāṃ saṃtānāṃtarāṇām ava<span type="ref-block" n="10910 r_TAŚVA-ML#324,31_r"/>sthānuṣaṃgāt tatra tadabhāvāt ākāraviśeṣāt tatsiddhir iti cet tata eva vanaspatikāyikādīnāṃ sthāva<span type="ref-block" n="10911 r_TAŚVA-ML#324,32_r"/>rāṇāṃ prasiddhir astu kaḥ punar ākāraviśeṣo vanaspatīnāṃ āhāralābhālābhayoḥ puṣṭijñānalakṣaṇaḥ tato <span type="ref-block" n="10912 r_TAŚVA-ML#324,33_r"/>yadi vanaspatī nāmasiddhir ātmanāṃ tadā saṃtānāṃtarāṇām api mūrchitādīnāṃ kutaḥ siddhir iti jīvatattvaprabhedaṃ <span type="ref-block" n="10913 r_TAŚVA-ML#324,34_r"/>vyavasthāpayataḥ trasasthāvarayor anyataranihnavo 'nabhidheyaḥ </p><p n="a_2370" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10914 r_TAŚVA-ML#325,01_r"/>ko tra viśeṣaḥ sthāvarā ity āha </p><p n="a_2372" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10916 r_TAŚVA-ML#325,03_r"/>pṛthivīkāyikādināmakarmodayavaśāt pṛthivyādayo jīvāḥ pṛthivīkāyikādayaḥ sthāvarāḥ pratyetavyā na <span type="ref-block" n="10917 r_TAŚVA-ML#325,04_r"/>punar ajīvās teṣām aprastutatvāt kutas tava boddhavyā ity āha </p><p n="a_2374" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10919 r_TAŚVA-ML#325,06_r"/>saṃti pṛthivīkāyikādayo jīvā ity āgamāt pṛthivīkāyikādisiddhiḥ kutas tadāgamasya prāmāṇyani<span type="ref-block" n="10920 r_TAŚVA-ML#325,07_r"/>ścaya iti cet sarvathā bādhakarahitatvāt na hy asya pratyakṣaṃ bādhakaṃ tadaviṣayatvāt pṛthivyādayo ace<span type="ref-block" n="10921 r_TAŚVA-ML#325,08_r"/>tanā eva vyāpāravyāhārarahitatvād bhasmādivat ity anumānaṃ bādhakam iti cen na asya suṣuptādinānekāṃtāt <span type="ref-block" n="10922 r_TAŚVA-ML#325,09_r"/>tasyāpi pakṣīkaraṇam ayuktaṃ samādhisthenānekāṃtāt pakṣasya pramāṇabādhānuṣaṃgāt sāṃkhyasya muktātmanā vyabhi<span type="ref-block" n="10923 r_TAŚVA-ML#325,10_r"/>cārāt pratyāgamo bādhaka iti cen na tasyāpramāṇatvāpādanāt syādvādasya pramāṇabhūtasya vyavasthāpanāt <span type="ref-block" n="10924 r_TAŚVA-ML#325,11_r"/>tad evam āgamāt sunirbādhāt pṛthivīpramukhāḥ sthāvarāḥ prāṇino boddhavyāḥ yukteś ca jñānaṃ kvacid ātmani parama<span type="ref-block" n="10925 r_TAŚVA-ML#325,12_r"/>prakarṣam āyāti apakṛṣyamāṇaviśeṣatvāt parimāṇavad ity ato yatra tadapakarṣaparyaṃtas te 'smākam ekeṃdriyāḥ sthāvarā <span type="ref-block" n="10926 r_TAŚVA-ML#325,13_r"/>eva yuktyā saṃbhāvitāḥ nanu ca bhasmādāv anātmany eva vijñānasyātyaṃtikāpakarṣasya siddher na sthāvarasiddhi<span type="ref-block" n="10927 r_TAŚVA-ML#325,14_r"/>r iti cen na svāśraya eva jñānāpakarṣadarśanāt anātmani tasyāsaṃbhavād eva hānyanupapatteḥ pradhvaṃso hi <span type="ref-block" n="10928 r_TAŚVA-ML#325,15_r"/>hāniḥ sata evopapadyate nāsato nutpannasya baṃdhyāputravat kvacid ātmany apy atyaṃtanāśo jñānasyāstīti cen na <span type="ref-block" n="10929 r_TAŚVA-ML#325,16_r"/>sato vastuna utpannavināśānupapatteḥ karmaṇāṃ katham atyaṃtavināśa iti cet ka evam āha teṣām atyaṃtavi<span type="ref-block" n="10930 r_TAŚVA-ML#325,17_r"/>nāśa iti karmarūpāṇāṃ hi pudgalānām akarmarūpatāpattir vināśaḥ suvarṇasya kaṭakākārasyākaṭakarūpatāpatti<span type="ref-block" n="10931 r_TAŚVA-ML#325,18_r"/>vat tato gaganaparimāṇād ārabhyāpakṛpyamāṇaviśeṣaṃ parimāṇaṃ yathā paramāṇau paramāpakarṣaparyaṃtaprāptaṃ siddhaṃ <span type="ref-block" n="10932 r_TAŚVA-ML#325,19_r"/>tathā jñānam api kevalād ārabhyāpakṛṣyamāṇaviśeṣam ekeṃdriyeṣu paramāpakarṣaparyaṃtaprāptam avasīyate iti yuktima<span type="ref-block" n="10933 r_TAŚVA-ML#325,20_r"/>tpṛthivīkāyikādisthāvarajīvapratipādanaṃ </p><p n="a_2375" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10934 r_TAŚVA-ML#325,21_r"/>ke punar viśeṣatas trasā ity āha </p><p n="a_2377" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10936 r_TAŚVA-ML#325,23_r"/>dve sparśanarasane iṃdriye yeṣāṃ te dvīṃdriyāḥ kṛmyādayas te ādayo yeṣāṃ te ime dvīṃdriyādaya iti vyava<span type="ref-block" n="10937 r_TAŚVA-ML#325,24_r"/>sthāvācinādiśabdena tadguṇasaṃvijñānalakṣaṇāny apadārthā vṛttir avayavena vigraho samudāyasya vṛttyarthatvāt </p><p n="a_2378" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10938 r_TAŚVA-ML#325,25_r"/>te ca pramāṇataḥ siddhā evety āha </p><p n="a_2380" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10940 r_TAŚVA-ML#325,27_r"/>vigrahagatyāpannasya saṃsāriṇo 'saṃgraha iti cen na tasyāpi trasasthāvaranām akarmodayarahitasyāsaṃbhavāt tadva<span type="ref-block" n="10941 r_TAŚVA-ML#325,28_r"/>canena saṃgṛhītatvāt so pi naikeṃdriyatvaṃ dvīṃdriyāditvaṃ vātikrāmati sūktatvaprasaṃgāt tato bhavaty eva <span type="ref-block" n="10942 r_TAŚVA-ML#325,29_r"/>paṃcabhiḥ sūtraiḥ sarvasaṃsārisaṃgrahaḥ na kānicid iṃdriyāṇi niyatāni saṃti yat saṃbaṃdhād ekeṃdriyādayo vyava<span type="ref-block" n="10943 r_TAŚVA-ML#325,30_r"/>tiṣṭhaṃta ity āśaṃkāṃ nirākartukāmaḥ sūrir idam āha </p><p n="a_2382" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10945 r_TAŚVA-ML#325,32_r"/>saṃsāriṇo jīvasya saṃtīti vākyārthaḥ kiṃ punar iṃdriyaṃ iṃdreṇa karmaṇā spṛṣṭam iṃdriyaṃ sparśanādīṃdri<span type="ref-block" n="10946 r_TAŚVA-ML#325,33_r"/>yanāmakarmodayanimittatvāt iṃdrasyātmano liṃgam iṃdriyaṃ iti vā karmamalīmasasyātmanaḥ svayam arthānupala<span type="ref-block" n="10947 r_TAŚVA-ML#326,01_r"/>bdhyasamarthasya hi yad arthopalabdhau liṃgaṃ nimittaṃ tadiṃdriyam iti bhāṣyate nanv evam ātmano rthajñānam iṃdriyaliṃgā<span type="ref-block" n="10948 r_TAŚVA-ML#326,02_r"/>d upajāyamānam anumānaṃ syāt tac cāyuktaṃ liṃgasya parijñāne numānānudayāt tasyānumānāṃtarāparijñāne <span type="ref-block" n="10949 r_TAŚVA-ML#326,03_r"/>'navasthānuṣaṃgād iti kaścit tad asat bhāveṃdriyasyopayogalakṣaṇasya svasaṃviditatvāt tadavalaṃbino rthajñānasya <span type="ref-block" n="10950 r_TAŚVA-ML#326,04_r"/>siddheḥ na caitadanumānaṃ parokṣaviśeṣarūpaṃ viśadatvena deśataḥ pratyakṣatvāvirodhāt parokṣasāmānyam a<span type="ref-block" n="10951 r_TAŚVA-ML#326,05_r"/>nyat tu mukhyatas tadiṣṭam eva parapratyayāpekṣasya parokṣatvavacanāt kathaṃ punaḥ paṃcaiveṃdriyāṇi jīvasyety āha </p><p n="a_2384" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10954 r_TAŚVA-ML#326,08_r"/>na hi manaḥ ṣaṣṭham iṃdriyaṃ tasyeṃdriyavaidharmyād aniṃdriyatvasiddheḥ niyataviṣayāṇīṃdriyāṇi manaḥ punar ani<span type="ref-block" n="10955 r_TAŚVA-ML#326,09_r"/>yataviṣayam iti tadvaidharmyaṃ prasiddham eva karaṇatvādriṃdraliṃgatvād iṃdriyaṃ mana iti cet tad atra dhūmādināne<span type="ref-block" n="10956 r_TAŚVA-ML#326,10_r"/>kāṃtāt tad api hi karaṇamātmano rthopalabdhau liṃgaṃ ca bhavati na ceṃdriyam iti buddhyahaṃkārayor iṃdriya<span type="ref-block" n="10957 r_TAŚVA-ML#326,11_r"/>tvān na paṃcaiveṃdriyāṇīti cet na tayor ātmapariṇāmayor iṃdriyāniṃdriyaphalatvāt vākpāṇipādapāyūpasthānāṃ <span type="ref-block" n="10958 r_TAŚVA-ML#326,12_r"/>karmeṃdriyatvān na paṃcaivety apy ayuktaṃ teṣāṃ sparśanāṃtarbhāvāt tatrānaṃtarbhāve tiprasaṃgāt paṃcānām eva buddhisādha<span type="ref-block" n="10959 r_TAŚVA-ML#326,13_r"/>natvāc ceṃdriyāṇāṃ pāṃcavidhyanirṇayaḥ kartavyaḥ sparśādijñānakāryāṇi hi tāni tathā hisparśanādijñāneṃdriyāḥ <span type="ref-block" n="10960 r_TAŚVA-ML#326,14_r"/>karaṇasādhanāḥ kriyātvād iṃdriyakriyāvat svasaṃvittikriyayānekāṃta iti cen na tasyā api samanaskānā<span type="ref-block" n="10961 r_TAŚVA-ML#326,15_r"/>m aṃtaḥkaraṇakāraṇatvāt pareṣāṃ svaśaktiviśeṣakaraṇatvāt na caikatrātmani kartṛkaraṇarūpavirodhaḥ pratīti<span type="ref-block" n="10962 r_TAŚVA-ML#326,16_r"/>siddhatvād iti nirūpitaṃ prāk tataḥ sparśādijñānebhyaḥ kāryaviśeṣebhyaḥ paṃcabhyaḥ paṃceṃdriyāṇīti sāma<span type="ref-block" n="10963 r_TAŚVA-ML#326,17_r"/>rthyāt mano niṃdriyaṃ ṣaṣṭham iti sūtrakāreṇa niveditaṃ bhavati tenaitair vyavasthitair yogo dvitricatuḥpaṃceṃdriyāḥ <span type="ref-block" n="10964 r_TAŚVA-ML#326,18_r"/>saṃjñinaś ca trasā iti niścīyate </p><p n="a_2385" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10965 r_TAŚVA-ML#326,19_r"/>tāni punar iṃdriyāṇi paudgalikāny ekavidhāny eveti kasyacid ākūtam apākurvann āha </p><p n="a_2387" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10967 r_TAŚVA-ML#326,21_r"/>dviḥ prakārāṇīty arthaḥ prakāravācitvād vidhaśabdasya śaktīṃdriyāṇi vyaktīṃdriyāṇi ceti dvividhāni <span type="ref-block" n="10968 r_TAŚVA-ML#326,22_r"/>kecin manyate mūrtāny amūrtāni vety apare sūtrakārās tu dravyeṃdriyāṇi bhāveṃdriyāṇi ceti cetasi <span type="ref-block" n="10969 r_TAŚVA-ML#326,23_r"/>nidhāyaivam āhuḥ </p><p n="a_2388" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10970 r_TAŚVA-ML#326,24_r"/>yady evaṃ kāni dravyeṃdriyāṇīty āha </p><p n="a_2390" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10972 r_TAŚVA-ML#326,26_r"/>nirvartyata iti nirvṛttiḥ sā dvedhā bāhyābhyaṃtarabhedāt tatra viśuddhātmapradeśavṛttir abhyaṃtarā tasyām eva <span type="ref-block" n="10973 r_TAŚVA-ML#326,27_r"/>karmodayāpāditāvasthāviśeṣaḥ pudgalapracayo bāhyā upakriyate nenety upakaraṇaṃ tad api dvividhaṃ bāhyābhyaṃtara<span type="ref-block" n="10974 r_TAŚVA-ML#326,28_r"/>bhedāt tatra bāhyaṃ pakṣapuṭādi kṛṣṇasāram aṃḍalādyabhyaṃtaraṃ nirvṛttiś copakaraṇaṃ ca nirvṛttyupakaraṇe dravyeṃdri<span type="ref-block" n="10975 r_TAŚVA-ML#326,29_r"/>yam iti jātyapekṣayaikavacanaṃ kutaḥ punas tāni pratipadyaṃta ity āha </p><p n="a_2392" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10977 r_TAŚVA-ML#326,31_r"/>bāhyābhyaṃtaropakaraṇeṃdriyāṇi tāvat prasiddhāny eva tadvyāpārānvayavyatirekānuvidhāyināṃ sparśādijñānānā<span type="ref-block" n="10978 r_TAŚVA-ML#326,32_r"/>m upalaṃbhāt bāhyābhyaṃtaranirvṛttisvabhāvāni ceṃdriyāṇi tata evānumīyaṃte vyāpāravatsv apy upakaraṇeṃdriyeṣu <span type="ref-block" n="10979 r_TAŚVA-ML#326,33_r"/>viṣayālokamanassu ca saṃnihiteṣu saty api ca bhāveṃdriye kadācit sparśādijñānānutpatter anyathānupapattes taccyu<span type="ref-block" n="10980 r_TAŚVA-ML#326,34_r"/>tāv eva tadvidaś cyutisiddheḥ </p><p n="a_2393" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10981 r_TAŚVA-ML#327,01_r"/>kāni punar bhāveṃdriyāṇīty āha </p><p n="a_2395" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10983 r_TAŚVA-ML#327,03_r"/>iṃdriyanivṛttihetuḥ kṣayopaśamaviśeṣo labdhiḥ tannimittaḥ pariṇāmaviśeṣa upayogaḥ labdhiś copayo<span type="ref-block" n="10984 r_TAŚVA-ML#327,04_r"/>gaś ca labdhyupayogau bhāveṃdriyam iti jātyapekṣayaikavacanaṃ kutaḥ punas tāni parīkṣakā jānata ity āha </p><p n="a_2397" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10986 r_TAŚVA-ML#327,06_r"/>labdhisvabhāvāni tāvad bhāveṃdriyāṇi svārthasaṃvittau yogyatvād ātmanaḥ pratipadyaṃte na hi tatrāyogyasyātma<span type="ref-block" n="10987 r_TAŚVA-ML#327,07_r"/>nas tadutpattir ākāśavat svārthasaṃvidyogyataiva ca labdhir iti labdhīṃdriyasiddhiḥ upayogasvabhāvāni punaḥ svārtha<span type="ref-block" n="10988 r_TAŚVA-ML#327,08_r"/>saṃvido vyāpṛtatvān niścinvaṃti na hy avyāpṛtāni sparśādisaṃvedanāni puṃsaḥ sparśādiprakāśakāni bhavitum arhaṃti <span type="ref-block" n="10989 r_TAŚVA-ML#327,09_r"/>suṣuptyādīnām api tatprakāśakaprasaṃgāt svārthaprakāśane vyāpṛtasya saṃvedanasyopayogatve phalatvād iṃdriyatvānu<span type="ref-block" n="10990 r_TAŚVA-ML#327,10_r"/>papattir iti cen na kāraṇadharmasya kāryānuvṛtteḥ na hi pāvakasya prakāśakatve tatkāryasya pradīpasya prakāśakatvaṃ <span type="ref-block" n="10991 r_TAŚVA-ML#327,11_r"/>virudhyate na ca yenaiva svabhāvenopayogasyeṃdriyatvaṃ tenaiva phalatvam iṣyate yato virodhaḥ syāt sādhakatama<span type="ref-block" n="10992 r_TAŚVA-ML#327,12_r"/>tvasvabhāvena hi tasyeṃdriyavyapadeśaḥ kriyārūpatayā tu phalatvaṃ pradīpavat pradīpaḥ prakāśātmanā prakāśa<span type="ref-block" n="10993 r_TAŚVA-ML#327,13_r"/>yatīty atra hi sādhakatamaḥ prakāśātmā karaṇaṃ kriyātmā phalaṃ svataṃtrātmā karteti prarūpitaprāyaṃ </p><p n="a_2398" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10994 r_TAŚVA-ML#327,14_r"/>kiṃ vyapadeśalakṣaṇāni tānīṃdiyāṇīty āha </p><p n="a_2400" rend="justify"> <span type="ref-block" n="10996 r_TAŚVA-ML#327,16_r"/>sparśanādīnāṃ karaṇasādhanatvaṃ pārataṃtryāt kartṛsādhanatvaṃ ca svātaṃtryād bahutvavacanāt tenānvarthasaṃjñā<span type="ref-block" n="10997 r_TAŚVA-ML#327,17_r"/>karaṇād evaṃ vyapadeśāny evaṃ lakṣaṇāni ca paṃceṃdriyāṇīty abhisaṃbaṃdhaḥ kartavyaḥ sparśanasya grahaṇamādau śarīravyā<span type="ref-block" n="10998 r_TAŚVA-ML#327,18_r"/>pitvāt vanaspatyaṃtānām ekam ity atrābhīṣṭatvāt sarvasaṃsāriṣūpalabdheś ca tato rasanaghrāṇacakṣuṣāṃ kramavaca<span type="ref-block" n="10999 r_TAŚVA-ML#327,19_r"/>nam uttarottarālpatvāt śrotrasyāṃte vacanaṃ bahūpakāritvāt rasanam api vaktṛtvena bahūpakārīti cet na <span type="ref-block" n="11000 r_TAŚVA-ML#327,20_r"/>tena śrotrapraṇālikāpāditasyopadeśasyoccāraṇāt tatpārataṃtryasvīkaraṇāt sarvajñe tadabhāva iti cen na <span type="ref-block" n="11001 r_TAŚVA-ML#327,21_r"/>iṃdriyādikaraṇāt na hi sarvajñasya śabdoccāraṇe rasanavyāpāro sti tīrthakaratvanāmakarmodayopajanitatvāt <span type="ref-block" n="11002 r_TAŚVA-ML#327,22_r"/>bhagavattīrthakarāvagamasya karaṇavyāpārāpekṣatve kramapravṛttiprasaṃgāt sakalavīryāṃtarāyakṣayān na kramapravṛtti<span type="ref-block" n="11003 r_TAŚVA-ML#327,23_r"/>s tasyeti cet tata eva karaṇāpekṣāpi mā bhūt tataḥ sūktaṃ śrotrasyāṃte vacanaṃ bahūpakāritvād iti ekai<span type="ref-block" n="11004 r_TAŚVA-ML#327,24_r"/>kavṛddhijñāpanārthaṃ vā sparśanādikramavacanaṃ kutaḥ punaḥ sparśanādīni jīvasya karaṇāny arthopalabdhāv ity āha </p><p n="a_2402" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11006 r_TAŚVA-ML#327,26_r"/>sparśanādīni dravyeṃdriyāṇi tāvan nāmakarmaṇo vaicitryādyupalabdher ātmanaḥ sparśādiparicchedanakriyāyāṃ <span type="ref-block" n="11007 r_TAŚVA-ML#327,27_r"/>vyāpriyamāṇasya sāṃnidhyena vṛtteḥ karaṇāni loke pratīyaṃte bhāveṃdriyāṇi punas tadāvaraṇavīryāṃtarāyakṣa<span type="ref-block" n="11008 r_TAŚVA-ML#327,28_r"/>yopaśamasya vaicitryād iti maṃtavyaṃ teṣāṃ parasparaṃ tadvataś ca bhedābhedaṃ pratyanekāṃtopapatteḥ na hi parasparaṃ <span type="ref-block" n="11009 r_TAŚVA-ML#327,29_r"/>tāvad idriṃyāṇām abhedaikāṃtaḥ sparśanena sparśasyeva rasādīnām api grahaṇaprasakter iṃdriyāṃtaraprakalpanānarthakyāt <span type="ref-block" n="11010 r_TAŚVA-ML#327,30_r"/>kasyacid vaikalye sākalye vā sarveṣāṃ vaikalyasya sākalyasya vā prasaṃgāt nāpi bhedaikāṃtas teṣām ekatvasaṃkala<span type="ref-block" n="11011 r_TAŚVA-ML#327,31_r"/>najñānajanakatvābhāvaprasaṃgāt saṃtānāṃtareṃdriyavat manas tasya janakam iti cen na iṃdriyanirapekṣasya tajjanakatvā<span type="ref-block" n="11012 r_TAŚVA-ML#327,32_r"/>saṃbhavāt iṃdriyāpekṣaṃ manonusaṃdhānasya janakam iti cet saṃtānāṃtareṃdriyāpekṣaṃ kuto na janakaṃ pratyāsa<span type="ref-block" n="11013 r_TAŚVA-ML#327,33_r"/>tter abhāvād iti cet atra kā pratyāsattiḥ anyatraikātmatādātmyād deśakālabhāvasya pratyāsattīnāṃ vyabhicā<span type="ref-block" n="11014 r_TAŚVA-ML#328,01_r"/>rāt tataḥ sparśanādīnāṃ parasparaṃ syād abhedo dravyārthādeśāt syād bhedaḥ paryāyārthādeśāt etena teṣāṃ <span type="ref-block" n="11015 r_TAŚVA-ML#328,02_r"/>tadvato bhedābhedaikāṃtau pratyuktau ātmanaḥ karaṇānām abhedaikāṃte kartṛtvaprasaṃgāc cātmavat ātmano vā kara<span type="ref-block" n="11016 r_TAŚVA-ML#328,03_r"/>ṇatvaprasaṃgaḥ ubhayor ubhayātmakatvaprasaṃgo vā viśeṣābhāvāt tatas teṣāṃ bhedaikāṃte cātmanaḥ karaṇatvābhāvaḥ <span type="ref-block" n="11017 r_TAŚVA-ML#328,04_r"/>saṃtānāṃtarakaraṇavat viparyayo vety anekāṃta evāśrayaṇīyaḥ pratītisadbhāvād bādhakābhāvāc ca tathā dravyeṃ<span type="ref-block" n="11018 r_TAŚVA-ML#328,05_r"/>driyāṇām api parasparaṃ svāraṃbhakapudgaladravyāc ca bhedābhedaṃ pratyanekāṃto vaboddhavyaḥ pudgaladravyārthādeśād abhedo<span type="ref-block" n="11019 r_TAŚVA-ML#328,06_r"/>papatteḥ pratiniyataparyāyārthādeśāt teṣāṃ bhedopapatteś ca </p><p n="a_2404" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11021 r_TAŚVA-ML#328,08_r"/>idānīm iṃdriyāniṃdriyaviṣayapradarśane kartavye ke tāvad iṃdriyaviṣayā ity āha </p><p n="a_2406" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11023 r_TAŚVA-ML#328,10_r"/>sparśādīnāṃ karmabhāvasādhanatvaṃ dravyaparyāyavivakṣopapatteḥ tacchabdād iṃdriyaparāmarśaḥ teṣām arthās tadarthāḥ <span type="ref-block" n="11024 r_TAŚVA-ML#328,11_r"/>sparśādīnāṃ karmaviṣayāḥ sparśādaya ity arthaḥ tadarthā iti vṛttyanupapattir asāmarthyād iti cet na cātra <span type="ref-block" n="11025 r_TAŚVA-ML#328,12_r"/>gamakatvāt nityasāpekṣeṣu saṃbaṃdhiśabdavat ya eva hi vākye rthaḥ saṃpratīyate sa eva vṛttāv iti gamakatvaṃ <span type="ref-block" n="11026 r_TAŚVA-ML#328,13_r"/>nityasāpekṣeṣu saṃbaṃdhiśabdeṣu kathitaṃ yathā devadattasya gurukulaṃ devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryeti <span type="ref-block" n="11027 r_TAŚVA-ML#328,14_r"/>tathehāpi tacchabdasya sparśanādisāpekṣatve pi gamakatvāt vṛttir veditavyā sparśādīnām ānupūrvyeṇa nirdeśaḥ <span type="ref-block" n="11028 r_TAŚVA-ML#328,15_r"/>iṃdriyakramābhisaṃbaṃdhārthaḥ </p><p n="a_2407" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11029 r_TAŚVA-ML#328,16_r"/>kiṃ punaḥ sparśādayo dravyātmakā eva paryāyātmakā eva ceti durāśaṃkāṃ nirākaroti </p><p n="a_2409" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11032 r_TAŚVA-ML#328,19_r"/>tato anekātmana eva sparśādayaḥ sparśādīnāṃ viṣayabhāvam anubhavaṃti nānyathā pratītyabhāvāt <span type="ref-block" n="11033 r_TAŚVA-ML#328,20_r"/>athāniṃdriyasya ko viṣaya ity āha </p><p n="a_2411" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11035 r_TAŚVA-ML#328,22_r"/>artha ity abhisaṃbaṃdhaḥ sāmarthyāt nanu cāśrūyamāṇam aniṃdriyam atra tat kathaṃ tasya viṣayo nirūpyate <span type="ref-block" n="11036 r_TAŚVA-ML#328,23_r"/>ity āha </p><p n="a_2413" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11038 r_TAŚVA-ML#328,25_r"/>paṃcaiveṃdriyāṇīti vadatā manoniṃdriyam aṃtaḥkaraṇaṃ sāmarthyād ity uktaṃ bhavati tasya ca viṣayaḥ śrutam itīha <span type="ref-block" n="11039 r_TAŚVA-ML#328,26_r"/>sūtrayato na sūtrakārasya virodhaḥ śrutaṃ punaḥ śrutajñānasamadhigamyaṃ vastūcyate viṣaye viṣayiṇa upacā<span type="ref-block" n="11040 r_TAŚVA-ML#328,27_r"/>rāt matijñānaparicchedyaṃ vastu katham anindriyasya viṣaya iti cen na tasyāpi śrutajñānaparicchedyatvānati<span type="ref-block" n="11041 r_TAŚVA-ML#328,28_r"/>kramāt avadhimanaḥparyayakevalajñānaparicchedyam api śrutajñānaparicchedyatvād aniṃdriyasya viṣayaḥ syād iti <span type="ref-block" n="11042 r_TAŚVA-ML#328,29_r"/>cet na kiṃcid aniṣṭaṃ tathā hi </p><p n="a_2415" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11044 r_TAŚVA-ML#328,31_r"/>atra sparśanādīṃdriyaparicchedyaḥ tasyāniyatatvāt sākalyena śrutajñānamātranimittāt paricchidyamā<span type="ref-block" n="11045 r_TAŚVA-ML#328,32_r"/>nasya vastunaḥ śrutaśabdenābhidhānāt nanv evaṃ sarvam aniṃdriyasyeti vaktavyaṃ spaṣṭatvād iti cen na parokṣatvajñā<span type="ref-block" n="11046 r_TAŚVA-ML#329,01_r"/>panārthatvāc chrutavacanasya na hi yathā kevalaṃ sarvaṃ sākṣāt paricchinatti tathāniṃdriyaṃ tasyāviśadarūpa<span type="ref-block" n="11047 r_TAŚVA-ML#329,02_r"/>tayārthaparicchedakatvāt tataḥ sūktaṃ śrutam aniṃdriyasyeti </p><p n="a_2416" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11048 r_TAŚVA-ML#329,03_r"/>kimartham iṃdriyamanasāṃ viṣayaprarūpaṇam atra kṛtam ity āha </p><p n="a_2418" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11050 r_TAŚVA-ML#329,05_r"/>keṣāṃ punaḥ prāṇināṃ kim iṃdriyam ity āha </p><p n="a_2420" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11052 r_TAŚVA-ML#329,07_r"/>vanaspatir aṃtovasānaṃ yeṣāṃ te vanaspatyaṃtāḥ sāmarthyāt pṛthivyādaya iti gamyaṃte teṣām ekaṃ prathamam iṃdriyaṃ <span type="ref-block" n="11053 r_TAŚVA-ML#329,08_r"/>sparśanam iti pratipattavyam kuta ity āha </p><p n="a_2422" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11055 r_TAŚVA-ML#329,10_r"/>yathāsmadādīnāṃ sparśanajajñānanimittāhitasya saṃgrahaṇaparityāgalakṣaṇā pravṛttir upalabhyate tathā vanaspatī<span type="ref-block" n="11056 r_TAŚVA-ML#329,11_r"/>nām api sopalabhyamānā sparśanajajñānapūrvakatvaṃ ca sādhayati tajjaṃ ca jñānaṃ sparśanam indriyam iti nirbādhaṃ <span type="ref-block" n="11057 r_TAŚVA-ML#329,12_r"/>tadvatpṛthivyādijīvānām ekam iṃdriyaṃ saṃbhāvyate bādhakābhāvāt </p><p n="a_2423" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11058 r_TAŚVA-ML#329,13_r"/>keṣāṃ dvyādīṃdriyam ity āha </p><p n="a_2425" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11060 r_TAŚVA-ML#329,15_r"/>ekaikam iti vīpsānirdeśād vṛddhānīti bahutvanirdeśāc ca vākyāṃtaropaplavaṃ katham ity āha </p><p n="a_2427" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11064 r_TAŚVA-ML#329,19_r"/>ke punaḥ saṃsāriṇaḥ samanaskāḥ ke vā'manaskā ity āha </p><p n="a_2429" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11066 r_TAŚVA-ML#329,21_r"/>sāmarthyād asaṃjñino amanaskā iti sūtritaṃ tenāmanaskā eva sarve saṃsāriṇaḥ sarve samanaskā eveti <span type="ref-block" n="11067 r_TAŚVA-ML#329,22_r"/>nirastaṃ bhavati kutaḥ punaḥ saṃjñināṃ samanaskatvaṃ siddham ity upadarśayati </p><p n="a_2431" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11070 r_TAŚVA-ML#329,25_r"/>na hy amanaskānāṃ śikṣākriyālāpagrahaṇalakṣaṇā saṃjñā saṃbhavati yatas tadupalabdheḥ keṣāṃcit samanaskatvaṃ na <span type="ref-block" n="11071 r_TAŚVA-ML#329,26_r"/>siddhyet na cāmanaskānāṃ smaraṇasāmānyābhāvo 'nādibhavasaṃbhūtaviṣayānubhavodbhavāyāḥ sāmānyadhāraṇā<span type="ref-block" n="11072 r_TAŚVA-ML#329,27_r"/>yās taddhetoḥ sadbhāvāt āhārasaṃjñādisiddheḥ pravṛttiviśeṣopalabdheḥ na ca saiva saṃjñā munibhir iṣṭā <span type="ref-block" n="11073 r_TAŚVA-ML#329,28_r"/>smṛtiviśeṣanimittāyās tasyāḥ prakāśanāt etena yad uktaṃ kaiścid amanaskānāṃ smaraṇābhāve py abhilāṣasiddhe<span type="ref-block" n="11074 r_TAŚVA-ML#329,29_r"/>s tadaharjātadārakasya stanyābhimukhaṃ mukhamarjayato bhilāṣaḥ smaraṇapūrvako 'bhilāṣatvāt asmadādyabhilāṣavad ity atra <span type="ref-block" n="11075 r_TAŚVA-ML#329,30_r"/>hetor anaikāṃtikatvāt paralokāsiddhiḥ tathā ca na smṛter abhilāṣo sti vināśo pi darśanāt tad dhi <span type="ref-block" n="11076 r_TAŚVA-ML#329,31_r"/>janmāṃtarān nāyaṃ jātamātre pi lakṣyate ity akalaṃkavacanam avicāracaturam āyātaṃ iti tad api pratyākhyātaṃ <span type="ref-block" n="11077 r_TAŚVA-ML#329,32_r"/>smaraṇasāmānyam aṃtareṇa kvacid apy abhilāṣāsaṃbhavāt taddhetor anaikāṃtikatvānupapatteḥ na cāmanaskeṣu smaraṇasā<span type="ref-block" n="11078 r_TAŚVA-ML#329,33_r"/>mānyasadbhāvāt smaraṇaviśeṣasya siddhiḥ tasya tenāvinābhāvābhāvāt na hi yasyānubhūtasmaraṇasāmānyam asti <span type="ref-block" n="11079 r_TAŚVA-ML#330,01_r"/>tasya smaraṇaviśeṣo niyamād upalabhyate viśeṣasamayābhāvaprasaṃgāt viśeṣamātrāvinābhāve pi vā na śikṣā<span type="ref-block" n="11080 r_TAŚVA-ML#330,02_r"/>kriyālāpagrahaṇanimittasmaraṇaviśeṣāvinābhāvaḥ siddhyet prāṇimātrasya tatprasaṃgāt tato nāmamativadāhā<span type="ref-block" n="11081 r_TAŚVA-ML#330,03_r"/>rādisaṃjñā taddhetuś ca smṛtisāmānyaṃ dhāraṇāsāmānyaṃ ca tannimittam avāyasāmānyam īhāsāmānyam avagrahasāmānyaṃ <span type="ref-block" n="11082 r_TAŚVA-ML#330,04_r"/>ca sarvaprāṇisādhāraṇam anādibhavābhyāsasaṃbhūtam abhyupagaṃtavyaṃ na punaḥ kṣayopaśamanimittaṃ bhāvamanaḥ tasya <span type="ref-block" n="11083 r_TAŚVA-ML#330,05_r"/>pratiniyataprāṇiviṣayatayānubhūyamānatvāt anyathā sarvatra bhāvamanaso vyavasthāpayitum aśakteḥ </p><p n="a_2432" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11084 r_TAŚVA-ML#330,06_r"/>bhāvamano 'nyathānupapattyā dravyamano pi siddhyatīty āha </p><p n="a_2434" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11087 r_TAŚVA-ML#330,09_r"/>na hi saṃjñāviśeṣādṛte kṣayopaśamaviśeṣeṇa yukto jīva eva bhāvamanaḥ kaiścid anumātuṃ śakyate <span type="ref-block" n="11088 r_TAŚVA-ML#330,10_r"/>prajñāmedhādeḥ kāryaviśeṣānumitāc chakyata eveti cen na tasyāpi saṃjñāviśeṣarūpatvāt ūhāpohātmikā <span type="ref-block" n="11089 r_TAŚVA-ML#330,11_r"/>hi prajñā śikṣādikriyāgrahaṇalakṣaṇaiva medhā punaḥ pāṭhagrahaṇalakṣaṇālāpagraharūpaiveti tato bhāvamanaḥ siddhaṃ <span type="ref-block" n="11090 r_TAŚVA-ML#330,12_r"/>dravyamanastvāt karṣati tathā hibhāvamanaḥ svārthopalabdhau dravyakaraṇāpekṣaṃ bhāvakaraṇatvāt sparśanādi<span type="ref-block" n="11091 r_TAŚVA-ML#330,13_r"/>bhāvakaraṇavat manaso 'niṃdriyatvāt karaṇatvam asiddham iti cen na aṃtaḥkaraṇatvena prasiddheḥ aniṃdriyatvaṃ tu <span type="ref-block" n="11092 r_TAŚVA-ML#330,14_r"/>punas tasyāniyataviṣayatvād idriṃyavaidharmyāt nākaraṇatvāt svārthopalabdhau sādhakatamatvena karaṇatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="11093 r_TAŚVA-ML#330,15_r"/>na caivaṃ sūtravirodhaḥ paṃceṃdriyāṇi dvividhāni dravyabhāvavikalpād ity atrāniṃdriyasyāpi dvividhasya sāmarthya<span type="ref-block" n="11094 r_TAŚVA-ML#330,16_r"/>siddhatvāt śarīravāṅmanaḥprāṇāpānāḥ pudgalānām ity atra sūtre paudgalikasya dravyamanasaḥ sūtrakāreṇa svaya<span type="ref-block" n="11095 r_TAŚVA-ML#330,17_r"/>m abhidhānāt tasmād iṃdriyamanasī vijñānasya kāraṇaṃ nārtho pīty akalaṃkair api dvividheṃdriyasāmānyavākyatvena <span type="ref-block" n="11096 r_TAŚVA-ML#330,18_r"/>dvividhasya manaso bhīṣṭatvāt dravyamanaḥpratiṣedhitavacanabhāvāc ca tatpratiṣedhe pramāṇābhāvādyuktyāgamaviro<span type="ref-block" n="11097 r_TAŚVA-ML#330,19_r"/>dhāc ca tatrāho puruṣikāmātraṃ keṣāṃcid avibhāvitasiddhāṃtatvam āvirbhāvayati </p><p n="a_2435" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11098 r_TAŚVA-ML#330,20_r"/>kaścid āhadravyamana eva bhāvamano sti tac cātmapudgalavyatiriktaṃ dravyāṃtaram iti tad apy apasārayati </p><p n="a_2437" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11100 r_TAŚVA-ML#330,22_r"/>bhāvamano hy ātmaparyāyaḥ tasya labdhyupayogatvāt saty api dravyamanasi tadabhāve svārthaparicchedaprā<span type="ref-block" n="11101 r_TAŚVA-ML#330,23_r"/>durbhāvāyogāt tatprasiddheḥ dravyamanaḥ pudgalaparyāyas tadupakaraṇāt dravyeṃdriyavat tadvyatiriktaṃ tu dravyāṃtaraṃ <span type="ref-block" n="11102 r_TAŚVA-ML#330,24_r"/>mano na śakyaṃ paraiḥ sādhayituṃ tathā pramāṇābhāvāt yugapajjñānānutpattir manaso liṃgam iti cen na tato <span type="ref-block" n="11103 r_TAŚVA-ML#330,25_r"/>manomātrasya pratipattis taddravyāṃtaratvāsiddheḥ pṛthivyādidravyatvaniṣedhāt pariśeṣāt tasya dravyāṃtaratvasiddhir iti <span type="ref-block" n="11104 r_TAŚVA-ML#330,26_r"/>cen naitat niṣedhāsiddheḥ tathā hisparśavaddravyamano 'sarvagatadravyatvāt pavanavad iti pudgaladravyatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="11105 r_TAŚVA-ML#330,27_r"/>kutaḥ pariśeṣāt tasya dravyāṃtaratvaṃ samarthayiṣyate ca tasyāgrataḥ paudgalikatvam ity alaṃ prasaṃgāt atrānye <span type="ref-block" n="11106 r_TAŚVA-ML#330,28_r"/>dravyamano bhāvamanaḥsahitaṃ dravyaṃ karaṇatvāt sparśanādidravyakaraṇavad ity āvedayaṃti tad ayuktaṃ yogidravya<span type="ref-block" n="11107 r_TAŚVA-ML#330,29_r"/>manasānekāṃtāt yogino hi dravyamanaḥ sad api na bhāvamanaḥsahitaṃ dravyeṃdriyaṃ ca na bhāveṃdriyayuktaṃ <span type="ref-block" n="11108 r_TAŚVA-ML#330,30_r"/>kṣāyikajñānena saha kṣāyopaśamikasya bhāvamanokṣasya virodhāt na ca kevalino dravyamanokṣāṇi na <span type="ref-block" n="11109 r_TAŚVA-ML#330,31_r"/>saṃti bahir aṃtar apy ubhayathā ca karaṇam avighātīti vacanāt tato vijñānaviśeṣād eva bhāvamanaḥ sādhanīyaṃ <span type="ref-block" n="11110 r_TAŚVA-ML#330,32_r"/>siddhāc ca bhāvamanaso dravyamanasaḥ siddhir ity anavadyaṃ yeṣāṃ tu prāṇināṃ śikṣākriyālāpagrahaṇavijñānavi<span type="ref-block" n="11111 r_TAŚVA-ML#330,33_r"/>śeṣābhāvaḥ śaśvattadbhave niścitas teṣāṃ saṃjñitvābhāvān na bhāvamano sti tadabhāvān na dravyamano 'numīyata ity ama<span type="ref-block" n="11112 r_TAŚVA-ML#330,34_r"/>naskās te tato yuktaṃ saṃjñitvāsaṃjñitvābhyāṃ samanaskāmanaskatvaṃ vyavasthāpayitum </p><p n="a_2439" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11114 r_TAŚVA-ML#331,02_r"/>yathā sparśanasya vanaspatyaṃtāḥ svāminaḥ kṛmyādayaḥ tasya rasanavṛddhasya pipīlikādayas tayor ghrāṇavṛddhayoḥ <span type="ref-block" n="11115 r_TAŚVA-ML#331,03_r"/>bhramarādayas teṣāṃ cakṣurvṛddhānāṃ manuṣyādayas teṣām api śrotravṛddhānāṃ tathā saṃjñino manasa iti pratipattavyaṃ <span type="ref-block" n="11116 r_TAŚVA-ML#331,04_r"/>ye tu manaso 'svāminaḥ saṃsāriṇaste na saṃjñinaḥ iti saṃjñyasaṃjñivibhāgaś ca paramārthato vihitaḥ </p><p n="a_2440" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11117 r_TAŚVA-ML#331,05_r"/>tad evam āhnikārtham upasaṃharann āha </p><p n="a_2442" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11120 r_TAŚVA-ML#331,08_r"/>pramāṇanayair adhigama ity uktaṃ tatra jīvasya svatattvam iha sāmānyaṃ saṃgrahād avāṃtaroktād adhigataṃ niveditaṃ <span type="ref-block" n="11121 r_TAŚVA-ML#331,09_r"/>tadbhedāḥ paraupaśamikādayo vyavahāranayāt yaj jīvasya svatattvaṃ tadaupaśamikādibhedarūpam iti punar apy aupaśa<span type="ref-block" n="11122 r_TAŚVA-ML#331,10_r"/>mikādisāmānyaṃ tatsaṃgrahāt tadbhedo vyavahārāt yad aupaśamikasāmānyaṃ taddvibhedaṃ yat kṣāyikasāmānyaṃ <span type="ref-block" n="11123 r_TAŚVA-ML#331,11_r"/>tan navabhedaṃ yan miśrasāmānyaṃ tad aṣṭādaśabhedaṃ yad audayikasāmānyaṃ tad ekaviṃśatibhedaṃ yat pāriṇāmikaṃ <span type="ref-block" n="11124 r_TAŚVA-ML#331,12_r"/>sāmānyaṃ tat tribhedaṃ iti punar api samyaktvādisāṃmānyaṃ tatsaṃgrahāt tadbhedo vyavahārād iti saṃgrahavyavahā<span type="ref-block" n="11125 r_TAŚVA-ML#331,13_r"/>ranirūpaṇaparaṃparā prāgṛjusūtrād avagaṃtavyā sāmānyaviśeṣātmakaṃ tu svatattvaṃ sakalaṃ pradhānabhāvāt pramāṇa<span type="ref-block" n="11126 r_TAŚVA-ML#331,14_r"/>to dhigataṃ niveditaṃ sūtrakāreṇa evaṃ jīvasya lakṣaṇaṃ bheda iṃdriyaṃ manas tadviṣayaḥ tatsvāmī ca sāmānyataḥ <span type="ref-block" n="11127 r_TAŚVA-ML#331,15_r"/>saṃgrahād viśeṣato vyavahārāt pradhānabhāvārpitasāmānyaviśeṣataḥ pramāṇād adhigamyate </p><p ana="trailer" n="trailer_2.1 a_2443" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11128 r_TAŚVA-ML#331,16_r"/>iti tattvārthaślokavārtikālaṃkāre dvitīyādhyāyasya prathamam āhnikam </p><p n="a_2445" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11130 r_TAŚVA-ML#331,18_r"/>vigraho dehaḥ gatir gamanakriyā vigrahāya gatiḥ vigrahagatiḥ aśvaghāsādivad atra vṛttiḥ karma kārmaṇaṃ <span type="ref-block" n="11131 r_TAŚVA-ML#331,19_r"/>śarīraṃ karmaiva yogaḥ karmayogaḥ kārmaṇaśarīrālaṃbanātmapradeśaparispaṃdarūpā kriyety arthaḥ vigrahagatau karma<span type="ref-block" n="11132 r_TAŚVA-ML#331,20_r"/>yogo stīti pratipattavyaṃ tena pūrvaṃ śarīraṃ parityajyottaraśarīrābhimukhaṃ gacchato jīvasyāṃtarāle karmādānasiddhiḥ </p><p n="a_2446" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11133 r_TAŚVA-ML#331,21_r"/>kutaḥ punar vigrahagatau jīvasya karmayogo stīti niścīyata ity āha </p><p n="a_2448" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11135 r_TAŚVA-ML#331,23_r"/>yeṣāṃ vigrahanimittāyāṃ gatau jīvasya karmayogo nābhimatas teṣāṃ tadā paścād vā nātmā pūrvakarmasaṃbaṃdhava<span type="ref-block" n="11136 r_TAŚVA-ML#331,24_r"/>t karmayogarahitatvād ākāśavanmuktātmabaṃdho viparyayaprasaṃgo vā ātmanaḥ paramamahattvāt gatimattvābhāvād vi<span type="ref-block" n="11137 r_TAŚVA-ML#331,25_r"/>grahagatir asiddhā tathottaraśarīrayoga eva pūrvaśarīraviyoga ity ekakālatvāt tayor nāntarālam adṛṣṭayogarahitaṃ <span type="ref-block" n="11138 r_TAŚVA-ML#331,26_r"/>yato pūrvakarmasaṃbaṃdhabhāgātmā na syād iti kaścit taṃ pratyāha </p><p n="a_2450" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11144 r_TAŚVA-ML#331,32_r"/>gatimānātmā kriyāhetuguṇasaṃbaṃdhāl loṣṭhavat kriyāhetuguṇasaṃbaṃdho sty ātmani kāye tatkṛtakriyopalaṃbhāt </p><p n="a_2451" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11145 r_TAŚVA-ML#332,01_r"/>yatra yat kṛtakriyopalaṃbhaḥ tatra kriyāhetuguṇasaṃbaṃdho sti yathā vanaspatau vāyukṛtakriyopalaṃbhād vāyau tathā <span type="ref-block" n="11146 r_TAŚVA-ML#332,02_r"/>cātmakṛtakriyopalaṃbhaḥ kāye tasmād ātmani kriyāhetuguṇasaṃbaṃdho sti iti niścīyate kaḥ punar asāv ātmani <span type="ref-block" n="11147 r_TAŚVA-ML#332,03_r"/>kriyāhetuguṇaḥ prayatnādiḥ prayatnavahā hy ātmanā buddhipūrvikā kriyākāye kriyate abuddhipūrvikā tu dharmā<span type="ref-block" n="11148 r_TAŚVA-ML#332,04_r"/>dharmavatānyathā tadayogāt nanu ca kriyāhetuguṇayuktaḥ kaścid anyatra kriyām ārabhamāṇaḥ kriyāvān dṛṣṭo <span type="ref-block" n="11149 r_TAŚVA-ML#332,05_r"/>yathā vegena yukto vāyur vanaspatau kaścit punar akriyo yathākāśaṃ patatrīṇi tathātmā kriyāhetuguṇayuktaś ca <span type="ref-block" n="11150 r_TAŚVA-ML#332,06_r"/>syād akriyaś ceti nāyaṃ hetuḥ kriyāvattvaṃ sādhayed ākāśena vyabhicārāt iti kaścit so traivaṃ paryanuyo<span type="ref-block" n="11151 r_TAŚVA-ML#332,07_r"/>ktavyaḥ kena kriyāhetunā guṇena yuktam ākāśam iti vāyusaṃyogeneti cen na tasya kriyāhetutvāsiddheḥ <span type="ref-block" n="11152 r_TAŚVA-ML#332,08_r"/>vanaspatau vāyusaṃyogāt kriyāhetur asāv iti cen na tasmin saty apy abhāvāt viśiṣṭo vāyusaṃyogaḥ kriyā<span type="ref-block" n="11153 r_TAŚVA-ML#332,09_r"/>hetur iti cet kaḥ punar asau nodanam abhighātaś ceti kiṃ punar nodanaṃ kaścābhighātaḥ vegavaddravyasaṃyoga iti <span type="ref-block" n="11154 r_TAŚVA-ML#332,10_r"/>cet tarhi vega eva kriyāhetus tadbhāve bhāvāt tadabhāve vābhāvāt natv ākāśasya vego stīti na kriyā<span type="ref-block" n="11155 r_TAŚVA-ML#332,11_r"/>hetuguṇayuktam ākāśaṃ tato na tena sādhanasya vyabhicāraḥ atha mataṃ na gatimānātmā sarvagatatvād ākā<span type="ref-block" n="11156 r_TAŚVA-ML#332,12_r"/>śavad ity anumānād gatimattvasya pratiṣedhād anumānaviruddhaḥ pakṣa iti tad ayuktaṃ puṃsaḥ sarvagatatvāsiddheḥ kāye <span type="ref-block" n="11157 r_TAŚVA-ML#332,13_r"/>eva tasya saṃvedanāt tato bahiḥ saṃvittyabhāvāt sarvagataḥ pumān nityatve satyamūrtatvād ākāśavad iti <span type="ref-block" n="11158 r_TAŚVA-ML#332,14_r"/>cen na asya kālātyayāpadiṣṭatvāt sādhanasya dharmigrāhakapramāṇabādhitatvāt pratyakṣaviruddhapakṣanirdeśānaṃtaraprayu<span type="ref-block" n="11159 r_TAŚVA-ML#332,15_r"/>ktatvāt śīto gnir dravyatvāt jalavad ity ādivat etenāmūrtadravyatvāt sarvatropalabhyamānaguṇatvād ity evam ādayo <span type="ref-block" n="11160 r_TAŚVA-ML#332,16_r"/>hetavaḥ pratyākhyātāḥ pratyakṣabādhitaviṣayatvāviśeṣāt kiṃ ca nityatve satyamūrtatvād ity ayaṃ hetur īśvarajñānena <span type="ref-block" n="11161 r_TAŚVA-ML#332,17_r"/>anaikāṃtikaḥ tasyāsarvagatasyāpi nityatvāmūrtatvasiddheḥ nityaṃ hīśvarajñānam anādyanaṃtatvāt suravartmavat tasya <span type="ref-block" n="11162 r_TAŚVA-ML#332,18_r"/>sādiparyaṃtatve sati maheśvarasya sarvārthaparicchedavirodhāt yo py āha anityam īśvarajñānam utpattimattvāt <span type="ref-block" n="11163 r_TAŚVA-ML#332,19_r"/>kalaśādivat utpattimattadātmāṃtaḥkaraṇasaṃyogāpekṣatvād asmadādijñānavat yogajadharmānugrahītena hi manase<span type="ref-block" n="11164 r_TAŚVA-ML#332,20_r"/>śvarasya saṃyoge sati sarvārthe jñānam utpādyate na caivaṃ tadādiparyaṃtavat saṃtānarūpatayānādiparyaṃtatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="11165 r_TAŚVA-ML#332,21_r"/>yogasaṃtāno hi maheśasyānādiparyaṃtaḥ sadā rāgādimalair aspṛṣṭatvāt anādiśuddhādhiṣṭhānatvād bhujaś ca dharmaviśeṣaḥ <span type="ref-block" n="11166 r_TAŚVA-ML#332,22_r"/>tadanugrahaś ca manasaḥ tena saṃyogaś ceti tannimittaṃ sarvārthajñānam anādiparyaṃtam upapadyate pramāṇaphalatvāc ceśvarajñāna<span type="ref-block" n="11167 r_TAŚVA-ML#332,23_r"/>m anityaṃ nityatve tasya pramāṇaphalatvavirodhāt viśeṣaṇaguṇatvāc ca tadanityaṃ sukhādivad iti tasyāpi <span type="ref-block" n="11168 r_TAŚVA-ML#332,24_r"/>gṛhītagrāhīśvarajñānam āyātaṃ tataś ca na pramāṇaṃ smaraṇādivat gṛhītagrāhiṇo pi tasya pramāṇatve pramāṇasaṃ<span type="ref-block" n="11169 r_TAŚVA-ML#332,25_r"/>plavavādinām anubhūtārthe smaraṇādeḥ pramāṇatvānuṣaṃgaḥ kena nivāryeta syān mataṃ pramāṇāṃtareṇāgrahītasya saka<span type="ref-block" n="11170 r_TAŚVA-ML#332,26_r"/>lasūkṣmādyarthasya maheśvarajñānasaṃtānena grahaṇān na tasya grahītagrāhitvam iti tad asat dhārāvāhijñānasyā<span type="ref-block" n="11171 r_TAŚVA-ML#332,27_r"/>py evaṃ gṛhītagrāhitvābhāvāt pramāṇatāpatteḥ tatpramāṇatvopagame tathaiva pramāṇāṃtarāgṛhītatvānubhavasmaraṇapra<span type="ref-block" n="11172 r_TAŚVA-ML#332,28_r"/>tyabhijñānādisaṃtānasya pravartamānasyāgṛhītagrāhitvāt pramāṇatvam astu yadi punar anubhavādīnām ekasaṃtānatve <span type="ref-block" n="11173 r_TAŚVA-ML#332,29_r"/>py anubhavagṛhīterthe smaraṇādeḥ pravṛtter apramāṇatvaṃ tadā prathamajñānena paricchinne rthe taduttarottaradhārāvāhivijñā<span type="ref-block" n="11174 r_TAŚVA-ML#332,30_r"/>nānāṃ kutaḥ pramāṇatvaṃ tadupayogaviśeṣād iti cet tata eva smṛtyādīnāṃ pramāṇatvam astu sarvathā viśeṣā<span type="ref-block" n="11175 r_TAŚVA-ML#332,31_r"/>bhāvāt tathā sati pramāṇasaṃkhyāniyamo na vyavatiṣṭhetety uktaṃ purastāt tasmād anena gṛhītagrāhitvāt ka<span type="ref-block" n="11176 r_TAŚVA-ML#332,32_r"/>syacid vijñānasya pramāṇatvam urarīkurvatā maheśvarajñānasyāpy uttarottarasya pūrvajñānaṃ paricchinnārthagrāhitvād apramā<span type="ref-block" n="11177 r_TAŚVA-ML#332,33_r"/>ṇatvaṃ duḥśakaṃ parihartuṃ yad apy uktaṃ maheśvarajñānasya nityatve pramāṇaphalatvābhāva iti tad apy ayuktaṃ tasyo<span type="ref-block" n="11178 r_TAŚVA-ML#332,34_r"/>pacārataḥ pramāṇaphalatvopapatteḥ yathaiva īśvarasyāṃtaḥkraraṇasaṃyogādisāmagrī nityajñānasyābhivyaktatvād upa<span type="ref-block" n="11179 r_TAŚVA-ML#332,35_r"/>cārataḥ pramāṇaṃ tathā tadvyaṃgyatvān nityasyāpīśvarajñānasyopacārataḥ pramāṇaphalatvam upapadyata eva na cābhivya<span type="ref-block" n="11180 r_TAŚVA-ML#333,01_r"/>ktir utpattir eva sāmānyādeḥ khavyaktibhir abhivyaṃgyasyotpatimattvaprasaṃgāt tato nityam eveśvarajñānam iti tena <span type="ref-block" n="11181 r_TAŚVA-ML#333,02_r"/>hetor vyabhicāra eva bhavatu vā maheśvarajñānam anityaṃ tathāpi salilaparamāṇurūpādibhir apadeśasyānaikāṃtikatā <span type="ref-block" n="11182 r_TAŚVA-ML#333,03_r"/>duṣpariharety alaṃ prasaṃgena sarvathātmano gatimattvasya pratiṣeddhum aśakteḥ </p><p n="a_2452" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11183 r_TAŚVA-ML#333,04_r"/>kathaṃ punar aśarīrasyātmano gatir ity āha </p><p n="a_2454" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11185 r_TAŚVA-ML#333,06_r"/>ākāśapradeśapaṃktiḥ śreṇiḥ anorānupūrvye vṛttiḥ śreṇerānupūrvyeṇānuśreṇi jīvasya pudgalasya ca gati<span type="ref-block" n="11186 r_TAŚVA-ML#333,07_r"/>r iti pratipattavyaṃ jīvādhikārāt pudgalasyāsaṃpratyaya iti cen na punar gatigrahaṇāt tatsaṃpratyayāt kriyāṃtarani<span type="ref-block" n="11187 r_TAŚVA-ML#333,08_r"/>vṛttyartham iha gatigrahaṇam iti cen na avasthānādyasaṃbhavāt kriyāṃtaranivṛttisiddheḥ uttarasūtre jīvagrahaṇā<span type="ref-block" n="11188 r_TAŚVA-ML#333,09_r"/>c ceha śarīrapudgalasya jīvasyānuśreṇigatiḥ saṃpratīyate nanu ca kuto jīvasya cānuśreṇigatir niścitā jyoti<span type="ref-block" n="11189 r_TAŚVA-ML#333,10_r"/>rādīnāṃ niḥśreṇigatidarśanāt tanniyamānupapatter iti kaścit taṃ pratyāha </p><p n="a_2456" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11191 r_TAŚVA-ML#333,12_r"/>kaḥ punar asau paramāgamas tadāvedakaḥ kuto vāsya pramāṇatvam ity āha </p><p n="a_2458" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11193 r_TAŚVA-ML#333,14_r"/>ṣaṭprakramayukto jīva iti paramāgamaḥ khataḥ saṃpradāyāvicchedāt pramāṇaṃ sunirṇītāsaṃbhavadbādhakatvād vā <span type="ref-block" n="11194 r_TAŚVA-ML#333,15_r"/>mokṣamārgavad iti nirūpitaprāyaṃ tato jīvasya pudgalasya ca deśakālaniyamād anuśreṇi gatiḥ siddhā <span type="ref-block" n="11195 r_TAŚVA-ML#333,16_r"/>boddhavyā </p><p n="a_2459" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11196 r_TAŚVA-ML#333,17_r"/>muktasyātmanaḥ kīdṛśī gatir ity āha </p><p n="a_2461" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11198 r_TAŚVA-ML#333,19_r"/>uttarasūtre saṃsārigrahaṇād iha muktasya gatiḥ vigraho vyāghātaḥ kauṭilyam iti yāvat na vidyate vigra<span type="ref-block" n="11199 r_TAŚVA-ML#333,20_r"/>ho syā ity avigrahā muktasya jīvasya gatir ity abhisaṃbaṃdhaḥ kuta ity āha </p><p n="a_2463" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11201 r_TAŚVA-ML#333,22_r"/>ūrdhvavrajyāsvabhāvo jīva iti yuktyāgamābhyām uttaratra nirṇeṣyate tato muktasyānyatra gamane tadvakrībhāve <span type="ref-block" n="11202 r_TAŚVA-ML#333,23_r"/>ca kāraṇābhāvād vakrībhāvābhāvād avigrahā gatiḥ </p><p n="a_2464" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11203 r_TAŚVA-ML#333,24_r"/>saṃsāriṇaḥ kīdṛśī gatir ity āha </p><p n="a_2466" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11205 r_TAŚVA-ML#333,26_r"/>ca śabdād avigrahā ceti samuccayaḥ tena saṃsāriṇo jīvasya nāvigrahagater apavādo vigrahavatyā vidhā<span type="ref-block" n="11206 r_TAŚVA-ML#333,27_r"/>nād iti saṃpratyayaḥ kālaparicchedārthaḥ prāk caturbhya iti vacanāt āṅo grahaṇaṃ laghvarthaṃ kartavyam iti <span type="ref-block" n="11207 r_TAŚVA-ML#333,28_r"/>cen na abhividhiprasaṃgāt ubhayasaṃbhave vyākhyānato maryādāsaṃpratyaya iti cen na pratipatter gauravāt <span type="ref-block" n="11208 r_TAŚVA-ML#333,29_r"/>pratipattigauravādvaraṃ graṃthagauravaṃ iti vacanāc ca prāggrahaṇam astu kutaś caturbhyaḥ samayebhyaḥ prāg eva vigrahavatī <span type="ref-block" n="11209 r_TAŚVA-ML#333,30_r"/>gatiḥ saṃsāriṇo na punaś caturthe samaye paratrety āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_2468" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11211 r_TAŚVA-ML#333,32_r"/>trivakragatisaṃbhavaḥ kuta ity āha </p><p n="a_2470" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11213 r_TAŚVA-ML#334,01_r"/>yadi hy ekavakrā gatiḥ syād dvivakraiva vā tadā vetrāsanādyākāre loke niṣkuṭakṣetre kvacit pradeśe jīvasya <span type="ref-block" n="11214 r_TAŚVA-ML#334,02_r"/>kutaścid deśāṃtarād āgatasyotpattir na syāt sūkṣmavādarakair jīvaiḥ sarvo loko niraṃtaraṃ nicitaḥ bādarakaiś ca <span type="ref-block" n="11215 r_TAŚVA-ML#334,03_r"/>yathā saṃbhavam iti paramāgamavacanaṃ tathaikena jīvena sarvalokaḥ pratideśaṃ kṣetrīkṛta iti vakrāvakramalabhata <span type="ref-block" n="11216 r_TAŚVA-ML#334,04_r"/>nanu dvivakrayā gatyā yato yatra vyāptiḥ saṃbhavati tatas tatra jīvasyotpatteḥ sarvam asamaṃjasam etad vacanam iti cet <span type="ref-block" n="11217 r_TAŚVA-ML#334,05_r"/>sarvasmāl lokapradeśāt sarvasmin lokapradeśāṃtare jīvasya gatir iti siddhāṃtavyāhatiprasaṃgāt </p><p n="a_2472" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11219 r_TAŚVA-ML#334,07_r"/>mā bhūd ity ayuktaṃ tathā pāṇimuktā lāṃgalikā gomūtrikā caikadvitrivakrā saṃsāriṇo gatir iti siddhāṃ<span type="ref-block" n="11220 r_TAŚVA-ML#334,08_r"/>tavirodhāt tadaviruddham anurudhyamānaiḥ trivakrā tu gatir abhyupagaṃtavyā na cāsau niṣkuṭatvavinirmukte caturasre <span type="ref-block" n="11221 r_TAŚVA-ML#334,09_r"/>vṛtte vā loke saṃbhavatīti na tadupadeśasaṃbhavaḥ </p><p n="a_2473" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11222 r_TAŚVA-ML#334,10_r"/>kiyatsamayā punar avakrā gatir ity āha </p><p n="a_2475" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11224 r_TAŚVA-ML#334,12_r"/>gatir ity anuvartanena sāmānādhikaraṇyāt strīliṃganirdeśaḥ kṛtaḥ ekaḥ samayo 'syā ity ekasamayā na <span type="ref-block" n="11225 r_TAŚVA-ML#334,13_r"/>vidyate vigraho vyāghāto syā ity avigrahā ṛjvī gatir ity arthaḥ kutaś caivam ity āha </p><p n="a_2477" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11227 r_TAŚVA-ML#334,15_r"/>lokāgraprāpaṇī gatir muktasya tāvad ekasamayā samāvirbhūtānaṃtavīryasya tasyaikasamayamātreṇa lokāgraprāptyu<span type="ref-block" n="11228 r_TAŚVA-ML#334,16_r"/>papatteḥ pūrvatanuparityāgena tanvaṃtaraprāpaṇīrvakragatir ekasamayaiva saṃsāriṇo pi saṃprāptatādṛgvīryāṃtarāyakṣayo<span type="ref-block" n="11229 r_TAŚVA-ML#334,17_r"/>paśamasya lokāṃtaravartinyāḥ tanor api samayamātreṇa prāptighaṭanāt tataḥ sakalāpy avigrahā gatir ekasamaye<span type="ref-block" n="11230 r_TAŚVA-ML#334,18_r"/>ty upapannaṃ sāmarthyād ekavakrā dvisamayā dvivakrā trisamayā trivakrā catuḥsamayeti siddhaṃ </p><p n="a_2478" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11231 r_TAŚVA-ML#334,19_r"/>yady evaṃ sarvatrāhārako jīvaḥ prasakta ity ākūtaṃ pratiṣedhayann āha </p><p n="a_2480" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11233 r_TAŚVA-ML#334,21_r"/>ekaṃ vā samayaṃ dvau vā samayau trīn vā samayān anāhāraka iti saṃpratyeyaṃ pratyāsatteḥ samayasyābhisaṃ<span type="ref-block" n="11234 r_TAŚVA-ML#334,22_r"/>baṃdhāt vāśabdasya pratyekaṃ parisamāpteś ca saptamīprasaṃga iti cen na atyaṃtasaṃyogasya vivakṣitatvāt <span type="ref-block" n="11235 r_TAŚVA-ML#334,23_r"/>kaḥ punar āhāro nāma yenāhārako jīvaḥ syād ity abhidhīyatetrayāṇāṃ śarīrāṇāṃ ṣaṇṇāṃ paryāptīnāṃ yogyapu<span type="ref-block" n="11236 r_TAŚVA-ML#334,24_r"/>dgalagrahaṇam āhāraḥ tadabhāvād vigrahagatāv anāhārakaḥ na hi tasyām āhārakaśarīrasya saṃbhavaḥ nāpy audārika<span type="ref-block" n="11237 r_TAŚVA-ML#334,25_r"/>vaikriyikaśarīrayoḥ ṣaṇṇāṃ paryāptīnāṃ vyāghātāt punar ātmaikasamaye dvau trīn vānāhārako na punaś caturtham a<span type="ref-block" n="11238 r_TAŚVA-ML#334,26_r"/>pīty āha </p><p n="a_2482" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11242 r_TAŚVA-ML#334,30_r"/>saṃprati kṣaṇikādyekāṃtavyavacchedena syādvādapakṣa eva vigrahagatir jīvasya saṃbhavatīty āha </p><p n="a_2484" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11248 r_TAŚVA-ML#335,03_r"/>athaivaṃ nirūpitagater jīvasya niyatakālātmalābhasya ṣaṣṭikādyātmalābhavatsaṃbhāvyamānasya janmabhedapratipā<span type="ref-block" n="11249 r_TAŚVA-ML#335,04_r"/>danārtham āha </p><p n="a_2486" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11251 r_TAŚVA-ML#335,06_r"/>samaṃtato mūrchanaṃ śarīrākāratayā sarvataḥ pudgalānāṃ sammūrchanaṃ śukraśoṇitagaraṇād garbhaḥ mātṛprayuktāhā<span type="ref-block" n="11252 r_TAŚVA-ML#335,07_r"/>rātmasāt karaṇād vā upetya padyate sminn ity upapādaḥ eteṣām itaretarayoge dvaṃdve saṃmūrchanasya grahaṇam ādāv ati<span type="ref-block" n="11253 r_TAŚVA-ML#335,08_r"/>sthūlatvāt alpakālajīvitvāt tatkāryakāraṇapratyakṣatvāc ca tadanaṃtaraṃ garbhasya grahaṇaṃ kālaprakarṣāniṣpatteḥ <span type="ref-block" n="11254 r_TAŚVA-ML#335,09_r"/>upapādasya grahaṇam aṃte dīrghajīvitvāt ta ete jīvasya janmeti pratyeyaṃ saṃmūrchanādibhedāt janmabhedavaca<span type="ref-block" n="11255 r_TAŚVA-ML#335,10_r"/>nabhedaprasaṃga iti cen na janmasāmānyopādānānāṃ tadekatvopapatteḥ </p><p n="a_2487" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11256 r_TAŚVA-ML#335,11_r"/>kutaḥ punaḥ saṃmūrchanādaya eva janmabhedā ity āha </p><p n="a_2489" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11258 r_TAŚVA-ML#335,13_r"/>saṃsvedodbhedādayaḥ pare janmabhedāḥ saṃmūrchanāt teṣāṃ tatraivāṃtargamanāt bhedena tu saṃgṛhyamāṇaṃ janma <span type="ref-block" n="11259 r_TAŚVA-ML#335,14_r"/>trividhaṃ vyavatiṣṭhate saṃmūrchanādibhedaḥ punar jīvasya tatkāraṇakarmabhedāt so pi svanimittādhyavasāyabhedād iti <span type="ref-block" n="11260 r_TAŚVA-ML#335,15_r"/>pratipattavyaṃ </p><p n="a_2490" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11261 r_TAŚVA-ML#335,16_r"/>tadyonipratipādanārtham āha </p><p n="a_2492" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11263 r_TAŚVA-ML#335,18_r"/>ātmanaḥ pariṇāmaviśeṣaś cittaṃ śītaḥ sparśaviśeṣaḥ saṃvṛto durupalakṣyaḥ saha cittena vartata iti <span type="ref-block" n="11264 r_TAŚVA-ML#335,19_r"/>sacittaḥ śīto syāstīti śītaḥ saṃvrīyate saṃvṛtaḥ sacittaś ca śītaś ca saṃvṛtaś ca sacittaśītasaṃvṛtāḥ sahe<span type="ref-block" n="11265 r_TAŚVA-ML#335,20_r"/>tarair acittoṣṇavivṛtair vartaṃte iti setarāḥ sapratipakṣāḥ miśragrahaṇam ubhayātmasaṃgrahārthaṃ caśabdaḥ pratyekaṃ samu<span type="ref-block" n="11266 r_TAŚVA-ML#335,21_r"/>ccayārtha ity eke tadayuktaṃ tamaṃtareṇāpi tatpratīteḥ pṛthivyaptejovāyur iti yathā itarayonibhedasamuccayā<span type="ref-block" n="11267 r_TAŚVA-ML#335,22_r"/>rthas tu yuktaś caśabdaḥ ekraśo grahaṇaṃ kramamiśrapratipattyarthaṃ tena sacitto citto miśraś ca śīta uṣṇo <span type="ref-block" n="11268 r_TAŚVA-ML#335,23_r"/>miśraś ca saṃvṛto vivṛto miśraś ceti navayonibhedās tasya janmanaḥ pratīyaṃte tacchabdasya prakṛtāpekṣatvāt <span type="ref-block" n="11269 r_TAŚVA-ML#335,24_r"/>sacittādīnāṃ dvaṃdve puṃvadbhāvābhāvo bhinnāśrayatvād ity eke tad ayuktaṃ pulliṃgasya yoniśabdasyehāśrayaṇāt tasyo<span type="ref-block" n="11270 r_TAŚVA-ML#335,25_r"/>bhayaliṃgatvāt strīliṃgasya vā prayogasyottare yadikasya hrasvatvasya vidhānāt drutāyāṃ taparakaraṇakaraṇān ma<span type="ref-block" n="11271 r_TAŚVA-ML#335,26_r"/>dhyam avalaṃbitayor upasaṃkhyānam ity atra dvaṃdve pi tasya darśanāt yonijanmanor aviśeṣa iti cen na ādhārādheya<span type="ref-block" n="11272 r_TAŚVA-ML#335,27_r"/>bhedād viśeṣopapatteḥ sacittagrahaṇamādau tasya cetanātmakatvāt tadanaṃtaraṃ śītābhidhānaṃ tad apy ādye hetutvāt <span type="ref-block" n="11273 r_TAŚVA-ML#335,28_r"/>aṃte saṃvṛtagrahaṇaṃ guptarūpatvāt tatrācittayo nayo devanārakāḥ garbhajā miśrayonayaḥ śeṣāstrivikalpāḥ <span type="ref-block" n="11274 r_TAŚVA-ML#335,29_r"/>śītoṣṇayo nayo devanārakāḥ uṣṇayonis tejaskāyikaḥ itare triprakārāḥ devanārakaikeṃdriyāḥ saṃvṛtayo<span type="ref-block" n="11275 r_TAŚVA-ML#335,30_r"/>nayaḥ vikaleṃdriyā vivṛtayonayaḥ miśrayonayo garbhajāḥ tadbhedāś caśabdasamuccitāḥ pratyakṣajñānadṛṣṭāḥ itare<span type="ref-block" n="11276 r_TAŚVA-ML#335,31_r"/>ṣām āgamagamyāś caturaśītiśatasahasrasaṃkhyāḥ tad uktaṃ ṇiccidaradhātusattayatarudasaviyaliṃdie dodo <span type="ref-block" n="11277 r_TAŚVA-ML#335,32_r"/>asuraṇirayatiriyacaduro coddasa maṇue sadasahassā athaiteṣāṃ yonibhedānāṃ sadbhāve yuktim upadarśayati </p><p n="a_2494" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11280 r_TAŚVA-ML#336,02_r"/>na hi svabhāvata eva prāṇināṃ sukhaduḥkhānubhavādikāryavaicitryaṃ niyamābhāvaprasaṃgāt kālād eveti vā <span type="ref-block" n="11281 r_TAŚVA-ML#336,03_r"/>yuktaṃ ekasminn api kāle tadvaicitryānubhavāt bhūtavaicitryāt sukhādivaicitryam iti cet na sukhādeḥ bhūta<span type="ref-block" n="11282 r_TAŚVA-ML#336,04_r"/>kāryatvaniṣedhāt tataḥ karmavaicitryam eva sukhādikāryavaicitryaṃ gamayati tadvyatirekeṇa dṛṣṭakāraṇasākalye pi <span type="ref-block" n="11283 r_TAŚVA-ML#336,05_r"/>kadācid anutpatteḥ tac ca karmavaicitryam asya janmanimittam iti paryāptaṃ prapaṃcakena </p><p n="a_2495" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11284 r_TAŚVA-ML#336,06_r"/>keṣāṃ punar garbhajanmety āha </p><p n="a_2497" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11286 r_TAŚVA-ML#336,08_r"/>jālavatprāṇiparivaraṇaṃ jarāyuḥ jarāyau jātā jarāyujāḥ śukraśoṇitaparivaraṇam upāttakāṭhinyaṃ nakhatvak<span type="ref-block" n="11287 r_TAŚVA-ML#336,09_r"/>sadṛśaṃ parimaṃḍalam aṃḍaṃ aṃḍe jātā aṃḍajāḥ pūrṇāvayavaḥ parispaṃdādisāmarthyopalakṣitaḥ potaḥ potaja ity a<span type="ref-block" n="11288 r_TAŚVA-ML#336,10_r"/>yuktam arthabhedābhāvāt ātmā potaja iti cen na tasyāpi potaparimāṇātmātmanaḥ potatvāt jarāyu<span type="ref-block" n="11289 r_TAŚVA-ML#336,11_r"/>jāś ca aṃḍajāś ca potāś ca jarāyujāṃḍajapotā iti siddhaṃ dvaṃdve jarāyugrahaṇamādāv abhyarhitatvāt kriyāraṃbha<span type="ref-block" n="11290 r_TAŚVA-ML#336,12_r"/>śaktiyogāt keṣāṃcin mahāprabhāvatvān mārgaphalābhisaṃbaṃdhāc ca tadanaṃtaram aṃḍajagrahaṇaṃ potebhyo 'bhyarhitatvāt <span type="ref-block" n="11291 r_TAŚVA-ML#336,13_r"/>eteṣāṃ garbha eva janmeti sūtrārthaḥ uddeśe ca nirdeśo yukta iti cen na gauravaprasaṃgāt śeṣāṇāṃ saṃmū<span type="ref-block" n="11292 r_TAŚVA-ML#336,14_r"/>rchanam iti laghunopāyena garbhopapādānaṃtaraṃ vacanopapatteḥ kutaḥ punar jarāyujādīnāṃ garbha eva yukta ity āha </p><p n="a_2499" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11294 r_TAŚVA-ML#336,16_r"/>yadi hi jarāyujādīnāṃ garbha evety avadhāraṇaṃ syāt tadā jarāyujādayo garbhaniyatāḥ syuḥ garbhas tu teṣv ani<span type="ref-block" n="11295 r_TAŚVA-ML#336,17_r"/>yata iti devanārakeṣu śeṣeṣu sa prasajyeta yadā tu jarāyujādīnām evety avadhāraṇaṃ tadā teṣu garbhābhāvo <span type="ref-block" n="11296 r_TAŚVA-ML#336,18_r"/>vibhāvyata iti yukto jarāyujādīnām eva garbhaḥ </p><p n="a_2500" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11297 r_TAŚVA-ML#336,19_r"/>kevalam upapāde pi jarāyujādīnāṃ prasaktau tannivāraṇārtham idam āha </p><p n="a_2503" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11300 r_TAŚVA-ML#336,22_r"/>devanārakāṇām evopapāda iti hi niyame devanārakeṣu niyata upapādaḥ devanārakās tūpapādena niyatā <span type="ref-block" n="11301 r_TAŚVA-ML#336,23_r"/>iti garbhasaṃmūrchanayor api prasaktāḥ pūrvottarasūtrāvadhāraṇāt tatra niruvāca ko sau upapāda eva nārakā <span type="ref-block" n="11302 r_TAŚVA-ML#336,24_r"/>avatiṣṭhaṃte na garbhe saṃmūrchane vā prasajyaṃte tatas teṣāṃ janmāṃtaracyutisiddher upapāda eva </p><p n="a_2504" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11303 r_TAŚVA-ML#336,25_r"/>nanv evaṃ jarāyujādīnāṃ devanārakāṇāṃ ca saṃmūrchane pi prasaktir ity ākhyātaṃ pratighnann āha </p><p n="a_2506" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11305 r_TAŚVA-ML#336,27_r"/>śeṣāṇām eva saṃmūrchanam ity avadhāraṇīyaṃ ke punaḥ śeṣāḥ kuto vā teṣām eva saṃmūrchanam ity āha </p><p n="a_2508" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11307 r_TAŚVA-ML#336,29_r"/>uktebhyo jarāyujādibhyo devanārakebhyaś ca anye śeṣās teṣām eva saṃmūrchanaṃ yuktaṃ sadā garbhopapādayos tatra <span type="ref-block" n="11308 r_TAŚVA-ML#336,30_r"/>pratītyanupapatteḥ tarhi saṃsvedajādīnāṃ janmakāro nyaḥ sūtrayitavya ity āśaṃkām apasārayann āha </p><p n="a_2510" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11311 r_TAŚVA-ML#337,01_r"/>atha jīvasya kati śarīrāṇīty āha </p><p n="a_2512" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11313 r_TAŚVA-ML#337,03_r"/>śarīranāmakarmodaye sati śīryaṃta iti śarīrāṇi śaraṇakriyātra vyutpattinimittaṃ tu śarīranāmakarmodaya <span type="ref-block" n="11314 r_TAŚVA-ML#337,04_r"/>evoditaḥ śarīratvapariṇāmaḥ na punar arthāṃtarabhūtaśarīratvasāmānyaṃ tasya vicāryamāṇasyāyogāt </p><p n="a_2513" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11315 r_TAŚVA-ML#337,05_r"/>kena punaḥ kāraṇena janmāṃtaraṃ śarīrāṇy āhur ity ucyate </p><p n="a_2515" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11317 r_TAŚVA-ML#337,07_r"/>audārikādiśarīranāmakarmaviśeṣodayāpāditāni paṃcaivaudārikādīni śarīrāṇi jīvasya yadutpattiḥ <span type="ref-block" n="11318 r_TAŚVA-ML#337,08_r"/>svayonau janmoktaṃ na hi gatināmodayamātraṃ janma anutpannaśarīrasyāpi tatprasaṃgāt tatrodāraṃ sthūlaṃ <span type="ref-block" n="11319 r_TAŚVA-ML#337,09_r"/>prayojanam asyety audārikaṃ udāre bhavam iti vā vikriyā prayojanam asyeti vaikriyikam āhriyate tad ity āhārakaṃ <span type="ref-block" n="11320 r_TAŚVA-ML#337,10_r"/>tejonimittatvāt taijasaṃ karmaṇām idaṃ kārmaṇaṃ tatsamūho vā eteṣāṃ dvaṃdve pūrvam audārikasya grahaṇam atisthūla<span type="ref-block" n="11321 r_TAŚVA-ML#337,11_r"/>tvāt uttareṣāṃ kramavacanaṃ sūkṣmakramasūkṣmapratipattyarthaṃ kārmaṇagrahaṇamādau yuktam audārikādiśarīrāṇāṃ <span type="ref-block" n="11322 r_TAŚVA-ML#337,12_r"/>tatkāryatvād iti cen na tasyātyaṃtaparokṣatvāt audārikam api parokṣam iti cen na tasya keṣāṃcit parokṣa<span type="ref-block" n="11323 r_TAŚVA-ML#337,13_r"/>tvāt tathā hi </p><p n="a_2517" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11325 r_TAŚVA-ML#337,15_r"/>bṛhad dhi śarīram audārikaṃ manuṣyāṇāṃ tiraścāṃ ca pratyakṣataḥ siddhaṃ teṣu śarīreṣu madhye tac cānekadhā tannā<span type="ref-block" n="11326 r_TAŚVA-ML#337,16_r"/>makarmaṇo nekavidhatvāt śeṣāṇi kutaḥ siddhānīty āha </p><p n="a_2519" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11328 r_TAŚVA-ML#337,18_r"/>na karmaṇām idaṃ kārmaṇam ity asmin pakṣe sarvam audārikādi kārmaṇaṃ prasaktam iti cen na pratiniyatakarmani<span type="ref-block" n="11329 r_TAŚVA-ML#337,19_r"/>mittatvāt teṣāṃ bhedopapatteḥ karmasāmānyakṛtatvād abheda iti cen na ekamṛdādikāraṇapūrvakasyāpi ghaṭodaṃ<span type="ref-block" n="11330 r_TAŚVA-ML#337,20_r"/>canāder bhedadarśanāt kārmaṇapraṇālikayā ca tanniṣpattiḥ svopādānabhedād bhedaḥ prasiddhaḥ pṛthagupalaṃbhaprasaṃga <span type="ref-block" n="11331 r_TAŚVA-ML#337,21_r"/>iti cen na viśrasopacayena sthānāt klinnaguḍareṇuśleṣavadaudārikādīnāṃ kārmaṇanimittatve kārmaṇaṃ kiṃ <span type="ref-block" n="11332 r_TAŚVA-ML#337,22_r"/>nimittam iti vācyaṃ na tāvan nirnimittaṃ tadanirmokṣaprasaṃgād vābhibhāvaprasaṃgād vā śarīrāṃtaranimittatve tu <span type="ref-block" n="11333 r_TAŚVA-ML#337,23_r"/>tasyāpy anyaśarīranimittatve navasthāpattir iti cen na tasyaiva nimittabhāvāt pūrvaṃ hi kārmaṇaṃ kārmaṇasya <span type="ref-block" n="11334 r_TAŚVA-ML#337,24_r"/>nimittaṃ tad api taduttarasyeti nimittanaimittikabhāvo 'virudhyate nacaivam anavasthāpattiḥ kāryakāraṇabhāvena tatsaṃ<span type="ref-block" n="11335 r_TAŚVA-ML#337,25_r"/>tānasyānāder avirodhāt mithyādarśanādinimittatvāc ca nānimittaṃ kārmaṇaṃ tato nānirmokṣaprasaṃgaḥ <span type="ref-block" n="11336 r_TAŚVA-ML#337,26_r"/>tac caivaṃvidhaṃ paramāgamāt siddhaṃ vaikriyikādivat yuktitaś ca yathāpradeśaṃ sādhayiṣyate </p><p n="a_2520" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11337 r_TAŚVA-ML#337,27_r"/>nanu yady audārikaṃ sthūlaṃ tadā paraṃ paraṃ kīdṛśam ity āha </p><p n="a_2522" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11339 r_TAŚVA-ML#337,29_r"/>paraśabdasyānekārthatve vivakṣāto vyavasthārthagatiḥ pṛthagbhūtānāṃ sūkṣmaguṇena vīpsānirdeśaḥ tenaudāri<span type="ref-block" n="11340 r_TAŚVA-ML#337,30_r"/>kāt paraṃ vaikriyikaṃ sūkṣmaṃ na sthūlataraṃ tato py āhārakaṃ tato pi taijasaṃ sūkṣmaṃ tato pi kārmaṇam iti saṃpratīyate </p><p n="a_2523" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11341 r_TAŚVA-ML#337,31_r"/>pradeśataḥ paraṃ paraṃ kīdṛg ity āha </p><p n="a_2525" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11343 r_TAŚVA-ML#337,33_r"/>pradeśāḥ paramāṇavas tato 'saṃkhyeyaguṇaṃ paraṃ param ity abhisaṃbaṃdhaḥ prāktaijasād iti vacanāt na taijasakārma<span type="ref-block" n="11344 r_TAŚVA-ML#338,01_r"/>ṇayor asaṃkhyeyaguṇatvaṃ kiṃ tarhi audārikād vaikriyikaṃ pradeśato 'saṃkhyeyaguṇaṃ tato py āhārakam iti niścayaḥ </p><p n="a_2526" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11345 r_TAŚVA-ML#338,02_r"/>taijasakārmaṇe kiṃ guṇe ity āha </p><p n="a_2528" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11347 r_TAŚVA-ML#338,04_r"/>pradeśata ity anuvartate paraṃ param iti ca tenāhārakāt paraṃ taijasaṃ pradeśato 'naṃtaguṇaṃ tato pi kārmaṇam anaṃta<span type="ref-block" n="11348 r_TAŚVA-ML#338,05_r"/>guṇam iti vijñāyate tata eva nobhayos tulyatvam āhārakād anaṃtaguṇatvābhāvāt anyad eva hi āhārakād a<span type="ref-block" n="11349 r_TAŚVA-ML#338,06_r"/>naṃtaguṇatvaṃ taijasasya taijasāc cānyat kārmaṇasya tasyānaṃtavikalpatvāt parasmin satyārātīyasyāvaratvāvare <span type="ref-block" n="11350 r_TAŚVA-ML#338,07_r"/>iti nirdeśo na prasajyate buddhiviṣayavyāpārād ubhayor āhāratvopapatteḥ vyavahite pi vā paraśabdaprayogāt <span type="ref-block" n="11351 r_TAŚVA-ML#338,08_r"/>nanu ca yadi pradeśāpekṣayā paraṃ paramasaṃkhyeyaguṇam anaṃtaguṇaṃ cocyate sūkṣmaṃ katham ity āha </p><p n="a_2530" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11354 r_TAŚVA-ML#338,11_r"/>tarhi sapratighāte te prāpte ity āha </p><p n="a_2532" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11356 r_TAŚVA-ML#338,13_r"/>pratīghāto mūrtyaṃtaravyāghātaḥ sa na vidyate yayos te 'pratīghāte taijasakārmaṇe kuta ity āha </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="11357 r_TAŚVA-ML#338,14_r"/>sarvato py apratīghāte pariṇāmaviśeṣataḥ </l><p n="a_2534" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11358 r_TAŚVA-ML#338,15_r"/>vaikriyikāhārayor apy apratīghātatvam iti na maṃtavyaṃ sarvato 'pratīghātasya tayor abhāvāt na hi vaikriyikaṃ <span type="ref-block" n="11359 r_TAŚVA-ML#338,16_r"/>sarvato pratīghātam āhārakaṃ vā pratiniyataviṣayatvāt tadapratīghātasya taijasakārmaṇe punaḥ sarvasya saṃsāriṇaḥ <span type="ref-block" n="11360 r_TAŚVA-ML#338,17_r"/>sarvato pratīghāte tābhyāṃ saha sarvatrotpādānyathānupapatteḥ tatas tarhi sūtre sarvato grahaṇaṃ kartavyam iti cet <span type="ref-block" n="11361 r_TAŚVA-ML#338,18_r"/>na mukhyasya pratīghātasyātra vivakṣitatvāt kutaḥ punas tādṛśo 'pratīghāta iti cet sūkṣmapariṇāmavi<span type="ref-block" n="11362 r_TAŚVA-ML#338,19_r"/>śeṣādayas piṃḍe tejonupraveśavat ye tv āhuḥ pūrvaṃ pūrvaṃ sūkṣmaṃ yuktaṃ pradeśato lpatvād iti tān pratyāha </p><p n="a_2536" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11365 r_TAŚVA-ML#338,22_r"/>yathaiva pradeśabahutvatāratamyam uttarottaraśarīreṣu sthūlatvaprakarṣe sādhye nibiḍāvayavasaṃyogapariṇāmenāya<span type="ref-block" n="11366 r_TAŚVA-ML#338,23_r"/>spiṃḍenānaikāṃtikam iti na tatra sthūlatātāratamyaṃ sādhayati tathā pradeśālpatvatāratamyam api pūrvaśarīreṣu na <span type="ref-block" n="11367 r_TAŚVA-ML#338,24_r"/>sūkṣmatātāratamyam iti svahetuviśeṣasāṃnidhyāt taijasakārmaṇayor anaṃtaguṇatve pi pūrvakāyaḥ sūkṣmapariṇāmaḥ <span type="ref-block" n="11368 r_TAŚVA-ML#338,25_r"/>siddhaḥ sarvato pratīghātatvaṃ sādhayaty evāyaspiṃḍe tejonupraveśavaditi sūktaṃ na hi tejasoyaspiṃḍena pratīghāte <span type="ref-block" n="11369 r_TAŚVA-ML#338,26_r"/>tatrānupraveśo yujyate syān mataṃ tejasaḥ saṃyogaviśeṣādayas piṃḍāvayaveṣu karmāṇy utpratipadyaṃte tato vibhā<span type="ref-block" n="11370 r_TAŚVA-ML#338,27_r"/>gastataḥ saṃyogavināśas tato pi tasyāyaspiṃḍāvayavino vināśas tato py auṣṇyāpekṣād agnisaṃyogāt tadavayave<span type="ref-block" n="11371 r_TAŚVA-ML#338,28_r"/>ṣv anuṣṇāśītasparśavināśaḥ parasmād agnisaṃyogād uṣṇasparśotpattiḥ tatas tadupabhoktur adṛṣṭaviśeṣavaśād dvyaṇukādi<span type="ref-block" n="11372 r_TAŚVA-ML#338,29_r"/>prakrameṇa tādṛśasyaivāyaspiṃḍasyotpattiḥ evaṃ na nāyaspiṃḍe tadavasthe tejaso nupraveśo sti yato 'pratī<span type="ref-block" n="11373 r_TAŚVA-ML#338,30_r"/>ghātasya vighāte nidarśanīkriyeteti tad ayuktaṃ pratītivirodhāt sa evāyam ayaspiṃḍas tejovyāptaḥ <span type="ref-block" n="11374 r_TAŚVA-ML#338,31_r"/>pratibhāti yaḥ pūrvam anuṣṇaḥ samupalabdha iti pratīteḥ paratra prakriyāmātrasya jātucidapratīter na <span type="ref-block" n="11375 r_TAŚVA-ML#338,32_r"/>bhrāṃtatvaṃ sadṛśāparotpattes tathā pratītir iti cen na ekatvādivat na hi kiṃcin mūrtamati pravi<span type="ref-block" n="11376 r_TAŚVA-ML#338,33_r"/>śadamūrtaṃ dṛṣṭaṃ vyoma dṛṣṭam iti cen na tatra mūrtamati mūrteṣv api tathā prasaṃgāt tathā ca tat kathaṃcit pra<span type="ref-block" n="11377 r_TAŚVA-ML#339,01_r"/>tyabhijñānād ekatvasiddhiḥ bādhakarahitāt tatas tatsiddhau katham ayaspiṃḍe pi pratyabhijñānād ekatvaṃ siddhyet na <span type="ref-block" n="11378 r_TAŚVA-ML#339,02_r"/>hi tatra kiṃcid bādhakam asti syān mataṃ tejo 'yaspiṃḍe tadavasthenānupraviśati mūrtatvāl loṣṭhavad ity etadbādhakam iti <span type="ref-block" n="11379 r_TAŚVA-ML#339,03_r"/>tad asaddhetoḥ saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvāt sarvajñatvābhāve vaktṛtvādivat na hi kiṃcin mūrtamati praviśa<span type="ref-block" n="11380 r_TAŚVA-ML#339,04_r"/>damūrtaṃ dṛṣṭaṃ vyoma dṛṣṭam iti cet tatra mūrtimato nupraveśāt tathā pratīter abādhatvād ity alaṃ prasaṃgena </p><p n="a_2537" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11381 r_TAŚVA-ML#339,05_r"/>nanu karmaiva kārmaṇam ity asmin pakṣe na taccharīraṃ puruṣaviśeṣaguṇatvād buddhyādivad iti kaścit taṃ pratyāha </p><p n="a_2539" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11383 r_TAŚVA-ML#339,07_r"/>na hi karma dharmādharmarūpam adṛṣṭasaṃjñakaṃ puruṣaviśeṣaguṇas tasya dravyātmanā paudgalikatvāt tato nāśarīratva<span type="ref-block" n="11384 r_TAŚVA-ML#339,08_r"/>siddhiḥ bhāvakarmaivātmaguṇarūpaṃ na dravyakarma pudgalaparyāyatvam ātmasāt kurvatprasiddham iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_2541" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11386 r_TAŚVA-ML#339,10_r"/>krodhādibhir vyabhicāra iti cen na teṣām api jīvasya pārataṃtryanimittatve paudgalikatvopapatteḥ cidrūpa<span type="ref-block" n="11387 r_TAŚVA-ML#339,11_r"/>tayā saṃvedyamānāḥ krodhādayaḥ kathaṃ paudgalikāḥ pratītivirodhād iti cen na nirhetor vyabhicārāyogāt <span type="ref-block" n="11388 r_TAŚVA-ML#339,12_r"/>teṣāṃ pārataṃtryanimittatvābhāvāt dravyakrodhādaya eva hi jīvasya pārataṃtryanimittaṃ na bhāvakrodhādayas teṣāṃ <span type="ref-block" n="11389 r_TAŚVA-ML#339,13_r"/>svayaṃ pārataṃtryarūpatvād dravyakrodhādikarmodaye hi sati bhāvakrodhādyutpattir eva jīvasya pārataṃtryaṃ na punas tatkṛta<span type="ref-block" n="11390 r_TAŚVA-ML#339,14_r"/>m anyat kiṃcid ity avyabhicārī hetur nāgamakaḥ sadā </p><p n="a_2542" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11391 r_TAŚVA-ML#339,15_r"/>atrāparaḥ svapnāṃtikaṃ śarīraṃ parikalpayati tam apasārayann āha </p><p n="a_2544" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11394 r_TAŚVA-ML#339,18_r"/>yathaiva hi svapnadaśāyāṃ bhogopalabdhiḥ svapnāṃtikaṃ śarīram aṃtareṇa na ghaṭata iti manyate tathā bhogyānarthā<span type="ref-block" n="11395 r_TAŚVA-ML#339,19_r"/>naṃtareṇāpi sā na sughaṭeti bhavadbhir mananīyaṃ jāgraddaśāyāṃ śarīra iva bhogeṣv api satsu bhogopalabdheḥ siddha<span type="ref-block" n="11396 r_TAŚVA-ML#339,20_r"/>tvāt yadi punar bhogyavāsanāmātrāt svapnadarśināṃ bhogyābhāsa iti bhavatāṃ matis tadā śarīravāsanāmātrāc cha<span type="ref-block" n="11397 r_TAŚVA-ML#339,21_r"/>rīrābhāsanam iti kiṃ na mataṃ tathāsati svapnapratibhāsasya mithyātvaṃ siddhyet anyathā śarīrapratīter api <span type="ref-block" n="11398 r_TAŚVA-ML#339,22_r"/>bhogyapratīteḥ sukhādibhogopalabdheḥ svapnatvaprasaṃgāt tato na saugatānāṃ svapnāṃtikaṃ śarīraṃ kalpayituṃ <span type="ref-block" n="11399 r_TAŚVA-ML#339,23_r"/>yuktaṃ nāpi svābhāvikam ity āha </p><p n="a_2546" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11401 r_TAŚVA-ML#339,25_r"/>tad eva jñānaśarīravyāvṛttyā śarīrī syād aśarīravyāvṛttyā śarīram iti sugatasya śuddhajñānātmanaḥ śarī<span type="ref-block" n="11402 r_TAŚVA-ML#339,26_r"/>ritvam aśarīritvaṃ ca vibhāgena vyavatiṣṭhate kalpanāsāmarthyād iti na maṃtavyaṃ tadvyāvṛtter eva tatrāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="11403 r_TAŚVA-ML#339,27_r"/>siddhe hi tasya śarīritve vā śarīriṇa śarīrāc ca vyāvṛttiḥ siddhyet tatsiddhau ca śarīritvam aśarīritvaṃ <span type="ref-block" n="11404 r_TAŚVA-ML#339,28_r"/>ceti parasparāśrayān naikasyāpi siddhiḥ tato na svābhāvikaṃ śarīraṃ nāma yat punar ātivāhikaṃ nairmāṇikaṃ ca <span type="ref-block" n="11405 r_TAŚVA-ML#339,29_r"/>tadasmadabhimatam evety āha </p><p n="a_2548" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11407 r_TAŚVA-ML#339,31_r"/>sāṃbhogikaṃ punar audārikādiśarīratrayam apratiṣiddham eveti na śarīrāṃtaram asti </p><p n="a_2549" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11408 r_TAŚVA-ML#339,32_r"/>nanv audārikādīni bhinnāni pārthivādiśarīrāṇi saṃti tato nyatropasaṃkhyātavyānīti kecit tān <span type="ref-block" n="11409 r_TAŚVA-ML#339,33_r"/>pratyāha </p><p n="a_2551" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11411 r_TAŚVA-ML#339,35_r"/>na hi pṛthivyādīni dravyāṇi bhinnajātīyāni saṃti teṣāṃ pudgalaparyāyatvena pratīteḥ parasparapariṇā<span type="ref-block" n="11412 r_TAŚVA-ML#340,01_r"/>madarśanād bhinnajātīyatve tadayogāt na hy ākāśaṃ pṛthivīrūpatayā pariṇamate kālādir vā pariṇamate ca <span type="ref-block" n="11413 r_TAŚVA-ML#340,02_r"/>jalaṃ muktāphalādi pṛthivīrūpatayā tato na tajjātyaṃtaraṃ yuktaṃ yena pārthivādiśarīrāṇi saṃbhāvyaṃte saty api <span type="ref-block" n="11414 r_TAŚVA-ML#340,03_r"/>tāni naitebhyaḥ śarīrebhyo bhinnāni pratīter viṣayabhāvam anubhavaṃti vyomāraviṃdavat pārthivaṃ hi śarīraṃ <span type="ref-block" n="11415 r_TAŚVA-ML#340,04_r"/>yad iṃdraloke yac ca taijasamādityaloke yad āpyaṃ varuṇaloke yac ca vāyavyaṃ vāyuloke veditavyaṃ tadvaikriyika<span type="ref-block" n="11416 r_TAŚVA-ML#340,05_r"/>m eva devanārakāṇām aupapādikasya śarīrasya vaikriyikatvāt yac ca cāturbhūtikaṃ pāṃcabhautikaṃ vā kaiścid iṣṭaṃ <span type="ref-block" n="11417 r_TAŚVA-ML#340,06_r"/>śarīraṃ manuṣyatiraścāṃ tadaudārikam eva ca na tato nyad iti paṃcaiva yathoktāni śarīrāṇi vyavatiṣṭhaṃte sarva<span type="ref-block" n="11418 r_TAŚVA-ML#340,07_r"/>viśeṣāṇāṃ tatrāṃtarbhāvāt </p><p n="a_2552" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11419 r_TAŚVA-ML#340,08_r"/>nanu cāmūrtasyātmanaḥ kathaṃ mūrtimadbhiḥ śarīrais saṃbaṃdho muktātmavad ity āśaṃkām apanudann āha </p><p n="a_2554" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11421 r_TAŚVA-ML#340,10_r"/>anādisaṃbaṃdho yayor ātmanā te yathā taijasakārmaṇaśarīre caśabdāt sādisaṃbaṃdhe te pratipattavye tato <span type="ref-block" n="11422 r_TAŚVA-ML#340,11_r"/>naikāṃtenāmūrtatvam ātmanaḥ paraśarīrasaṃbaṃdhāt pūrvaṃ yena tadanupapattiḥ tatsaṃbaṃdhāt prāg api tasya taijasakārmaṇābhyāṃ <span type="ref-block" n="11423 r_TAŚVA-ML#340,12_r"/>saṃbaṃdhasadbhāvāt tataḥ pūrvam apy aparābhyāṃ tābhyām ity anāditatsaṃbaṃdhasaṃtānaḥ prativiśiṣṭataijasakārmaṇasaṃ<span type="ref-block" n="11424 r_TAŚVA-ML#340,13_r"/>baṃghāt saiva sāditā </p><p n="a_2555" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11425 r_TAŚVA-ML#340,14_r"/>nanu kasyacin nānādisaṃbaṃdhe te 'taḥ paraśarīrasaṃbaṃdhānupapattir ity āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_2557" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11427 r_TAŚVA-ML#340,16_r"/>sarvasya saṃsāriṇas taijasakārmaṇaśarīre tathānādisaṃbaṃdhe na punaḥ kasyacit sādisaṃbaṃdhe yenātmanaḥ śarīrasaṃ<span type="ref-block" n="11428 r_TAŚVA-ML#340,17_r"/>baṃdhānupapattiḥ kuta ity āha </p><p n="a_2559" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11430 r_TAŚVA-ML#340,19_r"/>taijasakārmaṇābhyām anyaccharīram audārikādi tatsaṃbaṃdho smadādīnāṃ tāvat suprasiddha eva sa ca taijasakārma<span type="ref-block" n="11431 r_TAŚVA-ML#340,20_r"/>ṇābhyāṃ saṃbaṃdho nādisaṃbaṃdham aṃtareṇa nopapadyate muktasyāpi tatsaṃbaṃdhaprayogāt </p><p n="a_2560" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11432 r_TAŚVA-ML#340,21_r"/>athaitāni śarīrāṇi yugapad ekasminn ātmani kiyaṃti saṃbhāvyaṃta ity āha </p><p n="a_2562" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11434 r_TAŚVA-ML#340,23_r"/>tadgrahaṇaṃ prakṛtaśarīradvayapratinirdeśārtham ādiśabdena vyavasthāvācinānyapadārthā vṛttiḥ tena taijasakārmaṇe <span type="ref-block" n="11435 r_TAŚVA-ML#340,24_r"/>ādir yeṣāṃ śarīrāṇāṃ tāni tadādīnīti saṃpratīyate bhājyāni pṛthakkartavyāni pṛthaktvād eva teṣāṃ bhājyagra<span type="ref-block" n="11436 r_TAŚVA-ML#340,25_r"/>haṇam anarthakam iti cet tad dhi kasyacid dvitricatuḥśarīrasaṃbaṃdhavibhāgopapattiḥ yugapad iti kālaikatvaṃ vartate <span type="ref-block" n="11437 r_TAŚVA-ML#340,26_r"/>āṅabhividhyarthaḥ tenaitad uktaṃ bhavati kvacid ātmani vigrahagaty āpanne dve eva taijasakārmaṇe śarīre yugapa<span type="ref-block" n="11438 r_TAŚVA-ML#340,27_r"/>tsaṃbhavataḥ kvacit trīṇi taijasakārmaṇavaikriyikāṇi taijasakārmaṇaudārikāṇi vā kvacic catvāri tāny evā<span type="ref-block" n="11439 r_TAŚVA-ML#340,28_r"/>hārakasahitāni vaikriyikasahitāni paṃca tv ekatra yugapan na saṃbhavaṃtīty āha </p><p n="a_2564" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11441 r_TAŚVA-ML#340,30_r"/>na hi vaikriyikāhārakayor yugapatsaṃbhavo yataḥ kvacit paṃcāpi syuḥ </p><p n="a_2565" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11442 r_TAŚVA-ML#340,31_r"/>kiṃ punar atra śarīraṃ nirupabhogaṃ kiṃ vā sopabhogam ity āha </p><p n="a_2567" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11444 r_TAŚVA-ML#340,33_r"/>prāgapekṣayā aṃtyaṃ kārmaṇaṃ tannirupabhogam iti sāmarthyād anyat sopabhogaṃ gamyate karmādānasukhānubhava<span type="ref-block" n="11445 r_TAŚVA-ML#341,01_r"/>nahetutvāt sopabhogaṃ kārmaṇam iti cen na vivakṣitāparijñānāt iṃdriyanimittā hi śabdādyupalabdhir upa<span type="ref-block" n="11446 r_TAŚVA-ML#341,02_r"/>bhogas tasmān niṣkrāṃtaṃ nirupabhogam iti vivakṣitaṃ taijasam apy evaṃ nirupabhogam astv iti cen na tasya yogani<span type="ref-block" n="11447 r_TAŚVA-ML#341,03_r"/>mittatvābhāvād anadhikārāt yad eva hi yoganimittam audārikādi tad eva sopabhogaṃ procyate nirupabhogatvā<span type="ref-block" n="11448 r_TAŚVA-ML#341,04_r"/>d eva ca kārmaṇam audārikādibhyo bhinnaṃ niścīyata ity āha </p><p n="a_2569" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11450 r_TAŚVA-ML#341,06_r"/>audārikaṃ kiṃ viśiṣṭam ity āha </p><p n="a_2571" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11452 r_TAŚVA-ML#341,08_r"/>garbhasaṃmūrchanajaṃ pāṭhāpekṣayādyam audārikaṃ tadgarbhajaṃ saṃmūrchanajaṃ ca pratipattavyaṃ tata eva sopabhogābhyā<span type="ref-block" n="11453 r_TAŚVA-ML#341,09_r"/>m api parābhyāṃ śarīrābhyāṃ tad bhidyate ity āha </p><p n="a_2573" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11455 r_TAŚVA-ML#341,11_r"/>yathaiva kārmaṇaṃ nirupabhogatvāt sopabhogebhyo bhinnaṃ tathaudārikaṃ sopabhogam api kāraṇabhedāt parābhyāṃ <span type="ref-block" n="11456 r_TAŚVA-ML#341,12_r"/>bhinnam abhidhīyate </p><p n="a_2574" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11457 r_TAŚVA-ML#341,13_r"/>vaikriyikaṃ kīdṛśam ity āha </p><p n="a_2576" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11459 r_TAŚVA-ML#341,15_r"/>upapādo vyākhyātaḥ tatra bhavam aupapādikaṃ tadvaikriyikaṃ boddhavyaṃ kutaḥ punar audārikād idaṃ bhinnam ity āha </p><p n="a_2578" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11461 r_TAŚVA-ML#341,17_r"/>na hy audārikam eva vaikriyikaṃ tato nyasyaupapādikasya devanārakāṇāṃ śarīrasya vaikriyikatvāt tac ca <span type="ref-block" n="11462 r_TAŚVA-ML#341,18_r"/>kāraṇabhedād audārikād bhinnam ucyate </p><p n="a_2579" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11463 r_TAŚVA-ML#341,19_r"/>kim etad eva vaikriyikam utānyad apīty āha </p><p n="a_2581" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11465 r_TAŚVA-ML#341,21_r"/>tapotiśayarddhir labdhiḥ sā pratyayaḥ kāraṇam asyeti labdhipratyayaṃ vaikriyikam iti saṃpratyayaḥ <span type="ref-block" n="11466 r_TAŚVA-ML#341,22_r"/>nanv idam audārikādi kathaṃ bhinnam ity āha </p><p n="a_2583" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11468 r_TAŚVA-ML#341,24_r"/>yathaudārikanāmakarmasamudbhavam audārikaṃ tathā vaikriyikanāmakarmasamudbhavaṃ vaikriyikaṃ yuktaṃ tathā tadalabdhi<span type="ref-block" n="11469 r_TAŚVA-ML#341,25_r"/>pratyayaṃ vaikriyikaṃ na hi labdhir evāsya kāraṇaṃ vaikriyikanāmakarmodayasyāpi kāraṇatvād anyathā sarvasya <span type="ref-block" n="11470 r_TAŚVA-ML#341,26_r"/>vaikriyikasya tadakāraṇatvaprasaṃgāt tenedam audārikatve pi kathaṃcid audārikād bhinnaṃ labdhipratyayatvaniścayāt <span type="ref-block" n="11471 r_TAŚVA-ML#341,27_r"/>kiṃcid eva hi labdhipratyayaṃ vaikriyikam iṣṭaṃ na sarvam </p><p n="a_2584" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11472 r_TAŚVA-ML#341,28_r"/>taijasam api kiṃcit tādṛśam ity āha </p><p n="a_2586" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11474 r_TAŚVA-ML#341,30_r"/>labdhipratyayam ity anuvartate tena taijasam api labdhipratyayam api niśceyaṃ </p><p n="a_2587" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11475 r_TAŚVA-ML#341,31_r"/>tad api labdhipratyayatāgater eva bhinnam audārikāder ity āha </p><p n="a_2589" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11477 r_TAŚVA-ML#342,01_r"/>labdhipratyayaṃ taijasaṃ dvividhaṃ nissaraṇātmakam aniḥsaraṇātmakaṃ ca dvividhaṃ niḥsaraṇātmakaṃ ca praśa<span type="ref-block" n="11478 r_TAŚVA-ML#342,02_r"/>stāpraśastabhedāt labdhipratyayatvād eva bhinnaṃ śarīrāṃtaraṃ gamyatāṃ yat tu sarveṣāṃ saṃsāriṇāṃ sādhāraṇaṃ taijasaṃ <span type="ref-block" n="11479 r_TAŚVA-ML#342,03_r"/>tatsvakāryabhedād bhinnam īyatāṃ taijasavaikriyikayoḥ labdhipratyayatvāviśeṣād abhedaprasaṃgā iti cen na karmabheda<span type="ref-block" n="11480 r_TAŚVA-ML#342,04_r"/>kāraṇakatvād bhedopapatteḥ saty api tayor labdhipratyayatve taijasavaikriyikanāmakarmaviśeṣodayāpekṣatvād bhedo <span type="ref-block" n="11481 r_TAŚVA-ML#342,05_r"/>yujyata eva </p><p n="a_2590" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11482 r_TAŚVA-ML#342,06_r"/>saṃpratyāhārakaṃ śarīram upadarśayati </p><p n="a_2592" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11484 r_TAŚVA-ML#342,08_r"/>śubhaṃ manaḥprītikaraṃ viśuddhaṃ saṃkleśarahitaṃ avyāghāti sarvato vyāghātarahitaṃ caśabdād uktaviśeṣaṇasa<span type="ref-block" n="11485 r_TAŚVA-ML#342,09_r"/>muccayaṃ evaṃ viśiṣṭam āhārakaṃ śarīramatimātraṃ pramattasaṃyatasyaiva muner nānyasyeti pratipattavyaṃ </p><p n="a_2593" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11486 r_TAŚVA-ML#342,10_r"/>taccharīrāṃtarāt kuto bhinnam ity āha </p><p n="a_2595" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11489 r_TAŚVA-ML#342,13_r"/>āhārakaṃ vaikriyikādibhyo bhinnaṃ śubhaphalatvād ity atrānaikāṃtikatvaṃ hetoḥ vaikriyikāder api śubhaphalasyo<span type="ref-block" n="11490 r_TAŚVA-ML#342,14_r"/>palaṃbhād iti na maṃtavyaṃ niyamena śubhaphalatvasya hetutvāt viśuddhikāraṇatvāt tato bhinnam ity atrāpi <span type="ref-block" n="11491 r_TAŚVA-ML#342,15_r"/>labdhipratyayena vaikriyikādinā hetor anekāṃta iti nāśaṃkanīyaṃ niyamena viśuddhikāraṇatvasya hetutvāt <span type="ref-block" n="11492 r_TAŚVA-ML#342,16_r"/>samudbhūtalabdher api krodhādisaṃkleśapariṇāmavaśād vikriyāder nivartanād viśuddhikāraṇatvaniyamābhāvāt avyā<span type="ref-block" n="11493 r_TAŚVA-ML#342,17_r"/>ghātisvarūpatvād āhārakaṃ śarīrāṃtarād bhinnam ity asminn api taijasādinā hetor vyabhicāra ity acodyaṃ prāṇivādhā<span type="ref-block" n="11494 r_TAŚVA-ML#342,18_r"/>parihāralakṣaṇasyāvyāghātitvasya hetutvāt pramattādhipatitvam api nāhārakasya śarīrāṃtarād bhede sādhyenaikāṃtikaṃ <span type="ref-block" n="11495 r_TAŚVA-ML#342,19_r"/>viśiṣṭapramattādhipatitvasya hetutvāt tataḥ sūktaṃ phalahetusvarūpādhipatibhedena bhinnam āhārakam anyebhyaḥ <span type="ref-block" n="11496 r_TAŚVA-ML#342,20_r"/>śarīrebhyo niścitam iti </p><p n="a_2597" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11498 r_TAŚVA-ML#342,22_r"/>atha ke saṃsāriṇo napuṃsakānīty āha </p><p n="a_2599" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11500 r_TAŚVA-ML#342,24_r"/>nārakāḥ saṃmūrchinaś ca napuṃsakāny eva bhavaṃti </p><p n="a_2600" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11501 r_TAŚVA-ML#342,25_r"/>deveṣu tatpratiṣedham āha </p><p n="a_2602" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11503 r_TAŚVA-ML#342,27_r"/>devā napuṃsakāni naiva saṃbhavaṃtīti sāmarthyāt pumāṃsaḥ striyaś ca devyo bhavaṃtīti gamyate kuta ity āha </p><p n="a_2604" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11506 r_TAŚVA-ML#342,30_r"/>nārakāḥ saṃmūrchinaś ca prāṇino napuṃsakāny eva strīpuṃsasukhasaṃprāptikāraṇarahitatvāt pūrvasmin bhave napuṃ<span type="ref-block" n="11507 r_TAŚVA-ML#342,31_r"/>sakatvasādhanānuṣṭhānāt devās tu na kadācin napuṃsakādi jāyaṃte napuṃsakatvaduḥkhāptikāraṇābhāvād iti <span type="ref-block" n="11508 r_TAŚVA-ML#342,32_r"/>yathākramaṃ sādhyadvaye hetudvayaṃ pratyeyaṃ </p><p n="a_2605" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11509 r_TAŚVA-ML#343,01_r"/>śeṣāḥ kiyadvedā ity āha </p><p n="a_2607" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11511 r_TAŚVA-ML#343,03_r"/>uktebhyo ye śeṣāḥ garbhajās trivedāḥ pratipattavyāḥ kuta ity āha </p><p n="a_2609" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11513 r_TAŚVA-ML#343,05_r"/>strīvedodayādiḥ strīvedasya hetuḥ puṃvedodayādiḥ puṃvedasya napuṃsakavedodayādiḥ napuṃsakavedasyeti tata <span type="ref-block" n="11514 r_TAŚVA-ML#343,06_r"/>eva prāṇināṃ strīliṃgāditrayasiddhir iti bhedena liṃgaṃ sakaladehināṃ sūtratrayeṇoktaṃ veditavyaṃ </p><p n="a_2610" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11515 r_TAŚVA-ML#343,07_r"/>ke punar atra śarīriṇo napavartyāyuṣaḥ ke vāpavartyāyuṣa ity āha </p><p n="a_2612" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11517 r_TAŚVA-ML#343,09_r"/>aupapādikā devanārakāḥ caramo ṃtyas tajjanmanirvāṇārhasya dehaḥ uttama utkṛṣṭaḥ taramaś cāsau uttamaś ca <span type="ref-block" n="11518 r_TAŚVA-ML#343,10_r"/>caramottamaś caramaviśeṣaṇam uttamasyācaramasya nivṛttyarthaṃ uttamagrahaṇaṃ caramasyānuttamatvavyudāsārthaṃ caramottamo <span type="ref-block" n="11519 r_TAŚVA-ML#343,11_r"/>deho yeṣāṃ te caramottamadehāḥ upamāpramāṇagamyasaṃkhyeyavarṣāyur yeṣāṃ te dvaṃdvavṛttyā nirdiṣṭāḥ saṃsāriṇo 'na<span type="ref-block" n="11520 r_TAŚVA-ML#343,12_r"/>pavartyā yeṣāṃ bhavaṃti iti vacanasāmarthyāt tato nye apavartyāyuṣo gamyaṃte </p><p n="a_2613" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11521 r_TAŚVA-ML#343,13_r"/>kutaḥ punar anapavartyam āyuraupapādikādīnām ity āha </p><p n="a_2615" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11524 r_TAŚVA-ML#343,16_r"/>bāhyapratyayānapavartanīyam āyuḥkarma prāṇidayādikāraṇaviśeṣopārjitaṃ tādṛśādṛṣṭaṃ tasya sāmarthyam udayas tasya <span type="ref-block" n="11525 r_TAŚVA-ML#343,17_r"/>saṃgatiḥ saṃprāptis tato bhavadhāraṇam aupapādikādīnām anapavartyam iti sāmarthyād anyeṣāṃ saṃsāriṇāṃ tadviparītā<span type="ref-block" n="11526 r_TAŚVA-ML#343,18_r"/>dṛṣṭaviśeṣād apavartyaṃ jīvanaṃ viṣādibhiḥ siddhaṃ cikitsitādīnām anyathā niṣphalatvaprasaṃgāt na hy aprāpta<span type="ref-block" n="11527 r_TAŚVA-ML#343,19_r"/>kālasya maraṇābhāvaḥ khaḍgaprahārādibhir maraṇasya darśanāt prāptakālasyaiva tasya tathā darśanam iti cet kaḥ <span type="ref-block" n="11528 r_TAŚVA-ML#343,20_r"/>punar asau kālaṃ prāpto 'pamṛtyukālaṃ vā prathamapakṣe siddhasādhyatā dvitīyapakṣe svaṅgaprahārādinirapekṣatvaprasaṃgaḥ <span type="ref-block" n="11529 r_TAŚVA-ML#343,21_r"/>sakalabahiḥkāraṇaviśeṣanirepakṣasya mṛtyukāraṇasya mṛtyukālavyavasthiteḥ śastrasaṃpātādibahiraṃgakāraṇā<span type="ref-block" n="11530 r_TAŚVA-ML#343,22_r"/>nvayavyatirekānuvidhāyinas tasyāpamṛtyukālatvopapatteḥ tadabhāve punar āyurvedaprāmāṇyacikitsitādīnāṃ kva <span type="ref-block" n="11531 r_TAŚVA-ML#343,23_r"/>sāmarthyopayogaḥ duḥkhapratīkārādāv iti cet tathaivāpamṛtyupratīkārādau tadupayogo stu tasyobhayathā <span type="ref-block" n="11532 r_TAŚVA-ML#343,24_r"/>darśanāt nanv āyuḥkṣayanimittopamṛtyuḥ kathaṃ kenacit pratikriyate tarhy asadvedyodayanimittaṃ duḥkhaṃ kathaṃ <span type="ref-block" n="11533 r_TAŚVA-ML#343,25_r"/>kenacit pratikriyatāṃ saty apy asadvedyodaye ntaraṃge hetau duḥkhaṃ bahiraṃge vātādivikāre tatpratipakṣauṣadhopayo<span type="ref-block" n="11534 r_TAŚVA-ML#343,26_r"/>go panīte duḥkhasyānutpatteḥ pratīkāraḥ syād iti cet tarhi saty api kasyacid āyurudaye ṃtaraṃge hetau bahiraṃge <span type="ref-block" n="11535 r_TAŚVA-ML#343,27_r"/>pathyāhārādau vicchinne jīvanasyābhāve prasakte tatsaṃpādanāya jīvanādhānam evāpamṛtyor astu pratīkāraḥ saty a<span type="ref-block" n="11536 r_TAŚVA-ML#343,28_r"/>py āyuṣi jīvanasyābhāvaprasaktau kṛtapraṇāśaḥ syāt iti cet tarhi saty apy asadvedyodaye duḥkhasyopaśamane <span type="ref-block" n="11537 r_TAŚVA-ML#343,29_r"/>kathaṃ kṛtapraṇāśo na bhavet kaṭukādibheṣajopayogajapīḍāmātraṃ svaphalaṃ datvaivāsadvedyasya nivṛtter na kṛtapra<span type="ref-block" n="11538 r_TAŚVA-ML#343,30_r"/>ṇāśa iti cet tarhy āyuṣo pi jīvanamātraṃ svaphalaṃ dattvaiva nivṛtteḥ kṛtapraṇāśo mā bhūt viśiṣṭaphaladā<span type="ref-block" n="11539 r_TAŚVA-ML#343,31_r"/>nābhāvas tūbhayatra samānaḥ tato sti kasyacid apamṛtyuś cikitsitādīnāṃ saphalāny athānupapatteḥ karmaṇām ayathā<span type="ref-block" n="11540 r_TAŚVA-ML#343,32_r"/>kālavipākopapatteś cāmraphalādivat yaś cāha vivādāpannāḥ prāṇinaḥ sāpavartyāyuṣaḥ śarīritvād iṃdriyava<span type="ref-block" n="11541 r_TAŚVA-ML#343,33_r"/>ttvād vā prasiddhasāpavartyāyuṣkaprāṇivat te vānapavartyāyuṣas tata evaupapādikavad iti so pi na yuktavādī<span type="ref-block" n="11542 r_TAŚVA-ML#343,34_r"/>ty upadarśayati </p><p n="a_2617" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11545 r_TAŚVA-ML#344,03_r"/>na hy apavartyānapavartyayor āyuṣor anyatarasyāpi pratikṣepaṃ kurvan pramāṇena na bādhyate anumānenāgamena ca <span type="ref-block" n="11546 r_TAŚVA-ML#344,04_r"/>tasya bādhanāt sveṣṭabhedaprasiddhyā cāyaṃ prabādhyate svayam iṣṭaṃ hi keṣāṃcit prāṇinām alpam āyuḥ keṣāṃcid dīrghaṃ <span type="ref-block" n="11547 r_TAŚVA-ML#344,05_r"/>tatra śakyaṃ vaktuṃ vivādāpannāḥ prāṇino lpāyuṣaḥ śarīritvāt prasiddhālpāyuṣkavat te vā dīrghāyuṣas tata eva <span type="ref-block" n="11548 r_TAŚVA-ML#344,06_r"/>prasiddhadīrghāyuṣkavad iti sveṣṭavibhāgasiddhiḥ prabādhakā sarvajñādivirodhāc cāsau bādhyate tathā vivādā<span type="ref-block" n="11549 r_TAŚVA-ML#344,07_r"/>pannaḥ puruṣaḥ sarvajño vītarāgo vā na bhavati śarīritvād anyapuruṣavat vedārthajño vā na bhavati jaiminyādis tata <span type="ref-block" n="11550 r_TAŚVA-ML#344,08_r"/>eva tadvat viparyayaprasaṃgo veti pratyavasthānasya kartuṃ śakyatvāt pramāṇaprameyāvyavasthānāc cāyaṃ bādhyate <span type="ref-block" n="11551 r_TAŚVA-ML#344,09_r"/>śakyaṃ hi vaktuṃ vivādādhyāsitaḥ pramātā pramāṇarahitaḥ śarīritvāt sannipātādyākulavat prameyasya vā <span type="ref-block" n="11552 r_TAŚVA-ML#344,10_r"/>na paricchettā tata eva tadvad iti tataḥ pramāṇaprameyavyavasthitiṃ kutaścit svīkurvat sarvajñādivyavasthitiṃ <span type="ref-block" n="11553 r_TAŚVA-ML#344,11_r"/>sveṣṭavibhāgasiddhiṃ vā nānapavartyasyetarasya vāyuṣaḥ pratikṣepaṃ kartum arhati tasya pratītisiddhatvād iti darśayati </p><p n="a_2619" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11556 r_TAŚVA-ML#344,14_r"/>tad evaṃ yuktyāgamābhyām aviruddho 'napavartyetarāyur vibhāgaḥ sūkta eva </p><l rend="center"> <span type="ref-block" n="11557 r_TAŚVA-ML#344,15_r"/>svaṃ tattvaṃ lakṣaṇaṃ bhedaḥ kāraṇaṃ viṣayo gatiḥ janmayonir vapurliṃgam ahīnāyur ihoditam <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> </l><p ana="trailer" n="trailer_2 a_2621" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11558 r_TAŚVA-ML#344,16_r"/>iti śrīvidyānaṃdi ācāryaviracite tattvārthaślokavārtikālaṅkāre dvitīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p></div><div n="3"><p n="a_2624" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11563 r_TAŚVA-ML#345,05_r"/>ratnādīnām itaretarayoge dvaṃdvaḥ prabhāśabdasya pratyekaṃ parisamāptir bhujivat sāhacaryāt tācchabdyasiddhir ya<span type="ref-block" n="11564 r_TAŚVA-ML#345,06_r"/>ṣṭivat tamaḥprameti viruddham iti cen na tatsvātmaprabhopapatteḥ anādipāriṇāmikasaṃjñānirdeśād veṣṭagopavat <span type="ref-block" n="11565 r_TAŚVA-ML#345,07_r"/>ratnaprabhādisaṃjñāḥ pratyetavyāḥ rūḍhiśabdānām agamakatvam avayavārthābhāvād iti cen na sūtrasya pratipādano<span type="ref-block" n="11566 r_TAŚVA-ML#345,08_r"/>pāyatvāt teṣām api gamakatvopapatteḥ bhūmigrahaṇam adhikaraṇaviśeṣapratipattyarthaṃ ghanādigrahaṇaṃ tadālaṃbananirjñā<span type="ref-block" n="11567 r_TAŚVA-ML#345,09_r"/>nārthaṃ saptagrahaṇam iyat tāvadhāraṇārthaṃ sāmīpyābhāvād adhodha iti dvitvānupapattir iti cen na aṃtarasyāpi <span type="ref-block" n="11568 r_TAŚVA-ML#345,10_r"/>vivakṣitatvāt kutaḥ punar etāḥ saṃbhāvyaṃta ity āha </p><p n="a_2626" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11570 r_TAŚVA-ML#345,12_r"/>na hi yathoditaratnaprabhādibhūmipratipādakavacanasya kiṃcid bādhakaṃ kadācit saṃbhāvyate iti nirūpitaprāyaṃ <span type="ref-block" n="11571 r_TAŚVA-ML#345,13_r"/>nanv etā bhūmayo ghanānilapratiṣṭhāḥ ghanānilas tv aṃbuvātapratiṣṭhaḥ so pi tanuvātapratiṣṭhas tanuvātaḥ punar ā<span type="ref-block" n="11572 r_TAŚVA-ML#345,14_r"/>kāśapratiṣṭhaḥ svātmapratiṣṭham ākāśam ity etad anupapannaṃ vyomavadbhūmīnām api svātmapratiṣṭhatvaprasaṃgāt bhūmyādiva<span type="ref-block" n="11573 r_TAŚVA-ML#345,15_r"/>d vākāśasyādhārāṃtarakalpanāyām anavasthāprasaṃgāt tato nātra bādhakacyutir iti kaścit taṃ pratyāha </p><p n="a_2628" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11575 r_TAŚVA-ML#345,17_r"/>paramamahadanyatpratiṣṭhaṃ veti vyāhatam etat tato vyoma cātmapratiṣṭhaṃ vibhudravyatvād yat tu na svātmapra<span type="ref-block" n="11576 r_TAŚVA-ML#345,18_r"/>tiṣṭhaṃ tan na vibhu dravyaṃ yathā ghaṭādi vibhu dravyaṃ ca vyometi na tasyāpy ādhārāṃtarakalpanayānavasthā syāt <span type="ref-block" n="11577 r_TAŚVA-ML#345,19_r"/>nāpi bhūmyādīnām api svapratiṣṭhatvaprasaṃgas teṣām avibhudravyatvād iti na prakṛtabādhakatvaṃ </p><p n="a_2629" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11578 r_TAŚVA-ML#345,20_r"/>nanu katham idānīṃ vyoma tanuvātasyādhikaraṇam amūrtatvāt tatpratibaṃdhakatvābhāvād ity aparastaṃ pratyāha </p><p n="a_2631" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11580 r_TAŚVA-ML#345,22_r"/>meghadhāraṇo vātāvayavī vāyuraṃbupratiṣṭha iti cen na anaṃtaśaḥ pavanaparamāṇūnāṃ pavanāvayatvāt teṣāṃ <span type="ref-block" n="11581 r_TAŚVA-ML#345,23_r"/>vākāśapratiṣṭhatvād abhinnasya kathaṃcit pavanāvayavino pi tadādhāratvopapatter na sādhyavikalam udāharaṇaṃ nāpi saṃdi<span type="ref-block" n="11582 r_TAŚVA-ML#345,24_r"/>gdhavipakṣavyāvṛttiko hetuḥ kasyacid apy anākāśādhārasya tanuvātasyāsaṃbhavāt tataḥ tasyāmūrtasyāpi pavanā<span type="ref-block" n="11583 r_TAŚVA-ML#345,25_r"/>dhāratvam upapannaṃ ātmanaḥ śarīrādyādhāratvavat tathā pratīter abādhitatvāt </p><p n="a_2632" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11584 r_TAŚVA-ML#345,26_r"/>tanuvātaḥ katham aṃbuvātasyādhikaraṇaṃ samīraṇasvabhāvatvād iti ced ucyate </p><p n="a_2634" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11586 r_TAŚVA-ML#345,28_r"/>sa ca tanuvātapratiṣṭho ṃbuvāto ghanavātasya sthitihetuḥ so pi bhūmer na punaḥ kūrmādir ity āvedayati </p><p n="a_2636" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11589 r_TAŚVA-ML#346,01_r"/>so yaṃ kūrmaṃ varāhaṃ vā svayam anādhāraṃ bhūmer āśrayaṃ kalpayan dṛṣṭahānyā nirdhāryate </p><p n="a_2637" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11590 r_TAŚVA-ML#346,02_r"/>kaścid āhana sthirā bhūmir darpaṇākārā kiṃ tarhi golakākārā sarvadordhvādho bhrāmyati sthiraṃ tu <span type="ref-block" n="11591 r_TAŚVA-ML#346,03_r"/>nakṣatracakraṃ meroḥ prādakṣiṇyenāvasthānāt tata eva pūrvādidigdeśabhedena nakṣatrādīnāṃ saṃpratyayo na virudhyate <span type="ref-block" n="11592 r_TAŚVA-ML#346,04_r"/>tathodayās tam anayoś caṃdrādīnāṃ bhūmisaṃlagnatayā pratītiś ca ghaṭate nānyatheti taṃ prati bādhakam upadarśayati </p><p n="a_2639" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11594 r_TAŚVA-ML#346,06_r"/>vāyur evordhvādho bhraman sarvadā bhūmes tathā bhramaṇahetur iti na saṃgataṃ pramāṇābhāvāt āgamaḥ pramāṇam iti <span type="ref-block" n="11595 r_TAŚVA-ML#346,07_r"/>cen na tasyānugrāhakapramāṇāṃtarābhāvāt tasyānumānam anugrāhakam astīti cen na avinābhāviliṃgābhāvāt <span type="ref-block" n="11596 r_TAŚVA-ML#346,08_r"/>nanu ca yat puruṣaprayatnādyabhāve pi bhrāmyati tadbhramadvāyuhetukaṃ bhramaṇaṃ yathākāśe parṇādi tathā ca bhūgola <span type="ref-block" n="11597 r_TAŚVA-ML#346,09_r"/>ity avinābhāvi liṃgam anumānaṃ puruṣaprayatnakṛtacakrādibhramaṇena pāṣāṇādisaṃghaṭṭakṛtanadījalādibhramaṇena ca <span type="ref-block" n="11598 r_TAŚVA-ML#346,10_r"/>vyabhicārābhāvāt na ca puruṣaprayatnādyabhāvo 'siddhaḥ pṛthivīgolakabhramaṇe maheśvarādeḥ kāraṇasya nirākaraṇāt <span type="ref-block" n="11599 r_TAŚVA-ML#346,11_r"/>pāṣāṇasaṃghaṭṭādisaṃbhavābhāvāt bhūgolabhramaṇam asiddhaṃ iti na maṃtavyaṃ tadabhāve tatsthajanānāṃ caṃdrārkādibiṃbasyo<span type="ref-block" n="11600 r_TAŚVA-ML#346,12_r"/>dayāstam anayor bhinnadeśāditayā pratīter aghaṭanāt sāsti ca pratītis tato bhūgolabhramaḥ pramāṇasiddha iti <span type="ref-block" n="11601 r_TAŚVA-ML#346,13_r"/>kaścit so traiva paryanuyoktavyaḥ bhramaḥ kasmān na bhavatīti tadāvedinaḥ pravacanasya sadbhāvāt pratiniyatā<span type="ref-block" n="11602 r_TAŚVA-ML#346,14_r"/>nekadeśāditayārkādīnāṃ pratīter api ghaṭanāt bhūbhramaṇahetor viruddhatvopapatteḥ bhūgolabhramaṇe sādhanasyānumānā<span type="ref-block" n="11603 r_TAŚVA-ML#346,15_r"/>dibādhitapakṣatānuṣaṃgāt kāraṇābhāvāt bhūbhramo vatiṣṭhata iti cet tathāvidhādṛṣṭavaicitryāt tadbhramaṇopa<span type="ref-block" n="11604 r_TAŚVA-ML#346,16_r"/>patteḥ bhūgolabhramaṇe tu vāyubhramaṇaṃ na kāraṇaṃ bhavitum arhati sarvadā tasya tathā bhramaṇaniyamānupapatter aniyata<span type="ref-block" n="11605 r_TAŚVA-ML#346,17_r"/>gatitvāt tato nābhipretadigabhimukhaṃ bhramaṇaṃ bhūgolasya syāt prāṇyadṛṣṭavaśād vāyor niyataṃ tathā bhramaṇam iti <span type="ref-block" n="11606 r_TAŚVA-ML#346,18_r"/>cen na tatkāryāsiddhau tadasiddheḥ prasiddhe hi sukhādikārye nirvivāde dṛṣṭakāraṇavyabhicāre cādṛṣṭatatkā<span type="ref-block" n="11607 r_TAŚVA-ML#346,19_r"/>raṇam anumīyate na cābhipretavāyubhramaṇaṃ nirvivādaṃ siddhaṃ yato na dṛṣṭakāraṇavyabhicāre tatkāraṇam adṛṣṭam anu<span type="ref-block" n="11608 r_TAŚVA-ML#346,20_r"/>mīyeta bhūbhramāt pravahadvāyusiddhir iti cen na tasyāpi tadvadasiddheḥ nānādigdeśāditayārkādipratītis tu <span type="ref-block" n="11609 r_TAŚVA-ML#346,21_r"/>bhūbhrame pi ghaṭamānā na bhūbhramaṃ sādhayatīti kathaṃ anumitānumānād apy adṛṣṭaviśeṣasiddhir iti sūktaṃ na <span type="ref-block" n="11610 r_TAŚVA-ML#346,22_r"/>bhūmer ūrdhvādhobhramaṇaṃ vadekānubhavaṃ saṃparivṛttir vā ghaṭate tadbhramaṇahetoḥ parābhyupagatasya sarvathānupapadyamāna<span type="ref-block" n="11611 r_TAŚVA-ML#346,23_r"/>tvāt pareṣṭabhūbhramādivad iti tathā dṛṣṭavyāghātāc ca na so stīty āha </p><p n="a_2641" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11613 r_TAŚVA-ML#346,25_r"/>na hi jalādeḥ patanadharmaṇo bhūyaso bhrāmyati pāṣāṇagole sthitir dṛṣṭā yato bhūgole pi sā saṃbhāvyeta <span type="ref-block" n="11614 r_TAŚVA-ML#346,26_r"/>dhārakavāyuvaśāt tatra tasya sthitir na virudhyata iti cet sa dhārako vāyuḥ kathaṃ prerakavāyunā na pratihanyate <span type="ref-block" n="11615 r_TAŚVA-ML#346,27_r"/>pravahato hi sarvadā bhūgolaṃ ca bhramayatsamaṃtato pi tatsthasamudrādidhārakavāyuṃ vighaṭayaty evam eva dhārakavāyum iva <span type="ref-block" n="11616 r_TAŚVA-ML#346,28_r"/>tatpratipakṣavāta iti viruddhaiva tadavasthitiḥ sarvathā viśeṣapavanasyāsaṃbhavāt </p><p n="a_2642" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11617 r_TAŚVA-ML#346,29_r"/>atra parākūtam āśaṃkya pratiṣedhayati </p><p n="a_2644" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11619 r_TAŚVA-ML#346,31_r"/>bhūgole bhrāmyati patad api samudrajalādi sthitam iva bhāti tasya tadābhimukhyena patanāt sarvasya guro<span type="ref-block" n="11620 r_TAŚVA-ML#346,32_r"/>r arthasya bhūmer anabhimukhatayā patanādarśanād iti cen naivaṃ adhastāt gurvarthasya pātadarśanāt tathābhito bhighātā<span type="ref-block" n="11621 r_TAŚVA-ML#346,33_r"/>dyabhāve svasthānāt pracyuto dhastāt patati gurutvāl loṣṭhādivat na hi tatrābhighāto nodanaṃ vā puruṣayatnādi<span type="ref-block" n="11622 r_TAŚVA-ML#346,34_r"/>kṛtam asti yenānyathāgatiḥ syāt na cātra hetoḥ kaṃdukādinā vyabhicāraḥ abhighātādyabhāve satīti <span type="ref-block" n="11623 r_TAŚVA-ML#347,01_r"/>viśeṣaṇāt nāpi sādhyasādhanavikalo dṛṣṭāṃtaḥ sādhanasya gurutvasya yathoktaviśeṣaṇasya sādhyasya vādha<span type="ref-block" n="11624 r_TAŚVA-ML#347,02_r"/>stāt patanasya loṣṭhādau prasiddhatvāt tan na bhūbhramavādī satyavāgūrdhvādhobhūbhramavādivat kiṃ ca </p><p n="a_2646" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11627 r_TAŚVA-ML#347,05_r"/>matāṃtaram upadarśya nivārayann āha </p><p n="a_2648" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11630 r_TAŚVA-ML#347,08_r"/>na hi bhūmyādhāro vāyur anavasthitas tasyeraṇātmatvābhāvāt tac cāsaṃbhavan nāyam īraṇātmakatvarahito marutto<span type="ref-block" n="11631 r_TAŚVA-ML#347,09_r"/>yadādidhāraṇātmakasyāpi darśanāt sarvadā dhārakatvaṃ na dṛṣṭaṃ iti cet sāder anāder vā sādeś cet <span type="ref-block" n="11632 r_TAŚVA-ML#347,10_r"/>siddhasādhyatā yadi punar anāder api sarvadādhārakatvaṃ pavanasya na syāt tadātmākāśāder apy amūrtatvavibhutvā<span type="ref-block" n="11633 r_TAŚVA-ML#347,11_r"/>didharmadhāraṇavirodhaḥ atrādhārādheyayor anāditvāt sarvadā tadbhāva iti cet bhūmim avabhṛtor api tata eva <span type="ref-block" n="11634 r_TAŚVA-ML#347,12_r"/>tathā so stu tan na sarvadādhaḥ pataṃti bhūmayaḥ pramāṇābhāvāt etena sarvadotpataṃty eva tiryag eva gacchaṃtīti <span type="ref-block" n="11635 r_TAŚVA-ML#347,13_r"/>vā nirastaṃ dhārakasya vāyor abādhitasya siddhes tadavasthānāvirodhāt kaścid āhavivādāpannā bhūmir bhūmyaṃ<span type="ref-block" n="11636 r_TAŚVA-ML#347,14_r"/>tarādhārā bhūmitvāt tathā prasiddhabhūmivat sāpy aparā bhūmir bhūmyaṃtarādhārā bhūmitvāt tathā prasiddhabhūmivat <span type="ref-block" n="11637 r_TAŚVA-ML#347,15_r"/>sāpy aparā bhūmir bhūmyaṃtarādhārā tata eva tadvad iti śaśvadaparyaṃtā tiryag adho pīti taṃ pratyāha </p><p n="a_2650" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11639 r_TAŚVA-ML#347,17_r"/>dharaḥ parvataḥ saṃsthānavān dṛṣṭo yaḥ punar aparyaṃtaḥ sa na saṃsthānavān yathākāśādir iti vipakṣād vyāvṛtto <span type="ref-block" n="11640 r_TAŚVA-ML#347,18_r"/>hetuḥ paryaṃtavattāṃ dharāyāḥ sādhayaty eva yat punar abhyadhāyivivādāpannā dharā dharādhārā dharātvāt prasiddhadharā<span type="ref-block" n="11641 r_TAŚVA-ML#347,19_r"/>vad iti tad ayuktaṃ hetor ādityadharādinānekāṃtāt na hi tasyā dharāṃtarādhāratvaṃ siddham aṃtarātmābhāvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="11642 r_TAŚVA-ML#347,20_r"/>tataḥ paryaṃtavatyo bhūmaya iti nirārekaṃ pratipattavyaṃ nanu cādhodhaḥ saptasu bhūmiṣu jīvasya gativaicitryaṃ <span type="ref-block" n="11643 r_TAŚVA-ML#347,21_r"/>viruddhaṃ tato amībhyaḥ śūnyābhis tābhir bhavitavyaṃ tathā ca tatkalpanāvaiyarthyaṃ jīvādhikaraṇaviśeṣaprarūpa<span type="ref-block" n="11644 r_TAŚVA-ML#347,22_r"/>ṇārthā hi tatparikalpanā śreyasī nānyatheti vadaṃtaṃ pratyāha </p><p n="a_2652" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11646 r_TAŚVA-ML#347,24_r"/>prasiddhaṃ hi tāvad aśubhaphalaṃ karma pāpaṃ tasya prakarṣatāratamyaṃ tatphalasya prakarṣatāratamyād iti prāṇināṃ <span type="ref-block" n="11647 r_TAŚVA-ML#347,25_r"/>ratnaprabhādinarakabhūmisamudbhūtinimittabhūtasya pāpaviśeṣasya vaicitryāt tadgativaicitryaṃ na virudhyate tiryagādi<span type="ref-block" n="11648 r_TAŚVA-ML#347,26_r"/>gativaicitryavat yata evaṃ </p><p n="a_2654" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11650 r_TAŚVA-ML#347,28_r"/>na hi saṃkṣepād ekādhobhūmir iti virudhyate vistarato vā saikaviṃśatibhedā saptānāṃ pratyekaṃ jaghanyam adhya<span type="ref-block" n="11651 r_TAŚVA-ML#347,29_r"/>motkṛṣṭavikalpāt </p><p n="a_2655" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11652 r_TAŚVA-ML#347,30_r"/>tadgatanarakasaṃkhyāviśeṣapradarśanārtham āha </p><p n="a_2657" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11655 r_TAŚVA-ML#347,33_r"/>triṃśac ca paṃcaviṃśatiś ca paṃcadaśa ca daśa ca trayaś ca paṃconaikaṃ ceti dvaṃdvaḥ narakāṇāṃ śatasahasrāṇi nara<span type="ref-block" n="11656 r_TAŚVA-ML#348,01_r"/>kaśatasahasrāṇi ca tānīti svapadārthā vṛttiḥ tāsv iti ratnaprabhādibhūmiparāmarśaḥ yathākramavacanaṃ yathā<span type="ref-block" n="11657 r_TAŚVA-ML#348,02_r"/>saṃkhyābhisaṃbaṃdhārthaṃ tena ratnaprabhāyāṃ triṃśannarakaśatasahasrāṇi śarkarāprabhāyāṃ paṃcaviṃśatiḥ bālukāprabhāyāṃ <span type="ref-block" n="11658 r_TAŚVA-ML#348,03_r"/>paṃcadaśa paṃkaprabhāyāṃ daśa dhūmaprabhāyāṃ trīṇi tamaḥprabhāyāṃ paṃconaikaṃ narakaśatasahasraṃ mahātamaḥprabhāyāṃ <span type="ref-block" n="11659 r_TAŚVA-ML#348,04_r"/>paṃcanarakāṇi bhavaṃtīti vijñāyate kutaḥ punas triṃśallakṣādisaṃkhyā ratnaprabhādiṣu siddhety āha </p><p n="a_2659" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11661 r_TAŚVA-ML#348,06_r"/>tādṛśāḥ prāṇināṃ tannivāsinām adṛṣṭaviśeṣāḥ pūrvopāttāḥ saṃbhāvyaṃte yatas tāsu triṃśallakṣādisaṃkhyā nara<span type="ref-block" n="11662 r_TAŚVA-ML#348,07_r"/>kāṇāṃ ratnaprabhādisaṃkhyā ca siddhyatīti śobhanaṃ sūtritā sā </p><p n="a_2661" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11664 r_TAŚVA-ML#348,09_r"/>na hi sarvavidāyātatvam etadāmnāyasyāsiddhaṃ bādhakābhāvāt svargādyāmnāyavat prāk ciṃtitaṃ cāgamasya <span type="ref-block" n="11665 r_TAŚVA-ML#348,10_r"/>prāmāṇyam iti neha pratanyate </p><p n="a_2662" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11666 r_TAŚVA-ML#348,11_r"/>kīdṛśaleśyādayas tatra prāṇino vasaṃtīty āha </p><p n="a_2664" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11668 r_TAŚVA-ML#348,13_r"/>leśyādiśabdā uktārthāḥ tiryagvyapekṣayātiśayanirdeśaḥ pūrvo pekṣo vādhogatānāṃ nityagrahaṇāl leśyā<span type="ref-block" n="11669 r_TAŚVA-ML#348,14_r"/>dyanivṛttiprasaṃga iti cen na ābhīkṣṇyavacanatvān nityaśabdasya nityaprahasitavat </p><p n="a_2665" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11670 r_TAŚVA-ML#348,15_r"/>ke punar evaṃ viśeṣyamāṇā nārakāṇām ity āha </p><p n="a_2667" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11672 r_TAŚVA-ML#348,17_r"/>tiryaṃcas tāvad aśubhaleśyāḥ kecit prasiddhās tato py atiśayenāśubhaleśyāḥ prāṇino nārakāḥ saṃbhāvyaṃte aśu<span type="ref-block" n="11673 r_TAŚVA-ML#348,18_r"/>bhataraleśyāḥ prathamāyāṃ bhūmau evam aśubhatarapariṇāmādayo pīti prasiddhā eva pratipāditaviśeṣādhārā <span type="ref-block" n="11674 r_TAŚVA-ML#348,19_r"/>nārakāḥ tato py atiśayenāśubhaleśyādayo dvitīyāyāṃ tato pi tṛtīyāyāṃ tato pi caturthyāṃ tato pi <span type="ref-block" n="11675 r_TAŚVA-ML#348,20_r"/>paṃcamyāṃ tato pi ṣaṣṭhyāṃ tato pi saptamyām iti </p><p n="a_2668" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11676 r_TAŚVA-ML#348,21_r"/>kathaṃ punar etadaśubhatvatāratamyaṃ siddham ity āha </p><p n="a_2670" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11678 r_TAŚVA-ML#348,23_r"/>saṃkleśo jīvasyāviśuddhipariṇāmo mithyādarśanādis tasya tāratamyād aśubhatvatāratamyam aśeṣato pi leśyā<span type="ref-block" n="11679 r_TAŚVA-ML#348,24_r"/>dīnāṃ siddhyed iti na tadahetukaṃ yato tiprasajyeta </p><p n="a_2671" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11680 r_TAŚVA-ML#348,25_r"/>nanu caikāṃtikaduḥkhayogino nārakāḥ sukhaduḥkhayogināṃ tiryaṅmanuṣyavacanāt aikāṃtikaśarīrasukha<span type="ref-block" n="11681 r_TAŚVA-ML#348,26_r"/>yogināṃ devatvābhidhānāt tatra kim udīritaduḥkhās te nārakā ity āha </p><p n="a_2673" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11683 r_TAŚVA-ML#348,28_r"/>nanu ca kopotpattau satyāṃ parasparaṃ duḥkhodīraṇaṃ dṛṣṭaṃ nānyathā na ca teṣāṃ tadutpattau kāraṇam asti na <span type="ref-block" n="11684 r_TAŚVA-ML#348,29_r"/>cākāraṇikā sātiprasaṃgād iti cen na nirdayatvāt teṣāṃ parasparadarśane sati kopotpatteḥ śvavat satyaṃtaraṃge <span type="ref-block" n="11685 r_TAŚVA-ML#348,30_r"/>krodhakarmodaye bahiraṃge ca parasparadarśane teṣāṃ kopotpattir nāhetukā yato tiprasaṃgaḥ syād iti </p><p n="a_2675" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11688 r_TAŚVA-ML#348,33_r"/>tato nedaṃ parasparodīritaduḥkhatvaṃ nārakāṇām asaṃbhāvyaṃ yuktimattvāt </p><p n="a_2676" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11689 r_TAŚVA-ML#349,01_r"/>anyodīritaduḥkhāś ca te ity āha </p><p n="a_2678" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11691 r_TAŚVA-ML#349,03_r"/>pūrvabhavasaṃkleśapariṇāmopāttāśubhakarmodayāt satataṃ kliṣṭāḥ saṃkliṣṭā asuranāmakarmodayād asurāḥ saṃkli<span type="ref-block" n="11692 r_TAŚVA-ML#349,04_r"/>ṣṭāś ca te 'surāś ceti saṃkliṣṭaviśeṣaṇam anyāsuranivṛttyarthaṃ asurāṇāṃ gativiṣayaniyamapradarśanārthaṃ prāk <span type="ref-block" n="11693 r_TAŚVA-ML#349,05_r"/>caturthyā iti vacanaṃ āṅo grahaṇaṃ laghvartham iti cen na saṃdehāt caśabdaḥ pūrvahetusamuccayārthaḥ anaṃtara<span type="ref-block" n="11694 r_TAŚVA-ML#349,06_r"/>tvād udīritagrahaṇasyehānarthakyam iti cen na tasya vṛttau parārthatvāt vākye 'vacanam iti cen na udīraṇa<span type="ref-block" n="11695 r_TAŚVA-ML#349,07_r"/>hetuprakārapradarśanārthatvāt punar udīritagrahaṇasya tena kuṃbhīpākādyudīritaduḥkhāś ceti pratipāditaṃ bhavati </p><p n="a_2679" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11696 r_TAŚVA-ML#349,08_r"/>kathaṃ punaḥ </p><p n="a_2681" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11700 r_TAŚVA-ML#349,12_r"/>pramāṇaṃ paramāgamaḥ syādvādas tadviṣayās tāvad yathonnītā nārakā jīvāḥ sākalyena teṣāṃ tataḥ pratipatteḥ <span type="ref-block" n="11701 r_TAŚVA-ML#349,13_r"/>nayaviṣayāś ca vipratipattisamākrāṃtaikadeśapratipatter anyathānupapatter iti pramāṇanayair adhigamo nānānārakāṇām ūhyaḥ </p><p n="a_2682" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11702 r_TAŚVA-ML#349,14_r"/>atha ratnaprabhādinarakeṣu triṃśallakṣādisaṃkhyeṣu yathākramaṃ sthitiviśeṣapratipattyartham āha </p><p n="a_2684" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11705 r_TAŚVA-ML#349,17_r"/>sāgara upamā yeṣāṃ tāni sāgaropamāṇi sāgarasyopamātvaṃ dravyabhūyastvāt ekatrisaptadaśasaptadaśa<span type="ref-block" n="11706 r_TAŚVA-ML#349,18_r"/>dvāviṃśatitrayastriṃśatsāgaropamāṇi yasyā sā tathety ekādīnāṃ kṛtadvandvānāṃ sāgaropamaviśeṣaṇatvaṃ ratnaprabhā<span type="ref-block" n="11707 r_TAŚVA-ML#349,19_r"/>dibhir ānupūrvyeṇa saṃbaṃdho yathākramānuvṛtteḥ narakaprasaṃgas teṣv iti vacanād iti cen na ratnaprabhādyupalakṣitāni hi <span type="ref-block" n="11708 r_TAŚVA-ML#349,20_r"/>narakāṇi triṃśacchatasahastrādisaṃkhyāni teṣv ity anena parāmṛśyate sāhacaryād vā tācchadbyāt siddhiḥ tato <span type="ref-block" n="11709 r_TAŚVA-ML#349,21_r"/>yathoktasaṃkhyanarakasāhacaryād ratnaprabhādayo narakaśabdavācyāḥ pratīyaṃte yady evaṃ ratnaprabhādiṣv adhikaraṇabhūtāsu <span type="ref-block" n="11710 r_TAŚVA-ML#349,22_r"/>narakāṇāṃ sthitiḥ prasakteti cet sattvānām iti vacanāt parotkṛṣṭā na punar iṣṭā paraśabdasyeṣṭavāca<span type="ref-block" n="11711 r_TAŚVA-ML#349,23_r"/>kasyehāgrahaṇāt kutaḥ sotkṛṣṭā sthitiḥ sattvānāṃ prasiddhety āha </p><p n="a_2686" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11714 r_TAŚVA-ML#349,26_r"/>parā sthitir asti prāṇināṃ paramāyuṣkatvānyathānupapatteḥ paramāyuṣkatvaṃ punaḥ keṣāṃcit taddhetupariṇāmavi<span type="ref-block" n="11715 r_TAŚVA-ML#349,27_r"/>śeṣāt svopāttād bhavan na vācyate manuṣyatiraścāmāyuḥprakarṣaprasiddheḥ tatra ratnaprabhāyāṃ narakeṣu sattvānāṃ parā<span type="ref-block" n="11716 r_TAŚVA-ML#349,28_r"/>sthitir ekasāgaropamapramitāḥ śarkarāprabhāyāṃ trisāgaropamapramitāḥ bālukāprabhāyāṃ saptasāgaropamapramitāḥ <span type="ref-block" n="11717 r_TAŚVA-ML#349,29_r"/>paṃkaprabhāyāṃ daśasāgaropamapramitāḥ dhūmaprabhāyāṃ saptadaśasāgaropamapramitāḥ tamaḥprabhāyāṃ dvāviṃśatisāgaro<span type="ref-block" n="11718 r_TAŚVA-ML#349,30_r"/>pamapramitāḥ mahātamaḥprabhāyāṃ trayastriṃśatsāgaropamapramitā iti vacanasāmarthyān madhyamā sthitir anekadhā yathā<span type="ref-block" n="11719 r_TAŚVA-ML#349,31_r"/>gamaṃ nirṇīyate jaghanyāyāḥ sthites tv atra saṃkṣepād vakṣyamāṇatvād ity alaṃ prapaṃcena </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="11720 r_TAŚVA-ML#349,32_r"/>iha prapaṃcena viciṃtanīyaṃ śarīriṇo 'dhogatibhājanasya </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="11721 r_TAŚVA-ML#349,33_r"/>svatattvam ācāraviśeṣaśiṣṭaṃ budhaiḥ svasaṃvegaviraktisiddhyai <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> </l><p ana="trailer" n="trailer_3.1 a_2688" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11722 r_TAŚVA-ML#349,34_r"/>iti tṛtīyādhyāyasya prathamam āhnikaṃ samāptaṃ </p><p n="a_2690" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11724 r_TAŚVA-ML#350,02_r"/>prativiśiṣṭajaṃbūvṛkṣāsādhāraṇādhikaraṇāj jaṃbūdvīpaḥ lavaṇodakānuyogāl lavaṇodaḥ ādiśabdaḥ pratyekam a<span type="ref-block" n="11725 r_TAŚVA-ML#350,03_r"/>bhisaṃbadhyate tena jaṃbūdvīpādayo dvīpā lavaṇodādayaḥ samudrā iti saṃpratyayaḥ śubhanāmāna iti vacanād a<span type="ref-block" n="11726 r_TAŚVA-ML#350,04_r"/>śubhanāmatvanirāsaḥ </p><p n="a_2691" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11727 r_TAŚVA-ML#350,05_r"/>kiṃviṣkaṃbhāḥ kiṃparikṣepiṇaḥ kimākṛtayaś ca te ity āha </p><p n="a_2693" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11729 r_TAŚVA-ML#350,07_r"/>dvirdvir iti vīpsābhyāvṛtter vacanaṃ viṣkaṃbhadviguṇatvavyāptyarthaṃ pūrvapūrvaparikṣepiṇa iti vacanād aniṣṭani<span type="ref-block" n="11730 r_TAŚVA-ML#350,08_r"/>veśanivṛttiḥ valayākṛtaya iti vacanāc caturasrādisaṃsthānanivṛttiḥ jaṃbūdvīpasya dvirviṣkaṃbhatvapūrvaparikṣepi<span type="ref-block" n="11731 r_TAŚVA-ML#350,09_r"/>tvavalayākṛtitvābhāvād avyāpīni viśeṣaṇānīti cet na jaṃbūdvīpasyaitadapavādalakṣaṇasya vakṣyamāṇatvāt <span type="ref-block" n="11732 r_TAŚVA-ML#350,10_r"/>'tanmadhye' ityādi sūtrasyānaṃtarasya sadbhāvāt </p><p n="a_2694" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11733 r_TAŚVA-ML#350,11_r"/>kva punar ime dvīpasamudrā ity āha </p><p n="a_2696" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11735 r_TAŚVA-ML#350,13_r"/>ūrdhvādholokavacanasāmarthyān madhyalokas tāvad gata eva yasmād adhoratnaprabhāyāḥ saptabhūmayaḥ pratipāditās ta<span type="ref-block" n="11736 r_TAŚVA-ML#350,14_r"/>smin madhyaloke dvīpasamudrāḥ saṃkṣepād abhihitāḥ sūtradvayena prapaṃcato saṃkhyeyās te yathāgamaṃ pratipattavyāḥ </p><p n="a_2697" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11737 r_TAŚVA-ML#350,15_r"/>kva punar ayaṃ jaṃbūdvīpaḥ kīdṛśaś cety āha </p><p n="a_2699" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11739 r_TAŚVA-ML#350,17_r"/>tacchabdaḥ pūrvadvīpasamudranirdeśārthaḥ jaṃbūdvīpasya nirdeśaprasaṃgaḥ pūrvoktatvād viśeṣād iti cet tasya <span type="ref-block" n="11740 r_TAŚVA-ML#350,18_r"/>pratiniyatadeśāditayā pratipādyatvāt tatparikṣepiṇām eva parāmarśopapatteḥ tarhi pūrvoktasamudradvīpanirdeśā<span type="ref-block" n="11741 r_TAŚVA-ML#350,19_r"/>rthas tacchabda iti vaktavyaṃ jaṃbūdvīpaparikṣepiṇāṃ samudrāditvād iti cen na sthitikramasyāvivakṣāyāṃ pūrvoktadvīpasa<span type="ref-block" n="11742 r_TAŚVA-ML#350,20_r"/>mudranirdeśārtha iti vacanāvirodhāt yatra kutracid avasthitānāṃ dvīpānāṃ samudrāṇāṃ ca vivakṣitatvāt <span type="ref-block" n="11743 r_TAŚVA-ML#350,21_r"/>dvīpaśabdasyātmākaratvāc ca dvaṃdve pūrvavacane pi samudrādaya evārthān nyāyāt parāmṛśyaṃte tata idam uktaṃ bhavati <span type="ref-block" n="11744 r_TAŚVA-ML#350,22_r"/>teṣāṃ samudrādīnāṃ madhyaṃ tanmadhyaṃ tasmin jaṃbūdvīpaḥ sa ca merunābhirupacaritamadhyadeśasya merutvāt <span type="ref-block" n="11745 r_TAŚVA-ML#350,23_r"/>vṛtto na caturasrādisaṃsthānaḥ tatparikṣepiṇāṃ valayākṛtivacanād eva tasya vṛttatvaṃ siddham iti cen na catu<span type="ref-block" n="11746 r_TAŚVA-ML#350,24_r"/>rasrādiparikṣepiṇām api valayākṛtitvāvirodhāt yojanaśatasahasraviṣkaṃbha iti vacanāt taddviguṇadvigu<span type="ref-block" n="11747 r_TAŚVA-ML#350,25_r"/>ṇaviṣkaṃbhādinirṇayaḥ śeṣasamudrādīnāṃ kṛto bhavati evaṃ ca </p><p n="a_2701" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11749 r_TAŚVA-ML#350,27_r"/>sakalasarvathaikāṃtanirākaraṇe hi nyāyabalād vihite syādvāda eva vyavatiṣṭhate paramāgamaḥ sa ca yatho<span type="ref-block" n="11750 r_TAŚVA-ML#350,28_r"/>ditajaṃbūdvīpaprakāśaka iti bhaved evaṃ sūtrito jaṃbūdvīpaḥ sarvathā bādhakābhāvāt atra </p><p n="a_2702" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11751 r_TAŚVA-ML#350,29_r"/>tatra kāni kṣetrāṇīty āha </p><p n="a_2704" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11753 r_TAŚVA-ML#350,31_r"/>bharatakṣatriyayogād bharato varṣaḥ anādisaṃjñāsaṃbaṃdhatvād vā ādimadanādirūpatopapatteḥ sa ca himavatsamu<span type="ref-block" n="11754 r_TAŚVA-ML#350,32_r"/>dratrayamadhye jñeyaḥ tatra paṃcāśadyojanavistāras tadardhotsedhaḥ ṣaḍyojanāvagāho rajatādrirvijayārdhonvarthaḥ saka<span type="ref-block" n="11755 r_TAŚVA-ML#351,01_r"/>lacakradharavijayasyārdhasīmātmakatvāt himavato 'dūrabhavaḥ so sminn astīti vā haimavataḥ sa ca kṣudrahimavanma<span type="ref-block" n="11756 r_TAŚVA-ML#351,02_r"/>hāhimavator madhye tanmadhye śabdavān vṛttavedāḍhya harivarṇamanuṣyayogād dharivarṣaḥ sa niṣadhamahāhimavator madhye <span type="ref-block" n="11757 r_TAŚVA-ML#351,03_r"/>vikṛtavān vaidāḍhyaḥ videhayogāj janapade pi videhavyapadeśaḥ niṣadhanīlavator aṃtare tatsaṃniveśaḥ sa <span type="ref-block" n="11758 r_TAŚVA-ML#351,04_r"/>caturvidhaḥ pūrvavidehādibhedāt ramaṇīyadeśayogād ramyakābhidhānaṃ nīlarukmiṇor aṃtarāle tatsaṃniveśaḥ <span type="ref-block" n="11759 r_TAŚVA-ML#351,05_r"/>tanmadhye gaṃdhavān vṛttavedāḍhyaḥ hiraṇyavato 'dūrabhavatvād dhairaṇyavatavyapadeśaḥ rukmiśikhariṇor aṃtare tadvistāraḥ <span type="ref-block" n="11760 r_TAŚVA-ML#351,06_r"/>tanmadhye mālyavān vṛttavedāḍhyaḥ airāvatakṣatriyayogād airāvatābhidhānaṃ śikharisamudratrayāṃte tadvinyāsaḥ <span type="ref-block" n="11761 r_TAŚVA-ML#351,07_r"/>tanmadhye pūrvavadvijayārdhaḥ </p><p n="a_2705" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11762 r_TAŚVA-ML#351,08_r"/>kimarthaṃ punar bharatādīni kṣetrāṇi saptoktānīty āha </p><p n="a_2707" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11764 r_TAŚVA-ML#351,10_r"/>kutaḥ punas tīrthakakalpitā kṣetrasaṃkhyānena pratihanyate vacanasyāviśeṣāt syādvādāśrayatvād etadvacanasya pramā<span type="ref-block" n="11765 r_TAŚVA-ML#351,11_r"/>ṇatvopapatteḥ saṃvādakatvāt sarvathā bādhavaidhuryāt sarvathaikāṃtavādivacanasya tena pratighātasiddher iti nirūpitaprāyaṃ </p><p n="a_2709" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11768 r_TAŚVA-ML#351,14_r"/>himābhisaṃbaṃdhato himavadvyapadeśaḥ bharatahaimavatayoḥ sīmani sthitaḥ mahāhimavann iti coktaṃ haimavata<span type="ref-block" n="11769 r_TAŚVA-ML#351,15_r"/>harivarṣayor bhāgakaraḥ niṣīdaṃti tasminn iti niṣadho harividehayor maryādāhetuḥ nīlavarṇayogān nīlavyapadeśaḥ <span type="ref-block" n="11770 r_TAŚVA-ML#351,16_r"/>videharamyakaviniveśavibhājī rukmasadbhāvato rukmīty abhidhānaṃ ramyakahairaṇyavatavivekakaraḥ śikharisa<span type="ref-block" n="11771 r_TAŚVA-ML#351,17_r"/>dbhāvāc chikharīti saṃjñā hairaṇyavatair āvatasetubaṃdhaḥ śikharī himavadādīnām itaretarayoge dvaṃdvo avayavapradhā<span type="ref-block" n="11772 r_TAŚVA-ML#351,18_r"/>natvāt varṣadharaparvatā iti vacanaṃ varṣadharāṇāṃ parvatānām aparvatānāṃ ca nirāsārthaṃ tadvibhājina iti vacanāt <span type="ref-block" n="11773 r_TAŚVA-ML#351,19_r"/>bharatādivarṣavibhāgahetutvasiddhiḥ pūrvāparāyatā iti viśeṣaṇād anyathāyatatvam anāyatatvaṃ vyudastam </p><p n="a_2710" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11774 r_TAŚVA-ML#351,20_r"/>kiṃ pariṇāmās te ity āha </p><p n="a_2712" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11776 r_TAŚVA-ML#351,22_r"/>hemamayo himavān arjunamayo mahāhimavān tapanīyamayo niṣadhaḥ vaiḍūryamayo nīlaḥ rajatamayo <span type="ref-block" n="11777 r_TAŚVA-ML#351,23_r"/>rukmī hemamayaḥ śikharīti hemādipariṇāmā himavadādayaḥ tathānādisiddhatvād anyathopadeśasya paramā<span type="ref-block" n="11778 r_TAŚVA-ML#351,24_r"/>gamapratihatatvāt </p><p n="a_2713" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11779 r_TAŚVA-ML#351,25_r"/>punar api kiṃ viśiṣṭās ta ity āha </p><p n="a_2715" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11781 r_TAŚVA-ML#351,27_r"/>maṇibhir vicitrāṇi pārśvāṇi yeṣāṃ te tathā anena teṣām anādipariṇāmam aṇivicitrapārśvatvaṃ pratipāditaṃ </p><p n="a_2716" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11782 r_TAŚVA-ML#351,28_r"/>tadvistaraviśeṣapratipādanārtham āha </p><p n="a_2718" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11784 r_TAŚVA-ML#351,30_r"/>ca śabdān madhye ca tathā cāniṣṭavistārasaṃsthānanivṛttiḥ pratīyate </p><p n="a_2719" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11785 r_TAŚVA-ML#351,31_r"/>tad evaṃ sūtracatuṣṭayena parvatāḥ proktāḥ ity upasaṃharati </p><p n="a_2721" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11787 r_TAŚVA-ML#352,01_r"/>sūtreṇeti pūrvaślokād anuvṛttiḥ pareṇeti sūtraviśeṣaṇaṃ tena kṣetrābhidhāyisūtrāt pareṇa sūtreṇa himavadā<span type="ref-block" n="11788 r_TAŚVA-ML#352,02_r"/>dayaḥ ṣaṭ pradhānāḥ parvatāḥ proktāḥ iti saṃbaṃdhaḥ kartavyaḥ pūrvaparāyatās tadvibhājina iti viśeṣaṇadvayava<span type="ref-block" n="11789 r_TAŚVA-ML#352,03_r"/>canaṃ hemādimayatvam aṇivicitrapārśvatvopari mūle ca tulyavistāratvaviśeṣaṇānām upalakṣaṇārthaṃ hemādimayāḥ <span type="ref-block" n="11790 r_TAŚVA-ML#352,04_r"/>maṇibhir vicitrapārśvāḥ tathopari mūle ca tulyavistārāḥ proktāḥ sūtratrayeṇa </p><p n="a_2722" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11791 r_TAŚVA-ML#352,05_r"/>teṣāṃ himavadādīnām upari padmādihradasadbhāvanivedanārtham āha </p><p n="a_2724" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11794 r_TAŚVA-ML#352,08_r"/>himavata upari padmo hradaḥ mahāhimavato mahāpadmaḥ niṣadhasya tigiṃchaḥ nīlasya keśarī rukmiṇaḥ <span type="ref-block" n="11795 r_TAŚVA-ML#352,09_r"/>mahāpuṃḍarīkaḥ śikhariṇaḥ puṃḍarīka iti saṃbaṃdho yathākramaṃ veditavyaḥ padmādijalakusumaviśeṣasahacari<span type="ref-block" n="11796 r_TAŚVA-ML#352,10_r"/>tatvāt padmādayo hradā vyapadiśyaṃte tathā rūḍhisadbhāvād vā himavadādivyapadeśavat </p><p n="a_2726" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11798 r_TAŚVA-ML#352,12_r"/>tatra prathamo hradaḥ kim āyāmaviṣkaṃbha ity āha </p><p n="a_2728" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11800 r_TAŚVA-ML#352,14_r"/>sūtrapāṭhāpekṣayā prathamaḥ padmo hradaḥ yojanasahasrāyāma iti vacanād anyathā taddairghyavyavacchedaḥ tadarghavi<span type="ref-block" n="11801 r_TAŚVA-ML#352,15_r"/>ṣkaṃbha iti vacanāt paṃcayojanaśataviṣkaṃbhatvapratipattir anyathā tadvistāranirāsaḥ pratipattavyaḥ </p><p n="a_2729" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11802 r_TAŚVA-ML#352,16_r"/>kim avagāhosāv ity āha </p><p n="a_2731" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11804 r_TAŚVA-ML#352,18_r"/>pṛthagyogakaraṇaṃ sarvahradāsādhāraṇāvagāhapratipattyarthaṃ </p><p n="a_2733" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11806 r_TAŚVA-ML#352,20_r"/>sāmarthyād ekena sūtreṇa himavadādīnām upari ṣaṭ padmādayo hradā nirdiṣṭā iti gamyate tatpāṭhāpekṣayā <span type="ref-block" n="11807 r_TAŚVA-ML#352,21_r"/>padmasya hradasya prathamatvavacanāt </p><p n="a_2734" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11808 r_TAŚVA-ML#352,22_r"/>atha tanmadhye viśiṣṭapariṇāmaṃ puṣkaraṃ pratipādayati </p><p n="a_2736" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11810 r_TAŚVA-ML#352,24_r"/>dvikrośakarṇikatvād ekakrośabahalapatratvāc ca yojanaparimāṇaṃ yojanaṃ puṣkaraṃ jalakusumaṃ tathānādipariṇā<span type="ref-block" n="11811 r_TAŚVA-ML#352,25_r"/>mād veditavyam kva tat tasya padmahradasya madhye </p><p n="a_2737" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11812 r_TAŚVA-ML#352,26_r"/>śeṣahradapuṣkarapariṇāmapratipādanārtham āha </p><p n="a_2739" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11814 r_TAŚVA-ML#352,28_r"/>tataḥ padmahradāt puṃḍarīkahradāc ca dviguṇadviguṇā hradā mahāpadmamahāpuṃḍarīkādayaḥ yojanaparimāṇāc ca <span type="ref-block" n="11815 r_TAŚVA-ML#352,29_r"/>puṣkarād dakṣiṇād uttarasmāc ca dviguṇadviguṇāni puṣkarāṇi viṣkaṃbhāyāmānīti vīpsānirdeśāt saṃpratīyaṃte <span type="ref-block" n="11816 r_TAŚVA-ML#352,30_r"/>'uttarā dakṣiṇatulyāḥ' iti vakṣyamāṇasūtrasaṃbaṃdhatvāt tatsaṃbaṃdhaḥ punar bahuvacanasāmarthyād anyathā dvivacana<span type="ref-block" n="11817 r_TAŚVA-ML#352,31_r"/>prasaṃgāt taddviguṇau dviguṇāv iti tad evaṃ </p><p n="a_2741" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11819 r_TAŚVA-ML#353,01_r"/>tannivāsinyo devyaḥ kāḥ kiṃ sthitayaḥ parivārāś ca śrūyanta ity āha </p><p n="a_2743" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11822 r_TAŚVA-ML#353,04_r"/>teṣu puṣkareṣu nivasanaśīlās tannivāsinyaḥ devagatināmakarmaviśeṣād upajātā iti devyaḥ śrīprabhṛtayaḥ <span type="ref-block" n="11823 r_TAŚVA-ML#353,05_r"/>tatra padmahradapuṣkaraprāsādeṣu śeṣahradapuṣkaraprāsādeṣu hrīprabhṛtayo yathākramaṃ nivasaṃtīti yathāgamaṃ vedi<span type="ref-block" n="11824 r_TAŚVA-ML#353,06_r"/>tavyaṃ tāḥ palyopamasthitayas tāvad āpuṣkaratvenotpatteḥ sāmānikāḥ pariṣadaś ca vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ saha <span type="ref-block" n="11825 r_TAŚVA-ML#353,07_r"/>tābhir vartaṃta iti sasāmānikapariṣatkāḥ etena tāsāṃ parivāravibhūtiṃ kathitavān etad evāha </p><p n="a_2746" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11829 r_TAŚVA-ML#353,11_r"/>sarito na vāpyaḥ teṣāṃ bharatādikṣetrāṇāṃ madhyaṃ tanmadhyaṃ tad gacchaṃtīti tanmadhyagā ity anenānyathāgatiṃ <span type="ref-block" n="11830 r_TAŚVA-ML#353,12_r"/>gaṃgāsiṃdhvādīnāṃ nivārayati tatra bharatakṣetramadhye gaṃgāsiṃdhvau haimavatamadhyage rohidrohitāsye harima<span type="ref-block" n="11831 r_TAŚVA-ML#353,13_r"/>dhyage hariddharikāṃte videhamadhyage sītāsītode ramyakamadhyage nārīnarakāṃte hairaṇyavatamadhyage suvarṇa<span type="ref-block" n="11832 r_TAŚVA-ML#353,14_r"/>rūpyakūle airāvatamadhyage raktāraktode iti </p><p n="a_2747" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11833 r_TAŚVA-ML#353,15_r"/>athaitayor dvayoḥ kā pūrvasamudraṃ gacchatīty āha </p><p n="a_2749" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11835 r_TAŚVA-ML#353,17_r"/>dvayor dvayor ekakṣetraviṣayagatyabhisaṃbaṃdhād ekatra sarvāsāṃ prasaṃganivṛttiḥ pūrvāḥ pūrvagā iti vacanaṃ digvi<span type="ref-block" n="11836 r_TAŚVA-ML#353,18_r"/>śeṣapratipattyarthaṃ </p><p n="a_2750" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11837 r_TAŚVA-ML#353,19_r"/>athāparaṃ samudraṃ kā gacchaṃtīty āha </p><p n="a_2752" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11839 r_TAŚVA-ML#353,21_r"/>dvayor dvayor ekatraikakṣetre vartamānayor nadyor yāḥ pūrvās tābhyo nyāḥ śeṣāḥ sarito 'paraṃ samudraṃ gacchaṃtīti tatra <span type="ref-block" n="11840 r_TAŚVA-ML#353,22_r"/>padmahradaprabhavā pūrvatoraṇadvāranirgatā gaṃgā aparatoraṇadvāranirgatā siṃdhuḥ udīcyatoraṇadvāranirgatā rohi<span type="ref-block" n="11841 r_TAŚVA-ML#353,23_r"/>tāsyā mahāpadmahradaprabhavāpācyatoraṇadvāranirgatā rohit udīcyatoraṇadvāranirgatā harikāṃtā tigiṃ<span type="ref-block" n="11842 r_TAŚVA-ML#353,24_r"/>chahradasamudbhavā dakṣiṇadvāranirgatā harit udīcyatoraṇadvāranirgatā sītodā kesarihradaprabhavā apācya<span type="ref-block" n="11843 r_TAŚVA-ML#353,25_r"/>dvāranirgatā sītā udīcyadvāranirgatā nārī mahāpuṃḍarīkahradaprabhavā dakṣiṇadvāranirgatā narakāṃtā udī<span type="ref-block" n="11844 r_TAŚVA-ML#353,26_r"/>cyadvāranirgatā rūpyakūlā puṃḍarīkahradaprabhavā apācyadvāranirgatā suvarṇakūlā pūrvatoraṇadvāranirgatā <span type="ref-block" n="11845 r_TAŚVA-ML#353,27_r"/>raktā pratīcyadvāranirgamā raktodā </p><p n="a_2753" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11846 r_TAŚVA-ML#353,28_r"/>atha kiyan nadīparivṛtā etā nadya ity āha </p><p n="a_2755" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11848 r_TAŚVA-ML#353,30_r"/>gaṃgāsiṃdhvādyagrahaṇaṃ prakaraṇād iti cen na anaṃtaragrahaṇaprasaṃgāt gaṃgādigrahaṇam iti cen na pūrvagāṇāṃ <span type="ref-block" n="11849 r_TAŚVA-ML#353,31_r"/>grahaṇam asaṃgāt nadīgrahaṇāt siddhir iti cen na tasyottaratra dviguṇābhisaṃbaṃdhanārthatvāt sarvathaivāsaṃbhāvyā <span type="ref-block" n="11850 r_TAŚVA-ML#353,32_r"/>gaṃgādayo nadyaḥ sūtritā iti kasyacid ārekāṃ nirākartuṃ prakramate </p><p n="a_2757" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11852 r_TAŚVA-ML#354,02_r"/>parivāranadīsaṃkhyāviśeṣasahitāḥ pṛthak caturdaśa catuḥsūtryā nāsaṃbhāvyā kathaṃcana saṃbhāvyaṃ tata <span type="ref-block" n="11853 r_TAŚVA-ML#354,03_r"/>eva hi gaṃgāsiṃdhvādayo mahānadyo yathāgamamāyām aviṣkaṃbhāvagāhair aparaiś ca viśeṣais tadadhikaraṇasya mahatvād i<span type="ref-block" n="11854 r_TAŚVA-ML#354,04_r"/>hāsti kāsāṃcin nadīnāṃ sarayvādīnāṃ mahāvistārāṇām upalaṃbhāt kasyacid bādhakasyāsaṃbhavāt </p><p n="a_2758" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11855 r_TAŚVA-ML#354,05_r"/>atha kiyad viṣkaṃbho bharato varṣa ity āha </p><p n="a_2760" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11858 r_TAŚVA-ML#354,08_r"/>bharataviṣkaṃbhasyottaratra vacanād ihāvacanam iti cen na jaṃbūdvīpanavatiśatabhāgasyeyattāpratipādanārthatvād e<span type="ref-block" n="11859 r_TAŚVA-ML#354,09_r"/>tatsūtrasya tatsaṃkhyānayanopāyapratipattyarthatvāt </p><p n="a_2761" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11860 r_TAŚVA-ML#354,10_r"/>ato nye varṣadharādayaḥ kiṃvistārā ity āha </p><p n="a_2763" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11862 r_TAŚVA-ML#354,12_r"/>varṣadharaśabdasya pūrvanipātas tadānupūrvyapratipattyarthaḥ varṇānām ānupūrvyeṇa iti niruktikāravacanasyāsya mā<span type="ref-block" n="11863 r_TAŚVA-ML#354,13_r"/>nākṣurāṇām anyeṣām api yathābhidhānam ānānupūrvyeṇa pūrvanipātapratipādanārthatvāt tathā prāyaḥ prayogadarśanāt <span type="ref-block" n="11864 r_TAŚVA-ML#354,14_r"/>videhāṃtavacanaṃ maryādārthaṃ tena bharataviṣkaṃbhād dviguṇaviṣkaṃbho himavān varṣadharaḥ tato haimavato varṣaḥ tato <span type="ref-block" n="11865 r_TAŚVA-ML#354,15_r"/>mahāhimavān varṣadharaḥ tato harivarṣaḥ tato niṣadho varṣadharas tato 'pi videho varṣa ity uktaṃ bhavati </p><p n="a_2764" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11866 r_TAŚVA-ML#354,16_r"/>pare varṣadharādayaḥ kiṃvistārā ity āha </p><p n="a_2766" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11868 r_TAŚVA-ML#354,18_r"/>niṣadhena tulyo nīlo varṣadharaḥ hariṇā ramyako varṣaḥ mahāhimavatā rukmīvarṣadharaḥ haimavatena hairaṇya<span type="ref-block" n="11869 r_TAŚVA-ML#354,19_r"/>vato varṣaḥ himavatā śikharī varṣadharaḥ bharatena dakṣiṇenottara airāvata iti yojyaṃ </p><p n="a_2767" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11870 r_TAŚVA-ML#354,20_r"/>atha bharatairāvatayor anavasthitatvapratipattyartham āha </p><p n="a_2769" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11872 r_TAŚVA-ML#354,22_r"/>tātsthāt tacchabdāsiddher bharatairāvatayor vṛddhihrāsayogaḥ adhikaraṇanirdeśo vā tatrasthānāṃ hi manuṣyādīnā<span type="ref-block" n="11873 r_TAŚVA-ML#354,23_r"/>m anubhavāyuḥpramāṇādikṛtau vṛddhihrāsau ṣaṭkālābhyām utsarpiṇy avasarpiṇībhyāṃ tatrānubhavādibhir utsarpaṇaśīlā <span type="ref-block" n="11874 r_TAŚVA-ML#354,24_r"/>utsarpiṇī tair evāvasarpaṇaśīlāvasarpiṇī ṣaṭkālāḥ punar utsarpiṇyāṃ duḥṣamaduḥṣamādayo 'vasarpiṇyāṃ suṣamasuṣa<span type="ref-block" n="11875 r_TAŚVA-ML#354,25_r"/>mādayaḥ pratipattavyāḥ </p><p n="a_2770" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11876 r_TAŚVA-ML#354,26_r"/>atha bharatairāvatābhyām aparā bhūmayo vasthitā evety āvedayati </p><p n="a_2772" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11878 r_TAŚVA-ML#354,28_r"/>tatsthaprāṇinām anubhavādibhir vṛddhihrāsābhāvāt ṣaṭsamayayor utsarpiṇy avasarpiṇyor asaṃbhavād ekaikakālatvād ava<span type="ref-block" n="11879 r_TAŚVA-ML#354,29_r"/>sthitā eva tābhyām aparā bhūmayo 'vagaṃtavyāḥ tad evaṃ </p><p n="a_2774" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11881 r_TAŚVA-ML#354,31_r"/>na hi bharatādivarṣāṇāṃ himavadādivarṣadharāṇāṃ ca sūtratrayeṇa viṣkaṃbhasya kathanaṃ bādhyate pratyakṣānumā<span type="ref-block" n="11882 r_TAŚVA-ML#355,01_r"/>nayos tadaviṣayatvena tadbādhakatvāyogāt pravacanaikadeśasya ca tadbādhakasyābhāvāt āgamāṃtarasya ca tadbādha<span type="ref-block" n="11883 r_TAŚVA-ML#355,02_r"/>kasyāpramāṇatvāt tata eva sūtradvayena bharatairāvatayos tadaparabhūmiṣu ca sthiter bhedasya vṛddhihrāsayogāyogābhyāṃ <span type="ref-block" n="11884 r_TAŚVA-ML#355,03_r"/>vihitasya prakathanaṃ na bādhyate tathā saṃbhavāt anyathābhāvād ekapramāṇābhāvāc ceti paryāptaṃ prapaṃcena </p><p n="a_2775" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11885 r_TAŚVA-ML#355,04_r"/>atha bharatairāvatābhyām aparā bhūmayaḥ kiṃsthitaya ity āha </p><p n="a_2777" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11887 r_TAŚVA-ML#355,06_r"/>himavatādibhyo bhavārtheṣu mahāhaimavatakādīnāṃ dvaṃdve sati haimavatakasyānupūrvyapratipattyarthaḥ pūrvanipātaḥ <span type="ref-block" n="11888 r_TAŚVA-ML#355,07_r"/>ekādīnāṃ haimavatakādibhir yathāsaṃkhyaṃ saṃbaṃdhaḥ tenaikapalyopamasthitayo haimavatakā dvipalyopamasthitayo hāri<span type="ref-block" n="11889 r_TAŚVA-ML#355,08_r"/>varṣakāḥ tripalyopamasthitayo daivakuravakā ity uktaṃ bhavati </p><p n="a_2778" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11890 r_TAŚVA-ML#355,09_r"/>videhād uttarāḥ katham ity āha </p><p n="a_2780" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11892 r_TAŚVA-ML#355,11_r"/>hairaṇyavatakaramyakottarakuravakā ekadvitripalyopamasthitayo haimavatakādivad ity arthaḥ </p><p n="a_2781" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11893 r_TAŚVA-ML#355,12_r"/>videheṣu kiṃkālā manuṣyā ity āha </p><p n="a_2783" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11895 r_TAŚVA-ML#355,14_r"/>saṃkhyeyaḥ kālo yeṣāṃ te saṃkhyeyakālāḥ saṃvatsarādigaṇanāviṣayatvāt tatkālasya </p><p n="a_2784" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11896 r_TAŚVA-ML#355,15_r"/>atha prakārāṃtareṇa bharataviṣkaṃbhapratipattyartham āha </p><p n="a_2786" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11898 r_TAŚVA-ML#355,17_r"/>navatyādhikaṃ śataṃ navatiśataṃ navatiśatena labdho bhāgo navatiśatabhāgaḥ atra tṛtīyāṃtapūrvād uttarapade <span type="ref-block" n="11899 r_TAŚVA-ML#355,18_r"/>lopaś cety anena vṛttir dadhyodanādivat sa punar bhavati śatabhāgo jaṃbūdvīpasya paṃcayojanaśatāni ṣaḍviṃśāni <span type="ref-block" n="11900 r_TAŚVA-ML#355,19_r"/>ṣaṭcaikān naviṃśatibhāgā yojanasyety uktaṃ veditavyaṃ punar bharataviṣkaṃbhavacanaṃ prakārāṃtarapratipattyartham uttarārthaṃ <span type="ref-block" n="11901 r_TAŚVA-ML#355,20_r"/>vā tad evaṃ</p><p n="a_2788" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11903 r_TAŚVA-ML#355,22_r"/>tannṛṇām ity upalakṣaṇāt tiraścām api sthitir ukteti gamyate </p><p n="a_2789" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11904 r_TAŚVA-ML#355,23_r"/>dhātakīkhaṃḍe bharatādiviṣkaṃbhaḥ kathaṃ pramīyata ity āha </p><p n="a_2791" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11906 r_TAŚVA-ML#355,25_r"/>nanu ca jaṃbūdvīpānaṃtaraṃ lavaṇodo vaktavyas tadullaṃghane prayojanābhāvād iti cen na jaṃbūdvīpabharatādidvigu<span type="ref-block" n="11907 r_TAŚVA-ML#355,26_r"/>ṇadhātakīkhaṃḍabharatādipratipādanārthatvāt lavaṇodavacanasya sāmarthyalabdhatvāc ca mahītalamūlayor daśayo<span type="ref-block" n="11908 r_TAŚVA-ML#355,27_r"/>janasahasravistāro lavaṇodaḥ tanmadhye dikṣu pātālāni yojanaśatasahasrāvagāhāni vidikṣu kṣudrapātālāni <span type="ref-block" n="11909 r_TAŚVA-ML#355,28_r"/>daśayojanasahasrāvagāhāni tadaṃtare kṣudrapātālānāṃ yojanasahasrāvagāhānāṃ sahasraṃ dikṣu velaṃdharanāgādhipati<span type="ref-block" n="11910 r_TAŚVA-ML#355,29_r"/>nagarāṇi catvāri dvādaśayojanasahasrāyām aviṣkaṃbho gautamadvīpaś ceti śrūyate nanu ca pūrvapūrvaparikṣepi<span type="ref-block" n="11911 r_TAŚVA-ML#355,30_r"/>dvīpasamudraprakāśakas tatra sāmarthyāj jaṃbūdvīpaparikṣepī lavaṇodo jñāyate sāmānyata eva tadviśeṣās tu katham a<span type="ref-block" n="11912 r_TAŚVA-ML#355,31_r"/>nuktā ihāvasīyaṃta iti na śaṃkanīyaṃ sāmānyagatau viśeṣasadbhāvagateḥ sāmānyasya svaviśeṣāvinābhāvi<span type="ref-block" n="11913 r_TAŚVA-ML#355,32_r"/>tvāt saṃkṣepataḥ sūtrāṇāṃ pravṛtteḥ sūtrais tadviśeṣānabhidhānaṃ jaṃbūdvīpādiviśeṣānabhidhānavat vārtikakārādaya<span type="ref-block" n="11914 r_TAŚVA-ML#356,01_r"/>s tv arthāvirodhena tadviśeṣān sūtrasāmarthyāl labdhānācakṣāṇā notsūtravāditāṃ labhaṃte 'vyākhyānato viśeṣa<span type="ref-block" n="11915 r_TAŚVA-ML#356,02_r"/>pratipattir na hi saṃdehād alakṣaṇam' iti vacanāt nanu ca dhātakīkhaṃḍe dvau bharatau dvau himavaṃtāv ityādi<span type="ref-block" n="11916 r_TAŚVA-ML#356,03_r"/>dravyābhyāvṛttau dvir ity atra sūtrasaṃbhava iti cen na mīyaṃta iti kriyādhyāhārāt dvistāvān iti yathā <span type="ref-block" n="11917 r_TAŚVA-ML#356,04_r"/>tena dhātakīkhaṃḍe bharatādivarṣo himavadādivarṣadharaś ca hradādiś ca dvirmīyata iti sūtritaṃ bhavati kiyān <span type="ref-block" n="11918 r_TAŚVA-ML#356,05_r"/>punar dhātakīkhaṃḍe bharatasya viṣkaṃbha ity ucyateṣaṭṣaṣṭiśatāni caturdaśāni yojanānām ekān natriṃśac ca bhāgāḥ <span type="ref-block" n="11919 r_TAŚVA-ML#356,06_r"/>śatayojanasyābhyaṃtaraviṣkaṃbhaḥ saikāśītipaṃcaśatādhikadvādaśasahasrāṇi ṣaṭtriṃśac ca bhāgā yojanasya madhya<span type="ref-block" n="11920 r_TAŚVA-ML#356,07_r"/>viṣkaṃbhaḥ saptacatvāriṃśatpaṃcaśatādhikāṣṭādaśasahasrāṇi yojanānāṃ paṃcapaṃcāśac ca bhāgāḥ śatayojanasya <span type="ref-block" n="11921 r_TAŚVA-ML#356,08_r"/>bāhyaviṣkaṃbhaḥ varṣād varṣaścaturguṇavistāra āvidehāt varṣadharād varṣadhara āniṣadhāt uttarā dakṣiṇatulyā <span type="ref-block" n="11922 r_TAŚVA-ML#356,09_r"/>iti ca vijñeyaṃ bharatair āvatavibhājinau ca dakṣiṇottarāyatau lavaṇodakālodasparśinau lavaṇodād dakṣiṇo<span type="ref-block" n="11923 r_TAŚVA-ML#356,10_r"/>ttarāviṣvākāragirī pratipattavyau dhātakīkhaṃḍavalayapūrvāparavibhāgamadhyagau merū ca </p><p n="a_2792" rend="justify"><span type="ref-block" n="11924 r_TAŚVA-ML#356,11_r"/>atha puṣkarārdhe kathaṃ bharatādir mīyate tadviṣkaṃbhāś cety āha </p><p n="a_2794" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11926 r_TAŚVA-ML#356,13_r"/>saṃkhyābhyāvṛttyanuvartanārthaś caśabdaḥ dhātakīkhaṃḍavatpuṣkarārdhe ca bharatādayo dvir mīyaṃte tatraikā<span type="ref-block" n="11927 r_TAŚVA-ML#356,14_r"/>śītyuttarapaṃcaśatādhikaikacatvāriṃśadyojanasahasrāṇi satrisaptatibhāgaśataṃ ca bharatasyābhyaṃtaraviṣkaṃbhaḥ dvādaśa<span type="ref-block" n="11928 r_TAŚVA-ML#356,15_r"/>paṃcaśatottarāṇi tripaṃcāśadyojanasahasrāṇi navanavatyadhikaṃ ca bhāgaśataṃ yojanasya madhyaviṣkaṃbhaḥ dvācatvā<span type="ref-block" n="11929 r_TAŚVA-ML#356,16_r"/>riṃśac catuḥśatottarapaṃcaṣaṣṭisahasrāṇi trayodaśa ca bhāgā yojanasya bāhyaviṣkaṃbhaḥ varṣādvarṣaścaturguṇavistāra <span type="ref-block" n="11930 r_TAŚVA-ML#356,17_r"/>ā videhāt varṣadharādvarṣadharaś cā niṣadhāt mānuṣottaraśailena vibhaktārdhatvāt puṣkarārdhasaṃjñā puṣkaradvī<span type="ref-block" n="11931 r_TAŚVA-ML#356,18_r"/>pasyārdhaṃ hi puṣkarārdham iti proktaṃ atra dhātakīkhaṃḍavarṣadharāś cakrāravadavasthitās tadaṃtarālavadvarṣāḥ kālo<span type="ref-block" n="11932 r_TAŚVA-ML#356,19_r"/>damānuṣottaraśailasparśināviṣvākāragirī dakṣiṇottarau purvavadveditavyau puṣkarārdhavalayapūrvāparavibhāgam adhyava<span type="ref-block" n="11933 r_TAŚVA-ML#356,20_r"/>rtinau merū ceti prapaṃcaḥ sarvasya vidyānaṃdamahodayaiḥ pratipādito vagaṃtavyaḥ tad evaṃ </p><p n="a_2796" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11935 r_TAŚVA-ML#356,22_r"/>ekenaikena sūtreṇoktaṃ yathoditasūtravacanāt kasmāt punaḥ puṣkarārdhanirūpaṇam eva kṛtam ity āha </p><p n="a_2798" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11937 r_TAŚVA-ML#356,24_r"/>na parato yasmād ity abhisaṃbaṃdhaḥ manuṣyaloko hi pratipādayitum upakrāṃtaḥ sa ceyān eva </p><p n="a_2799" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11938 r_TAŚVA-ML#356,25_r"/>yady evaṃ kiṃprakārā manuṣyās tatrety āha </p><p n="a_2801" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11940 r_TAŚVA-ML#356,27_r"/>etad eva prarūpayati </p><p n="a_2803" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11942 r_TAŚVA-ML#356,29_r"/>uccair gotrodayāder āryā nīcair gotrādeś ca mlecchāḥ </p><p n="a_2805" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11945 r_TAŚVA-ML#356,32_r"/>ṛddhiprāptāryāḥ saptavidhāḥ saptavidharddhimāsṛtā hi te saptavidhardhiḥ punar buddhyādis tathā hibuddhitapo<span type="ref-block" n="11946 r_TAŚVA-ML#356,33_r"/>vikriyauṣadharasabalākṣīṇarddhayaḥ sapta prajñāpitāḥ nānā viśeṣāś ca prāptardhayo bhavaṃty āryās tadviśeṣāt buddhi<span type="ref-block" n="11947 r_TAŚVA-ML#357,01_r"/>viśeṣardhiprāptā hi bījabuddhyādayaḥ tapoviśeṣardhiprāptās taptatapaḥprabhṛtayaḥ vikriyāviśeṣardhiprāptā eka<span type="ref-block" n="11948 r_TAŚVA-ML#357,02_r"/>tvavikriyādisamarthāḥ auṣadhaviśeṣardhiprāptāḥ jallauṣadhiprāptādayaḥ rasardhiprāptāḥ kṣīrasrāviprabhṛtayaḥ balavi<span type="ref-block" n="11949 r_TAŚVA-ML#357,03_r"/>śeṣardhiprāptā manobalaprabhṛtayaḥ akṣīṇaviśeṣardhiprāptāḥ punarakṣīṇamahālayādaya iti anye tv āhuḥ ṛddhi<span type="ref-block" n="11950 r_TAŚVA-ML#357,04_r"/>prāptāryā aṣṭavidhāḥ buddhikriyāvikriyātapobalauṣadharasakṣetrabhedād iti te kutaḥ saṃbhāvyā ity āha </p><p n="a_2807" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11952 r_TAŚVA-ML#357,06_r"/>yathā parimāṇam āparamāṇoḥ prakṛṣyamāṇasvarūpam ākāśe paramaprakarṣaparyaṃtaprāptaṃ siddhyattadaṃtarāle anekadhā <span type="ref-block" n="11953 r_TAŚVA-ML#357,07_r"/>parimāṇaprakarṣaṃ sādhayati tathā sarvajaghanyajñānādiguṇardhiviśeṣādārabhyardhiviśeṣaḥ prakṛṣyamāṇasvarūpaṃ parama<span type="ref-block" n="11954 r_TAŚVA-ML#357,08_r"/>prakarṣaparyaṃtam āpnuvann aṃtarālardhiviśeṣaprakarṣaṃ sādhayatīti saṃbhāvyaṃte sarve buddhyatiśayardhiviśeṣādayaḥ paramāgama<span type="ref-block" n="11955 r_TAŚVA-ML#357,09_r"/>prasiddhāś ceti na kiṃcid anupapannaṃ ke punar asaṃprāptardhaya ity āvedayati </p><p n="a_2809" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11957 r_TAŚVA-ML#357,11_r"/>kṣetrāryā jātyāryāḥ karmāryāś cāritrāryā darśanāryāś cety anekavidhāḥ kṣetrādyapekṣayā anṛddhiprāptāryāḥ <span type="ref-block" n="11958 r_TAŚVA-ML#357,12_r"/>pratyetavyā tathā pratītiyogāt </p><p n="a_2810" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11959 r_TAŚVA-ML#357,13_r"/>ke punar mlecchā ity āha </p><p n="a_2812" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11961 r_TAŚVA-ML#357,15_r"/>mlecchā dvividhāḥ aṃtardvīpajāḥ karmabhūmijāś ca tatrādyās tāval lavaṇodasyobhayor aṣṭacatvāriṃśat tathā <span type="ref-block" n="11962 r_TAŚVA-ML#357,16_r"/>kālodasya iti ṣaṇṇavatiḥ </p><p n="a_2813" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11963 r_TAŚVA-ML#357,17_r"/>te ca kecid bhogabhūmisamapraṇidhayaḥ pare karmabhūmisamapraṇidhayaḥ śrūyamāṇāḥ kīdṛgāyurutsedhavṛttaya ity ācaṣṭe </p><p n="a_2815" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11965 r_TAŚVA-ML#357,19_r"/>bhogabhūmibhiḥ samānapraṇidhayoṃtardvīpajā mlecchā bhogabhūmyāyurutsedhavṛttayaḥ pratipattavyāḥ karmabhūmibhiḥ <span type="ref-block" n="11966 r_TAŚVA-ML#357,20_r"/>samaprāṇidhayaḥ karmabhūmyāyurutsedhavṛttas tathā nimittasadbhāvāt </p><p n="a_2816" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11967 r_TAŚVA-ML#357,21_r"/>atha ke karmabhūmijā mlecchā ity āha </p><p n="a_2818" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11969 r_TAŚVA-ML#357,23_r"/>kutaḥ punar evam āryamlecchavyavasthety āha </p><p n="a_2820" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11972 r_TAŚVA-ML#357,26_r"/>na saṃpradāyāvyavacchedo 'siddhas tadvidāṃ nāstikasaṃpradāyāvyavacchedavat nāpy apramāṇaṃ suniścitāsaṃbhava<span type="ref-block" n="11973 r_TAŚVA-ML#357,27_r"/>dbādhakatvāt tadvat tataḥ saṃtānenāryamlecchavyavasthitis tadvidbhir niścetavyā nāstikasaṃtānavyavasthitivat <span type="ref-block" n="11974 r_TAŚVA-ML#357,28_r"/>sarvaḥ sarvadāryatvamlecchatvaśūnyo manuṣyasaṃtāna ity atrāpi saṃpradāyāvyavaccheda eva nāstikānāṃ śaraṇaṃ pratya<span type="ref-block" n="11975 r_TAŚVA-ML#357,29_r"/>kṣasyānumānasya ca tatrāvyāpārāt yathā cāhaṃ nāstikas tathā sarve pūrvakālavartino nāstikā jātyādi<span type="ref-block" n="11976 r_TAŚVA-ML#357,30_r"/>vyavasthānirākaraṇaparā ity api saṃpradāyād evāvicchinnād avagaṃtavyaṃ nānyathā ayam eva saṃpradāyaḥ pramāṇaṃ na <span type="ref-block" n="11977 r_TAŚVA-ML#357,31_r"/>punar āryamlecchavyavasthitipratipādaka iti manorathamātraṃ pratītyabhāvāt jātamātrasya jaṃtor āryetarabhāvaśūnyasya <span type="ref-block" n="11978 r_TAŚVA-ML#357,32_r"/>pratīteḥ pramāṇaṃ tadbhāvābhāvaviṣayaḥ saṃpradāya iti cen na tasyāpy āryetarabhāvaprasiddher anyathā vyavahāraviro<span type="ref-block" n="11979 r_TAŚVA-ML#357,33_r"/>dhāt kalpanāropitas tadvyavahāra iti cet tannirbījāyāḥ kalpanāyā evāsaṃbhavāt kvacit kasyacit tattvataḥ <span type="ref-block" n="11980 r_TAŚVA-ML#358,01_r"/>prasiddhasyānyatrāropyo hi kalpanā dṛṣṭā vikalpamātrasthā gatyaṃtarābhāvāt ubhayathācāryetarabhāvakalpanāyāṃ <span type="ref-block" n="11981 r_TAŚVA-ML#358,02_r"/>vāstabas tadbhāvasiddheḥ pradhānād vaitādikalpanānām api hi nirbījānām anupapattir eva sattvarajastamasāṃ sāmyavāsta<span type="ref-block" n="11982 r_TAŚVA-ML#358,03_r"/>vasya pradhānatvena narādhipādau prasiddhenādhyāropasya pradhānakalpanatvāt kvacic caikatvasyādvaitasya pramāṇataḥ <span type="ref-block" n="11983 r_TAŚVA-ML#358,04_r"/>siddhasya sarvavastuṣv adhyāropaṇasyādvaitakalpanātvād anyathā tadasaṃbhavāt kathaṃ vā kvacit saṃpradāyāt pāramārthikī <span type="ref-block" n="11984 r_TAŚVA-ML#358,05_r"/>vyavasthāmācakṣāṇo manuṣyeṣv evāryetarabhāvavyavasthāṃ kālpanikīm ācakṣīta pramāṇāṃtarāviṣayatvād iti cet <span type="ref-block" n="11985 r_TAŚVA-ML#358,06_r"/>na āryamlecchavyavasthāyā guṇadoṣanibaṃdhanāyāḥ pratyakṣānumānābhyām iti prasiddherata tathā hisvasaṃtāna<span type="ref-block" n="11986 r_TAŚVA-ML#358,07_r"/>vartinī hi manuṣyāṇāṃ āryatvavyavasthitiḥ samyagdarśanādiguṇanibaṃdhanā mlecchavyavasthitiś ca mithyātvādi<span type="ref-block" n="11987 r_TAŚVA-ML#358,08_r"/>doṣanibaṃdhanā svasaṃvedanasiddhā svarūpavat saṃtānāṃtaravartinī tu sā vyāpāravyāhārākāraviśeṣasya <span type="ref-block" n="11988 r_TAŚVA-ML#358,09_r"/>kāryasya viniścayād anumeyā ceti na pramāṇāṃtarāgocarā pratyakṣānumānābhyāṃ prasiddhāyāṃ ca guṇanibaṃdhanā<span type="ref-block" n="11989 r_TAŚVA-ML#358,10_r"/>yām āryatvavyavasthāyāṃ kāsucit manuṣyavyaktiṣu yugād āvavyavacchinnasaṃtānās tathābhūtaguṇair aryamāṇā jātyāryāḥ <span type="ref-block" n="11990 r_TAŚVA-ML#358,11_r"/>prasiddhā bhavaṃti kṣetrādyāryavat </p><p n="a_2821" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11991 r_TAŚVA-ML#358,12_r"/>tathā mlecchāḥ </p><p n="a_2823" rend="justify"> <span type="ref-block" n="11994 r_TAŚVA-ML#358,15_r"/>brāhmaṇatvādijātiḥ sarvagatā sarvatra svapratyayahetutvād ākāśavat sattāvad vā tathā nityā sarvadotpādaka<span type="ref-block" n="11995 r_TAŚVA-ML#358,16_r"/>vināśakakāraṇarahitatvāt tadvad eva ity eke te tra praṣṭavyāḥ sā sarvagatā satī vyaktyaṃtarāle kasmāt sva<span type="ref-block" n="11996 r_TAŚVA-ML#358,17_r"/>pratyayaṃ notpādayatīti svavyaṃjakaviśeṣābhāvād anabhivyaktatvād iti cen na tadabhivyakteḥ karaṇe <span type="ref-block" n="11997 r_TAŚVA-ML#358,18_r"/>kvacid upalaṃbhe sarvatropalaṃbhaprasaṃgāt deśataḥ karaṇe sāvayavatvaprasakteḥ nanu ca kārtsnyenābhivyaktāv api <span type="ref-block" n="11998 r_TAŚVA-ML#358,19_r"/>jāter na sarvatropalaṃbhaḥ sāmagryabhāvāt svavyaktideśa eva hi tadupalaṃbhasāmagrī pratītā iṃdriyamanaākāśā<span type="ref-block" n="11999 r_TAŚVA-ML#358,20_r"/>divat na ca vyaktyaṃtarāle sāstīti kecit tad apy asaṃgataṃ ghaṭāder evaṃ sarvagatatvaprasakteḥ śakyaṃ hi vaktuṃ <span type="ref-block" n="12000 r_TAŚVA-ML#358,21_r"/>ghaṭādīnāṃ sarvagatatve pi na sarvatropalaṃbhaḥ sāmagryabhāvāt kapālādideśa eva hi tadupalaṃbhasāmagrī na ca <span type="ref-block" n="12001 r_TAŚVA-ML#358,22_r"/>sā sarvatrāstīti kapālāder apy avayavinaḥ sarvagatatve pi na sarvatropalaṃbhaḥ sāvayavopalaṃbhasāmagryabhāvād ity eva<span type="ref-block" n="12002 r_TAŚVA-ML#358,23_r"/>m anaṃtaśaḥ paramāṇūnām anavayavitvād asarvagatatve sarvatropalaṃbhābhāvātyayānuyoganivṛttir iti yadi punar ghaṭādeḥ <span type="ref-block" n="12003 r_TAŚVA-ML#358,24_r"/>sarvagatatvakalpanāyā pratyakṣavirodhaḥ pratiniyatasaṃsthānasya pratyakṣatvāt anumānavirodhaś ca na sarvagato <span type="ref-block" n="12004 r_TAŚVA-ML#358,25_r"/>ghaṭādiḥ sāvayavatvāt mūrtimattvāt paramāṇuvat ity anumānād asarvagatatvasiddher iti mataṃ tadā jātisarvaga<span type="ref-block" n="12005 r_TAŚVA-ML#358,26_r"/>tatvakalpanāyām api sa eva pratyakṣādivirodhaḥ sādṛśyalakṣaṇāyā eva jāter asarvagatāyāḥ pratiniyatavyakti<span type="ref-block" n="12006 r_TAŚVA-ML#358,27_r"/>gatāyāḥ pratyakṣatvāt tathā na jātiḥ sarvagatā pratiniyatavyaktipariṇāmatvād viśeṣavad ity anumānāj jāter asa<span type="ref-block" n="12007 r_TAŚVA-ML#358,28_r"/>rvagatatvasiddheḥ kutaḥ punaḥ sādṛśyalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ siddham iti cet </p><p n="a_2825" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12009 r_TAŚVA-ML#358,30_r"/>sa evaṃ manuṣya iti pratyayān na samānā iti tadgraho sti yataḥ sādṛśyasāmānyaṃ siddhyed iti cet na <span type="ref-block" n="12010 r_TAŚVA-ML#358,31_r"/>sadṛśe manuṣyādau sa evāyam iti pratyayasyopacaritaikatvaviṣayatvāt dvividhaṃ hy ekatvaṃ mukhyam upacaritaṃ ca <span type="ref-block" n="12011 r_TAŚVA-ML#358,32_r"/>mukhyamūrdhvatāsāmānyam upacaritaṃ tiryak sāmānyaṃ sādṛśyam iti suniścitam anyatra sā punar brāhmaṇatvādi <span type="ref-block" n="12012 r_TAŚVA-ML#358,33_r"/>jātir naikāṃtato nityā śakyā vyavasthāpayitum anityavyaktitād ātmyāt sarvathā tasyās tadatādātmye vṛtti<span type="ref-block" n="12013 r_TAŚVA-ML#358,34_r"/>vikalpānavasthādidoṣānuṣaṃgāt nāpy ekāṃtenāmūrtā mūrtatādātmyavirodhāt tataḥ syān nityā jātir ni<span type="ref-block" n="12014 r_TAŚVA-ML#358,35_r"/>tyasādṛśyarūpatvāt syād anityā naśvarasādṛśyasvabhāvatvāt syāt sarvagatā sarvapadārthānvayitvāt syād a<span type="ref-block" n="12015 r_TAŚVA-ML#359,01_r"/>sarvagatā pratiniyatapadārthāśrayatvāt syān mūrtimatī mūrtimaddravyapariṇāmatvāt syād amūrtā gaganādyamūrtadra<span type="ref-block" n="12016 r_TAŚVA-ML#359,02_r"/>vyapariṇāmātmiketi nityasarvagatāmūrtasvabhāvā sarvathā brāhmaṇatvādijātir ayuktā pramāṇena bādhyamānatvāt <span type="ref-block" n="12017 r_TAŚVA-ML#359,03_r"/>iti sūktaṃ tad evaṃ </p><p n="a_2827" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12019 r_TAŚVA-ML#359,05_r"/>kāḥ punaḥ karmabhūmayaḥ kāś ca bhogabhūmaya ity āha </p><p n="a_2829" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12021 r_TAŚVA-ML#359,07_r"/>karmabhūmaya iti viśeṣaṇānupapattiḥ sarvatra karmaṇo vyāpārād iti cen na vā prakṛṣṭaguṇānubhavanakarmopā<span type="ref-block" n="12022 r_TAŚVA-ML#359,08_r"/>rjitanirjarādhiṣṭhānopapatteḥ ṣaṭkarmadarśanāc ca anyatraśabdaḥ parivarjanārthaḥ śeṣās tā bhogabhūmaya iti sāmarthyā<span type="ref-block" n="12023 r_TAŚVA-ML#359,09_r"/>d gamyata ity āvedayati </p><p n="a_2831" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12026 r_TAŚVA-ML#359,12_r"/>sārdhadvīpadvayapratipādanasūtre vacanasāmarthyād aśrūyamāṇasyāpi samudradvitayasya yathāvasāyo jaṃbūdvīpalavaṇo<span type="ref-block" n="12027 r_TAŚVA-ML#359,13_r"/>dādidvīpasamudrāṇāṃ pūrvapūrvaparikṣepitvavacanāt tathāsmin sūtre nuktānām api bhogabhūmīnāṃ niścayaḥ syāt <span type="ref-block" n="12028 r_TAŚVA-ML#359,14_r"/>bharatair āvatavidehā devakurūttarakurubhir varjitāḥ karmabhūmaya iti vacanasāmarthyāt devakurūttarakuravaḥ śeṣāś ca <span type="ref-block" n="12029 r_TAŚVA-ML#359,15_r"/>haimavatahariramyakahair aṇyavatākhyā bhūmayaḥ karmabhūmivilakṣaṇatvād bhogabhūmaya ity avasīyaṃte </p><p n="a_2832" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12030 r_TAŚVA-ML#359,16_r"/>atha tannivāsināṃ nṛṇāṃ ke parāvare sthitī bhavata ity āha </p><p n="a_2834" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12032 r_TAŚVA-ML#359,18_r"/>yathāsaṃkhyam abhisaṃbadhas tripalyopamā parā nṛsthitir aṃtarmuhūrtāvarā iti madhyamā nṛsthitiḥ kety āha </p><p n="a_2836" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12035 r_TAŚVA-ML#359,21_r"/>tiraścāṃ ke parāvare sthitī syātām ity āha </p><p n="a_2838" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12037 r_TAŚVA-ML#359,23_r"/>tripalyopamāṃtarmuhūrte iti vartate pṛthagyogakaraṇaṃ yathāsaṃkhyanivṛttyarthaṃ ekayogakaraṇe hi nṛsthitī <span type="ref-block" n="12038 r_TAŚVA-ML#359,24_r"/>iti nirdeśe nṛsthitiḥ parā tripalyopamā tiryaksthitiravarāntarmuhūrteti yathāsaṃkhyam abhisaṃbaṃdhaḥ prasajyeta <span type="ref-block" n="12039 r_TAŚVA-ML#359,25_r"/>tatas tannivṛttiḥ pṛthagyogakaraṇāt tiryaṅgām akarmodayāpāditajanma tiryagyonis tatra jātās tiryagyonijāḥ <span type="ref-block" n="12040 r_TAŚVA-ML#359,26_r"/>ekeṃdriyavikaleṃdriyapaṃceṃdriyavikalpās trividhāḥ teṣāṃ ca yathāgamaṃ madhyamā sthitiḥ sāmarthyalabhyā pratipa<span type="ref-block" n="12041 r_TAŚVA-ML#359,27_r"/>ttavyā parāvarasthitivat kim artham ihokte tiraścāṃ parāvare sthiti prakaraṇābhāve pīty ādarśayati </p><p n="a_2840" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12043 r_TAŚVA-ML#359,29_r"/>nanv asaṃkhyeyeṣv api dvīpasamudreṣu dṛṣṭeṣu sārdhadvīpadvayaprapaṃcaṃ nirūpayataḥ sūtrakārasya kiṃ cetasi sthitam ity āha </p><p n="a_2842" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12046 r_TAŚVA-ML#359,32_r"/>nanu ca jīvatattvaprarūpaṇe prakṛte kiṃ nirarthakaṃ dvīpasamudraviśeṣanirūpaṇam ity āśaṃkāṃ nivārayati </p><p n="a_2844" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12048 r_TAŚVA-ML#360,02_r"/>kāni punar nimittāni taddvīpasamudraviśeṣeṣūtpadyamānānāṃ manuṣyāṇām ity āha </p><p n="a_2846" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12050 r_TAŚVA-ML#360,04_r"/>yathā pudgaleṣu śarīrādilakṣaṇeṣu vivecanaśīlāni pudgalavipākīni karmāṇi śarīranām ādīni yathā ca <span type="ref-block" n="12051 r_TAŚVA-ML#360,05_r"/>bhavavipākīni nārakāyurādīni jīvavipākīni ca sadvedyādīni tathā tatrotpattau manuṣyāṇām anyeṣāṃ ca <span type="ref-block" n="12052 r_TAŚVA-ML#360,06_r"/>prāṇināṃ hetavaḥ saṃti tadvan nānākṣetreṣu vivecanaśīlāni kṣetravipākīny api karmāṇi saṃti tatra tatrotpattau <span type="ref-block" n="12053 r_TAŚVA-ML#360,07_r"/>teṣāṃ hetava iti tadādhāraviśeṣāḥ sarve nirūpaṇīyā eva </p><p n="a_2848" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12056 r_TAŚVA-ML#360,10_r"/>teṣāṃ hi dvīpasamudraviśeṣāṇām aprarūpaṇe manuṣyādhārāṇāṃ nārakatiryagdevādhārāṇām apy aprarūpaṇaprasaṃgān na <span type="ref-block" n="12057 r_TAŚVA-ML#360,11_r"/>viśeṣeṇa jīvatattvaṃ nirūpitaṃ syāt tannirūpaṇābhāve ca na tadvijñānaṃ śraddhānaṃ ca siddhyet tadāsiddhau <span type="ref-block" n="12058 r_TAŚVA-ML#360,12_r"/>śraddhānajñānanibaṃdhanam akṣuṇṇaṃ cāritraṃ ca kva nu saṃbhāvyate muktimārgaś ca kvaivaṃ śeṣājīvāditattvavacanaṃ ca naivaṃ <span type="ref-block" n="12059 r_TAŚVA-ML#360,13_r"/>syāt tato muktimārgopadeśam icchatā samyagdarśanajñānacāritrāṇy abhyupagaṃtavyāni tadanyatamāpāye mukti<span type="ref-block" n="12060 r_TAŚVA-ML#360,14_r"/>mārgānupapatteḥ tāni cābhyupagacchatā tadviṣayabhāvam anubhavat jīvatattvam ajīvāditattvavat pratipattavyaṃ <span type="ref-block" n="12061 r_TAŚVA-ML#360,15_r"/>tatpratipadyamāne ca tadviśeṣā ādhārādayaḥ pratipattavyāḥ iti yuktaṃ dvīpasamudrādisanniveśādiviśeṣa<span type="ref-block" n="12062 r_TAŚVA-ML#360,16_r"/>prarūpaṇam adhyāye 'smin atrāparaḥ prāha </p><p n="a_2850" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12066 r_TAŚVA-ML#360,20_r"/>vivādādhyāsitā dvīpādayo buddhimatkāraṇakāḥ sanniveśaviśeṣatvāt ghaṭavad iti kaścit tad asat <span type="ref-block" n="12067 r_TAŚVA-ML#360,21_r"/>hetor īśvaraśarīreṇa viśvataś cakṣuruta viśvato mukho viśvato bāhur uta viśvataspāt saṃbāhubhyāṃ dhamati <span type="ref-block" n="12068 r_TAŚVA-ML#360,22_r"/>saṃpatatrairdyāvābhūmī janayan deva eka ity āgamaprasiddhenānekāṃtād iti apare neśvarasya śarīram asti <span type="ref-block" n="12069 r_TAŚVA-ML#360,23_r"/>hetor vyabhicāraś codyata iti manyaṃte teṣāṃ apāṇipādo javano grahītā paśyaty acakṣuḥ sa śṛṇoty akarṇaḥ <span type="ref-block" n="12070 r_TAŚVA-ML#360,24_r"/>sa vetti viśvaṃ na hi tasya vettā tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāṃtaṃ ity āgamaṃ pramāṇayatāṃ neśvaras tatra nimittakā<span type="ref-block" n="12071 r_TAŚVA-ML#360,25_r"/>raṇaṃ siddhyati nirdehatvāt svayaṃ saṃmatam uktātmavat nanu ca muktātmanām ajñatvān na jagadutpattau nimittatvaṃ <span type="ref-block" n="12072 r_TAŚVA-ML#360,26_r"/>īśvarasya tu nirdehasyāpi nityajñānatvāt tu nimittakāraṇatvam eveti cet </p><p n="a_2852" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12074 r_TAŚVA-ML#360,28_r"/>nanu nityajñānatvād ity etasya hetor anvayasattve pi na vyatirekasattvaṃ jagadakāraṇasyāsmadāder nityajñānatvābhā<span type="ref-block" n="12075 r_TAŚVA-ML#360,29_r"/>vād iti na maṃtavyaṃ jñānasaṃtānāpekṣayāsmadāder api nityajñānatvāt na hi jñānasāmānyarahito smadādiḥ <span type="ref-block" n="12076 r_TAŚVA-ML#360,30_r"/>saṃbhavati virodhāt yadi punarjñānaviśeṣāpekṣayā nityajñānatvaṃ hetus tadā na siddha ity āha </p><p n="a_2854" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12078 r_TAŚVA-ML#360,32_r"/>bodhatvaṃ ca syād īśvarabodhasya nityatvaṃ ca syād virodhābhāvād asmād ṛśaviśeṣatvād īśvarasya viśiṣṭabodho<span type="ref-block" n="12079 r_TAŚVA-ML#360,33_r"/>papatteḥ anyathā sarvajñatvasiddhivirodhāt iti kaścit so py ayuktavādī tadbodhasya pramāṇatve tato 'parasya <span type="ref-block" n="12080 r_TAŚVA-ML#361,01_r"/>phalajñānasyānityasya tatra prasiddher aphalasya pramāṇasyāsaṃbhavāt tasya phalatve nityatvavirodhāt phalaṃ hi <span type="ref-block" n="12081 r_TAŚVA-ML#361,02_r"/>pramāṇaṃ kāryaṃ tat kathaṃ nityaṃ yuktaṃ pramāṇaphalātmakam īśvarajñānam ekam ity api vyāhataṃ svātmani kriyāvirodhāt <span type="ref-block" n="12082 r_TAŚVA-ML#361,03_r"/>tasya svajananāsaṃbhavāt yadi punar īśasya pramāṇabhūtaṃ jñānaṃ nityaṃ phalabhūtaṃ tv anityam iti mataṃ tadā jñāna<span type="ref-block" n="12083 r_TAŚVA-ML#361,04_r"/>dvayaparikalpanāyāṃ prayojanaṃ vācyaṃ tasyāśarīrasyāsataḥ sadā sarvajñatvasiddhiḥ prayojanam iti cen na ajñā<span type="ref-block" n="12084 r_TAŚVA-ML#361,05_r"/>narūpāyā eva sannikarṣādisāmagryāḥ pramāṇatvābhyupagame pi sadā sarvārthajñānasyānityasya tatphalasya kalpa<span type="ref-block" n="12085 r_TAŚVA-ML#361,06_r"/>nāt sadā sarvajñatvasiddher vyavasthāpanāt nanv aśarīrasyeṃdriyasaṃnikarṣābhāvavadaṃtaḥkaraṇasaṃnikarṣasyāpy abhāvāt <span type="ref-block" n="12086 r_TAŚVA-ML#361,07_r"/>sannikarṣādisāmagrīvirahe tato anādisarvārthaviṣayaṃ nityajñānam eva tasya pramāṇam iti cen na ātmārthasa<span type="ref-block" n="12087 r_TAŚVA-ML#361,08_r"/>nnikarṣasya pramāṇatvopagamāt maheśvarasya hi sakṛtsarvārthasaṃnikarṣamātrāt sarvārthajñānotpattir iṣyate kaiścit <span type="ref-block" n="12088 r_TAŚVA-ML#361,09_r"/>tato na nityajñānatvaṃ siddhaṃ yena na jagannimittam īśvaro nirdehatvāt muktātmavad ity anumānaṃ pratihanyeta </p><p n="a_2856" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12091 r_TAŚVA-ML#361,12_r"/>dehān niṣkrāṃto nirdehaḥ puruṣaviśeṣo maheśvaras tattvanirdehapuruṣatvaṃ tataḥ puruṣatve sati nirdehatvād iti <span type="ref-block" n="12092 r_TAŚVA-ML#361,13_r"/>puruṣatvena viśiṣṭasya nirdehatvasya prayogān na kālādinā sarvakāryotpattinimittenāśarīreṇa vyabhicāritvaṃ <span type="ref-block" n="12093 r_TAŚVA-ML#361,14_r"/>yato 'pratihatam idam anumānaṃ na syād aśarīreśvarajagannimittatvābhāvasādhanaṃ kiṃ ca </p><p n="a_2858" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12095 r_TAŚVA-ML#361,16_r"/>etenānityajñānatve pīśvarasya jñātvā jagannimittatvasiddher na muktātmavattadanimittatvam ity etannirastam aśarīrasya <span type="ref-block" n="12096 r_TAŚVA-ML#361,17_r"/>tanmate sarvathāpy ajñatvāt tasya jñatve muktātmano pi jñatvaprasaṃgād viśeṣābhāvāt </p><p n="a_2860" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12100 r_TAŚVA-ML#361,21_r"/>na hi dhīmaddhetutvamātraṃ jagatāṃ paryāyārthādeśād abhyupagacchataḥ syādvādino 'pasiddhāṃtaḥ siddhāṃte pi <span type="ref-block" n="12101 r_TAŚVA-ML#361,22_r"/>nānāprāṇipariṇāmākhyabhāvakarmanimittajagadvyavasthiteḥ anyathā jagatas tadupabhogyavirodhāt </p><p n="a_2862" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12106 r_TAŚVA-ML#361,27_r"/>pūrvam atanutve narasya </p><p n="a_2863" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12107 r_TAŚVA-ML#361,28_r"/>muktasyeva na yujyeta bhūyo nyatanusaṃgatiḥ </p><p n="a_2865" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12110 r_TAŚVA-ML#361,31_r"/>na hi sarvathātmaguṇatve dharmādharmasaṃjñakasyādṛṣṭasyātmapārataṃtryanimittatvaṃ yuktaṃ buddhivat icchādveṣayo<span type="ref-block" n="12111 r_TAŚVA-ML#361,32_r"/>r ātmaguṇatve py ātmapārataṃtryanimittatvasiddher yuktam eveti cen na tayoḥ sarvathātmaguṇatvābhāvāt karmodayanimi<span type="ref-block" n="12112 r_TAŚVA-ML#361,33_r"/>ttatvena bhāvakarmatvavacanāt tayor evātmapārataṃtryasvabhāvatvāc ca na pārataṃtryanimittatvaṃ mohaviśeṣapārataṃtrya <span type="ref-block" n="12113 r_TAŚVA-ML#361,34_r"/>eva hi puruṣasyecchādveṣau tadaparataṃtrasya kvacid abhilāṣadveṣāsaṃbhavāt tato na dharmādharmau puruṣaguṇau puruṣa<span type="ref-block" n="12114 r_TAŚVA-ML#362,01_r"/>pārataṃtryanimittatvān mohaviśeṣān nigalādivat kiṃ tarhi pudgalapariṇāmātmakau tau tata eva tadvat <span type="ref-block" n="12115 r_TAŚVA-ML#362,02_r"/>pudgalapariṇāmaviśeṣātmakatvāc cādṛṣṭasyātmaśarīratvam upagatam iti naudārikādiśarīrasaṃbaṃdhāt pūrvam adṛṣṭavat sarva<span type="ref-block" n="12116 r_TAŚVA-ML#362,03_r"/>thātmā nirdeho yuktaḥ yas tu nirdeho muktātmā sa na kasyacic charīrasyāraṃbhako bhavati yatas tadvadīśvaro pi <span type="ref-block" n="12117 r_TAŚVA-ML#362,04_r"/>jagato 'hetuḥ syāt </p><p n="a_2866" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12118 r_TAŚVA-ML#362,05_r"/>saṃprati sadeheśvaravādimatam āśaṃkya pratividhatte </p><p n="a_2868" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12126 r_TAŚVA-ML#362,13_r"/>tataḥ sūktam etat sadeheśvaravādināṃ sanniveśaviśiṣṭatvād iti hetur īśvaradehena vyabhicārīti </p><p n="a_2870" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12133 r_TAŚVA-ML#362,20_r"/>yathaiva hi sanniveśaviśiṣṭatvād iti hetur nāsiddhaḥ saṃbaṃdho vaktum iṣṭahetūnām apy asiddhatvaprasaṃgāt kiṃ <span type="ref-block" n="12134 r_TAŚVA-ML#362,21_r"/>tarhi parīkṣakair anaikāṃtiko vācyas tathā kāryatvād acetanopādānatvād arthakriyākāritvāt sthitvāpravṛtteḥ ity e<span type="ref-block" n="12135 r_TAŚVA-ML#362,22_r"/>vam ādir apīśvaradehena naikāṃtika eva sarvathā viśeṣābhāvāt api ca </p><p n="a_2872" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12137 r_TAŚVA-ML#362,24_r"/>kathaṃ punaḥ sthāvarādīnām abuddhimatkāraṇakatvasthitir yatas tair anaikāṃtikatvaṃ kāryatvādihetūnām udbhāvyata <span type="ref-block" n="12138 r_TAŚVA-ML#362,25_r"/>ity āvedayati </p><p n="a_2874" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12141 r_TAŚVA-ML#362,28_r"/>kṣityudakabījāditayā kāraṇānvayavyatirekāt sthāvarādīnāṃ bhāvyabhāvakayor upalaṃbhān na buddhimatkāraṇā<span type="ref-block" n="12142 r_TAŚVA-ML#362,29_r"/>nvayavyatirekānuvidhānaṃ na hi buddhimato vedhasaḥ kvacid deśe vyatireko sti sarvagatatvāt nāpi kāle <span type="ref-block" n="12143 r_TAŚVA-ML#362,30_r"/>nityatvāt tathā ca nānvayo niścitaḥ saṃbhavati tadbhāvābhāvadarśanamātrānvayo vā sa na tajjanyatvaṃ <span type="ref-block" n="12144 r_TAŚVA-ML#362,31_r"/>sādhayati karabhāder bhāve dhūmāvirbhāvadarśanāt tajjanyatvasiddhiprasaṃgāt katham adṛṣṭasya sthāvarādinimittatva<span type="ref-block" n="12145 r_TAŚVA-ML#362,32_r"/>m ity āha </p><p n="a_2876" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12147 r_TAŚVA-ML#362,34_r"/>na hy adṛṣṭaṃ dharmādharmasaṃjñitaṃ kūṭasthaṃ sarvagataṃ vā maheśvaravad ipy ate yatas tasya deśakālavyatireko na <span type="ref-block" n="12148 r_TAŚVA-ML#363,01_r"/>siddhyet kṣityādidṛṣṭasāmagrīsadbhāve pi kvacit sthāvarādīnām anupalaṃbhād adṛṣṭakāraṇatvaṃ siddhyaty eva katham evaṃ <span type="ref-block" n="12149 r_TAŚVA-ML#363,02_r"/>tadutpattau kālāder hetutvam iti sarvagatasya vyatirekāsiddher īśvaravad iti vadaṃtaṃ pratyāha </p><p n="a_2878" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12151 r_TAŚVA-ML#363,04_r"/>na hi kālākāśādiparyāyāṇāṃ nityatvaṃ sarvagatatvaṃ vā prasiddhaṃ kālāṇūnām eva dravyārthādeśān nityatvo<span type="ref-block" n="12152 r_TAŚVA-ML#363,05_r"/>pagamāt niḥparyāyasya nityasya sarvagatasya ca kālasya paropagatasyāpramāṇakatvāt sarvagatasya nityasya <span type="ref-block" n="12153 r_TAŚVA-ML#363,06_r"/>cākāśadravyasyaiva vyavasthāpanān niḥparyāyasya tasyāpi grāhakapramāṇābhāvāt dharmāstikāyasyādharmāstikā<span type="ref-block" n="12154 r_TAŚVA-ML#363,07_r"/>yasya ca lokavyāpino pi dravyata eva nityatvopagamāt paryāyato 'sarvagatatvād anityatvāc ca tato yuktaṃ <span type="ref-block" n="12155 r_TAŚVA-ML#363,08_r"/>svakāryotpattau nimittatvaṃ sarvathā virodhābhāvāt yady evaṃ maheśvaraguṇasya sisṛkṣālakṣaṇasyānityatvād asarva<span type="ref-block" n="12156 r_TAŚVA-ML#363,09_r"/>gatatvāt ca tannimittatvaṃ sthāvarādīnāṃ yuktaṃ vyatirekaprasiddher iti parākūtam anūdya dūṣayati </p><p n="a_2880" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12163 r_TAŚVA-ML#363,16_r"/>nanv evaṃ kālādiparyayasya svakāryotpattau nimittabhāvam anubhavataḥ prādurbhāve yady aparaḥ kālādiparyāyo <span type="ref-block" n="12164 r_TAŚVA-ML#363,17_r"/>nimittaṃ tadvadanyakāryotpattāv api kālādiparyāyo nimittaṃ mā bhūt atha nimittaṃ tadutpattāv apy aparo nimi<span type="ref-block" n="12165 r_TAŚVA-ML#363,18_r"/>ttam ity anavasthā syāt kālādiparyāyasya kāraṇamaṃtareṇotpattau deśakālādiniyamānupapatteḥ sarvatra sarvadā <span type="ref-block" n="12166 r_TAŚVA-ML#363,19_r"/>bhāvāt sarvakāryāṇām anuparatety atiprasaṃgaḥ tasya nityatve kālādidravyavadvyatiriktā siddhir anvayamātrasiddhā<span type="ref-block" n="12167 r_TAŚVA-ML#363,20_r"/>v api sarvadotpattis teṣām animittatvaprasaṃgaḥ sisṛkṣāvatsthāvarādyutpattāv iti kecit te pi na tattvajñāḥ <span type="ref-block" n="12168 r_TAŚVA-ML#363,21_r"/>syādvādināṃ svakāryotpattinimittasya kālādiparyayasya nimittatvasiddhes tadutpattāv api tatpūrvakālādiparyāyasya <span type="ref-block" n="12169 r_TAŚVA-ML#363,22_r"/>nimittatvam ity anāditvān nimittanaimittikabhāvasya tatparyāyāṇāṃ bījāṃkurādivadanavasthānavatārāt kathaṃcit svā<span type="ref-block" n="12170 r_TAŚVA-ML#363,23_r"/>taṃtryeṇotpadyamānasyāpi sarvatra sarvadā ca bhāvānutpatteḥ nityatvābhyupagamāc ca nanu maheśvarasisṛkṣāpi tarhi <span type="ref-block" n="12171 r_TAŚVA-ML#363,24_r"/>svāvarādyutpattau nimittabhāvam anubhavatīti pūrvasisṛkṣātaḥ sāpi svapūrvasisṛkṣātaḥ ity anāditvāt kāryakā<span type="ref-block" n="12172 r_TAŚVA-ML#363,25_r"/>raṇabhāvasya katham anavasthādoṣeṇopadrūyeta kathaṃ vā tayaiva hetavo naikāṃtikāḥ syuḥ na sthāvarādikāryānu<span type="ref-block" n="12173 r_TAŚVA-ML#363,26_r"/>paramaḥ svātaṃtryeṇānutpādāt nāvyatireko nityatvānabhyupagamāt sisṛkṣāyāḥ tannityatve sarvadā kāryotpa<span type="ref-block" n="12174 r_TAŚVA-ML#363,27_r"/>ttiprasaṃgāt sarvadā sahakārīṇām abhāvān na tatprasaṃga iti cen na teṣām api maheśvarasisṛkṣayā tajjanmatve <span type="ref-block" n="12175 r_TAŚVA-ML#363,28_r"/>sarvadā sadbhāvāpattes tadanāyattajanmakṛtair eva hetūnāṃ vyabhicārāt tatsahakāriṇo pi svotpattihetūnām abhāvāt <span type="ref-block" n="12176 r_TAŚVA-ML#363,29_r"/>sarvadotpadyata iti cen na teṣām apīśvarasisṛkṣāyās tajjanmatvetarayor uktadoṣānuṣaṃgāt tatsahakāriṇāṃ nityatve <span type="ref-block" n="12177 r_TAŚVA-ML#363,30_r"/>sa eva sarvadā kāryotpattiprasaṃgaḥ sisṛkṣāyāḥ sahakāriṇāṃ ca nityatvād anityaiva sā yuktā brāhmeṇa <span type="ref-block" n="12178 r_TAŚVA-ML#363,31_r"/>mānena varṣaśatāṃte prāṇināṃ bhogabhūtaye bhagavato maheśvarasya caturdaśabhuvanādhipateḥ sisṛkṣotpadyata iti <span type="ref-block" n="12179 r_TAŚVA-ML#363,32_r"/>vacanāc ca na nityāsau tathotpattivirodhād iti kecit tatraikeṣāṃ dūṣaṇaṃ sisṛkṣāyā nityatvābhāve pi <span type="ref-block" n="12180 r_TAŚVA-ML#363,33_r"/>dṛṣṭaṃ kṣityādikāraṇasākalye pi sthāvarādīnāṃ kadācid anutpattiprasaṃgaḥ kadācit tadabhāvasaṃbhavāt tadaṃtyasahakā<span type="ref-block" n="12181 r_TAŚVA-ML#363,34_r"/>rikāraṇasannidhānānaṃtaram eva sisṛkṣotpattes tadabhāvāsaṃbhave tasyāḥ sahakārikāraṇaprabhavatvaprasaṃgaḥ tadanaṃtara<span type="ref-block" n="12182 r_TAŚVA-ML#364,01_r"/>bhāvaniyamasyānupapatteḥ teṣāṃ sahakāriṇāṃ sisṛkṣām utpādayatāṃ sisṛkṣāṃtarād utpattau sthāvarādivat kadāci<span type="ref-block" n="12183 r_TAŚVA-ML#364,02_r"/>d anutpattiprasaṃgas tasya kadācid asaṃnidhānāt tadaṃtyakāraṇasaṃnidhānānaṃtaram eva sisṛkṣāṃtarasyotpattiniyamāt tada<span type="ref-block" n="12184 r_TAŚVA-ML#364,03_r"/>prasaṃge tatkāraṇaprabhavatvaprasaṃgas tadanaṃtarabhāvaniyamasyānyathānupapatteḥ ityādi punar āvartata iti cakrakam etat <span type="ref-block" n="12185 r_TAŚVA-ML#364,04_r"/>sisṛkṣāṃtareṇāpreritānām eva sahakāriṇām utpatter eva hetūnām anekāṃtikatvaṃ sahakāriṇāṃ sisṛkṣayā saha niya<span type="ref-block" n="12186 r_TAŚVA-ML#364,05_r"/>menotpatteḥ sthāvarādīnāṃ sakalakāraṇānāṃ kadācid anupapatteḥ prasaṃgābhāve sisṛkṣāyā sahakāriṇāṃ ca <span type="ref-block" n="12187 r_TAŚVA-ML#364,06_r"/>kṣityādīnām ekaṃ kāraṇam anupapadyeta anyathā sahabhāvaniyamāyogāt tac caikaṃ kāraṇaṃ yadi sisṛkṣāṃtareṇā<span type="ref-block" n="12188 r_TAŚVA-ML#364,07_r"/>preritaṃ tajjanakaṃ tenaiva hetuvyabhicāras tena preritasya tajjanakatve kadācit tajjananaprasaṃgaḥ pūrvavattasyāpi <span type="ref-block" n="12189 r_TAŚVA-ML#364,08_r"/>preryeṇa saha niyamenotpattau tayor apy ekaṃ kāraṇaṃ syāt tac caikaṃ kāraṇaṃ yadi sisṛkṣāṃtareṇāpreritaṃ tajjanakaṃ <span type="ref-block" n="12190 r_TAŚVA-ML#364,09_r"/>tenaiva hetuvyabhicāra ityādi punar āvartata iti cakrakam aparaṃ kṣityādibhiḥ prāganaṃtaraṃ niyamotpattau sisṛ<span type="ref-block" n="12191 r_TAŚVA-ML#364,10_r"/>kṣāyāḥ sahakārihetubhir ekasāmagryadhīnatā syād anyathā prāganaṃtaraṃ niyamotpattyayogāt sā caikā sāmagrī <span type="ref-block" n="12192 r_TAŚVA-ML#364,11_r"/>yadi sisṛkṣāṃtareṇāpreritā tajjanikā tadā tayaiva hetuvyabhicāraḥ yadi punaḥ preritā sā tajjanikā <span type="ref-block" n="12193 r_TAŚVA-ML#364,12_r"/>tadā preryāt prāganaṃtaraṃ niyamenotpattyā tasyā bhavitavyam anyathoktadoṣānuṣaṃgāt tathā ca sisṛkṣāṃtaraṃ preryā<span type="ref-block" n="12194 r_TAŚVA-ML#364,13_r"/>t sāmagryaviśeṣāt prāganaṃtaraṃ niyamenotpadyamānaṃ taddhetubhir ekasāmagryadhīnaṃ syāt sā caikā sāmagrī yadi <span type="ref-block" n="12195 r_TAŚVA-ML#364,14_r"/>sisṛkṣāṃtareṇāpreritā tajjanikā tadā tayaiva hetuvyabhicāra ityādi punar āvartata ity anyaccakrakaṃ tad etaddūṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="12196 r_TAŚVA-ML#364,15_r"/>parihartukāmena kṣityādibhyo naṃtaraṃ prāk sad vā taiḥ sisṛkṣotpattir niyamato nābhyupagaṃtavyā tathā ca tadvya<span type="ref-block" n="12197 r_TAŚVA-ML#364,16_r"/>tirekānuvidhānam upalabhyeta na copalabhyate kṣityudakabījādikāraṇasāmagrīsannidhāne pratibaṃdhe vā sati <span type="ref-block" n="12198 r_TAŚVA-ML#364,17_r"/>sthāvarādikāryasyāvaśyaṃ bhāvadarśanād iti tad etadayuktaṃ sthāvarādīnām adṛṣṭādihetutve py etaddoṣaprasaṃgāt svasi<span type="ref-block" n="12199 r_TAŚVA-ML#364,18_r"/>ddhāṃtavirodhāt yadi punar adṛṣṭakṣityādikāraṇasākalye pi sthāvarādīnāṃ pariṇāmavaicitryād adṛṣṭādisiddhiḥ <span type="ref-block" n="12200 r_TAŚVA-ML#364,19_r"/>cakṣurādikāraṇasākalye pi rūpādijñānapariṇāmavaicitryādiniyataśaktivad iti mataṃ tadeśvarasisṛkṣāsiddhir api <span type="ref-block" n="12201 r_TAŚVA-ML#364,20_r"/>tata evāstu tasyās tatsiddhyā virodhābhāvād ity apare tetra praṣṭavyāḥ sthāvarādyutpattau nimittabhāvam anubha<span type="ref-block" n="12202 r_TAŚVA-ML#364,21_r"/>vaṃtī maheśvarasya sisṛkṣā yadi pūrvasisṛkṣāto bhavati sāpi tatpūrvasisṛkṣātas tadā sottarāṃ sisṛkṣāṃ prādu<span type="ref-block" n="12203 r_TAŚVA-ML#364,22_r"/>r bhāvayati vā navā na tāvad uttaraḥ pakṣas tadanaṃtarasthāvarādibhya uttarottarasthāvarādyanutpattiprasaṃgāt tata <span type="ref-block" n="12204 r_TAŚVA-ML#364,23_r"/>eva tadutpattau vyarthānādisisṛkṣāparaṃparāparikalpanā kathaṃcid ekayaivāśeṣaparāparasthāvarādikāryāṇām utpādayituṃ <span type="ref-block" n="12205 r_TAŚVA-ML#364,24_r"/>śakyatvāt pūrvasisṛkṣayā apy uttarottarasisṛkṣāṃ pratyavyāpārāt yadi punar ādyaḥ pakṣīkriyate tadā cotta<span type="ref-block" n="12206 r_TAŚVA-ML#364,25_r"/>rasisṛkṣāyām eva prakṛtasisṛkṣāyā vyāpārāt tataḥ sthāvarādikāryotpattir na bhavet etena pūrvapūrvasisṛ<span type="ref-block" n="12207 r_TAŚVA-ML#364,26_r"/>kṣāyā apy uttarottarasisṛkṣāyām eva vyāvṛtteḥ pūrvam api sthāvarādyutpattyabhāvaḥ pratipāditaḥ yadi punar iyaṃ <span type="ref-block" n="12208 r_TAŚVA-ML#364,27_r"/>sisṛkṣāṃtarotpattau sthāvarādikāryotpattau ca vyāpriyeta pūrvā pūrvā ca sisṛkṣā parāṃ parāṃ ca sisṛkṣāṃ tatsa<span type="ref-block" n="12209 r_TAŚVA-ML#364,28_r"/>habhāvisthāvarādīṃś ca prati vyāpriyamāṇābhyupeyeta tadaikaiva sisṛkṣā sakalotpattimatām utpattau vyāpāravatī <span type="ref-block" n="12210 r_TAŚVA-ML#364,29_r"/>pratipattavyā tathā ca sakṛtsarvakāryotpatteḥ kutaḥ punaḥ kāryakramabhāvapratītiḥ syān mataṃ kramaśaḥ sthāvarā<span type="ref-block" n="12211 r_TAŚVA-ML#364,30_r"/>dikāryāṇāṃ deśādiniyatasvabhāvānām ubhayavādiprasiddhatvāt tannimittabhāvam ātmasāt kurvāṇā maheśvarasisṛkṣāḥ <span type="ref-block" n="12212 r_TAŚVA-ML#364,31_r"/>kramabhāvinya evānubhīyaṃte kāryaviśeṣānumeyatvāt kāraṇaviśeṣavyavasthiter iti tarhi sisṛkṣāṃtarotpattā<span type="ref-block" n="12213 r_TAŚVA-ML#364,32_r"/>v anyāḥ sisṛkṣāḥ sthāvarādikāryotpattau vāparās tāvaṃtyo abhyupagaṃtavyāḥ kāryaviśeṣāt kāraṇa viśeṣavyavasthi<span type="ref-block" n="12214 r_TAŚVA-ML#364,33_r"/>ter anyathānupapatteḥ nānāśaktir ekaiva sisṛkṣāyāṃ tannimittam iti cet tarhi sakalakramabhāvītarakāryakāraṇapa<span type="ref-block" n="12215 r_TAŚVA-ML#364,34_r"/>ṭur anekaśaktir ekaiva maheśvarasisṛkṣāstu sā ca yadi sisṛkṣāṃtaranirapekṣotpadyate tadā sthāvarādikāryāṇy api <span type="ref-block" n="12216 r_TAŚVA-ML#364,35_r"/>tannirapekṣāṇi bhavaṃtu kim īśvarasisṛkṣayā sisṛkṣāṃtarāt tadutpattau tata eva sakalakramabhāvītarasthāvarādi<span type="ref-block" n="12217 r_TAŚVA-ML#365,01_r"/>kāryāṇi prādurbhavaṃtu nānā śaktiyogāt tadabhyupagame ca sa eva paryanuyoga ity anavasthā durnivārā yadi <span type="ref-block" n="12218 r_TAŚVA-ML#365,02_r"/>punar nityānekaśaktir ekaiva maheśvarasisṛkṣā tadā asyāḥ sa eva vyatirekābhāvo maheśvaranyāyavat tada<span type="ref-block" n="12219 r_TAŚVA-ML#365,03_r"/>vyāpitve etacchūnye pi deśe sthāvarādīnām utpatteḥ kuto nvayasyāpi prasiddhaḥ yadi punar anityāpi sisṛkṣā <span type="ref-block" n="12220 r_TAŚVA-ML#365,04_r"/>brāhmeṇa mānena varṣaśatāṃte jagadbhoktṛprāṇyadṛṣṭasāmarthyād ekaivotpadyate na sisṛkṣāṃtarād iti mataṃ tadā tata <span type="ref-block" n="12221 r_TAŚVA-ML#365,05_r"/>eva jagadutpattir astu kim īśvarasisṛkṣayā tato na sthāvarādyutpattau maheśvaro nimittaṃ tadanvayavyatirekānu<span type="ref-block" n="12222 r_TAŚVA-ML#365,06_r"/>vidhānavikalpatvāt yady annimittaṃ tan na tadanvayavyatirekānuvidhānavikalaṃ dṛṣṭaṃ yathā kuviṃdādinimittaṃ <span type="ref-block" n="12223 r_TAŚVA-ML#365,07_r"/>vastrādi maheśvarasisṛkṣānvayavyatirekānuvidhānavikalaṃ ca sthāvarādi tasmān na tannimittam iti vyāpakasya <span type="ref-block" n="12224 r_TAŚVA-ML#365,08_r"/>tadanvayavyatirekānuvidhānasyānupalaṃbhād vyāpyatannimittatvasya sthāvarādiṣu pratiṣiddhe siddhe sati sanniveśa<span type="ref-block" n="12225 r_TAŚVA-ML#365,09_r"/>viśiṣṭatvāder hetor anaikāṃtikatvaṃ sthāvarādibhiḥ kecin manyaṃte </p><p n="a_2882" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12227 r_TAŚVA-ML#365,11_r"/>evaṃ jagatāṃ buddhimatkāraṇatve sādhye kāryatvādihetoḥ sthāvarādibhir vyabhicāram udbhāvya punaḥ sthāvarā<span type="ref-block" n="12228 r_TAŚVA-ML#365,12_r"/>dīnām īśanimittatvābhāvasiddhiṃ vyāpakānupalaṃbhena kecit pracakṣate </p><p n="a_2884" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12230 r_TAŚVA-ML#365,14_r"/>anenaivānumānena vyāpakānupalaṃbhena pakṣabādhodbhāvanīyā kālātyayāpadiṣṭatvaṃ ca hetos tathodbhāvitaṃ <span type="ref-block" n="12231 r_TAŚVA-ML#365,15_r"/>syān na punaḥ pakṣīkṛtaiḥ sthāvarādibhiḥ sādhanasya vyabhicāras tatrodbhāvanīyas tasyāyuktatvāt evaṃ hi na kaści<span type="ref-block" n="12232 r_TAŚVA-ML#365,16_r"/>d dhetur avyabhicārī syāt kṛtakatvāder api śabdānityatvādau pakṣīkṛtaiḥ śabdair eva kaścid vyabhicārasyodbhāvayituṃ <span type="ref-block" n="12233 r_TAŚVA-ML#365,17_r"/>śakyatvāt na kaścij jagadbuddhimannimittaṃ sādhayituṃ sthāvarādīn pakṣīkurute taiḥ sādhanasya vyabhicā<span type="ref-block" n="12234 r_TAŚVA-ML#365,18_r"/>rodbhāvane vā kṛte sati paścān na pakṣīkurvīta yena vyabhicārāviṣayasya pakṣīkaraṇād dhetor avyabhicāre na <span type="ref-block" n="12235 r_TAŚVA-ML#365,19_r"/>kaścid dhetur vyabhicārī syāt pakvānye tāny āmraphalāny ekaśākhāprabhavatvād upayuktaphalavad ityādiṣu tadekaśākhā<span type="ref-block" n="12236 r_TAŚVA-ML#365,20_r"/>prabhavānām apakvānām āmraphalānāṃ vyabhicāraviṣayāṇāṃ pakṣīkaraṇād ity upalaṃbhaḥ syāt yathā cātra na pakṣī<span type="ref-block" n="12237 r_TAŚVA-ML#365,21_r"/>kṛtaiḥ kaścid vyabhicāram udbhāvayati kiṃtu pratyakṣabādhā pakṣasya hetoś ca kālātyayāpadiṣṭatvaṃ tathā prakṛtānumā<span type="ref-block" n="12238 r_TAŚVA-ML#365,22_r"/>ne pi yathā ca pakṣasya pratyakṣabādhodbhāvayituṃ yuktā tathānumānabādhāpi yathā ca pratyakṣabādhitapakṣanirde<span type="ref-block" n="12239 r_TAŚVA-ML#365,23_r"/>śānaṃtaraṃ prayujyamāno hetuḥ kālātyayāpadiṣṭas tathānumānabādhitapakṣanirdeśānaṃtaram api sarvathā viśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="12240 r_TAŚVA-ML#365,24_r"/>pakṣabādhodbhāvane ca hetubhiḥ paridhānam api na bhaved iti sodbhāvanīyā tadupekṣāyāṃ prayojanābhāvād iti <span type="ref-block" n="12241 r_TAŚVA-ML#365,25_r"/>cāpare pracakṣate anye tv āhuḥ </p><p n="a_2886" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12245 r_TAŚVA-ML#365,29_r"/>yadi sarvathā kāryatvam acetanopādānatvaṃ sanniveśaviśiṣṭatvaṃ sthitvā pravṛttyādi vā hetus tadā na siddha<span type="ref-block" n="12246 r_TAŚVA-ML#365,30_r"/>s tanvāder api kadrarvyāthādeśād āryatvāt kāryatvaṃ tāvad asiddhaṃ tathā tasya nityatvavyavasthiteḥ sarvathā kasya<span type="ref-block" n="12247 r_TAŚVA-ML#365,31_r"/>cid anityatve rthakriyāvirodhāt tata eva sarvasyānupādānatvād acetanopādānatvaṃ na siddhaṃ jñānādeḥ pakṣī<span type="ref-block" n="12248 r_TAŚVA-ML#365,32_r"/>kṛtasyāpi cetanopādānatvāt tadabhyupagamo nāpi bhāgāsiddhaṃ vanaspaticaitanye svāpavat sanniveśaviśi<span type="ref-block" n="12249 r_TAŚVA-ML#365,33_r"/>ṣṭatvam api na dravyasya paryāyaviṣayatvāt tasyety asiddhaṃ jñānādau svayam abhyupagamāc ca bhāgāsiddhaṃ tadvad eva sthitvā <span type="ref-block" n="12250 r_TAŚVA-ML#365,34_r"/>pravṛttir api na dravyārthādeśāt kasyacit tathā sarvasya nityapravṛttatvād itītarasiddhiḥ arthakriyākāritvaṃ <span type="ref-block" n="12251 r_TAŚVA-ML#366,01_r"/>punar dravyād arthāṃtarabhūtasya paryāyasyaikāṃtena taddurupapādam ity asiddham eva yadi punaḥ kathaṃcit kāryatvam anyad vā <span type="ref-block" n="12252 r_TAŚVA-ML#366,02_r"/>hetus tadā viruddhaḥ syāt svayam iṣṭaviparītasya kathaṃcid dhīmaddhetukatvasya sādhanāt sarvathā buddhimatkāraṇatve <span type="ref-block" n="12253 r_TAŚVA-ML#366,03_r"/>hi sādhye jagataḥ kathaṃcid dhīmaddhetukatvasādhano hetur viśeṣaviruddhaḥ sarvo pīti nākrośaṃtaḥ prapalāyaṃte <span type="ref-block" n="12254 r_TAŚVA-ML#366,04_r"/>viśeṣaviruddhā hetavaḥ kāryatvādinā maulena hetunā sveṣṭasya sādhyasyāprasādhanāt teṣāṃ niravakāśatvābhā<span type="ref-block" n="12255 r_TAŚVA-ML#366,05_r"/>vāt tair asya vyāghātasiddheḥ na caivaṃ dhūmāder agnyādyanumānaṃ pratyākhyeyaṃ kathaṃcid agnimattvāder eva kvacil lau<span type="ref-block" n="12256 r_TAŚVA-ML#366,06_r"/>kikaiḥ sādhyatvāt kathaṃcid dhūmakatvāder eva hetutvenopagamāc cāsiddhatvaviruddhatvayor ayogāt tarhi jagatāṃ <span type="ref-block" n="12257 r_TAŚVA-ML#366,07_r"/>kathaṃcid buddhimatkāraṇatvasya sādhyatvāt kathaṃcit kāryatvādeś ca hetutvopagamāt parasyāpi na doṣaḥ iti cen na <span type="ref-block" n="12258 r_TAŚVA-ML#366,08_r"/>syādvādināṃ siddhasādhanasya tathā vyavasthāpanāt </p><p n="a_2888" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12262 r_TAŚVA-ML#366,12_r"/>yad apy āhuḥ pare pṛthivyādikāryadravyam aśāśvataṃ dharmi tasya vivādādhyāsitatvān na punar ākāśaṃ abhilāpā<span type="ref-block" n="12263 r_TAŚVA-ML#366,13_r"/>t tam evaṃ śāśvataṃ dravyaṃ nāpy ātmā sukhādyanumeyo nityo na kālaḥ paratvāparatvādyanumeyo dig vā nāpi <span type="ref-block" n="12264 r_TAŚVA-ML#366,14_r"/>manaḥ sakṛdvijñānānyathānupapattyānumeyaṃ nāpi pṛthivyādiparamāṇavo kāryadravyānumeyās teṣām avivādāpanna<span type="ref-block" n="12265 r_TAŚVA-ML#366,15_r"/>tvāt tata eva na sāmānyam anuvṛttipratyayānumeyaṃ nāpi samavāya ihedam iti pratyayānumeyo nāṃtyaviśeṣā <span type="ref-block" n="12266 r_TAŚVA-ML#366,16_r"/>nityadravyavṛttayo 'tyaṃtavyāvṛttibuddhihetavaḥ tathā guṇo py aśāśvata eva rūpādir dharmī na punaḥ śāśvato ṃtyaviśeṣai<span type="ref-block" n="12267 r_TAŚVA-ML#366,17_r"/>kārthasamavetaḥ parimāṇaikatvaikapṛthaktvagurutvasnehasalilādiparamāṇurūparasasparśādilakṣaṇo nāpi dravyatvam amūrta<span type="ref-block" n="12268 r_TAŚVA-ML#366,18_r"/>dravyasaṃyogo vā tadādhāretaretarābhāvo vā tasyānutpattirūpasyāvivādādhyāsitatvāt tathā kriyādharmiṇī <span type="ref-block" n="12269 r_TAŚVA-ML#366,19_r"/>vinaśvarī parispaṃdalakṣaṇotkṣepaṇādir na punar dhātvarthalakṣaṇā bhāvanādiḥ kācin nityā tasyā api vivādāpanna<span type="ref-block" n="12270 r_TAŚVA-ML#366,20_r"/>tvābhāvāt tasya ca buddhimān hetur astīti yadā sādhyasthito bhavet tadā nu kāryatvaṃ sveṣṭaviparī<span type="ref-block" n="12271 r_TAŚVA-ML#366,21_r"/>tatvaṃ sādhayet sveṣṭasyaiva sarvathā buddhimatkāraṇakatvasya sādhanāt sarvathā vivakṣitasyāpi tasya siddhatvaṃ ca <span type="ref-block" n="12272 r_TAŚVA-ML#366,22_r"/>nopapattimad iti tad etatsarvam asaṃbaddhaṃ kāryakāraṇayor bhedaikāṃtāprasiddheḥ kathaṃcid aikyapratipatteḥ sarvasya tadbhe<span type="ref-block" n="12273 r_TAŚVA-ML#366,23_r"/>daikāṃtasādhanasyānekāntagrāhiṇā pramāṇena bādhitaviṣayatvāt kālātyayāpadiṣṭatvavyavasthiteḥ nanu ca <span type="ref-block" n="12274 r_TAŚVA-ML#366,24_r"/>kāryakāraṇayor ekasya kathaṃcin niścayāt kāryadravyasya kāraṇadravyād bhedaikāṃto mā bhūt guṇasya cānityasya <span type="ref-block" n="12275 r_TAŚVA-ML#366,25_r"/>karmaṇo pi ca tatkāryatvāviśeṣāt sadṛśapariṇāmalakṣaṇasya sāmānyasya visadṛśapariṇāmalakṣaṇasya viśeṣasya <span type="ref-block" n="12276 r_TAŚVA-ML#366,26_r"/>vāṃtyāparavikalpasya samavāyasya vā viṣvagbhāvalakṣaṇasya dravyakāryatvāt kathaṃcit tato nanyatvam astu nityāt tu <span type="ref-block" n="12277 r_TAŚVA-ML#366,27_r"/>guṇād guṇī bhinna eva tayoḥ kāryakāraṇabhāvābhāvād iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_2890" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12279 r_TAŚVA-ML#366,29_r"/>na kevalam anityād guṇāt karmādeś ca guṇī jīvādidravyapadārthaḥ sarvathā bhinno na siddhaḥ kiṃ tarhi <span type="ref-block" n="12280 r_TAŚVA-ML#366,30_r"/>nityād api guṇād darśanādisāmānyān na sarvathā bhinnas tasya tathānādiparyaṃtapariṇāmāt tathā vyavasthitatvāj jīva<span type="ref-block" n="12281 r_TAŚVA-ML#366,31_r"/>tvādivat kathaṃcit tādātmyābhāve tasya tadguṇatvavirodhād dravyāṃtaraguṇavat tatra samavāyāt tasya tadguṇatva<span type="ref-block" n="12282 r_TAŚVA-ML#366,32_r"/>m iti cen na samavāyasya samavāyitādātmyasya prasādhitatvāt tataḥ sarvasya vivādādhyāsitasya tatkāra<span type="ref-block" n="12283 r_TAŚVA-ML#366,33_r"/>ṇabhuvanādeḥ sarvathā buddhimatkāraṇatve sādhye kathaṃcit kāryatvaṃ sādhanaṃ sveṣṭaviparītaṃ kathaṃcid buddhimanni<span type="ref-block" n="12284 r_TAŚVA-ML#366,34_r"/>mittatvaṃ prasādhayed eveti viruddhaṃ bhavet sarvathātra kāryatvam asiddham iti duṣpariharam evaitaddūṣaṇadvayaṃ </p><p n="a_2891" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12285 r_TAŚVA-ML#367,01_r"/>saṃprati sādhanāṃtaram anūdya dūṣayann āha </p><p n="a_2893" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12288 r_TAŚVA-ML#367,04_r"/>vivādāpannasvabhāvāni karaṇādhikaraṇādīni kenacit kartrādhiṣṭhitāni vartaṃte karaṇādhikaraṇatvād vāsyā<span type="ref-block" n="12289 r_TAŚVA-ML#367,05_r"/>divat yo sau kartā sa maheśvara iti kaścit tasya kartṛsāmānye sādhye siddhasādhanaṃ kartṛviśeṣe tu <span type="ref-block" n="12290 r_TAŚVA-ML#367,06_r"/>nityasarvagatāmūrtasarvajñādiguṇopete sādhye sādhyavikalam udāharaṇaṃ vāsyāder asarvagatādirūpatakṣādikartradhi<span type="ref-block" n="12291 r_TAŚVA-ML#367,07_r"/>ṣṭhitasya pravṛttidarśanāt </p><p n="a_2895" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12294 r_TAŚVA-ML#367,10_r"/>na kāraṇādidharmiṇaḥ karaṇāditvena hetunā kartṛsāmānyādhiṣṭhitavṛttitvaṃ sādhyate nāpi kartuviśeṣā<span type="ref-block" n="12295 r_TAŚVA-ML#367,11_r"/>dhiṣṭhitavṛttitvaṃ yenoktadūṣaṇaṃ syāt kiṃ tarhi kartṛsāmānyaviśeṣādhiṣṭhitatvaṃ sādhyate rūpopalabdhyā<span type="ref-block" n="12296 r_TAŚVA-ML#367,12_r"/>dikriyāṇāṃ kriyātvena karaṇasāmānyaviśeṣādhiṣṭhitatvavat na hi tāsāṃ karaṇasāmānyādhiṣṭhitatvaṃ sādhyaṃ <span type="ref-block" n="12297 r_TAŚVA-ML#367,13_r"/>siddhasādhanāpatteḥ nāpy amūrtatvādidharmādhārakaraṇaviśeṣādhiṣṭhitatvaṃ vicchidikriyādyudāharaṇasya sādhyavi<span type="ref-block" n="12298 r_TAŚVA-ML#367,14_r"/>kalatvaprasaṃgāt tasya mūrtatvādidharmādhāradātrādikaraṇādhiṣṭhitasya darśanāt yathā vā laukikaparīkṣaka<span type="ref-block" n="12299 r_TAŚVA-ML#367,15_r"/>prasiddhe dhūmād agnyanumāne sāmānyaviśeṣaḥ sādhyate tathātrāpīty adūṣaṇam eva anyathā sarvānumānocchedaprasaṃgā<span type="ref-block" n="12300 r_TAŚVA-ML#367,16_r"/>d iti manyamānasyāpi so pi kartṛsāmānyaviśeṣaḥ prasiddhākhilakartṛvyaktivyāpī kaścit siddhyati na puna<span type="ref-block" n="12301 r_TAŚVA-ML#367,17_r"/>r iṣṭaviśeṣavyāpī na hy aprasiddhāgnisāmānyaṃ kenacit sādhyate deśakālaviśeṣāvacchinnāgnivyaktiniṣṭhitasyaiva <span type="ref-block" n="12302 r_TAŚVA-ML#367,18_r"/>tasya sādhayituṃ śakyatvād anyathā nityasarvagatāmūrtāgnisādhanasyāpi prasaṃgāt tathā rūpopalabdhyādīnām api <span type="ref-block" n="12303 r_TAŚVA-ML#367,19_r"/>kriyātvena prasiddhakaraṇavyaktivyāpikaraṇasāmānyaviśeṣapūrvakatvam eva sādhyate nāprasiddhakaraṇavyaktivyāpi <span type="ref-block" n="12304 r_TAŚVA-ML#367,20_r"/>vyaktir hi kvacin mūrtimatī dṛṣṭā yathā dātrādichidikriyāyāṃ kvacid amūrtā yathā viśeṣaṇajñānādir viśeṣya<span type="ref-block" n="12305 r_TAŚVA-ML#367,21_r"/>jñānādau tatra rūpopalabdhyādau karaṇasāmānyaṃ kutaścit siddhyati tadupādānasāmarthyaṃ siddhyet taddravyakaraṇaṃ <span type="ref-block" n="12306 r_TAŚVA-ML#367,22_r"/>mūrtimatpudgalapariṇāmātmakatvād bhāvakaraṇaṃ punar amūrtam api tasyātmapariṇāmatvād iti tasya kriyāviśeṣāt prasi<span type="ref-block" n="12307 r_TAŚVA-ML#367,23_r"/>ddhasya saṃjñāviśeṣamātraṃ kriyate cakṣuḥ sparśanaṃ rasanam ityādi tato bhavatīṣṭasiddhis tāvanmātrasyeṣṭatvāt <span type="ref-block" n="12308 r_TAŚVA-ML#367,24_r"/>nanu ca yathātmani rūpopalabdhyādikriyām upalabhya tasyaiva tatra vyāpriyamāṇasya svataṃtrasya kartuḥ karaṇaṃ <span type="ref-block" n="12309 r_TAŚVA-ML#367,25_r"/>cakṣurādi siddhyati tathā jagati karaṇādisādhanam upalabhya tasyaiva karaṇādīnāṃ kartradhiṣṭhitatvaṃ siddhyatīti <span type="ref-block" n="12310 r_TAŚVA-ML#367,26_r"/>sakalajagatkāraṇādyadhiṣṭhāyīśvara iti saṃjñāyamānaḥ katham iṣṭo na siddhyet tāvanmātrasya mayāpīṣṭatvād iti <span type="ref-block" n="12311 r_TAŚVA-ML#367,27_r"/>parākūtam anūdya nirākaroti </p><p n="a_2897" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12314 r_TAŚVA-ML#367,30_r"/>na hi kāraṇād dvitvasya hetor ekakartṛtve sāmarthyaṃ yena tato niḥśeṣakārakāṇām eka eva prayoktā sveṣṭo<span type="ref-block" n="12315 r_TAŚVA-ML#367,31_r"/>maheśvaraḥ siddhyet kvacit prāsādādau karaṇādīnāṃ nānā prayoktṛkatvasyāpy asaṃdeham upalabdheḥ nanu prādhānyena <span type="ref-block" n="12316 r_TAŚVA-ML#367,32_r"/>cātrāpi teṣām eka eva prayoktā sūtrakāro mahattaro rājā vā guṇabhāvena tu nānā prayoktṛkatvaṃ jagatka<span type="ref-block" n="12317 r_TAŚVA-ML#367,33_r"/>raṇādīnām api na nivāryata eva tataḥ pradhānabhūto amīṣām eka eva prayokteśvara iti cet na pradhānabhū<span type="ref-block" n="12318 r_TAŚVA-ML#367,34_r"/>tānām api samānakule vittapauruṣatyāgābhimānānāṃ kvacin nagarādau karaṇādiṣu nānā prayoktṝṇām upalaṃbhāt <span type="ref-block" n="12319 r_TAŚVA-ML#368,01_r"/>teṣām api rājācāryādir vā prayoktaika eveti cet tasyāpi rājño nyo mahārājaḥ pradhānaḥ prayoktā tasyā<span type="ref-block" n="12320 r_TAŚVA-ML#368,02_r"/>py aparaḥ tato mahān iti kva nāma pradhānaprayoktṛtvaṃ vyavatiṣṭheta maheśvara eveti cen na tasyāpi pradhānā<span type="ref-block" n="12321 r_TAŚVA-ML#368,03_r"/>parādhiṣṭhāpakaparikalpanāyām anavasthānasya durnivāratvāt sudūram api gatvā vyavasthitinimittābhāvāc ca <span type="ref-block" n="12322 r_TAŚVA-ML#368,04_r"/>syān mataṃ neśvarasyānyo 'dhiṣṭhātā prabhuḥ sarvajñatvād anādiśuddhivaibhavabhāktvāc ca yasya tv anyodhiṣṭhātā prabhuḥ sa na <span type="ref-block" n="12323 r_TAŚVA-ML#368,05_r"/>sarvajño 'nādiśuddhivaibhavabhāg vā yathādhiṣṭakarmakarādiḥ na ca tatheśvaras tasmān na tasyānyodhiṣṭhātā prabhur iti <span type="ref-block" n="12324 r_TAŚVA-ML#368,06_r"/>nātra dharmiṇo siddhir akhilajagatkāraṇādīnāṃ prayoktustasyānumānasiddhatvāt nāpi hetur asiddhas tasya sarvajñatva<span type="ref-block" n="12325 r_TAŚVA-ML#368,07_r"/>m aṃtareṇa samastakārakāprayoktṛtvasyānumānasiddhasyānupapatter anādiśuddhivaibhavābhāve vā śarīrasya sarvajñatvāyo<span type="ref-block" n="12326 r_TAŚVA-ML#368,08_r"/>gāt na ca śarīro sau taccharīrapratipādakapramāṇābhāvāt iti tad apy asat sarvajñatvasya heto rudrair vya<span type="ref-block" n="12327 r_TAŚVA-ML#368,09_r"/>bhicārāt teṣāṃ hi sarvajñatvam iṣyate yoginānyena vādhiṣṭhitatvaṃ maheśvarasyānāder adhiṣṭhāpakasya teṣām ādi<span type="ref-block" n="12328 r_TAŚVA-ML#368,10_r"/>mataṃ svayam abhyupagamāt tadanabhyupagame apasiddhāṃtaprasaṃgāt tathānādiśuddhivaibhavam apy ākāśenānaikāṃtikaṃ <span type="ref-block" n="12329 r_TAŚVA-ML#368,11_r"/>tasya jagadutpattau vādhikaraṇasya māheśvarādhiṣṭhitatvopagamāt kiṃ ca yadi prādhānyena samastakārakaprayo<span type="ref-block" n="12330 r_TAŚVA-ML#368,12_r"/>ktṛtvādīśvarasya sarvajñatvaṃ sādhyate sarvajñatvāc ca prayoktraṃtaraṃ nirapekṣaṃ samastakārakaprayoktṛtvaṃ pradhānabhāvena <span type="ref-block" n="12331 r_TAŚVA-ML#368,13_r"/>tadā parasparāśrayo doṣaḥ kuto nivāryeta sādhanāṃtarāt tasya sarvajñatvasiddhir iti cen na tasyānumānena <span type="ref-block" n="12332 r_TAŚVA-ML#368,14_r"/>bādhitaviṣayatvenāgamakatvāt tathā hineśvaro 'śeṣārthavedī dṛṣṭeṣṭaviruddhābhidhāyitvāt buddhādivad ity anumā<span type="ref-block" n="12333 r_TAŚVA-ML#368,15_r"/>nena tatsarvajñatvāvabodhakam akhilam anumānam abhidhīyamānam ekāṃtavādibhir abhihanyate syādvādina eva sarvajñatvo<span type="ref-block" n="12334 r_TAŚVA-ML#368,16_r"/>papatteḥ yuktiśāstrāvirodhivāktvād ity anyatra niveditaṃ tato nāśeṣakāryāṇām utpattau kārakāṇām ekaḥ <span type="ref-block" n="12335 r_TAŚVA-ML#368,17_r"/>prayoktā prādhānyenāpi siddhyatīti pareṣāṃ neṣṭasiddhiḥ syān mataṃ naikaḥ prayoktā sādhyate teṣāṃ nāpy anekaḥ <span type="ref-block" n="12336 r_TAŚVA-ML#368,18_r"/>prayoktṛsāmānyasya sādhayitum iṣṭatvād iti tad apy asaṃgatam eva tathā siddhasādhanābhidhānāt na hi prayo<span type="ref-block" n="12337 r_TAŚVA-ML#368,19_r"/>ktṛmātre samastakārakāṇāṃ vipratipadyāmahe yasya yad upabhogyaṃ tatkāraṇaṃ tat prayoktṛtvaniyamaniścayāt </p><p n="a_2899" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12339 r_TAŚVA-ML#368,21_r"/>yathaiva sanniveśaviśiṣṭatvādisādhanaṃ niravadyaṃ vyāpakānupalaṃbhena pakṣasya bādhanāt tathā karaṇatvādyanu<span type="ref-block" n="12340 r_TAŚVA-ML#368,22_r"/>mānam api jagatām ekakartṛtve sādhye viśeṣābhāvāt tac ca samarthitam eveti nānumānamālā niravadyā vidhātuṃ <span type="ref-block" n="12341 r_TAŚVA-ML#368,23_r"/>śakyā tasyāḥ pratipāditānekadoṣāśrayatvāt tata evāgamād api neśvarasiddhir ity āha </p><p n="a_2901" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12343 r_TAŚVA-ML#368,25_r"/>na hi naiyāyikānāṃ yaktyananugrahītaḥ kaścid āgamaḥ pramāṇam atiprasaṃgāt na ca yuktis tatra kācid vya<span type="ref-block" n="12344 r_TAŚVA-ML#368,26_r"/>vatiṣṭhata iti neśvarasiddhiḥ pramāṇābhāvāt pradhānādvaitādivat tataḥ kiṃ siddham ity āha </p><p n="a_2903" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12346 r_TAŚVA-ML#368,28_r"/>lokaḥ khalvakṛtrimo 'nādinidhanaḥ pariṇāmataḥ sādiparyavasānaś ceti pravacanaṃ yathātredānīṃ kṛtapuruṣā<span type="ref-block" n="12347 r_TAŚVA-ML#368,29_r"/>pekṣayā bādhavivarjitaṃ tathā deśāṃtarakālāṃtaravarti puruṣāpekṣayāpi viśeṣābhāvāt tataḥ satyatāṃ prāptam iti <span type="ref-block" n="12348 r_TAŚVA-ML#368,30_r"/>siddhaṃ sunirṇītāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvād ātmādipratipādakapravacanavat </p><p n="a_2904" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12349 r_TAŚVA-ML#368,31_r"/>athānumānād apy akṛtrimaṃ jagatsiddham ity āha </p><p n="a_2906" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12352 r_TAŚVA-ML#369,01_r"/>dṛṣṭakṛtrim avilakṣaṇatāpekṣyamāṇaś ca syāt kṛtrimaś ca syāt saṃniveśaviśiṣṭo loko virodhābhāvāt <span type="ref-block" n="12353 r_TAŚVA-ML#369,02_r"/>tato siddham asya hetoḥ sādhyenāvinābhāvitvam iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_2908" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12355 r_TAŚVA-ML#369,04_r"/>na hi kṛtrimārthavilakṣaṇo gaganādiḥ kṛtrimaḥ siddho yena sādhyavyāvṛttau sādhanavyāvṛttiniścitānya<span type="ref-block" n="12356 r_TAŚVA-ML#369,05_r"/>thānupapattir asya hetor na siddhyet </p><p n="a_2909" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12357 r_TAŚVA-ML#369,06_r"/>asiddhatāpy asya hetor netyāvedayati </p><p n="a_2911" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12359 r_TAŚVA-ML#369,08_r"/>maṇimuktāphalādīnāṃ keṣāṃcit kṛtrimatvaṃ vrīhisaṃmardanādinā rekhādimattvapratītyā svayam upayan pareṣāṃ <span type="ref-block" n="12360 r_TAŚVA-ML#369,09_r"/>samudrākarotthānāt tathā rekhādimattvasaṃpratyayenākṛtrimatvaṃ ca tadvailakṣaṇyam ālakṣayaty eva tadvad dṛṣṭakartṛkaprāsā<span type="ref-block" n="12361 r_TAŚVA-ML#369,10_r"/>dādibhyaḥ kāṣṭeṣṭakādighaṭanāviśeṣāśrayebhyas tadviparītākārapratipattyā bhūbhūdharādīnāṃ vailakṣaṇyaṃ pratipattum a<span type="ref-block" n="12362 r_TAŚVA-ML#369,11_r"/>rhati ca na ced abhiniviṣṭamanā iti nāsiddho hetur maṇimuktādau kṛtrimatvavyavahārakṣatiprasaṃgāt tadvailakṣa<span type="ref-block" n="12363 r_TAŚVA-ML#369,12_r"/>ṇyasyāpi tadvadasiddheḥ na hi vayaṃ dṛṣṭakṛtrim akūṭādivilakṣaṇatayekṣamāṇatvam akṛtrimam apekṣyamāṇatvaṃ vacmo <span type="ref-block" n="12364 r_TAŚVA-ML#369,13_r"/>yena sādhyasamo hetuḥ syād anityaḥ śabdo nityadharmānupalabdher ityādivat nāpi bhinnadeśakālākāramātra<span type="ref-block" n="12365 r_TAŚVA-ML#369,14_r"/>tayekṣamāṇatvaṃ tadabhidadhmahe yena purāṇaprāsādādinānaikāṃtikaḥ kiṃ tarhi ghaṭanāviśeṣānāśrayāpekṣamā<span type="ref-block" n="12366 r_TAŚVA-ML#369,15_r"/>ṇatvaṃ jagataḥ pratītakṛtrimakūṭādivilakṣaṇatayekṣamāṇatvam abhidhīyate tato niravadyam idaṃ sādhanaṃ nanu <span type="ref-block" n="12367 r_TAŚVA-ML#369,16_r"/>ced asmadādikartṛkakūṭādivilakṣaṇatayekṣaṇaṃ jagato smadādikartrapekṣayaivākṛtrimatvaṃ sādhayet maṇimuktāphalādī<span type="ref-block" n="12368 r_TAŚVA-ML#369,17_r"/>nām iva samudrādiprabhavānāṃ na punar asmād vilakṣaṇamaheśvarakartṛviśeṣāpekṣayā tadupabhoktṛprāṇyadṛṣṭaviśeṣāpekṣayā<span type="ref-block" n="12369 r_TAŚVA-ML#369,18_r"/>py akṛtrimatvaprasaṃgāt na ca tadapekṣayākṛtrimatve pi teṣāṃ sarvatra kṛtrimākṛtrimatvavyavahāravirodhaḥ pratīta<span type="ref-block" n="12370 r_TAŚVA-ML#369,19_r"/>kartṛvyāpārāpekṣayā keṣāṃcit kṛtrimatvena vyavaharaṇāt pareṣām atīṃdriyakatvaṃ vyāpārāpekṣaṇenākṛtrimatayā vyava<span type="ref-block" n="12371 r_TAŚVA-ML#369,20_r"/>hṛter anīśvaravādināpy abhyupagamanīyatvāt anyathāsya sarvatrotpattimati tadupabhoktṛprāṇyadṛṣṭaviśeṣāhetuke <span type="ref-block" n="12372 r_TAŚVA-ML#369,21_r"/>katham akṛtrimavyavahāraḥ kvacid eva yujyeta tato smadādikartrapekṣayā jagato kṛtrimatvasādhane siddhasādhanam asma<span type="ref-block" n="12373 r_TAŚVA-ML#369,22_r"/>dvilakṣaṇeśvarakartṛviśeṣāpekṣayā tu tasya sādhane viruddho hetuḥ sādhyaviparītasyāsmadādikartrapekṣayaivākṛtrima<span type="ref-block" n="12374 r_TAŚVA-ML#369,23_r"/>tvasya tataḥ siddher iti kecit te pi na nyāyavidaḥ anityaḥ śabdo nityavilakṣaṇatayā pratīyamā<span type="ref-block" n="12375 r_TAŚVA-ML#369,24_r"/>natvāt kalaśādivad ityāder apy evam agamakaprasaṃgāt śakyaṃ hi vaktuṃ yadi niratiśayanityavilakṣaṇataye<span type="ref-block" n="12376 r_TAŚVA-ML#369,25_r"/>kṣaṇāt sātiśayanityatvam anityatvaṃ sādhyate tadā siddhasādhyatā teneyaṃ vyavahārāt syād akauṭasthye pi nitya<span type="ref-block" n="12377 r_TAŚVA-ML#369,26_r"/>tve pi svayaṃ mīmāṃsakair abhidhānāt anekakṣaṇatrayasthāyitvam anityatvaṃ sādhyaṃ tadā viruddho hetus tadviparī<span type="ref-block" n="12378 r_TAŚVA-ML#369,27_r"/>tasya sātiśayanityalakṣaṇasyaivānityatvasya tataḥ siddher iti yadi punar nityamātravilakṣaṇatāpekṣaṇād iti hetu<span type="ref-block" n="12379 r_TAŚVA-ML#369,28_r"/>r iṣṭam eva kṣaṇikatvākhyam anityatvaṃ sādhayati tato na siddhasādhanaṃ parasya nāpi viruddho hetur iti mataṃ <span type="ref-block" n="12380 r_TAŚVA-ML#369,29_r"/>tadā dṛṣṭākṛtrimasāmānyavilakṣaṇatayekṣaṇād iti hetur asmadādikartrapekṣayāsmadvilakṣaṇeśvarādikartrapekṣayāpi vā <span type="ref-block" n="12381 r_TAŚVA-ML#369,30_r"/>kṛtrimatvaṃ sādhayatīti kathaṃ naiyāyikasyāpi siddhasādhanaṃ viruddho vā hetu syāt yathaiva hi niratiśa<span type="ref-block" n="12382 r_TAŚVA-ML#369,31_r"/>yanityāt sātiśayanityāc ca vailakṣaṇyam utpādakavināśakāraṇakatvaṃ pratīyamānaṃ śabde sveṣṭaṃ kṣaṇikatvaṃ <span type="ref-block" n="12383 r_TAŚVA-ML#369,32_r"/>sādhayet tathaivāsmadādikṛtāt kūṭaprāsādāder īśvarādikṛtāc ca tripuradāhāṃdhakāsuravidhvaṃsanādeḥ sāmānyato <span type="ref-block" n="12384 r_TAŚVA-ML#369,33_r"/>vailakṣaṇyaghaṭanādiviśeṣānāśrayatvaṃ jagati samīkṣyamāṇaṃ sakalabuddhimatkartrapekṣayaivākṛtrimatvaṃ sādhayatīti <span type="ref-block" n="12385 r_TAŚVA-ML#369,34_r"/>sarvaṃ niravadyaṃ na hīśvaranārāyaṇādayaḥ syādvādinām aprasiddhā eva nāpi tatkṛtatripuradāhādikavatsa vidhvaṃ<span type="ref-block" n="12386 r_TAŚVA-ML#370,01_r"/>sanāśrayo yena tadvilakṣaṇaṃ sādhanam upādīyamānaṃ viruddhyeta maheśvarāder akhilajagatkāraṇasyaiva teṣām anabhimata<span type="ref-block" n="12387 r_TAŚVA-ML#370,02_r"/>tvāt tādṛśo mahato jagatskaṃdhasya sakalaghaṭanāviśeṣānāśrayasyeśvarāpekṣayāpi kartṛmattvam asaṃbhāvyaṃ sanni<span type="ref-block" n="12388 r_TAŚVA-ML#370,03_r"/>veśaviśiṣṭatvādeḥ sādhanasya tatprayojakatvāyogasya samarthanāt etena samudrākarasaṃbhūtam aṇimuktāphalādi<span type="ref-block" n="12389 r_TAŚVA-ML#370,04_r"/>dṛṣṭāṃtasya sādhyadharmavikalatvaṃ sādhanadharmavikalatvaṃ ca nirākṛtaṃ tatrāpi sakalakṛtrimavilakṣaṇatayekṣaṇasya <span type="ref-block" n="12390 r_TAŚVA-ML#370,05_r"/>maheśvarakṛtatvāsaṃbhavasya ca kṛtāneścayatvāt tad evaṃ nikhilabādhakarahitāt pravacanād anumānāc cākṛtrimalo<span type="ref-block" n="12391 r_TAŚVA-ML#370,06_r"/>kavyavasthānān naikabuddhimatkāraṇo lokaḥ śaṃkanīyaḥ kālādivat tato madhyalokasya niveśaḥ kathitaḥ <span type="ref-block" n="12392 r_TAŚVA-ML#370,07_r"/>dvīpasamudraparvatakṣetrasaritprabhṛtiviśeṣaḥ samyak sakalanaigamādinayam ayena jyotiṣā pravacanamūlasūtrair janya<span type="ref-block" n="12393 r_TAŚVA-ML#370,08_r"/>mānena katham api bhāvayadbhiḥ sadbhiḥ svayaṃ pūrvāparaśāstrārthaparyālocanena pravacanapadārthavidupāsanena cābhi<span type="ref-block" n="12394 r_TAŚVA-ML#370,09_r"/>yogāviśeṣaviśeṣeṇa vā prapaṃcena parivedyo adholokasanniveśaviśeṣavad ity upasaṃharann āha </p><p ana="trailer" n="trailer_3.2 a_2913" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12397 r_TAŚVA-ML#370,12_r"/>iti tṛtīyādhyāyasya <hi rend="bold">dvitīya</hi>m āhnikam </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="12398 r_TAŚVA-ML#370,13_r"/>adholokaś citro narakagaṇanā nārakajanas tathā loko madhyo bahuvidhaviśeṣo naragaṇaḥ </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="12399 r_TAŚVA-ML#370,14_r"/>tadāyurbhedaś ca pratiniyatakālo nigaditas tiraścām adhyāye sthitir api tṛtīyetra muninā <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> </l><p ana="trailer" n="trailer_3 a_2915" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12400 r_TAŚVA-ML#370,15_r"/>iti śrī<hi rend="bold">vidyānaṃdi</hi>ācāryāviracite tattvārthaślokavārtikālaṃkāre <hi rend="bold">tṛtīyo</hi> 'dhyāyaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p></div><div n="4"><p n="a_2918" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12403 r_TAŚVA-ML#371,03_r"/>devagatināmakarmodaye sati dīvyaṃtīti devāḥ vyutpattyarthāvirodhāt bahutvanirdeśo ṃtargatabhedapratipa<span type="ref-block" n="12404 r_TAŚVA-ML#371,04_r"/>ttyarthaḥ svadharmaviśeṣopapāditasāmarthyān nicīyaṃta iti nikāyāḥ catvāro nikāyāḥ yeṣāṃ te caturni<span type="ref-block" n="12405 r_TAŚVA-ML#371,05_r"/>kāyāḥ kutaḥ punaś catvāra eva nikāyā devānām iti cet nikāyināṃ teṣāṃ catuḥprakāratayā vakṣyamā<span type="ref-block" n="12406 r_TAŚVA-ML#371,06_r"/>ṇatvāt te hi bhavanavāsino vyaṃtarā jyotiṣkā vaimānikāś ceti caturvidhān nikāyibhedāc ca nikāya<span type="ref-block" n="12407 r_TAŚVA-ML#371,07_r"/>bhedā iti naika eva devānāṃ nikāyo nāpi dvāv eva traya eva vā paṃcādayo py asaṃbhāvyā eva teṣām atrāṃ<span type="ref-block" n="12408 r_TAŚVA-ML#371,08_r"/>tarbhāvāt nanu ca brāhmasaumyaprājāpatyaaiṃdrayakṣarākṣasabhūtapiśācānām aṣṭaprakārāṇām aṣṭau nikāyāḥ kuto na <span type="ref-block" n="12409 r_TAŚVA-ML#371,09_r"/>paroktā iti cet parāgamasya tatpratipādakasya pramāṇatvāsaṃbhavād ity asakṛdabhidhānāt </p><p n="a_2919" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12410 r_TAŚVA-ML#371,10_r"/>nanu ca nārakamanuṣyāṇām ivādhāravacanapūrvakaṃ devānāṃ vacanaṃ kimarthaṃ na kṛtam ity āśaṃkamānaṃ pratyāvedayati </p><p n="a_2921" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12413 r_TAŚVA-ML#371,13_r"/>na hi yathā nārakāṇām ādhāraḥ pratiniyato 'dholoka eva manuṣyāṇāṃ ca mānuṣottarān madhyaloka eva <span type="ref-block" n="12414 r_TAŚVA-ML#371,14_r"/>tathā devānām ūrdhvaloka eva śrūyate bhavanavāsinām adholokādhāratayaiva śravaṇāt vyaṃtarāṇāṃ tiryaglokā<span type="ref-block" n="12415 r_TAŚVA-ML#371,15_r"/>dhāratayāpi śrūyamāṇatvāt tato lokatrayanivāsināṃ sāmarthyād ūrdhvalokasya saṃsthānaṃ ca mṛdaṃgavad vaktum aihata <span type="ref-block" n="12416 r_TAŚVA-ML#371,16_r"/>sūtrakāraḥ ādhāram anuktvā nikāyasaṃvittaye sūtrapraṇayanāt </p><p n="a_2923" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12418 r_TAŚVA-ML#371,18_r"/>saṃkṣepārtham ihedaṃ sūtraṃ leśyāprakaraṇasya vacane vistaraprasaṃgāt tena bhavanavāsivyaṃtarajyotiṣkanikāyeṣu <span type="ref-block" n="12419 r_TAŚVA-ML#371,19_r"/>devāḥ pītāṃtaleśyā iti iha tu devā ity avacanam anuvṛtter bhavanavāsyādyavacanaṃ ca tata eva katham iha <span type="ref-block" n="12420 r_TAŚVA-ML#371,20_r"/>nikāyeṣv ity anuvartayituṃ śakyaṃ teṣām anyapadārthe vṛttau sāmarthyābhāvāt catvāraś ca te nikāyāś caturṇi<span type="ref-block" n="12421 r_TAŚVA-ML#371,21_r"/>kāyā iti svapadārthāyām api vṛttau devā iti sāmānādhikaraṇyāt upapattir iti cen na ubhayathāpi doṣā<span type="ref-block" n="12422 r_TAŚVA-ML#371,22_r"/>bhāvāt anyapadārthāyāṃ vṛttau tāvannikāyeṣv iti śakyam anuvartayituṃ triṣv iti vacanasāmarthyāt tritvasaṃ<span type="ref-block" n="12423 r_TAŚVA-ML#371,23_r"/>khyāyāś ca saṃkhyeyair vinā saṃbhavābhāvād anyeṣām ihāśrutatvāt prakaraṇābhāvāc ca trinikāyair eva tair bhavitavyam i<span type="ref-block" n="12424 r_TAŚVA-ML#371,24_r"/>ty arthasāmarthyān nikāyānuvṛttiḥ svapadārthāyām api vṛttau tata eva tadanuvṛttiḥ pradhānatvāc ca nikāyānāṃ <span type="ref-block" n="12425 r_TAŚVA-ML#371,25_r"/>catuḥsaṃkhyāviśeṣaṇarahitānām anuvṛttighaṭanāt tritvasaṃkhyayā catuḥsaṃkhyayā bādhitatvāt devā iti <span type="ref-block" n="12426 r_TAŚVA-ML#371,26_r"/>iti sāmānādhikaraṇyaṃ tu nikāyanikāyināṃ kathaṃcid abhedān na virudhyate trinikāyāḥ pītāṃtaleśyā iti <span type="ref-block" n="12427 r_TAŚVA-ML#371,27_r"/>yuktam iti cen na iṣṭaviparyayaprasaṃgāt ādita iti vacane tv atra sūtragauravam anivāryaṃ tato yathānyāsame<span type="ref-block" n="12428 r_TAŚVA-ML#371,28_r"/>vās tu kimartham ihādita iti vacanaṃ viparyāsanivṛttyarthaṃ aṃte nyathā vā triṣv iti viparyāsasyānyathā <span type="ref-block" n="12429 r_TAŚVA-ML#371,29_r"/>nivārayitum aśakteḥ dvyekanivṛttyarthas tu triṣv iti vacanaṃ caturnivṛttyarthaṃ kasmān na bhavati ādita iti <span type="ref-block" n="12430 r_TAŚVA-ML#372,01_r"/>vacanāt caturthasyāditvāsaṃbhavāt aṃtyatvāt paṃcamādinikāyānupadeśāt ādyeṣu pītāṃtaleśyā ity astu <span type="ref-block" n="12431 r_TAŚVA-ML#372,02_r"/>laghutvād iti cen na viparyayaprasaṃgāt ādau nikāye bhavā ādyā devās teṣu pītāṃtaleśyā iti viparyayo <span type="ref-block" n="12432 r_TAŚVA-ML#372,03_r"/>yathā nyāsaṃ suśakaḥ parihartuṃ niḥsaṃdehārthaṃ caivaṃ vacanaṃ atha pītāṃtavacanaṃ kimarthaṃ leśyāvadhāraṇārthaṃ <span type="ref-block" n="12433 r_TAŚVA-ML#372,04_r"/>kṛṣṇā nīlā kapotā pītā padmā śuklā leśyeti pāṭhe hi pītāṃtavacanāt kṛṣṇādīnāṃ saṃpratyayo bhava<span type="ref-block" n="12434 r_TAŚVA-ML#372,05_r"/>tīti padmā śuklā ca nivartitā syāt tena triṣv ādito nikāyeṣu devānāṃ kṛṣṇā nīlā kapotā <span type="ref-block" n="12435 r_TAŚVA-ML#372,06_r"/>pīteti catastro leśyā bhavaṃtīti anyathā kasmān na bhavaṃti teṣu devā ity ucyate </p><p n="a_2925" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12437 r_TAŚVA-ML#372,08_r"/>na tāvad devāḥ sūtroktāḥ saṃto nyathā bhavaṃti suniścitāsaṃbhavadbādhakatvāt sukhādivat nāpi triṣu nikā<span type="ref-block" n="12438 r_TAŚVA-ML#372,09_r"/>yeṣu pītāṃtaleśyāḥ sūtreṇoktās tadanyathā padmaleśyāḥ śuklaleśyā vā bhavaṃti tata eva tadvat </p><p n="a_2927" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12440 r_TAŚVA-ML#372,11_r"/>devāś caturṇikāyā ity anuvartamānenābhisaṃbaṃdho sya caturṇāṃ nikāyānām aṃtarvikalpapratipādanārthatvāt na <span type="ref-block" n="12441 r_TAŚVA-ML#372,12_r"/>punar āditas triṣv ity ādīnāṃ pītāṃtaleśyānāṃ kalpopapannaparyaṃtatvābhāvāt tena caturṇāṃ devanikāyānāṃ <span type="ref-block" n="12442 r_TAŚVA-ML#372,13_r"/>daśādibhiḥ saṃkhyāśabdair yathāsaṃkhyam abhisaṃbaṃdho vijñāyate tena bhavanavāsivyaṃtarajyotiṣkavaimānikā daśāṣṭa<span type="ref-block" n="12443 r_TAŚVA-ML#372,14_r"/>paṃcadvādaśavikalpā iti vaimānikānāṃ dvādaśavikalpāṃtaḥpātitve prasakte tadvyapohanārthaṃ kalpopapannapa<span type="ref-block" n="12444 r_TAŚVA-ML#372,15_r"/>ryaṃtavacanaṃ graiveyakādīnāṃ dvādaśavikalpavaimānikabahirbhāvapratīteḥ etadevābhidhīyate </p><p n="a_2929" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12446 r_TAŚVA-ML#372,17_r"/>caturnikāyā devā daśādivikalpā ity abhisaṃbaṃdhe hi vaimānikānāṃ dvādaśavikalpāṃtaḥpātitvaprasaktau <span type="ref-block" n="12447 r_TAŚVA-ML#372,18_r"/>kalpopapannaparyaṃtā iti vacanān niyamo yujyate nānyathā iṃdrādayo daśaprakārā eteṣu kalpyaṃta iti <span type="ref-block" n="12448 r_TAŚVA-ML#372,19_r"/>kalpāḥ saudharmādayo rūḍhivaśān na bhavanavāsinaḥ kalpeṣūpapannāḥ kalpopapannāḥ 'sādhanaṃ kṛtā bahulam iti <span type="ref-block" n="12449 r_TAŚVA-ML#372,20_r"/>vṛttiḥ mayūravyaṃsakāditvād vā kalpopapannāḥ paryaṃte yeṣāṃ te kalpopapannaparyaṃtāḥ prāggraiveyakādibhya iti yāvat </p><p n="a_2931" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12452 r_TAŚVA-ML#372,23_r"/>anyadevāsādhāraṇāṇimādiguṇaparam aiśvaryayogādiṃdaṃtītīṃdrāḥ ājñaiśvaryavarjitam āyurvīryaparivārabhogopabho<span type="ref-block" n="12453 r_TAŚVA-ML#372,24_r"/>gādisthānam iṃdraiḥ samānaṃ tatra bhavāḥ sāmānikā iṃdrasthānārhatvāt samānasya tadādeś ceti ṭhak trayastriṃ<span type="ref-block" n="12454 r_TAŚVA-ML#372,25_r"/>śati jātāḥ trāyastriṃśāḥ 'dṛṣṭeśāni ca jāte ca aṇidvidhīyata' ity abhidhānam astīti aṇidvidhīyate kathaṃ <span type="ref-block" n="12455 r_TAŚVA-ML#372,26_r"/>vṛttir bhedābhāvāt mahattarapitṛgurūpādhyāyatulyāḥ maṃtripurohitasaṃsthānīyā hi ye trayastriṃśaddevās ta eva trāya<span type="ref-block" n="12456 r_TAŚVA-ML#372,27_r"/>striṃśā na tatra jātāḥ kecid anye saṃtīti durupapādā vṛttiḥ naitatsāraṃ saṃkhyāsaṃkhyeyabhedavivakṣāyām ādhārā<span type="ref-block" n="12457 r_TAŚVA-ML#372,28_r"/>dheyabhedopapatteḥ trayastriṃśatsaṃkhyā tadādhāraḥ saṃkhyeyās tu yathoktās tadādheyā iti sūpapādā vṛttiḥ atha vā <span type="ref-block" n="12458 r_TAŚVA-ML#372,29_r"/>trayastriṃśaddevā eva trāyastriṃśāḥ 'svārthiko pi hṛta' iti bahutvanirdeśāt aṃtimādivat pariṣadvakṣyamāṇā <span type="ref-block" n="12459 r_TAŚVA-ML#372,30_r"/>tatra jātā bhavā vā pāriṣadāḥ pariṣattadvatāṃ kathaṃcid bhedāt te ca vayasya pīṭham ardatulyāḥ ātmānaṃ rakṣaṃtī<span type="ref-block" n="12460 r_TAŚVA-ML#372,31_r"/>tītyātmarakṣās te śirorakṣopamāḥ lokaṃ pālayaṃtīti lokapālās te cārakṣikārthacarasamāḥ anīkānīvā<span type="ref-block" n="12461 r_TAŚVA-ML#372,32_r"/>nīkāni tāni daṃḍasthānīyāni gaṃdharvānīkādīni sapta prakīrṇā eva prakīrṇakāḥ te paurajānapadakalpāḥ <span type="ref-block" n="12462 r_TAŚVA-ML#372,33_r"/>vāhanādibhāvenābhimukhyena yogo bhiyogas tatra bhavā abhiyogyās ta eva ābhiyogyāḥ iti svārthikaḥ ghaṇu <span type="ref-block" n="12463 r_TAŚVA-ML#373,01_r"/>cāturvarṇyādivat athavā abhiyoge sādhavaḥ ābhiyogyāḥ abhiyogam arhaṃtīti vā ābhiyogyās te ca <span type="ref-block" n="12464 r_TAŚVA-ML#373,02_r"/>dāsasamānāḥ kilbiṣaṃ pāpaṃ tad eṣām astīti kilbiṣikāḥ te ṃty avāsisthānīyāḥ ekaikasya nikāyasyaikaśa <span type="ref-block" n="12465 r_TAŚVA-ML#373,03_r"/>iti vīpsārthe śas kutaḥ punar ekaikasya nikāyasyeṃdrādayo daśavikalpāḥ pratīyaṃta ity āvedayati </p><p n="a_2933" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12467 r_TAŚVA-ML#373,05_r"/>yathaiva hi devagatinām apuṇyakarmasāmānyād devās tadviśeṣabhavanavāsinām ādipuṇyodayāc ca bhavanavāsyādaya<span type="ref-block" n="12468 r_TAŚVA-ML#373,06_r"/>s tathaiveṃdrādinām apuṇyakarmaviśeṣeṇa iṃdrādayo pi saṃbhāvyaṃte teṣāṃ taddhetūnāṃ yuktyāgamābhyāṃ vyavasthiter bā<span type="ref-block" n="12469 r_TAŚVA-ML#373,07_r"/>dhakābhāvāt </p><p n="a_2935" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12471 r_TAŚVA-ML#373,09_r"/>iṃdrādidaśavikalpānām utsargato 'bhihitānāṃ caturṣu nikāyeṣv aviśeṣeṇa prasaktau tadartham idam ucyate kutaḥ <span type="ref-block" n="12472 r_TAŚVA-ML#373,10_r"/>punarvyaṃtarā jyotiṣkāḥ trāyastriṃśair lokapālaiś ca varjyā yena te ṣṭavikalpā eva syur ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_2937" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12474 r_TAŚVA-ML#373,12_r"/>na hi vyaṃtarajyotiṣkā nikāyās trayastriṃśallokapālanām apuṇyakarmaviśeṣās trāyastriṃśalokapāladevaviśe<span type="ref-block" n="12475 r_TAŚVA-ML#373,13_r"/>ṣakalpanāhetur asti yatas tayos trāyastriṃśalokapālāś ca syur iti tadvarjyās te devāḥ tadatiśayaviśeṣasya pratī<span type="ref-block" n="12476 r_TAŚVA-ML#373,14_r"/>tihetor nikāyāṃtaravat tatrāsaṃbhavāt </p><p n="a_2939" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12478 r_TAŚVA-ML#373,16_r"/>bhavanavāsivyaṃtaranikāyayoḥ pūrvayor devā dvīṃdrā na punar ekeṃdrā nikāyāṃtaravad iti pratipattyartham idaṃ sūtraṃ <span type="ref-block" n="12479 r_TAŚVA-ML#373,17_r"/>pūrvayor iti vacanaṃ prathamadvitīyanikāyapratipattyarthaṃ tṛtīyāpekṣayā dvitīyasya pūrvatvopapatteḥ dvivacanasā<span type="ref-block" n="12480 r_TAŚVA-ML#373,18_r"/>marthyāc caturthāpekṣayā tṛtīyasya pūrvatve py agrahaṇād apratyāsatteḥ dvau dvau iṃdrau yeṣāṃ te dvīṃdrā ity aṃtarnītavī<span type="ref-block" n="12481 r_TAŚVA-ML#373,19_r"/>psārtho nirdeśaḥ dvipadikā tripadiketi yathā vīpsāyāṃ vuno vidhānād iha vīpsāgatir yuktā na prakṛteḥ <span type="ref-block" n="12482 r_TAŚVA-ML#373,20_r"/>kiṃcid vidhānam asti tarhi saptaparṇādivad bhaviṣyati vīpsāvidhānābhāve pi vīpsāsaṃpratyayaḥ pūrvayor nikāya<span type="ref-block" n="12483 r_TAŚVA-ML#373,21_r"/>yor dvau dvāv iṃdrau devānām iti nikāyanikāyibhedavivakṣāvaśād ādhārādheyabhāvo vibhāvyate </p><p n="a_2941" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12485 r_TAŚVA-ML#373,23_r"/>bhavanavāsinikāye asurāṇāṃ dvāviṃdrau camaravairocanau nāgakumārāṇāṃ dharaṇabhūtānaṃdau vidyutkumārāṇāṃ <span type="ref-block" n="12486 r_TAŚVA-ML#373,24_r"/>harisiṃhaharikāṃtau suparṇakumārāṇāṃ veṇudevaveṇudhāriṇau agnikumārāṇāṃ agniśikhāgnimāṇavau vātaku<span type="ref-block" n="12487 r_TAŚVA-ML#373,25_r"/>mārāṇāṃ vailaṃbanaprabhaṃjanau stanitakumārāṇāṃ sughoṣamahāghoṣau udadhikumārāṇāṃ jalakāṃtajalaprabhau dvīpaku<span type="ref-block" n="12488 r_TAŚVA-ML#373,26_r"/>mārāṇāṃ pūrṇavaśiṣṭau dikkumārāṇāṃ amitagatyamitavāhanau tathā vyaṃtaranikāye kinnarāṇāṃ kinnarakiṃpu<span type="ref-block" n="12489 r_TAŚVA-ML#373,27_r"/>ruṣau kiṃpuruṣāṇāṃ satpuruṣamahāpuruṣau mahoragāṇām atikāyamahākāyau gaṃdharvāṇāṃ gītaratigītayaśasau <span type="ref-block" n="12490 r_TAŚVA-ML#373,28_r"/>yakṣāṇāṃ pūrṇabhadramāṇibhadrau rākṣasānāṃ bhīmamahābhīmau piśācānāṃ kālamahākālau bhūtānāṃ pratirūpāpra<span type="ref-block" n="12491 r_TAŚVA-ML#373,29_r"/>tirūpau evam eteṣām ekaikasya prabhorabhāvāt te stokapuṇyāḥ prabhavo niścīyaṃte </p><p n="a_2943" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12493 r_TAŚVA-ML#373,31_r"/>pratipūrvāc careḥ saṃjñāyāṃ ghaṇu tu pravīcaraṇaṃ pravīcāro maithunopasevanaṃ kāye pravīcāro yeṣāṃ te kāya<span type="ref-block" n="12494 r_TAŚVA-ML#373,32_r"/>pravīcārāḥ asaṃhitānirdeśo 'saṃdehārthaḥ aiśānād ity ucyamāne hi saṃdehaḥ syāt kimādaṃtarbhūta uta <span type="ref-block" n="12495 r_TAŚVA-ML#374,01_r"/>dikchabdo dhyāhārya iti viparyayo vā syāt aiśānāt pūrvayor ity anuvartamānenābhisaṃbaṃdhāt asaṃhi<span type="ref-block" n="12496 r_TAŚVA-ML#374,02_r"/>tānirdeśe tu nāyaṃ doṣaḥ </p><p n="a_2945" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12498 r_TAŚVA-ML#374,04_r"/>caturṇikāyā devāḥ kāyapravīcārāḥ iti saṃbaṃdhāc caturṣv api nikāyeṣu surāṇāṃ suratasukhaviśeṣasya <span type="ref-block" n="12499 r_TAŚVA-ML#374,05_r"/>kathanaṃ gamyate ā aiśānād iti vacanāt na hi vaimānikanikāye sarvasurāṇāṃ kāyapravīcāraprasaktau tanni<span type="ref-block" n="12500 r_TAŚVA-ML#374,06_r"/>vṛttyarthaṃ aiśānād iti vacanam abhyupagaṃtuṃ yuktaṃ </p><p n="a_2947" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12502 r_TAŚVA-ML#374,08_r"/>śeṣā iti vacanaṃ uktāvaśiṣṭasaṃgrahārthaṃ te coktāvaśiṣṭāḥ sānatkumārādayaḥ kalpopapannā evācyu<span type="ref-block" n="12503 r_TAŚVA-ML#374,09_r"/>tāntāḥ pare 'pravīcārā iti vakṣyamāṇatvāt kalpopapannaparyaṃtānām eva dvādaśavikalpatvena nirdiṣṭānāṃ prakara<span type="ref-block" n="12504 r_TAŚVA-ML#374,10_r"/>ṇāc ca nanv evaṃ ke sparśapravīcārāḥ ke ca rūpādipravīcārā iti viṣayavivekāparijñānād agamako 'yaṃ nirdeśa <span type="ref-block" n="12505 r_TAŚVA-ML#374,11_r"/>ity āśaṃkāyām idam abhidhīyate </p><p n="a_2949" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12507 r_TAŚVA-ML#374,13_r"/>te devāḥ śeṣāḥ sānatkumārādayo yathāgamaṃ sparśādipravīcārāḥ pratipattavyāḥ sānatkumāramāheṃdrayoḥ <span type="ref-block" n="12508 r_TAŚVA-ML#374,14_r"/>sparśapravīcārā devās teṣām utpannamaithunasukhalipsānāṃ samupasthitasvadevīśarīrasparśamātrāt prītyutpattau nivṛtteccha<span type="ref-block" n="12509 r_TAŚVA-ML#374,15_r"/>tvopapatteḥ brahmabrahmottaralāṃtavakāpiṣṭheṣu rūpapravīcārāḥ svadevīmanojñarūpāvalokanamātrād eva nirākāṃkṣatayā <span type="ref-block" n="12510 r_TAŚVA-ML#374,16_r"/>prītyatiśayopapatteḥ śukramahāśukrasatārasahasrāreṣu śabdapravīcārāḥ svakāṃtāmano jñaśabdaśravaṇamātrād eva saṃto<span type="ref-block" n="12511 r_TAŚVA-ML#374,17_r"/>ṣopapatteḥ ānataprāṇatāraṇācyutakalpeṣu manaḥpravīcārāḥ svāṃganāmanaḥsaṃkalpamātrād eva paramasukhānubhava<span type="ref-block" n="12512 r_TAŚVA-ML#374,18_r"/>siddher iti hi paramāgamaḥ śrūyate tatas tadanatikrameṇaiva viṣayavivekavijñānān nāgamako 'yaṃ nirdeśaḥ punaḥ <span type="ref-block" n="12513 r_TAŚVA-ML#374,19_r"/>pravīcāragrahaṇād iṣṭābhisaṃbaṃdhapratyayād anyathābhisaṃbaṃdhe cārthavirodhāt saṃbhāvyaṃte yathāgamaṃ sparśādipravīcārā <span type="ref-block" n="12514 r_TAŚVA-ML#374,20_r"/>devāḥ kāmodayāḥ pāpasya cāritramohakṣayopaśamaviśeṣasya tāratamyabhedān manuṣyaviśeṣavat </p><p n="a_2951" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12516 r_TAŚVA-ML#374,22_r"/>pera grahaṇaṃ kalpātītasarvadevasaṃgrahārthaṃ tato 'niṣṭakalpanānivṛttiḥ apravīcāragrahaṇaṃ prakṛṣṭasukhaprati<span type="ref-block" n="12517 r_TAŚVA-ML#374,23_r"/>pattyarthaṃ te na manaḥpravīcārāḥ tebhyaḥ pare kalpātītāḥ sarvadevāḥ pravīcārarahitā ity uktaṃ bhavati </p><p n="a_2952" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12518 r_TAŚVA-ML#374,24_r"/>kutaḥ punar uktebhyaḥ pare 'pravīcārā ity āha </p><p n="a_2954" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12521 r_TAŚVA-ML#374,27_r"/>vivādāpannāḥ surāḥ kāmavedanākrāṃtāḥ saśarīratvāt prasiddhakāmukavat ity uktaṃ kāmavedanāpāpasya <span type="ref-block" n="12522 r_TAŚVA-ML#374,28_r"/>śarīratvena virodhābhāvāt keṣāṃcid ihaiva manuṣyāṇāṃ maṃdam aṃdatamakānāṃ viniścayāt kāmavedanāhāni<span type="ref-block" n="12523 r_TAŚVA-ML#374,29_r"/>tāratamye śarīrahānitāratamyadarśanābhāvāt prakṣīṇaśeṣakalmaṣāṇām api śarīrāṇāṃ pramāṇataḥ sādhanāt <span type="ref-block" n="12524 r_TAŚVA-ML#374,30_r"/>etena kāmitve sādhye sattvaprameyatvādayo pi hetavaḥ saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikā iti pratipāditaṃ tataḥ <span type="ref-block" n="12525 r_TAŚVA-ML#374,31_r"/>saṃbhāvyā eva kecid apravīcārāḥ </p><p n="a_2956" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12527 r_TAŚVA-ML#374,33_r"/>prathamena sūtreṇa tāvat keṣāṃcin nikāyāṃtarasya kalpanā tatsaṃdehaḥ cātra nirākṛtiḥ dvitīyena leśyāṃtarasya <span type="ref-block" n="12528 r_TAŚVA-ML#375,01_r"/>tṛtīyena saṃkhyāṃtarasya caturthena kalpāṃtarasya paṃcamena tadapavādāṃtarasya ṣaṣṭheneṃdrasaṃkhyāṃtarasya saptamenāṣṭamena <span type="ref-block" n="12529 r_TAŚVA-ML#375,02_r"/>cāniṣṭapravīcārasya navamena sarvapravīcārasyeti navabhiḥ sūtrair nikāyādyaṃtarakalpanasaṃśayanirākṛtiḥ pratyetavyā </p><p n="a_2958" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12531 r_TAŚVA-ML#375,04_r"/>bhavanavāsinām akarmodaye sati bhavaneṣu vasanaśīlā bhavanavāsina iti sāmānyasaṃjñā prathamanikāye <span type="ref-block" n="12532 r_TAŚVA-ML#375,05_r"/>devānāṃ asurādinām akarmaviśeṣodayād asurakumārādaya iti viśeṣasaṃjñā kumāraśabdasya pratyekam abhisaṃ<span type="ref-block" n="12533 r_TAŚVA-ML#375,06_r"/>baṃdhāt teṣāṃ kaumāravayoviśeṣavikriyādiyogāḥ kecid āhuḥ devaiḥ sahāsyaṃtīti asurā iti tad ayuktaṃ <span type="ref-block" n="12534 r_TAŚVA-ML#375,07_r"/>teṣām evam avarṇavādāt saudharmādidevānāṃ mahāprabhāvatvād asuraiḥ saha yuddhāyogāt teṣāṃ tatprātikūlyenāvṛ<span type="ref-block" n="12535 r_TAŚVA-ML#375,08_r"/>tter vairakāraṇasya ca paradārāpahārāder abhāvāt athaiteṣāṃ bhavanavāsināṃ daśānām api niruktisāmarthyād ācā<span type="ref-block" n="12536 r_TAŚVA-ML#375,09_r"/>raviśeṣapratipattir iti pradarśayati </p><p n="a_2960" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12538 r_TAŚVA-ML#375,11_r"/>kva punar adholoke teṣāṃ bhavanāni śrūyaṃte ratnaprabhāyāḥ paṃkabahulabhāge bhavanāny asurakumārāṇāṃ kharapṛthi<span type="ref-block" n="12539 r_TAŚVA-ML#375,12_r"/>vībhāge caturdaśayojanasahasreṣu nāgādikumārāṇāṃ tatropary adhaś caikaikasmin yojanasahasre tadbhavanābhāvaśrava<span type="ref-block" n="12540 r_TAŚVA-ML#375,13_r"/>ṇāt tatra dakṣiṇottarādhipatīnāṃ camaravairocanādīnāṃ bhavanasaṃkhyāviśeṣaḥ parivāravibhavaviśeṣaś ca yathā<span type="ref-block" n="12541 r_TAŚVA-ML#375,14_r"/>gamaṃ pratipattavyaḥ </p><p n="a_2962" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12543 r_TAŚVA-ML#375,16_r"/>vyaṃtaranām akarmodaye sati vividhāṃtaranivāsitvād vyaṃtarā ity aṣṭavikalpānām api dvitīyanikāye devānāṃ <span type="ref-block" n="12544 r_TAŚVA-ML#375,17_r"/>sāmānyasaṃjñā kinnarādinām akarmaviśeṣodayāt kinnarādaya iti viśeṣasaṃjñā kiṃnarān kāmayaṃta iti <span type="ref-block" n="12545 r_TAŚVA-ML#375,18_r"/>kiṃnarāḥ kiṃpuruṣān kāmayaṃta iti kiṃpuruṣāḥ piśitāśanāt piśācā ityādyanvarthasaṃjñāyām avarṇavāda<span type="ref-block" n="12546 r_TAŚVA-ML#375,19_r"/>prasaṃgāt devānāṃ tathābhāvasaṃbhavāt piśācānāṃ matsyādipravṛttidarśanāt piśitāśitvasaṃbhava iti cet <span type="ref-block" n="12547 r_TAŚVA-ML#375,20_r"/>na tasyāḥ krīḍāsukhanimittatvāt teṣāṃ mānasāhāratvāt kva punar vyaṃtarāṇāṃ vividhānyaṃtarāṇy avakāśa<span type="ref-block" n="12548 r_TAŚVA-ML#375,21_r"/>sthānākhyāni yato niruktisāmarthyād eteṣām ādhārapratipattir ity āha </p><p n="a_2964" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12550 r_TAŚVA-ML#375,23_r"/>adholoke tāvad aupariṣṭe kharapṛthvībhāge kiṃnarādīnām aṣṭabhedānāṃ vyaṃtarāṇāṃ dakṣiṇādhipatīnāṃ kiṃpuruṣā<span type="ref-block" n="12551 r_TAŚVA-ML#375,24_r"/>dīnāṃ cottarādhipatīnām asaṃkhyeyanagaraśatasahasrāṇi śrūyaṃte madhyaloke ca dvīpādisamudradeśagrāmanagaratrika<span type="ref-block" n="12552 r_TAŚVA-ML#375,25_r"/>catuṣkacaturasragṛhāṃgaṇe rathyājalāśayodyānadevakulādīnāṃ vāsaśatasahasrāṇāṃ saṃkhyeyāni teṣām ākhyāyaṃte <span type="ref-block" n="12553 r_TAŚVA-ML#375,26_r"/>tadviśeṣasaṃkhyāparivāravibhūtiviśeṣo yathāgamaṃ pratipattavyaḥ pūrvavat </p><p n="a_2966" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12555 r_TAŚVA-ML#375,28_r"/>jyotiṣa eva jyotiṣkāḥ ko vā yāvāder iti svārthikaḥ kaḥ jyotiḥśabdasya yāvādiṣu pāṭhāt <span type="ref-block" n="12556 r_TAŚVA-ML#375,29_r"/>tathābhidhānadarśanāt prakṛtiliṃgānuvṛttiḥ kuṭīraḥ samīra iti yathā sūryācaṃdramasā ity atrānadu devatā<span type="ref-block" n="12557 r_TAŚVA-ML#375,30_r"/>dvaṃdvavṛtteḥ grahanakṣatraprakīrṇakatārakā ity atra nānadu nanu dvaṃdvagrahaṇāt tasyeṣṭaviṣaye vyavasthānād asurādivat <span type="ref-block" n="12558 r_TAŚVA-ML#375,31_r"/>kiṃnarādivac ca kathaṃ jyotiṣkāḥ paṃcavikalpāḥ siddhā ity āha </p><p n="a_2968" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12560 r_TAŚVA-ML#375,33_r"/>jyotiṣkanāmakarmodaye satīrāśrayatvājyotiṣkā iti sāmānyatas teṣāṃ saṃjñā sūryādinām akarmaviśeṣo<span type="ref-block" n="12561 r_TAŚVA-ML#376,01_r"/>dayāt sūryādyā iti viśeṣasaṃjñāḥ ta ete paṃcadhāpi dṛṣṭāḥ pratyakṣajñānibhiḥ sākṣātkṛtās tadupadeśāvisaṃ<span type="ref-block" n="12562 r_TAŚVA-ML#376,02_r"/>vādānyathānupapatteḥ </p><p n="a_2971" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12565 r_TAŚVA-ML#376,05_r"/>jyotiṣkā ity anuvartate nṛloka iti kimartham ity āvedayati </p><p n="a_2973" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12567 r_TAŚVA-ML#376,07_r"/>na hi jyotiṣkāṇāṃ niruktyāvāsapratipattir bhavanavāsyādīnām ivāsti yato nṛloka ity āvāsaprati<span type="ref-block" n="12568 r_TAŚVA-ML#376,08_r"/>pattyarthaṃ nocyate kva punar nṛloke teṣām āvāsāḥ śrūyaṃte </p><p n="a_2975" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12578 r_TAŚVA-ML#376,18_r"/>merupradakṣiṇā nityagataya iti vacanāt kim iṣyata ity āha </p><p n="a_2977" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12581 r_TAŚVA-ML#376,21_r"/>na hi pratyakṣato bhūmer bhramaṇanirṇītir asti sthiratayaivānubhavāt na cāyaṃ bhrāṃtaḥ sakaladeśakālapuruṣāṇāṃ <span type="ref-block" n="12582 r_TAŚVA-ML#376,22_r"/>tadbhramaṇāpratīteḥ kasyacin nāvādisthiratvānubhavas tu bhrāṃtaḥ pareṣāṃ tadgamanānubhavena bādhanāt nāpy anumā<span type="ref-block" n="12583 r_TAŚVA-ML#376,23_r"/>nato bhūbhramaṇaviniścayaḥ kartuṃ suśakaḥ tadavinābhāviliṃgābhāvāt sthire bhacake sūryodayāstam ayam adhyāhnā<span type="ref-block" n="12584 r_TAŚVA-ML#376,24_r"/>dibhūgolabhramaṇe avinābhāvaliṃgam iti cen na tasya pramāṇabādhitaviṣayatvāt pāvakānauṣṇyādiṣu dravyatvā<span type="ref-block" n="12585 r_TAŚVA-ML#376,25_r"/>divat bhacakrabhramaṇe sati bhūbhramaṇam aṃtareṇāpi sūryodayādipratītyupapatteś ca na tasmāt sādhyāvinābhāva<span type="ref-block" n="12586 r_TAŚVA-ML#376,26_r"/>niyamaniścayaḥ prativihitaṃ ca prapaṃcataḥ purastāt bhūgolabhramaṇam iti na tadavalaṃbanena jyotiṣāṃ nitya<span type="ref-block" n="12587 r_TAŚVA-ML#376,27_r"/>gatyabhāvo vibhāvayituṃ śakyaḥ nāpi kādācit kīṣyate gatir nityagrahaṇāt tadgater nityatvaviśeṣaṇānu<span type="ref-block" n="12588 r_TAŚVA-ML#376,28_r"/>papattir aghrauvyād iti na śaṃkanīyaṃ nityaśabdasyābhīkṣṇyavācitvān nityaprahasitādivat </p><p n="a_2979" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12591 r_TAŚVA-ML#376,31_r"/>dhanodadheḥ paryaṃte hi jyotir gaṇagocare siddhe triloka eva bhramaṇaṃ jyotiṣāmūrdhvādhaḥ katham upapadyate <span type="ref-block" n="12592 r_TAŚVA-ML#376,32_r"/>bhūvidāraṇaprasaṃgāt tata eva viṃśatyuttaraikādaśayojanaśataviṣkaṃbhatvaṃ bhūgolaś cābhyupagamyata iti cen na <span type="ref-block" n="12593 r_TAŚVA-ML#376,33_r"/>uttarato bhūmaṃḍalasyeyattātikramāt tadadhikaparimāṇasya pratīteḥ tacchatabhāgasya ca sātirekaikādaśa <span type="ref-block" n="12594 r_TAŚVA-ML#377,01_r"/>yojanamātrasyaiva samabhūbhāgasyāpratīteḥ kurukṣetrādiṣu bhūdvādaśayojanādipramāṇasyāpi samabhūtalasya suprasiddha<span type="ref-block" n="12595 r_TAŚVA-ML#377,02_r"/>tvāt tacchataguṇaviṣkaṃbhabhūgolaparikalpanāyām anavasthāprasaṃgāt kathaṃ ca sthire pi bhūgole gaṃgāsiṃdhvādayo <span type="ref-block" n="12596 r_TAŚVA-ML#377,03_r"/>nadyaḥ pūrvāparasamudragāminyo ghaṭeran bhūgolamadhyāṃtaprabhavād iti cet kiṃ punar bhūgolamadhyaṃ ujjayinīti <span type="ref-block" n="12597 r_TAŚVA-ML#377,04_r"/>cet na tato gaṃgāsiṃdhvādīnāṃ prabhavaḥ samupalabhyate yasmāt tatprabhavaḥ pratīyate tad eva madhyam iti cet <span type="ref-block" n="12598 r_TAŚVA-ML#377,05_r"/>tad idam ativyāhataṃ gaṃgāprabhavadeśasya madhyatve siṃdhuprabhavabhūbhāgasya tato tivyavahitasya madhyatvavirodhāt <span type="ref-block" n="12599 r_TAŚVA-ML#377,06_r"/>svabāhyadeśāpekṣayā tv asya madhyatve na kiṃcid amadhyaṃ syāt svasiddhāṃtaparityāgaś cojjayinīm adhyavādināṃ <span type="ref-block" n="12600 r_TAŚVA-ML#377,07_r"/>tadaparityāge cojjayinyā uttarato nadyaḥ sarvā udaṅmukhyas tasyā dakṣiṇato 'vāṅmukhyas tataḥ paścimataḥ pratya<span type="ref-block" n="12601 r_TAŚVA-ML#377,08_r"/>ṅmukhyas tataḥ pūrvataḥ prāṅmukhyaḥ pratīyeran bhūmyavagāhabhedān nadīgatibheda iti cen na bhūgolamadhye mahāvagāha<span type="ref-block" n="12602 r_TAŚVA-ML#377,09_r"/>pratītiprasaṃgāt na hi yāvān eva nīcair deśe vagāhas tāvān evordhvabhūgole yujyate tato nadībhir bhūgolānu<span type="ref-block" n="12603 r_TAŚVA-ML#377,10_r"/>rūpatām atikramya vahaṃtīti bhūgolavidāraṇam iti samam eva dharātalam avalaṃbituṃ yuktaṃ samudrādisthitiviro<span type="ref-block" n="12604 r_TAŚVA-ML#377,11_r"/>dhaś ca tathā parihṛtaḥ syāt sadbhūmiśaktiviśeṣāt sa parigīyata iti cet tata eva samabhūmau chāyādi<span type="ref-block" n="12605 r_TAŚVA-ML#377,12_r"/>bhedo stu śakyaṃ hi vaktuṃ laṃkābhūmer īdṛśī śaktir yato madhyāhne alpachāyā mānyakheṭādyuttarabhūmes tu tādṛśī <span type="ref-block" n="12606 r_TAŚVA-ML#377,13_r"/>yatas tadādhiṣṭhitatāratamyabhā chāyā tathā darpaṇasamatalāyām api bhūmau na sarveṣām upari sthite sūrye chāyā<span type="ref-block" n="12607 r_TAŚVA-ML#377,14_r"/>virahas tasyās tadabhedanimittaśaktiviśeṣāsadbhāvāt tathā viṣumati samarātram api tulyam adhyadine vā bhūmi<span type="ref-block" n="12608 r_TAŚVA-ML#377,15_r"/>śaktiviśeṣād astu prācyām udayaḥ pratīcyāmastamayaḥ sūryasya tata eva ghaṭate kāryaviśeṣadarśanād dravyasya <span type="ref-block" n="12609 r_TAŚVA-ML#377,16_r"/>śaktiviśeṣānumānasyāvirodhāt anyathā dṛṣṭahāner adṛṣṭakalpanāyāś cāvaśyaṃ bhāvitvāt sā ca pāpīyasī <span type="ref-block" n="12610 r_TAŚVA-ML#377,17_r"/>mahāmohavijṛṃbhitam āvedayati na ca vayaṃ darpaṇasamatalām eva bhūmiṃ bhāṣāmahe pratītivirodhāt tasyāḥ <span type="ref-block" n="12611 r_TAŚVA-ML#377,18_r"/>kālādivaśād upacayāpacayasiddher nimnonnatākārasadbhāvāt tato nojjayinyā uttarottarabhūmau nimnāyāṃ madhyaṃ <span type="ref-block" n="12612 r_TAŚVA-ML#377,19_r"/>dine chāyāvṛddhir virudhyate nāpi tato dakṣiṇakṣitau samunnatāyāṃ chāyāhānir unnatetarākārabhedadvārāyāḥ <span type="ref-block" n="12613 r_TAŚVA-ML#377,20_r"/>śaktibhedaprasiddheḥ pradīpādivādityān na dūre chāyāyā vṛddhighaṭanāt nikaṭe prabhātopapatteḥ tata eva <span type="ref-block" n="12614 r_TAŚVA-ML#377,21_r"/>nodayās tamayayoḥ sūryādebiṃbārdhadarśanaṃ virudhyate bhūmisaṃlagnatayā vā sūryādipratītir na saṃbhāvyā dūrādi<span type="ref-block" n="12615 r_TAŚVA-ML#377,22_r"/>bhūmes tathāvidhadarśanajananaśaktisadbhāvāt na ca bhūmātranibaṃdhanāḥ samarātrādayas teṣāṃ jyotiṣkagativi<span type="ref-block" n="12616 r_TAŚVA-ML#377,23_r"/>śeṣanibaṃdhanatvād ity āvedayati </p><p n="a_2981" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12619 r_TAŚVA-ML#377,26_r"/>sūryasya tāvac caturaśītiśataṃ maṃḍalāni tatra paṃcaṣaṣṭir abhyaṃtare jaṃbūdvīpasyāśītiśatayojanaṃ samavagāhya<span type="ref-block" n="12620 r_TAŚVA-ML#377,27_r"/>prakāśanāj jaṃbūdvīpād bāhyamaṃḍalāny ekānnaviṃśatiśataṃ lavaṇodasyābhyaṃtare trīṇi triṃśāni yojanaśatāny avagāhya <span type="ref-block" n="12621 r_TAŚVA-ML#377,28_r"/>tasya prakāśanāt dviyojanam ekaikamaṃḍalāṃtaraṃ dve yojane aṣṭācatvāriṃśadyojanaikaṣaṣṭibhāgāś caikaikam udayāṃtaraṃ <span type="ref-block" n="12622 r_TAŚVA-ML#377,29_r"/>tatra yadā trīṇi śatasahasrāṇi ṣoḍaśasahasrāṇi saptaśatāni dvyadhikāni paridhiparimāṇaṃ bibhrati tulame<span type="ref-block" n="12623 r_TAŚVA-ML#377,30_r"/>ṣapraveśadinagocare sarvamadhyam aṃḍale meruṃ paṃcacatvāriṃśadyojanasahasraiḥ paṃcapaṃcāśadyojanair aṣṭāviṃśatyā yojanaikaṣa<span type="ref-block" n="12624 r_TAŚVA-ML#377,31_r"/>ṣṭibhāgaiś ca prāpya sūryaḥ prakāśayati tadāhani paṃcadaśamuhūrtā bhavaṃti rātrau ceti samarātraṃ siddhyati viṣu<span type="ref-block" n="12625 r_TAŚVA-ML#377,32_r"/>mati dine dvāviṃśatyekaṣaṣṭibhāgaḥ sātirekāṣṭasaptatidviśatapaṃcasahasrayojanaparimāṇāṃ kamuhūrtagatikṣetropapateḥ <span type="ref-block" n="12626 r_TAŚVA-ML#377,33_r"/>dakṣiṇottare samapraṇidhīnāṃ ca vyavahitānām api janānāṃ prācyam ādityapratītiś ca laṃkādikurukṣetrāṃtaradeśa<span type="ref-block" n="12627 r_TAŚVA-ML#377,34_r"/>sthānām abhimukham ādityasyodayāt aṣṭacatvāriṃśadyojanaikaṣaṣṭi bhāgatvāt pramāṇayojanāpekṣayā sātireka<span type="ref-block" n="12628 r_TAŚVA-ML#378,01_r"/>trinavatiyojanaśatatrayapramāṇatvād utsedhayojanāpekṣayā dūrodayatvāc ca svābhimukhalaṃbīddhapratibhāsasiddheḥ <span type="ref-block" n="12629 r_TAŚVA-ML#378,02_r"/>dvitīye ahani tathā pratibhāsaḥ kuto na syāt tadaviśeṣād iti cen na maṃḍalāṃtare sūryasyodayāt tadaṃtarasyo<span type="ref-block" n="12630 r_TAŚVA-ML#378,03_r"/>tsedhayojanāpekṣayā dvāviṃśatyekaṣaṣṭibhāgayojanasahasrapramāṇatvāt uttarāyaṇe taduttarataḥ pratibhāsasyopapatteḥ <span type="ref-block" n="12631 r_TAŚVA-ML#378,04_r"/>dakṣiṇāyane taddakṣiṇataḥ pratibhāsanasya ghaṭanāt sūryapariṇāmadakṣiṇottarasamapraṇidhibhūbhāgād anyapradeśe <span type="ref-block" n="12632 r_TAŚVA-ML#378,05_r"/>kutaḥ prācī siddhir iti cet tadanaṃtaramaṃḍale tathā sarvābhimukham ādityasyodayād eveti sarvam anavadyaṃ kṣetrāṃ<span type="ref-block" n="12633 r_TAŚVA-ML#378,06_r"/>tare pi tathā vyavahārasiddheḥ tad etena prācīdarśanād dharāyāṃ golākāratāsādhanam aprayojakamuktaṃ tatra tatra <span type="ref-block" n="12634 r_TAŚVA-ML#378,07_r"/>darpaṇākāratāyām api prācīdarśanopapatteḥ yadā tu sūryaḥ sarvābhyaṃtaramaṃḍale catuścatvāriṃśadyojanasahasrai<span type="ref-block" n="12635 r_TAŚVA-ML#378,08_r"/>r aṣṭābhiś ca yojanaśatair vistarair merum aprāpya prakāśayati tadāhany aṣṭādaśa muhūrtā bhavaṃti catvāriṃśaṣaṭchatā<span type="ref-block" n="12636 r_TAŚVA-ML#378,09_r"/>dhikanavanavatiyojanasahasraviṣkaṃbhasya triguṇasātirekaparidhes tanmaṃḍalasyaikān naviṃśadyojanaṣaṣṭibhāgādhikaikaṃ <span type="ref-block" n="12637 r_TAŚVA-ML#378,10_r"/>paṃcāśaddviśatottarayojanasahasrapaṃcakamātramuhūrtagatikṣetratvasiddheḥ śeṣāprakarṣaparyaṃtataḥ prāptā divāvṛddhir hāniś ca <span type="ref-block" n="12638 r_TAŚVA-ML#378,11_r"/>rātrau sūryagatibhedād abhyaṃtaramaṃḍalāt siddhā yadā ca sūryaḥ sarvabāhyamaṃḍale paṃcacatvāriṃśatsahasrais tribhiś ca <span type="ref-block" n="12639 r_TAŚVA-ML#378,12_r"/>śatais triṃśair yojanānāṃ merum aprāpya bhāsayati tadāhani dvādaśa muhūrtāḥ ṣaṣṭyadhikaśataṣaṭkottarayojanaśa<span type="ref-block" n="12640 r_TAŚVA-ML#378,13_r"/>tasahasraviṣkaṃbhasya tatriguṇasātirekaparidheḥ tanmaṃḍalasya paṃcadaśaikayojanaṣaṣṭibhāgādhikapaṃcottaraśatatrayasaha<span type="ref-block" n="12641 r_TAŚVA-ML#378,14_r"/>srapaṃcakaparimāṇagatimuhūrtakṣetratvāt śeṣā paramaprakarṣaparyaṃtaprāptā tāvaddivāhānirvṛddhiś ca rātrau sūryagatibhedā<span type="ref-block" n="12642 r_TAŚVA-ML#378,15_r"/>d bāhyād gaganakhaṃḍamaṃḍalāt siddhā madhye tv anekavidhā dinasya vṛddhir hāniś cānekamaṃḍalabhedāt sūryagatibhedā<span type="ref-block" n="12643 r_TAŚVA-ML#378,16_r"/>d eva yathāgamaṃ maṃḍalaṃ yathāgaṇanaṃ ca pratyetavyā tathā doṣāvṛddhir hāniś ca yujyate tad etena dinarātrivṛddhi<span type="ref-block" n="12644 r_TAŚVA-ML#378,17_r"/>hānidarśanād bhuvo golākāratānumānam apāstaṃ tasyānyathānupapattivaikalyād anyathaiva tadupapatteḥ tathā chāyā <span type="ref-block" n="12645 r_TAŚVA-ML#378,18_r"/>mahatī dūre sūryasya gatim anumāpayati aṃtike 'tisvalpāṃ na punar bhūmer golakākāratām iti chāyāvṛddhi<span type="ref-block" n="12646 r_TAŚVA-ML#378,19_r"/>hānidarśanam api sūryagatibhedanimittakam eva madhyāhne kvacic chāyāvirahe pi paratra taddarśanaṃ bhūmer golākāratāṃ <span type="ref-block" n="12647 r_TAŚVA-ML#378,20_r"/>gamayati samabhūmau tadanupapatter iti cen na tadāpi bhūminimnatvonnatatvaviśeṣamātrasyaiva gateḥ tasya ca <span type="ref-block" n="12648 r_TAŚVA-ML#378,21_r"/>bharatairāvatayor dṛṣṭatvāt bharatairāvatayor vṛddhihrasau ṣaṭsamayābhyām utsarpiṇy avasarpiṇībhyāṃ iti vacanāt <span type="ref-block" n="12649 r_TAŚVA-ML#378,22_r"/>tanmanuṣyāṇām utsedhānubhavāyurādibhir vṛddhihrāsau pratipāditau na bhūmer aparapudgalair iti na maṃtavyaṃ gauṇaśabdaprayo<span type="ref-block" n="12650 r_TAŚVA-ML#378,23_r"/>gān mukhyasya ghaṭanād anyathā mukhyaśabdārthātikrame prayojanābhāvāt tena bharatairāvatayoḥ kṣetrayor vṛddhihrāsau <span type="ref-block" n="12651 r_TAŚVA-ML#378,24_r"/>mukhyataḥ pratipattavyau guṇabhāvatas tu tatsthamanuṣyāṇām iti tathā vacanaṃ saphalatām astu te pratītiś cānullaṃ<span type="ref-block" n="12652 r_TAŚVA-ML#378,25_r"/>dhitā syāt sūryasya grahoparāgo pi na bhūgolachāyayā yujyate tanmate bhūgolasyālpatvāt sūryagolasya <span type="ref-block" n="12653 r_TAŚVA-ML#378,26_r"/>taccaturguṇatvāt tayā sarvagrāsagrahaṇavirodhāt etena caṃdrachāyayā sūryasya grahaṇam apāstaṃ caṃdramaso pi tato <span type="ref-block" n="12654 r_TAŚVA-ML#378,27_r"/>lpatvāt kṣitigolacaturguṇachāyāvṛddhighaṭanāc caṃdragolavṛddhiguṇachāyāvṛddhiguṇaghaṭanād vā tataḥ sarvagrāse grahaṇa<span type="ref-block" n="12655 r_TAŚVA-ML#378,28_r"/>m aviruddham eveti cet kutas tatra tathā tacchāyāvṛddhiḥ sūryasyātidūratvād iti cen na samatalabhūmāv api tata <span type="ref-block" n="12656 r_TAŚVA-ML#378,29_r"/>eva chāyāvṛddhiprasaṃgāt kathaṃ ca bhūgolāder upari sthite sūrye tacchāyāprāptiḥ pratītivirodhāt tadā <span type="ref-block" n="12657 r_TAŚVA-ML#378,30_r"/>chāyāvirahaprasiddher madhyaṃdinavat tataḥ tiryak sthite sūrye tacchāyāprāptir iti cen na golāt pūrvadikṣu sthite <span type="ref-block" n="12658 r_TAŚVA-ML#378,31_r"/>ravau paścimadigabhimukhachāyopapattes tatprāptyayogāt sarvadā tiryag eva sūryagrahaṇasaṃpratyayaprasaṃgāt madhyaṃ dine <span type="ref-block" n="12659 r_TAŚVA-ML#378,32_r"/>svasyopari tatpratīteś ca kṣitigolasyādhaḥsthite bhānau caṃdre ca tacchāyayā grahaṇam iti cen na rātrāv iva <span type="ref-block" n="12660 r_TAŚVA-ML#378,33_r"/>tadadarśanaprasaṃgāt nanu ca na tayāvaraṇarūpayā bhūmyādichāyayā grahaṇam upagamyate tadvidbhir yato 'yaṃ doṣaḥ <span type="ref-block" n="12661 r_TAŚVA-ML#378,34_r"/>kiṃ tarhi uparāgarūpayā caṃdrādau bhūmyādyuparāgasya caṃdrādigrahaṇavyavahāraviṣayatayopagamāt sphaṭikādau <span type="ref-block" n="12662 r_TAŚVA-ML#378,35_r"/>japākusumādyuparāgavat tatra tadupapatter iti kaścit so pi na satyavāk tathā sati sarvadā grahaṇavyava<span type="ref-block" n="12663 r_TAŚVA-ML#379,01_r"/>hāraprasaṃgāt bhūgolāt sarvadikṣu sthitasya caṃdrādes taduparāgopapatteḥ japākusumādeḥ samaṃtataḥ sthitasya <span type="ref-block" n="12664 r_TAŚVA-ML#379,02_r"/>sphaṭikādes taduparāgavat na hi caṃdrādeḥ kasyāṃcid api diśi kadācid avyavasthitir nāma bhūgolasya yena <span type="ref-block" n="12665 r_TAŚVA-ML#379,03_r"/>sarvadā taduparāgo na bhavet tasya tato tiviprakarṣāt kadācin na bhavaty eva pratyāsattyatideśakāla eva tadu<span type="ref-block" n="12666 r_TAŚVA-ML#379,04_r"/>pagamād iti cet kim idānīṃ sūryāder bhramaṇamārgabhedo bhyupagamyate bāḍham abhyupagamyata iti cet kathaṃ <span type="ref-block" n="12667 r_TAŚVA-ML#379,05_r"/>nānārāśiṣu sūryādigrahaṇaṃ pratirāśimārgasya niyamāt pratyāsannatamamārgabhramaṇa eva tadghaṭanāt anyathā <span type="ref-block" n="12668 r_TAŚVA-ML#379,06_r"/>sarvadā grahaṇaprasaṃgasya durnivāratvāt pratirāśi pratidinaṃ ca tanmārgasyāpratiniyamāt samarātradivasavṛ<span type="ref-block" n="12669 r_TAŚVA-ML#379,07_r"/>ddhihānyādiniyamābhāvaḥ kuto vinivāryeta bhūgolaśakter iti cet uktam atra samāyām api bhūmau <span type="ref-block" n="12670 r_TAŚVA-ML#379,08_r"/>tata eva samarātrādiniyamo stv iti tato na bhūchāyayā caṃdragrahaṇaṃ caṃdrachāyayā vā sūryagrahaṇaṃ vicārasahaṃ <span type="ref-block" n="12671 r_TAŚVA-ML#379,09_r"/>rāhuvimānoparāgo tra caṃdrādigrahaṇavyavahāra iti yuktam utpaśyāmaḥ sakalabādhakavikalatvāt na hi rāhu<span type="ref-block" n="12672 r_TAŚVA-ML#379,10_r"/>vimānāni sūryādivimānebhyo lpāni śrūyaṃte aṣṭacatvāriṃśadyojanaikaṣaṣṭibhāgaviṣkaṃbhāyāmāni tattriguṇa<span type="ref-block" n="12673 r_TAŚVA-ML#379,11_r"/>sātir ekaparidhīni caturviṃśatiyojanaikaṣaṣṭibhāgabāhulyāni sūryavimānāni tathā ṣaṭpaṃcāśadyojanaikaṣa<span type="ref-block" n="12674 r_TAŚVA-ML#379,12_r"/>ṣṭibhāgaviṣkaṃbhāyāmāni tatriguṇasātir ekaparidhīnyaṣṭāviṃśatiyojanaikaṣaṣṭibhāgabāhulyāni caṃdravimānāni <span type="ref-block" n="12675 r_TAŚVA-ML#379,13_r"/>tathaikayojanaviṣkaṃbhāyāmāni sātirekayojanatrayaparidhīnyardhatṛtīyadhanus tu bāhulyāni rāhuvimānānīti <span type="ref-block" n="12676 r_TAŚVA-ML#379,14_r"/>śruteḥ tato na caṃdrabiṃbasya sūryabiṃbasya vārdhagrahoparāgo kuṃṭhaviṣāṇatvadarśanaṃ virudhyate nāpy anyadā <span type="ref-block" n="12677 r_TAŚVA-ML#379,15_r"/>tīkṣṇaviṣāṇatvadarśanaṃ vyāhanyate rāhuvimānasyātivṛttasya ardhagolakākṛteḥ parabhāgenoparakte samavṛtte ardha<span type="ref-block" n="12678 r_TAŚVA-ML#379,16_r"/>golakākṛtau sūryabiṃbe caṃdrabiṃbe tīkṣṇaviṣāṇatayā pratītighaṭanāt sūryācaṃdramasāṃ rāhūṇāṃ ca gatibhedāt ta<span type="ref-block" n="12679 r_TAŚVA-ML#379,17_r"/>duparāgabhedasaṃbhavād grahayuddhādivat yathaiva hi jyotirgatiḥ siddhā tathā grahoparāgādiḥ siddha iti syādvā<span type="ref-block" n="12680 r_TAŚVA-ML#379,18_r"/>dināṃ darśanaṃ na ca sūryādivimānasya rāhuvimānenoparāgo 'saṃbhāvyaḥ sphaṭikasyeva svacchasya tenāsite<span type="ref-block" n="12681 r_TAŚVA-ML#379,19_r"/>noparāgaghaṭanāt svacchatvaṃ punaḥ sūryādivimānānāṃ maṇimayatvāt taptatapanīyasamaprabhāṇi lohitākṣama<span type="ref-block" n="12682 r_TAŚVA-ML#379,20_r"/>ṇimayāni sūryavimānāni vimalamṛṇālavarṇāni caṃdravimānāni arkamaṇimayāni aṃjanasamaprabhāṇi <span type="ref-block" n="12683 r_TAŚVA-ML#379,21_r"/>rāhuvimānāni ariṣṭamaṇimayānīti paramāgam asadbhāvāt śiromātraṃ rāhuḥ sarpākāro veti pravādasya <span type="ref-block" n="12684 r_TAŚVA-ML#379,22_r"/>mithyātvāt tena grahoparānupapatteḥ varāhamiharādibhir apy abhidhānāt kathaṃ punaḥ sūryādiḥ kadācid rāhu<span type="ref-block" n="12685 r_TAŚVA-ML#379,23_r"/>vimānasyārvāgbhāgena mahatoparajyamānaḥ kuṃṭhaviṣāṇaḥ sa evānyadā tasyāparabhāgenālpenoparajyamānas tī<span type="ref-block" n="12686 r_TAŚVA-ML#379,24_r"/>kṣṇaviṣāṇaḥ syād iti cet tadābhiyogyadevagativiśeṣāt tadvimānaparivartanopapatteḥ ṣoḍaśabhir devasahasrai<span type="ref-block" n="12687 r_TAŚVA-ML#379,25_r"/>r uhyaṃte sūryavimānāni pratyekaṃ pūrvadakṣiṇottarāparabhāgāt krameṇa siṃhakuṃjaravṛṣabhaturaṃgarūpāṇi vikṛtya <span type="ref-block" n="12688 r_TAŚVA-ML#379,26_r"/>catvāri catvāri devasahasrāṇi vahaṃtīti vacanāt tathā caṃdravimānāni pratyekaṃ ṣoḍaśarbhir devasahasrair uhyaṃte <span type="ref-block" n="12689 r_TAŚVA-ML#379,27_r"/>tathaiva rāhuvimānāni pratyekaṃ caturbhir devasahasrair uhyaṃte iti ca śruteḥ tadābhiyogyadevānāṃ siṃhādirūpavi<span type="ref-block" n="12690 r_TAŚVA-ML#379,28_r"/>kāriṇāṃ kuto gatibhedas tādṛk iti cet svabhāvata eva pūrvopāttakarmaviśeṣanimittakād iti brūmaḥ <span type="ref-block" n="12691 r_TAŚVA-ML#379,29_r"/>sarveṣām evam abhyupagamasyāvaśyaṃ bhāvitvād anyathā sveṣṭaviśeṣavyavasthānupapatteḥ tatpratipādakasyāgamasyāsaṃbhavadbādha<span type="ref-block" n="12692 r_TAŚVA-ML#379,30_r"/>kasya sadbhāvāc ca golākārā bhūmiḥ samarātrādidarśanāny athānupapatter ity etadbādhakam āgamasyāsyeti cet na atra <span type="ref-block" n="12693 r_TAŚVA-ML#379,31_r"/>hetor aprayojakatvāt samarātrādidarśanaṃ hi yadi tiṣṭhadbhūmer golākāratāyāṃ sādhyāyāṃ hetus tadā na prayojakaḥ <span type="ref-block" n="12694 r_TAŚVA-ML#379,32_r"/>syāt bhrāmyad bhūmer golākāratāyām api tadupapatteḥ atha bhramadbhūmer golākāratāyāṃ sādhyāyāṃ tathāpy aprayo<span type="ref-block" n="12695 r_TAŚVA-ML#379,33_r"/>jako hetus tiṣṭhatbhūgolākāratāyām api tadghaṭanāt atha bhūsāmānyasya golākāratāyāṃ sādhyāyāṃ hetu<span type="ref-block" n="12696 r_TAŚVA-ML#379,34_r"/>s tathāpy agamakas tiryaksūryādibhramaṇavādinām ardhagolakākāratāyām api bhūmeḥ sādhyāyāṃ tadupapatteḥ samata<span type="ref-block" n="12697 r_TAŚVA-ML#379,35_r"/>lāyām api bhūmau jyotir gativiśeṣāt samarātrādidarśanasyopapāditatvāc ca nātaḥ sādhyasiddhiḥ kālātyayā<span type="ref-block" n="12698 r_TAŚVA-ML#380,01_r"/>padiṣṭatvāc ca pramāṇabādhitapakṣanirdeśānaṃtaraṃ prayujyamānasya hetutve tiprasaṃgāt tato nedam anumānaṃ hetvābhā<span type="ref-block" n="12699 r_TAŚVA-ML#380,02_r"/>sotthaṃ bādhakaṃ prakṛtāgamasya yenāsmād eveṣṭasiddhir na syāt </p><p n="a_2983" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12701 r_TAŚVA-ML#380,04_r"/>na hi kiṃcit sarvathaikāṃte jyotiḥśāstre saṃvādakaṃ vyavatiṣṭhate pratyakṣādivat nityādyanekāṃtarūpasya tadvi<span type="ref-block" n="12702 r_TAŚVA-ML#380,05_r"/>ṣayasya suniścitāsaṃbhavadbādhakatvābhāvāt tasya dṛṣṭeṣṭābhyāṃ bādhanāt tataḥ syādvādinām eva tad yuktaṃ satya<span type="ref-block" n="12703 r_TAŚVA-ML#380,06_r"/>nekāṃte tatpratiṣṭhānāt tatra sarvathā bādhakavirahitaniścayāt </p><p n="a_2985" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12705 r_TAŚVA-ML#380,08_r"/>kiṃ kṛta ity āha </p><p n="a_2987" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12708 r_TAŚVA-ML#380,11_r"/>vibhāgavān mukhyaḥ kālo vibhāgavatphalanimittatvāt kṣityādivat samayāvalikādivibhāgavadvyava<span type="ref-block" n="12709 r_TAŚVA-ML#380,12_r"/>hārakālalakṣaṇaphalanimittatvasya mukhyakāle dharmiṇi prasiddhatvāt nāpy āśrayāsiddhaḥ sakalakālavādināṃ <span type="ref-block" n="12710 r_TAŚVA-ML#380,13_r"/>mukhyakāle vivādābhāvāt tadabhāvavādināṃ tu pratikṣepāt gaganādinānaikāṃtiko 'yaṃ hetur iti cen na <span type="ref-block" n="12711 r_TAŚVA-ML#380,14_r"/>tasyāpi vibhāgavadavagāhanādikāryotpattau vibhāgavata eva nimittatvopapatteḥ nanu ca yady avayavabhedo <span type="ref-block" n="12712 r_TAŚVA-ML#380,15_r"/>vibhāgas tadā nāsau gaganādāv asti tasyaikadravyatvopagamāt paṭādivadavayavārabhyatvānupapatteś ca atha <span type="ref-block" n="12713 r_TAŚVA-ML#380,16_r"/>pradeśavatopacāro vibhāgas tadā kāle py asti sarvagataikakālavādinām ākāśādivadupacaritapradeśakālasya <span type="ref-block" n="12714 r_TAŚVA-ML#380,17_r"/>vibhāgavattvopagamāt tathā ca tatsādhane siddhasādhanam iti kaścit paramārthata eva gaganādeḥ sapradeśa<span type="ref-block" n="12715 r_TAŚVA-ML#380,18_r"/>tvaniścayāt tasya sarvadāvasthitapradeśatvāt ekadravyatvāc ca dvividhā hy avayavāḥ sadāvasthitavapuṣo 'nava<span type="ref-block" n="12716 r_TAŚVA-ML#380,19_r"/>sthitavapuṣaś ca guṇavat tatra sadāvasthitadravyapradeśāḥ sadāvasthitā evānyathā dravyasyānavasthitatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="12717 r_TAŚVA-ML#380,20_r"/>paṭādivadanavasthitadravyapradeśās tu taṃtvādayo 'navasthitās teṣām avasthitatve paṭādīnām avasthitatvāpatteḥ kādā<span type="ref-block" n="12718 r_TAŚVA-ML#380,21_r"/>citkatvastheyatayāvadhāritāvayavatvasya ca virodhāt tatra gaganaṃ dharmādharmaikajīvāś cāvasthitapradeśāḥ sarve <span type="ref-block" n="12719 r_TAŚVA-ML#380,22_r"/>yato vadhāritapradeśatvena vakṣyamāṇatvāt pradeśapradeśibhāvasya ca teṣāṃ tair anāditvāt katham anādīnāṃ gaga<span type="ref-block" n="12720 r_TAŚVA-ML#380,23_r"/>nāditatpradeśānāṃ pradeśapradeśibhāvaḥ paramārthapathaprasthāyī sādīnām eva taṃtupaṭādīnāṃ tadbhāvadarśanāt iti <span type="ref-block" n="12721 r_TAŚVA-ML#380,24_r"/>cet katham idānīṃ gaganādi tanmahatvādiguṇānām anādinidhanānāṃ guṇaguṇibhāvaḥ pāramārthikaḥ siddhyet <span type="ref-block" n="12722 r_TAŚVA-ML#380,25_r"/>teṣāṃ guṇaguṇilakṣaṇayogāt tathābhāva iti cet tarhi tatpradeśānām api pradeśipradeśalakṣaṇayogāt pradeśa<span type="ref-block" n="12723 r_TAŚVA-ML#380,26_r"/>pradeśibhāvo stu yathaiva hi guṇaparyayavaddravyam iti gaganādīnāṃ dravyalakṣaṇam asti tanmahatvādīnāṃ ca dravyā<span type="ref-block" n="12724 r_TAŚVA-ML#380,27_r"/>śritā nirguṇā guṇā iti guṇalakṣaṇaṃ tathāvayavānām ekatvapariṇāmaḥ pradeśidravyam iti pradeśilakṣaṇaṃ gaga<span type="ref-block" n="12725 r_TAŚVA-ML#380,28_r"/>nādīnām avayuto 'vayavaḥ pradeśalakṣaṇaṃ tadekadeśānām astīti yuktas teṣāṃ pradeśapradeśibhāvaḥ kālas tu naika<span type="ref-block" n="12726 r_TAŚVA-ML#380,29_r"/>dravyaṃ tasyāsaṃkhyeyaguṇadravyapariṇāmatvāt ekaikasmiṃl lokākāśapradeśe kālāṇor ekaikasya dravyasyānaṃtaparyā<span type="ref-block" n="12727 r_TAŚVA-ML#380,30_r"/>yasyānabhyupagame taddeśavartidravyasyānaṃtasya paramāṇvāder anaṃtapariṇāmānupapatter iti dravyato bhāvato vā vibhā<span type="ref-block" n="12728 r_TAŚVA-ML#380,31_r"/>gavattve sādhye kālasya na siddhasādhanaṃ nāpi gaganādinānaikāṃtiko hetuḥ kṣityādinidarśanaṃ sādhya<span type="ref-block" n="12729 r_TAŚVA-ML#380,32_r"/>sādhanavikalam ity api na maṃtavyaṃ tatkāryasyāṃkurāder vibhāgavataḥ pratīteḥ kṣityādeś ca dravyato bhāvataś ca <span type="ref-block" n="12730 r_TAŚVA-ML#380,33_r"/>vibhāgatvasiddher iti sūktaṃ vibhāgarahite hetau vibhāgo na phale kvacit iti </p><p n="a_2989" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12732 r_TAŚVA-ML#381,02_r"/>kim anena sūtreṇa kṛtam ity āha </p><p n="a_2991" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12734 r_TAŚVA-ML#381,04_r"/>kṛteti śeṣaḥ </p><p n="a_2994" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12737 r_TAŚVA-ML#381,07_r"/>svāṃs tu kṛtino viśeṣeṇa mānayaṃtīti vimānāni teṣu bhavā vaimānikāḥ pare pi vaimānikāḥ syur eva<span type="ref-block" n="12738 r_TAŚVA-ML#381,08_r"/>m iti cen na vaimānikanām akarmodaye sati vaimānikā iti vacanāt tena śreṇīṃdrakapuṣpaprakīrṇakabhedāt <span type="ref-block" n="12739 r_TAŚVA-ML#381,09_r"/>trividheṣu vimāneṣu bhavā devā vaimānikanāmakarmodayādvaimānikā ity adhikṛtā veditavyāḥ </p><p n="a_2996" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12741 r_TAŚVA-ML#381,11_r"/>saudharmādayo cyutāṃtāḥ kalpopapannā iṃdrādidaśatayakalpanāsadbhāvāt kalpopapannanāmakarmodayavaśavarti<span type="ref-block" n="12742 r_TAŚVA-ML#381,12_r"/>tvāc ca na bhavanavāsyādayas teṣāṃ tadabhāvāt naca graiveyakā navānudiśāḥ paṃcānuttarāś ca kalpātītāḥ <span type="ref-block" n="12743 r_TAŚVA-ML#381,13_r"/>kalpātītanām akarmodaye sati kalpātītatvāt teṣām iṃdrādidaśatayakalpanāvirahāt sarveṣām aham iṃdratvāt </p><p n="a_2998" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12745 r_TAŚVA-ML#381,15_r"/>na vaimānikās tridhā caturdhā vānyathā vā saṃbhāvyaṃte dvividheṣv evānyeṣām aṃtarbhāvāt te ca katham avasthitāḥ </p><p n="a_3000" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12747 r_TAŚVA-ML#381,17_r"/>sāmīpye voparyuparīti dvitvaṃ teṣām asaṃkhyeyayojanāṃtaratve pi tulyajātīyavyavadhānābhāvāt sāmīpyo<span type="ref-block" n="12748 r_TAŚVA-ML#381,18_r"/>papatteḥ kim atroparyuparīty anenābhisaṃbadhyate kalpā ity eke kalpopapannā ity atra kalpagrahaṇasyopasarja<span type="ref-block" n="12749 r_TAŚVA-ML#381,19_r"/>nībhūtasyāpi viśeṣaṇenābhisaṃbaṃdhāt rājapuruṣo 'yaṃ kasya rājña iti yathā pratyāsatter durvyapekṣitatvād iti <span type="ref-block" n="12750 r_TAŚVA-ML#381,20_r"/>tan na budhyāmahe vaimānikā ity adhikarārthaṃ vacanam ity etasya vyāghātāt yathā hi vaimānikā devāḥ kalpo<span type="ref-block" n="12751 r_TAŚVA-ML#381,21_r"/>papannāḥ kalpātītāś ceti saṃbadhyate tathoparyuparīty api ta eveti yuktaṃ na hi devā eva nirviśeṣaṇā <span type="ref-block" n="12752 r_TAŚVA-ML#381,22_r"/>uparyuparīty ucyate yenāniṣṭaprasaṃgaḥ kiṃ tarhi madhyastheṃdrakatiryagavasthitaśreṇiprakīrṇakavimānalakṣaṇakalpo<span type="ref-block" n="12753 r_TAŚVA-ML#381,23_r"/>papannatvaviśeṣaṇākrāṃtāḥ kalpātītatvaviśeṣaṇākrāṃtāś ca yathopavarṇitasanniveśāḥ saṃbadhyaṃte tathā ca nira<span type="ref-block" n="12754 r_TAŚVA-ML#381,24_r"/>vadyo nirdeśaḥ sarvāniṣṭanivṛtteḥ tathā hi </p><p n="a_3002" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12756 r_TAŚVA-ML#381,26_r"/>na hi yathā bhavanavāsino vyaṃtarāś cādhastiryak samavasthitayo jyotiṣkās tiryak sthitayas tathā vaimā<span type="ref-block" n="12757 r_TAŚVA-ML#381,27_r"/>nikā iṣyaṃte teṣām uparyupari samavasthitatvāt uparyupari vacanenaiva nirṇayāt </p><p n="a_3004" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12761 r_TAŚVA-ML#381,31_r"/>sudharmā nāma sabhā sāsminn astīti saudharmaḥ kalpaḥ 'tad asminn astītyaṇ' tatkalpasāhacaryādiṃdro pi saudharmaḥ <span type="ref-block" n="12762 r_TAŚVA-ML#382,01_r"/>īśāno nāmeṃdraḥ svabhāvataḥ īśāno sya nivāsaḥ kalpa aiśānaḥ 'tasya nivāsaḥ' ityaṇ tatsāhacaryādiṃ<span type="ref-block" n="12763 r_TAŚVA-ML#382,02_r"/>dro py aiśānaḥ sanatkumāro nāmeṃdraḥ svabhāvataḥ tasya nivāsaḥ kalpaḥ sānatkumāraḥ tatsāhacaryād iṃdro pi <span type="ref-block" n="12764 r_TAŚVA-ML#382,03_r"/>sānatkumāraḥ māheṃdro nāmeṃdraḥ svabhāvataḥ tasya nivāsaḥ kalpo māheṃdraḥ tatsāhacaryādiṃdro pi māheṃdraḥ <span type="ref-block" n="12765 r_TAŚVA-ML#382,04_r"/>brahmanāmeṃdraḥ tasya loko brahmalokaḥ kalpo brahmottaraś ca lāṃtavādayo cyutāṃtā iṃdrās tatsāhacaryāt kalpā api <span type="ref-block" n="12766 r_TAŚVA-ML#382,05_r"/>lāṃtavādayaḥ iṃdralokapuruṣasya grīvāsthānīyatvād grīvāḥ grīvāsu bhavāni graiveyakāṇi vimānāni tatsāha<span type="ref-block" n="12767 r_TAŚVA-ML#382,06_r"/>caryādiṃdrā api graiveyakāḥ vijayādīni vimānāni paramābhyudayavijayād anvarthasaṃjñāni tatsāhacaryād iṃdrā <span type="ref-block" n="12768 r_TAŚVA-ML#382,07_r"/>api vijayādināmānaḥ sarvārthānāṃ siddheḥ sarvārthasiddhivimānaṃ tatsāhacaryādiṃdro pi sarvārthasiddhaḥ tasya <span type="ref-block" n="12769 r_TAŚVA-ML#382,08_r"/>pṛthaggrahaṇaṃ dvaṃdve kartavye pi sthityādiviśeṣapratipattyarthaṃ sarvārthasiddhasya hi sthitir utkṛṣṭā jaghanyā ca traya<span type="ref-block" n="12770 r_TAŚVA-ML#382,09_r"/>striṃśatsāgaropamā vijayādibhyo jaghanyato dvātriṃśatsāgaropamasthitibhyo viśiṣṭā prabhāvataś ca tato lpapra<span type="ref-block" n="12771 r_TAŚVA-ML#382,10_r"/>bhāvebhyaḥ iti śrūyate graiveyakāṇāṃ pṛthaggrahaṇaṃ kalpātītatvajñāpanārthaṃ navaśabdasyāvṛttikaraṇam anudiśasūca<span type="ref-block" n="12772 r_TAŚVA-ML#382,11_r"/>nārthaṃ diśa ānupūrvyeṇānudiśaṃ vimānānīti pūrvapadārthapradhānā vṛttiḥ dikchabdasya śaradāditvāt ākārāṃ<span type="ref-block" n="12773 r_TAŚVA-ML#382,12_r"/>tasya vādiśāśabdasya bhāvāt tatsāhacaryād iṃdrā apy anudiśās te ca nava saṃti graiveyakāṇām uparīti śravaṇāt <span type="ref-block" n="12774 r_TAŚVA-ML#382,13_r"/>nanu ca saudharmaiśānayoḥ keṣāṃcid apy uparibhāvābhāvād avyāpakatoparibhāvasya syād ity āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_3006" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12776 r_TAŚVA-ML#382,15_r"/>kutaḥ punar dvayor dvayor uparyuparibhāvaḥ prāggraiveyakebhya evety āha </p><p n="a_3008" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12780 r_TAŚVA-ML#382,19_r"/>saudharmetyādisūtre nirdiṣṭānāṃ saudharmeśānādīnāṃ śreṇīṃdrakaprakīrṇakātmakapaṭalabhāvāpannānāṃ vimānānā<span type="ref-block" n="12781 r_TAŚVA-ML#382,20_r"/>m uparyupari dvaṃdvavartanaṃ vibhāvyate ānataprāṇatadvaṃdvam anaṃtamāraṇācyutayor iti sūcanād anyāvṛttyakaraṇe prayo<span type="ref-block" n="12782 r_TAŚVA-ML#382,21_r"/>janābhāvāt tac ca dvaṃdvavartanaṃ kalpeṣv eva vibhāvyate tadaṃte vṛttyakaraṇāt prāg eva saudharmaiśānayoḥ sāna<span type="ref-block" n="12783 r_TAŚVA-ML#382,22_r"/>tkumāramāheṃdrayor ity avṛtyakaraṇāt tata eva navasu graiveyakeṣv ekaśo vartanaṃ vibhāvyate navasvanudiśeṣu <span type="ref-block" n="12784 r_TAŚVA-ML#382,23_r"/>ca tatra digvidigvartyekaikavimānamadhyagasyeṃdrakavimānasyaikatvāt tata evānuttarasaṃjñānāṃ paṃcānām ekaśo <span type="ref-block" n="12785 r_TAŚVA-ML#382,24_r"/>vartanaṃ vibhāvyate digvakartyekaikavibhānamadhyagasyeṃdrakasya sarvārthasiddhasyaikatvāt arthataś caivaṃ vibhāvyate anya<span type="ref-block" n="12786 r_TAŚVA-ML#382,25_r"/>thoktanirdeśakramasya prayojanānupapatteḥ </p><p n="a_3009" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12787 r_TAŚVA-ML#382,26_r"/>te ca sūtriteṣu saudharmādiṣu kalpeṣu kalpātīteṣu ca vaimānikā devāḥ </p><p n="a_3011" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12789 r_TAŚVA-ML#382,28_r"/>svopāttāyuṣa udayāt tasmin bhave tena śarīreṇāvasthānaṃ sthitiḥ śāpānugrahaṇalakṣaṇaḥ prabhāvaḥ sadvedyodaye <span type="ref-block" n="12790 r_TAŚVA-ML#382,29_r"/>satīṣṭaviṣayānubhavanaṃ sukhaṃ śarīravasanābharaṇādidīptir dyutiḥ kaṣāyānuraṃjitā yogapravṛttir leśyoktā tasyā <span type="ref-block" n="12791 r_TAŚVA-ML#382,30_r"/>viśuddhir leśyāviśuddhiḥ iṃdriyasyāvadheś ca viṣayo gocaraḥ pratyeyaḥ viṣayaśabdasyeṃdriyāvadhibhyāṃ pratyekam a<span type="ref-block" n="12792 r_TAŚVA-ML#382,31_r"/>bhisaṃbaṃdhāt anyathoparyupari devānām iṃdriyādivṛddhiprasaṃgāt siddhāṃtavirodhāpatteḥ sthityādīnāṃ dvaṃdve <span type="ref-block" n="12793 r_TAŚVA-ML#382,32_r"/>sthitiśabdasyādau grahaṇaṃ tatpūrvakatvāt prabhāvādīnāṃ tebhyas tataḥ ity atropādāne 'hīyarahoritasiḥ tair vā <span type="ref-block" n="12794 r_TAŚVA-ML#382,33_r"/>tatas tasi prakaraṇe āṭyādibhya upasaṃkhyānam iti' tasiḥ uparyupari vaimānikā iti cānuvartate tenai<span type="ref-block" n="12795 r_TAŚVA-ML#382,34_r"/>vam abhisaṃbaṃdhaḥ kriyate uparyupari vaimānikāḥ pratikalpaṃ pratiprastāraṃ ca sthityādibhir adhikā iti </p><p n="a_3012" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12796 r_TAŚVA-ML#383,01_r"/>kutas te tathā siddhā ity āha </p><p n="a_3014" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12798 r_TAŚVA-ML#383,03_r"/>manuṣyādau sthites tāvattāratamyasya darśanād devānām uparyupari sthityādhikyaṃ dṛṣṭaṃ saṃbhāvyate yeṣām api <span type="ref-block" n="12799 r_TAŚVA-ML#383,04_r"/>samānā sthitiḥ teṣām api guṇato dhikatvasiddheḥ prabhāvasya tāratamyadarśanaṃ tenādhikaṃ yaḥ prabhāvaḥ saudharma<span type="ref-block" n="12800 r_TAŚVA-ML#383,05_r"/>kalpe nigrahānugrahaṇaparābhiyogādiṣu tadanaṃtaguṇatvād uparyupari devānāṃ kevalaṃ maṃdābhimānatayālpasaṃkleśatayā <span type="ref-block" n="12801 r_TAŚVA-ML#383,06_r"/>ca na pravartanaṃ evam iha sukhasya tāratamyadarśanāt teṣāṃ sukhenādhikyaṃ dyutyā tāratamyadarśanād iti dyutyā<span type="ref-block" n="12802 r_TAŚVA-ML#383,07_r"/>dhikyaṃ leśyāviśuddhes tāratamyadarśanāt tayādhikyaṃ samānaleśyānām api karmaviśuddhyadhikatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="12803 r_TAŚVA-ML#383,08_r"/>iṃdriyaviṣayasya tāratamyadarśanād iṃdriyaviṣayeṇādhikyaṃ tadvadavadhiviṣayeṇa tathā saṃbhāvanāyāṃ bādhakābhāvāt <span type="ref-block" n="12804 r_TAŚVA-ML#383,09_r"/>gatyādibhir adhikatvaprasaṃge tannivṛttyartham āha </p><p n="a_3016" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12806 r_TAŚVA-ML#383,11_r"/>ubhayanimittavaśād deśāṃtaraprāptinimittaḥ kāyaparispaṃdo gatiḥ śarīram iha vaikriyikam uktalakṣaṇaṃ grāhyaṃ <span type="ref-block" n="12807 r_TAŚVA-ML#383,12_r"/>lobhakaṣāyodayān mūrchā parigraho vakṣyamāṇaḥ mānakaṣāyodayāt pratiyogeṣv apraṇatipariṇāmo 'bhimānaḥ <span type="ref-block" n="12808 r_TAŚVA-ML#383,13_r"/>gatiśarīraparigrahābhimānair gatiśarīraparigrahābhimānataḥ uparyupari vaimānikāḥ pratikalpaṃ pratiprastāraṃ ca <span type="ref-block" n="12809 r_TAŚVA-ML#383,14_r"/>hīnāḥ pratyetavyāḥ kutas te tathety āha </p><p n="a_3018" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12811 r_TAŚVA-ML#383,16_r"/>gatyā tāvad uparyupari hīnā devās tatkāraṇasya viṣayābhiṣv aṃgodrekasya hīnatvāt tathā pariṇāmenotpatteḥ <span type="ref-block" n="12812 r_TAŚVA-ML#383,17_r"/>śarīreṇāpi hīnās tatkāraṇasya pravṛddhaśarīranāmakarmodayasya hīnatvāt saudharmaiśānayor devānāṃ śarīraṃ sapta<span type="ref-block" n="12813 r_TAŚVA-ML#383,18_r"/>ratnipramāṇaṃ sānatkumāramāheṃdrayor aratnihīnaṃ tato py aratnihīnaṃ kāpiṣṭāṃteṣu tato pi sahasrārāṃteṣv aratnihīnaṃ <span type="ref-block" n="12814 r_TAŚVA-ML#383,19_r"/>tato py ānataprāṇatayor ardharatnihīnaṃ tato py āraṇācyutayoḥ tato py adhograiveyakeṣu tato madhyagraiveyakeṣu tato <span type="ref-block" n="12815 r_TAŚVA-ML#383,20_r"/>py upari graiveyakeṣv anudiśavimāneṣu ca tato nuttareṣu tatrāratnimātratvād devaśarīrasyeti hi śrutiḥ parigrahe<span type="ref-block" n="12816 r_TAŚVA-ML#383,21_r"/>ṇāpi vimānaparivārādilakṣaṇena hīnāḥ tatkāraṇasya prakṛṣṭasyābhāvāt saudharmādiṣu hi devānām uparyupari <span type="ref-block" n="12817 r_TAŚVA-ML#383,22_r"/>nāmakarmaviśeṣo lpālpatarālpatamavimānaparivārahetur aṃtaraṃgo bahiraṃgas tu kṣetraviśeṣādir iti kāraṇāpakarṣa<span type="ref-block" n="12818 r_TAŚVA-ML#383,23_r"/>tāratamyāt kāryāpakarṣatāratamyā siddhiḥ kuto bhimānena hīnās te tatkāraṇaprakarṣasyābhāvād eva kiṃ punar a<span type="ref-block" n="12819 r_TAŚVA-ML#383,24_r"/>bhimānakāraṇaṃ śarīriṇāmapratanukaṣāyatvaṃ manasaḥ saṃkleśo vadhiśuddhivirahād atattvāvalokanam asaṃvegapariṇāmaś ca <span type="ref-block" n="12820 r_TAŚVA-ML#383,25_r"/>tasya hānitāratamyād uparyupari devānām abhimānahānitāratamyaṃ tat punar abhimānakāraṇasya hānitāratamyaṃ tatpra<span type="ref-block" n="12821 r_TAŚVA-ML#383,26_r"/>tipakṣabhūtānām atanukaṣāyatvālpasaṃkleśāvadhiviśuddhitattvāvalokanasaṃvegapariṇāmādhikyānāṃ tāratamyād upapadyate <span type="ref-block" n="12822 r_TAŚVA-ML#383,27_r"/>pūrvajanmopāttaviśuddhādhyavasāyaprakarṣatāratamyād uparyupari teṣām upapādasya ghaṭanāc ca kathaṃ punar uparyuparibhāvo <span type="ref-block" n="12823 r_TAŚVA-ML#383,28_r"/>vaimānikānāṃ saṃgacchata ity āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_3020" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12825 r_TAŚVA-ML#383,30_r"/>pūrvajanmabhāvisvapariṇāmaviśeṣaviśuddhitāratamyopāttaśubhakarmaviśeṣaprakarṣatāratamyāt sthityādibhir ādhikyaṃ <span type="ref-block" n="12826 r_TAŚVA-ML#383,31_r"/>tāvad vaimānikānāṃ sūtritaṃ sarvathā bādhakavidhuratvāt tadanyathānupapattyā ca teṣām uparyuparibhāvasya saṃgatiḥ <span type="ref-block" n="12827 r_TAŚVA-ML#383,32_r"/>pūrvajanmabhāvisvapariṇāmaviśeṣaviśuddhitāratamyopāttaśubhakarmatāratamyāt sthityādibhir ādhikyasya darśanāt <span type="ref-block" n="12828 r_TAŚVA-ML#383,33_r"/>kṣīṇānyathānupapattir iti cen na tadādhikyaviśeṣasya teṣām uparyuparibhāvenānyathānupapattisiddheḥ </p><p n="a_3021" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12829 r_TAŚVA-ML#384,01_r"/>athādyeṣu triṣu nikāyeṣu leśyāvidhānam uktaṃ vaimānikanikāye saṃpratyucyate </p><p n="a_3023" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12831 r_TAŚVA-ML#384,03_r"/>nanu ca pūrvam etadvaktavyaṃ tatra punar leśyābhāvāt sūtrasya lāghavopapatteḥ āditas triṣu pītāṃtaleśyāḥ tataḥ <span type="ref-block" n="12832 r_TAŚVA-ML#384,04_r"/>pītapadmaśuklā dvitriśeṣeṣv iti tad asat tatra saidharmādigrahaṇe sūtragauraprasaṃgād agrahaṇe bhisaṃbaṃdhānupapatteḥ <span type="ref-block" n="12833 r_TAŚVA-ML#384,05_r"/>saṃkṣepārtham ihaiva vacanopapatteḥ pītapadmaśuklānāṃ dvaṃdve pītapadmayor uttarapadikaṃ hrasvatvaṃ drutāpāttaparakaraṇān ma<span type="ref-block" n="12834 r_TAŚVA-ML#384,06_r"/>dhyamaviḍaṃbitayor upasaṃkhyānam ity ācāryavacanadarśanāt madhyamāśabdasya viḍaṃbitottarapade dvaṃdve pi hrasvatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="12835 r_TAŚVA-ML#384,07_r"/>tataḥ pītapadmaśuklaleśyāḥ yeṣāṃ devānāṃ te pītapadmaśuklaleśyā iti dvaṃdvapūrvāny apadārthā vṛttiḥ dvitriśe<span type="ref-block" n="12836 r_TAŚVA-ML#384,08_r"/>ṣeṣv ity adhikaraṇanirdeśād dvayādivikalpādīnām ādhāratvasiddheḥ kathaṃ punaḥ pītādayo leśyās tadādheyānaḥ <span type="ref-block" n="12837 r_TAŚVA-ML#384,09_r"/>devānāṃ vijñeyā ity āvedyate </p><p n="a_3025" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12839 r_TAŚVA-ML#384,11_r"/>dvayoḥ saudharmaiśānayoḥ sānatkumāramāheṃdrayoś ca pītaleśyāḥ dvayor brahmalāṃtavakalpayoḥ śuklasatārakalpa<span type="ref-block" n="12840 r_TAŚVA-ML#384,12_r"/>yoś ca padmaleśyāḥ dvayor ānataprāṇatayor āraṇācyutayoś ca śuklaleśyāḥ triṣv adhograiveyakeṣu triṣu madhyamagraiveyakeṣu <span type="ref-block" n="12841 r_TAŚVA-ML#384,13_r"/>triṣūparigraiveyakeṣu ca śuklaleśyāḥ śeṣeṣv anudiśeṣu paṃcasv anuttareṣu ca śuklaleśyā iti sūtravākyaprabhedatāṃ <span type="ref-block" n="12842 r_TAŚVA-ML#384,14_r"/>pratyetavyāḥ catuḥśeṣeṣv iti vaktavyaṃ spaṣṭārtham iti cet na aviśeṣeṇa caturṣu māheṃdrāṃteṣu pītāyāḥ <span type="ref-block" n="12843 r_TAŚVA-ML#384,15_r"/>prasaṃgāt caturṣu ca sahasrāṃteṣu kalpeṣu padmāyāḥ prasakteḥ śeṣeṣu cānatādiṣu śuklaleśyāyāḥ samanuṣaṃgāt <span type="ref-block" n="12844 r_TAŚVA-ML#384,16_r"/>tathācāryavirodhaḥ syāt tatra hi saudharmaiśānayoḥ devānāṃ pītā leśyeṣyate sānatkumāramāheṃdrayoḥ pīta<span type="ref-block" n="12845 r_TAŚVA-ML#384,17_r"/>padmā tataḥ kāpiṣṭāṃteṣu padmā tataḥ sahasrārāṃteṣu padmaśuklā tato 'cyutāṃteṣu śuklā tataḥ śeṣeṣu parama<span type="ref-block" n="12846 r_TAŚVA-ML#384,18_r"/>śukleti kathaṃ sūtreṇānabhihitoyaṃ viśeṣaḥ pratīyate pītāgrahaṇena pītapadmayoḥ saṃgrahāt padmāgrahaṇena <span type="ref-block" n="12847 r_TAŚVA-ML#384,19_r"/>padmaśuklayoḥ ity āhuḥ kathaṃ tathā loke śabdavyavahāradarśanāt chatriṇo gacchaṃtīti yathā chatrisahacari<span type="ref-block" n="12848 r_TAŚVA-ML#384,20_r"/>tānām achatriṇām api chatrivyapadeśāt pāṭhāṃtare pi yathā vyākhyānād adoṣa iti cen na aniṣṭaśaṃkāni<span type="ref-block" n="12849 r_TAŚVA-ML#384,21_r"/>vṛttyarthatvāt dvitreśeṣeṣv iti pāṭhasya catuḥśeṣeṣv iti tu pāṭhe caturṇāṃ caturṇām uparyuparibhāve 'niṣṭaḥ śakyeta <span type="ref-block" n="12850 r_TAŚVA-ML#384,22_r"/>tannivṛttir yathānyāsavacane kṛtā bhavati yathāsaṃkhyaprasaṃgād atrāpy aniṣṭam iti cen na dvyādiśabdānām aṃtarnīta<span type="ref-block" n="12851 r_TAŚVA-ML#384,23_r"/>vīpsārthatvād dvibhojanādivat dine dine dvibhojane yasya sa dvibhojana ityādayo yathāntarnītavīpsārthā<span type="ref-block" n="12852 r_TAŚVA-ML#384,24_r"/>s tathoparyupari dvayor dvayos triṣu śeṣeṣu śeṣeṣv ity aṃtarnītavīpsārthā dvyādiśabdā iha vyākhyāyaṃte tato na yathā<span type="ref-block" n="12853 r_TAŚVA-ML#384,25_r"/>saṃkhyaprasaṃgo vākyabhedād vyākhyānāc ca pītamiśrapadmamiśrapadmaśuklaleśyā dvidvicatuḥśeṣeṣv iti pāṭhāṃtaram anye <span type="ref-block" n="12854 r_TAŚVA-ML#384,26_r"/>manyaṃte tatra sūtragauravaṃ tadavasthaṃ athavāstu yathāsaṃkhyam abhisaṃbaṃdhasthāpi nāniṣṭaprasaṃgaḥ kathaṃ dvayoḥ <span type="ref-block" n="12855 r_TAŚVA-ML#384,27_r"/>yugalayoḥ pītaleśyā sānatkumāramāheṃdrayoḥ padmaleśyāyāḥ avivakṣātaḥ brahmalokādiṣu triṣu kalpayugaleṣu <span type="ref-block" n="12856 r_TAŚVA-ML#384,28_r"/>padmaleśyā śeṣeṣu sattārādiṣu śuklaleśyā padmaleśyāyā avivakṣātaḥ ity uktau abhisaṃbaṃdhāt tato na <span type="ref-block" n="12857 r_TAŚVA-ML#384,29_r"/>kaścid ārṣavirodhaḥ </p><p n="a_3028" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12888 r_TAŚVA-ML#385,26_r"/>saudharmādigrahaṇam anuvartate tenāyam arthaḥsaudharmādayaḥ prāggraiveyakebhyaḥ kalpā iti saudharmādisūtrā<span type="ref-block" n="12889 r_TAŚVA-ML#385,27_r"/>naṃtaram idaṃ sūtraṃ vaktavyam iti cen na sthitiprabhāvādisūtratrayasya vyavadhānaprasaṃgāt sati vyavadhāne 'nena <span type="ref-block" n="12890 r_TAŚVA-ML#385,28_r"/>vidhīyamāno rthaḥ kalpeṣv eva syād anaṃtaratvāt ke punaḥ kalpātītā ity āha </p><p n="a_3030" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12892 r_TAŚVA-ML#385,30_r"/>nanu ca pariśeṣād graiveyakādīnāṃ kalpātītatvasiddhau bhavanavāsyādīnāṃ kalpātītatvaprasaṃga iti cen na <span type="ref-block" n="12893 r_TAŚVA-ML#385,31_r"/>uparyuparīty anuvartanāt </p><p n="a_3032" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12895 r_TAŚVA-ML#385,33_r"/>etyāsmiṃl līyata ity ālayo nivāsaḥ brahmaloka ālayo yeṣāṃ te brahmalokālayāḥ sarvabrahmalokade<span type="ref-block" n="12896 r_TAŚVA-ML#385,34_r"/>vānāṃ laukāṃtikatvaprasaṃga iti cen na lokāṃtopaśleṣāt brahmalokasyāṃto hi lokāṃtaḥ lokāṃte bhavā <span type="ref-block" n="12897 r_TAŚVA-ML#386,01_r"/>laukāṃtikā iti na sarvatra brahmalokadevās tathā athavā lokaḥ saṃsāraḥ janmajarāmṛtyusaṃkīrṇaḥ tasyāṃto <span type="ref-block" n="12898 r_TAŚVA-ML#386,02_r"/>lokāṃtaḥ tatprayojanā laukāṃtikāḥ te hi parītasaṃsārāḥ tataś cyutvā ekaṃ garbhavāsam avāpya pari<span type="ref-block" n="12899 r_TAŚVA-ML#386,03_r"/>nirvāṃti kiṃ punar anena sūtreṇa kriyata ity āha </p><p n="a_3034" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12901 r_TAŚVA-ML#386,05_r"/>laukāṃtikānāṃ kalpopapannakalpātītebhyo nyatvaṃ mā bhūd iti teṣāṃ kalpavāsiniyamo 'nena kriyate na <span type="ref-block" n="12902 r_TAŚVA-ML#386,06_r"/>tato devānāṃ caturṇikāyatvaniyamo virudhyate </p><p n="a_3035" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12903 r_TAŚVA-ML#386,07_r"/>tadviśeṣapratipādanārtham āha </p><p n="a_3037" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12905 r_TAŚVA-ML#386,09_r"/>kim ime sārasvatādayaḥ pūrvottarādidikṣu yathākramaṃ tad yathāaruṇasamudraprabhavo mūle saṃkhyeyayojana<span type="ref-block" n="12906 r_TAŚVA-ML#386,10_r"/>vistāras tamasaḥ skaṃdhaḥ samudravalayākṛtir iti tīvrāṃdhakārapariṇāmaḥ sa ūrdhvaṃ kramavṛddhyā gacchan madhye ṃte <span type="ref-block" n="12907 r_TAŚVA-ML#386,11_r"/>vā saṃkhyeyayojanabāhulyaḥ ariṣṭavimānasyādhobhāge sametaḥ kukkuṭakuṭīvadavasthitaḥ tasyopari tamorāja<span type="ref-block" n="12908 r_TAŚVA-ML#386,12_r"/>yoṣṭā vyutpattyāriṣṭeṃdrakavimānasamaprāṇidhayaḥ tatra catasṛṣv api dikṣu dvaṃdvaṃ gatās tiryagālokāṃtāt tadaṃtareṣu <span type="ref-block" n="12909 r_TAŚVA-ML#386,13_r"/>pūrvottarakoṇādiṣu sārasvatādayo yathākramaṃ veditavyāḥ caśabdasamuccitāḥ sārasvatādyaṃtarālavartinaḥ <span type="ref-block" n="12910 r_TAŚVA-ML#386,14_r"/>pare 'gnyābhasūryābhādayo dvaṃdvavṛttyā sthitāḥ pratyetavyāḥ tad yathāsārasvatādityayor aṃtarāle 'gnyābhasūryābhāḥ <span type="ref-block" n="12911 r_TAŚVA-ML#386,15_r"/>ādityavahnayoś caṃdrābhasatyābhāḥ vahnyaruṇayoḥ śreyaskarakṣemaṃkarāḥ aruṇagardatoyayor vṛṣabheṣṭakāmacārāḥ garda<span type="ref-block" n="12912 r_TAŚVA-ML#386,16_r"/>toyatuṣitayor nimāṇarajodigaṃtarakṣitāḥ tuṣitāvyābādhayor ātmarakṣitasarvarakṣitāḥ avyābādhāriṣṭayor marudva<span type="ref-block" n="12913 r_TAŚVA-ML#386,17_r"/>savaḥ ariṣṭasārasvatayor aśvaviśvāḥ tāny etāni vimānānāṃ nāmāni tannivāsināṃ ca devānāṃ tatsāhaca<span type="ref-block" n="12914 r_TAŚVA-ML#386,18_r"/>ryāt tatra sārasvatāḥ saptaśatasaṃkhyāḥ ādityā vahnayaḥ saptasahasrāṇi saptādhikāni aruṇāś ca tāvaṃta <span type="ref-block" n="12915 r_TAŚVA-ML#386,19_r"/>eva gardatoyā navasahasrāṇi navottarāṇi tuṣitāś ca tāvaṃta eva avyābādhā ekādaśasahasrāṇy ekādaśāni <span type="ref-block" n="12916 r_TAŚVA-ML#386,20_r"/>ariṣṭā api tāvaṃta eva caśabdasamuccitānāṃ saṃkhyocyateagnyābhe devāḥ saptasahasrāṇi saptādhikāni <span type="ref-block" n="12917 r_TAŚVA-ML#386,21_r"/>sūryābhe navanavottarāṇi caṃdrābhe ekādaśaikādaśottarāṇi satyābhe trayodaśa trayodaśottarāṇi śreyaskare paṃca<span type="ref-block" n="12918 r_TAŚVA-ML#386,22_r"/>daśapaṃcadaśottarāṇi kṣemaṃkare saptadaśasaptadaśottarāṇi vṛṣabheṣṭe ekonaviṃśatyekonāviṃśatyadhikāni kāmacāre <span type="ref-block" n="12919 r_TAŚVA-ML#386,23_r"/>ekaviṃśatyekaviṃśatyadhikāni nirmāṇarajasi trayoviṃśatitrayoviṃśatyadhikāni digaṃtarakṣite paṃcaviṃśatipaṃcaviṃ<span type="ref-block" n="12920 r_TAŚVA-ML#386,24_r"/>śatyadhikāni ātmarakṣite saptaviṃśatisaptaviṃśatyadhikāni sarvarakṣite ekān na triṃśadekān na triṃśadadhikāni <span type="ref-block" n="12921 r_TAŚVA-ML#386,25_r"/>maruti ekatriṃśadekatriṃśadadhikāni vasuni trayastriṃśattrayastriṃśadadhikāni aśve paṃcatriṃśatpaṃcatriṃśadadhi<span type="ref-block" n="12922 r_TAŚVA-ML#386,26_r"/>kāni viśve saptatriṃśatsaptatriṃśadadhikāni ta ete caturviṃśatir laukāṃtikagaṇāḥ samuditāḥ catvāriṃśatsa<span type="ref-block" n="12923 r_TAŚVA-ML#386,27_r"/>hasrāṇi aṣṭasaptatiś ca śatāni ṣaḍuttarāṇi sarve svataṃtrāḥ hīnādhikatvābhāvāt viṣayarativirahād de<span type="ref-block" n="12924 r_TAŚVA-ML#386,28_r"/>varṣayaḥ tata evetareṣāṃ devānām arcanīyāḥ caturdaśapūrvadharāḥ satataṃ jñānabhāvanāvahitamanasaḥ nityaṃ saṃsārā<span type="ref-block" n="12925 r_TAŚVA-ML#386,29_r"/>d udvignāḥ anityāśaraṇādyanuprekṣāvahitacetasaḥ tīrthakaraniḥkramaṇaprabodhanaparāḥ nāmakarmaviśeṣodayād upajāyaṃte </p><p n="a_3039" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12927 r_TAŚVA-ML#386,31_r"/>yathaikacaramā laukāṃtikāḥ sarve nvarthe saṃjñāṃ prāptāḥ sūtritāḥ tathā śakrādayaś ca teṣām upalakṣaṇatvāt <span type="ref-block" n="12928 r_TAŚVA-ML#386,32_r"/>kva punar dvicaramā ity āha </p><p n="a_3041" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12930 r_TAŚVA-ML#386,34_r"/>ādiśabdaḥ prakārārthaḥ kaḥ prakāraḥ samyagdṛṣṭitve nirgraṃthatve ca satyupapādaḥ sa ca vijayasyeva <span type="ref-block" n="12931 r_TAŚVA-ML#387,01_r"/>vaijayaṃtāparājitānām anudiśānām apy astīti tatrādiśabdena gṛhyaṃte sarvārthasiddhasya grahaṇaprasaṃga iti cen na <span type="ref-block" n="12932 r_TAŚVA-ML#387,02_r"/>tasyānvarthasaṃjñākaraṇāt pṛthagupādānāc ca laukāṃtikavadekacaramatvasiddheḥ kathaṃ punar vijayādīnāṃ dvicaramatvaṃ <span type="ref-block" n="12933 r_TAŚVA-ML#387,03_r"/>manuṣyabhavāpekṣāyāṃ tathaiva vyākhyāprajñaptidaṃḍake 'bhidhānāt devabhavāpekṣāyām api tricaramatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="12934 r_TAŚVA-ML#387,04_r"/>manuṣyabhavasya punar ekasya mukhyacaramatvaṃ yenaiva nirvāṇaprāpteḥ aparasya tu caramapratyāsatter upacaritaṃ caramatvaṃ <span type="ref-block" n="12935 r_TAŚVA-ML#387,05_r"/>sajātīyasya vyavadhāyakasyābhāvāt tasya tatpratyāsattisiddheḥ dvau caramau manuṣyabhavau yeṣāṃ te dvicaramāḥ <span type="ref-block" n="12936 r_TAŚVA-ML#387,06_r"/>devāḥ vijayādiṣu pratipattavyāḥ athānyatra saudharmādiṣu kiyaccaramā devā ity āvedayitum āha </p><p n="a_3043" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12938 r_TAŚVA-ML#387,08_r"/>yato laukāṃtikānāṃ sarvārthasiddhasya śakrasya ca tadagramahiṣyā lokapālādīnām ekacaramatvam uktaṃ tathā <span type="ref-block" n="12939 r_TAŚVA-ML#387,09_r"/>vijayādidevānāṃ dvicaramatvaṃ tato nyatra saudharmādiṣu niyamo nāstīti gamyate </p><p ana="trailer" n="trailer_4.1 a_3045" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12941 r_TAŚVA-ML#387,11_r"/>iti tattvārthaślokavārtikālaṃkāre caturthādhyāyasya <hi rend="bold">prathamam</hi> āhnikam </p><p n="a_3047" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12943 r_TAŚVA-ML#387,13_r"/>aupapādikāś ca manuṣyāś caupapādikamanuṣyā ityatra dvaṃdve bhyarhitatvād aupapādikaśabdasya pūrvanipātaḥ <span type="ref-block" n="12944 r_TAŚVA-ML#387,14_r"/>manuṣyaśabdasyālpākṣaratve pi tasmād uttaratra prayogaḥ abhyarhitatvasyālpākṣarāpavādatvāt tebhyo nye śeṣāḥ <span type="ref-block" n="12945 r_TAŚVA-ML#387,15_r"/>saṃsāriṇaḥ tiryagyonayaḥ pratyeyāḥ tiryagnāmakarmodayasadbhāvāt na punaḥ siddhāḥ saṃsāriprakaraṇe tadapra<span type="ref-block" n="12946 r_TAŚVA-ML#387,16_r"/>saṃgāt kasmāt punar hi te bhidhīyaṃte tiryakprakaraṇe teṣām abhidhānārhatvāt ity āśaṃkamānaṃ pratyāha </p><p n="a_3049" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12949 r_TAŚVA-ML#387,19_r"/>adholokaṃ madhyalokam ūrdhvalokaṃ cābhidhāya yad atra prakaraṇābhāve pi tiryagyonijānāṃ nirūpaṇaṃ sūtrakā<span type="ref-block" n="12950 r_TAŚVA-ML#387,20_r"/>reṇa kṛtaṃ tat teṣāṃ sarvalokaśrayatvapratipattyarthaṃ saṃkṣepārthaṃ ca tiryakprakaraṇe sya sūtrasyābhidhāne sarvatiryagbhe<span type="ref-block" n="12951 r_TAŚVA-ML#387,21_r"/>davacane sati sūtrasya gauravaprasaṃgāt sarvalokāśrayatvaṃ punar eṣāṃ pariśeṣāt yojyate tiryagyonayo dvividhāḥ <span type="ref-block" n="12952 r_TAŚVA-ML#387,22_r"/>sūkṣmā bādarāś ca sūkṣmabādaranāmakarmadvaividhyāt tatra sūkṣmāḥ sarvalokavāsinaḥ bādarās tu niyatāvāsā <span type="ref-block" n="12953 r_TAŚVA-ML#387,23_r"/>iti niyatāvāsabhedanirūpaṇaṃ tiryagyoniśabdaniruktayā lakṣaṇanirūpaṇaṃ tiraścī nyagbhūtopajātā yonir yeṣāṃ <span type="ref-block" n="12954 r_TAŚVA-ML#387,24_r"/>te tiryagyonaya iti manuṣyādīnāṃ keṣāṃcit paropabāhyatvāt tiryagyonitvaprasaṃgād iti cen na tiryagnāma<span type="ref-block" n="12955 r_TAŚVA-ML#387,25_r"/>karmodaye satīti vacanāt </p><p n="a_3050" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12956 r_TAŚVA-ML#387,26_r"/>saṃprati bhavanavāsināṃ tāvad utkṛṣṭasthitipratipādanārtham āha </p><p n="a_3052" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12959 r_TAŚVA-ML#387,29_r"/>asurādīnāṃ sāgaropamādibhir abhisaṃbaṃdho yathākramaṃ </p><p n="a_3054" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12961 r_TAŚVA-ML#387,31_r"/>dvivacananirdeśād dvitvagatiḥ adhike ity adhikāra āsahasrārāt </p><p n="a_3056" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12963 r_TAŚVA-ML#388,02_r"/>adhikārāt sāgaropamādhikāni ceti saṃpratyayaḥ </p><p n="a_3058" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12965 r_TAŚVA-ML#388,04_r"/>sapte tyanuvartate tena sānatkumāramāheṃdrayor upari dvayoḥ kalpayoḥ saptasāgaropamāṇi tribhir adhikāni iti <span type="ref-block" n="12966 r_TAŚVA-ML#388,05_r"/>daśa sādhikāni sthitiḥ tayor upari dvayoḥ kalpayoḥ sapta saptādhikānīti caturdaśādhikānīti tayor upari <span type="ref-block" n="12967 r_TAŚVA-ML#388,06_r"/>dvayoḥ sapta navabhir adhikānīti ṣoḍaśādhikāni tayor upari dvayoḥ saptaikādaśabhir adhikānīty aṣṭadaśādhikāni <span type="ref-block" n="12968 r_TAŚVA-ML#388,07_r"/>tayor upari dvayor ānataprāṇatayoḥ saptatrayodaśabhir adhikānīti viṃśatir eva tayor upari dvayor āraṇācyutayoḥ <span type="ref-block" n="12969 r_TAŚVA-ML#388,08_r"/>saptapaṃcadaśabhir adhikānīti dvāviṃśatir eva tuśabdasya viśeṣaṇārthatvāt āsahasrād adhikārāt paratrādhi<span type="ref-block" n="12970 r_TAŚVA-ML#388,09_r"/>kānīty abhisaṃbaṃdhābhāvaḥ </p><p n="a_3060" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12973 r_TAŚVA-ML#388,12_r"/>adhikārād adhikasaṃbaṃdhaḥ graiveyakebhyo vijayādīnāṃ pṛthaggrahaṇam anudiśasaṃgrahārthaṃ pratyekam ekaikavṛddhya<span type="ref-block" n="12974 r_TAŚVA-ML#388,13_r"/>bhiṃsaṃbaṃdhārthaṃ navagrahaṇaṃ sarvārthasiddhasya pṛthaggrahaṇaṃ vikalpanivṛttyarthaṃ </p><p n="a_3061" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12975 r_TAŚVA-ML#388,14_r"/>kā punar iyaṃ bhavanavāsyādīnāṃ sthitir uktety āha </p><p n="a_3063" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12978 r_TAŚVA-ML#388,17_r"/>avarāyāḥ sthiter uttaratra vacanād iha bhavanavāsinām ekena sūtreṇa vaimānikānāṃ ca caturbhiḥ sūtrair viśeṣeṇa <span type="ref-block" n="12979 r_TAŚVA-ML#388,18_r"/>yā sthitiḥ paroktā sā parotkṛṣṭeti gamyate </p><p n="a_3064" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12980 r_TAŚVA-ML#388,19_r"/>kā punar avarety āha </p><p n="a_3066" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12982 r_TAŚVA-ML#388,21_r"/>pariśeṣāt saudharmaiśānayor devānām avarā sthitir iyaṃ vijñāyate tato nyeṣām uttaratra jaghanyasthiter vakṣyamāṇatvāt </p><p n="a_3068" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12984 r_TAŚVA-ML#388,23_r"/>tata evānaṃtarasūtreṇa sānatkumārādiṣu jaghanyā sthitir ucyate </p><p n="a_3070" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12986 r_TAŚVA-ML#388,25_r"/>aparety anuvartate tena parataḥ parato yā ca parā sthitiḥ sā pūrvā pūrvānaṃtarā parasminn avarā sthitir iti <span type="ref-block" n="12987 r_TAŚVA-ML#388,26_r"/>saṃpratyayaḥ adhikagrahaṇānuvṛtteḥ sātirekasaṃpratyayaḥ ā vijayādibhyo dhikāraḥ anaṃtareti vacanaṃ <span type="ref-block" n="12988 r_TAŚVA-ML#388,27_r"/>vyavahitanivṛttyarthaṃ sarvety etāvatyucyamāne vyavahitagrahaṇaprasaṃgas tatrāpi pūrvaśabdapravṛtteḥ </p><p n="a_3072" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12990 r_TAŚVA-ML#388,29_r"/>kimarthaṃ nārakāṇāṃ jaghanyā sthitir iha niveditety āha </p><p n="a_3074" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12992 r_TAŚVA-ML#388,31_r"/>nārakāṇāṃ ca saṃkṣepād atraiva tadanaṃtare devasthitiprakaraṇe pi nārakasthitivacanaṃ saṃkṣepārthaṃ </p><p n="a_3076" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12994 r_TAŚVA-ML#289,02_r"/>pṛthivyāṃ narakāṇām avarasthitir iti ghaṭanīyaṃ </p><p n="a_3078" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12996 r_TAŚVA-ML#289,04_r"/>daśavarṣasahasrāṇi devānām avarā sthitir iti saṃpratyayaḥ </p><p n="a_3080" rend="justify"> <span type="ref-block" n="12998 r_TAŚVA-ML#289,06_r"/>aparā sthitir daśavarṣasahastrāṇīti caśabdena samuccīyate </p><p n="a_3082" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13000 r_TAŚVA-ML#289,08_r"/>atha vyaṃtarāṇāṃ parā kā sthitir ity āha </p><p n="a_3084" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13002 r_TAŚVA-ML#289,10_r"/>sthitir iti saṃbaṃdhaḥ </p><p n="a_3086" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13004 r_TAŚVA-ML#289,12_r"/>palyopamam adhikaṃ parā sthitighaṭanā </p><p n="a_3088" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13006 r_TAŚVA-ML#289,14_r"/>sthitir jyotiṣkāṇām iti saṃpratyayas teṣām anaṃtaratvāt </p><p n="a_3090" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13008 r_TAŚVA-ML#289,16_r"/>yathā vyaṃtarāṇāṃ palyopamam adhikaṃ parā sthitiḥ tadvat jyotiṣkāṇām api tad jñeyaṃ tadaṣṭabhāgaḥ puna<span type="ref-block" n="13009 r_TAŚVA-ML#289,17_r"/>r avarā sthitir jyotiṣkāṇāṃ pratītā atha madhyamā sthitiḥ kuto vagamyata ity āha </p><p n="a_3092" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13014 r_TAŚVA-ML#289,22_r"/>parāparasthitivacanasāmarthyāt madhyamānekavidhā sthitir devanārakāṇāṃ tiryaṅmanuṣyāṇām iva saṃbhāvyā <span type="ref-block" n="13015 r_TAŚVA-ML#289,23_r"/>sā ca karmavaicitryasiddhiṃ prāpya vyavatiṣṭhate tataḥ karmavecitryam anumīyate sthitivaicitryasiddher anyathānupa<span type="ref-block" n="13016 r_TAŚVA-ML#289,24_r"/>patteḥ karmavaicitryābhāve pi ghaṭādīnāṃ sthitivaicitryadarśanād asiddhāny athānupapattir iti ye 'bhyamanyaṃta te 'na<span type="ref-block" n="13017 r_TAŚVA-ML#289,25_r"/>bhijñā eva ghaṭādīnām api vicitrāyāḥ sthites tadupabhoktṛprāṇikarmabhir vicitrair nivartanāt kuṃbhakārādi<span type="ref-block" n="13018 r_TAŚVA-ML#289,26_r"/>dṛṣṭatatkāraṇānāṃ vyabhicārāt adṛṣṭakāraṇānapekṣitve tadaghaṭanāt samānakuṃbhakārādikāraṇānāṃ samāna<span type="ref-block" n="13019 r_TAŚVA-ML#289,27_r"/>kālajanmanāṃ sadṛśakṣetrāṇāṃ samānakāraṇānāṃ ca ghaṭādīnāṃ samānakālasthitiprasaṃgāt mudgarādivināśa<span type="ref-block" n="13020 r_TAŚVA-ML#289,28_r"/>karaṇasaṃpātavaicitryād dṛṣṭād eva ghaṭasthitivaicitryam iti cet tad eva kutaḥ samānakāraṇāditve pi teṣā<span type="ref-block" n="13021 r_TAŚVA-ML#289,29_r"/>m iti ciṃtyaṃ svakāraṇaviśeṣād dṛṣṭād eveti cen na mudgarādivināśakāraṇasaṃpātahetoḥ puruṣaprayatnādeḥ <span type="ref-block" n="13022 r_TAŚVA-ML#289,30_r"/>paridṛṣṭasya vyabhicārāt samāne pi tasmin kvacit tatsaṃpātādarśanāt samāne pi ca tatsaṃpāte tadvināśā<span type="ref-block" n="13023 r_TAŚVA-ML#289,31_r"/>pratīteḥ kāraṇāṃtarasya siddheḥ sūkṣmo bhūtaviśeṣaḥ sarvathā vyabhicāravarjito vividhaḥ kāraṇāṃtaram iti <span type="ref-block" n="13024 r_TAŚVA-ML#289,32_r"/>cet tad eva karmāsmākaṃ siddhaṃ tasya sūkṣmabhūtaviśeṣasaṃjñāmātraṃ tu bhidyate paridṛṣṭasya sūkṣmabhūtaviśeṣasya <span type="ref-block" n="13025 r_TAŚVA-ML#390,01_r"/>vyabhicāravarjitatvāsaṃbhavāt atha kim ete saṃsāriṇo jīvāḥ karmavaicitryāt sthitivaicitryam anubhavaṃto <span type="ref-block" n="13026 r_TAŚVA-ML#390,02_r"/>nānātmānaḥ pratyekāyattaikātmānaḥ iti yadi nānātmānas tadā nu saṃbaṃdhānādyabhāvaḥ syād ekasaṃtāne pi nānā<span type="ref-block" n="13027 r_TAŚVA-ML#390,03_r"/>saṃtānavat athaikātmānas tadānubhavasmaraṇādisaṃkramānupapattiḥ paurvāparyāyogād iti vadaṃtaṃ pratyāha </p><p n="a_3094" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13029 r_TAŚVA-ML#390,05_r"/>yasmād dvitīyādhyāye svatattvalakṣaṇādibhiḥ svabhāvaiḥ saṃsāriṇo jīvāḥ pratyekaṃ niścitās tṛtīyacaturthā<span type="ref-block" n="13030 r_TAŚVA-ML#390,06_r"/>dhyāyayoś cādhārādiviśeṣair nānāvidhair adhyavasitās tato nānaikātmatayā vyavasthitāḥ na punar nānātmāna evai<span type="ref-block" n="13031 r_TAŚVA-ML#390,07_r"/>kātmāna eva vā sarvārthakriyāvirahāt teṣām asattvaprasaṃgāt saṃś ca sarvasaṃsārī jīva iti niścitaprāyaṃ <span type="ref-block" n="13032 r_TAŚVA-ML#390,08_r"/>abhāvavilakṣaṇatvaṃ hi sattvaṃ tac ca nāstīty ekasvabhāvād dhi bhāvād vailakṣaṇyaṃ nānāsvabhāvatvaṃ jīvasya kuta <span type="ref-block" n="13033 r_TAŚVA-ML#390,09_r"/>ity āha </p><p n="a_3096" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13035 r_TAŚVA-ML#390,11_r"/>sarvo hi bhāvo janma pratipadyate nimittadvayavaśād ātmalābham āpadyamānasya jāyata ity asya viṣayatvāt <span type="ref-block" n="13036 r_TAŚVA-ML#390,12_r"/>yathā suvarṇaṃ kaṭakāditvena astitvaṃ ca pratipadyate svanimittavaśād avasthām āvibhrato rthasyāstīti pratyayābhi<span type="ref-block" n="13037 r_TAŚVA-ML#390,13_r"/>dhānagocaratvāt nivṛtiṃ ca prapadyate tata evāvasthāṃtarāv āptidarśanāt pariṇamate ity asya viṣayatvāt <span type="ref-block" n="13038 r_TAŚVA-ML#390,14_r"/>vṛddhiṃ ca pratipadyate anivṛttapūrvasvabhāvasya bhāvāṃtareṇādhikyaṃ labhamānasya varddhate ity asya viṣayatvāt <span type="ref-block" n="13039 r_TAŚVA-ML#390,15_r"/>apakṣayaṃ ca prapadyate krameṇa pūrvabhāvaikadeśavinivṛttiṃ prāpnuvato vastuno pakṣīyata ityasya viṣayatvāt <span type="ref-block" n="13040 r_TAŚVA-ML#390,16_r"/>vināśaṃ ca pratipadyate tatparyāyasāmānyanivṛttiṃ samāsādayato rthasya naśyatīty asya gocaratvāt tathā <span type="ref-block" n="13041 r_TAŚVA-ML#390,17_r"/>jīvā api bhāvāḥ saṃtaḥ ṣaṅvidhaṃ vikāraṃ prapadyaṃte abhāvavilakṣaṇatvād ityek teṣāṃ yady avastuvilakṣaṇatvaṃ <span type="ref-block" n="13042 r_TAŚVA-ML#390,18_r"/>sattvaṃ dharmas tadā na samyag idaṃ sādhanaṃ pratikṣaṇapariṇāmenaikena abhāvavilakṣaṇatvaṃ vastutvaṃ tadā yuktaṃ <span type="ref-block" n="13043 r_TAŚVA-ML#390,19_r"/>tato jīvasya ṣaṅvikāraprāptisādhanaṃ vastutvasya tadavinābhāvasiddheḥ athāsattvadharmavilakṣaṇatvaṃ sattvaṃ dharma<span type="ref-block" n="13044 r_TAŚVA-ML#390,20_r"/>s tadā na samyag idaṃ sādhanaṃ pratikṣaṇapariṇāmaikena ṛjusūtraviṣayeṇa vyavahāranayagocareṇa dravyeṇa ca vyabhi<span type="ref-block" n="13045 r_TAŚVA-ML#390,21_r"/>cārāt tasya ṣaṅvidhavikārābhāve pi sattvadharmāśrayatvenābhāvavilakṣaṇatvasiddher anyathā siddhāṃtavirodhāt <span type="ref-block" n="13046 r_TAŚVA-ML#390,22_r"/>nanu ca vastutvam apy abhāvavilakṣaṇatvaṃ na jīvānāṃ ṣaṅvidhavikāraprāptiṃ sādhayati tasyāstitvamātreṇa vyāpta<span type="ref-block" n="13047 r_TAŚVA-ML#390,23_r"/>tvād iti manyamānaṃ pratyāha </p><p n="a_3098" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13049 r_TAŚVA-ML#390,25_r"/>eteṣv astitvādiṣu madhye astitvam evātmāno bibhrati nānyaṃ paṃcavidhaṃ janmādivikāraṃ teṣāṃ nityaika<span type="ref-block" n="13050 r_TAŚVA-ML#390,26_r"/>rūpatvāt svarūpeṇa śaśvadastitvopapatter ity eke tan na samyak teṣāṃ janmādidarśanāt manuṣyādīnāṃ hi <span type="ref-block" n="13051 r_TAŚVA-ML#390,27_r"/>dehināṃ bālyādibhāvena janmādayaḥ pratīyaṃte muktātmanām api muktatvādinā te saṃbhāvyaṃta iti pratīti<span type="ref-block" n="13052 r_TAŚVA-ML#390,28_r"/>viruddhaṃ jīvānāṃ janmādivikāravikalatvavacanam </p><p n="a_3100" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13056 r_TAŚVA-ML#390,32_r"/>yathā hi pradhānaṃ bhāvas tathātmāpi sann abhyupagaṃtavyaḥ sattvaṃ cārthakriyayā vyāptaṃ tadabhāve svapuṣpava<span type="ref-block" n="13057 r_TAŚVA-ML#390,33_r"/>tsattvānupapatteḥ sā cārthakriyā kramayaugapadyābhyāṃ vyāptā tadvirahe rthakriyāvirahāt tadvat te ca kramayauga<span type="ref-block" n="13058 r_TAŚVA-ML#390,34_r"/>padye vikāratvena vyāpte janmādivikārābhāve kramānupalabdher ātmano 'sattvaprasakter ity uktaprāyaṃ </p><p n="a_3102" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13061 r_TAŚVA-ML#391,03_r"/>yathaiva hi janmavināśāstitvāpekṣaṇam api na paramārthasattvaṃ tathā vivartanaparivardhanaparikṣayaṇātmakatvā<span type="ref-block" n="13062 r_TAŚVA-ML#391,04_r"/>pāye pi tathā pratīyate anyathā kūṭasthātmanīva khe puṣpavad vā cetanasya sattvānupapatteḥ svabhāvāṃtareṇopapa<span type="ref-block" n="13063 r_TAŚVA-ML#391,05_r"/>ttir eva pariṇāmo vṛddhiś cādhikyenotpattir apakṣayas tu vināśa eveti na ṣaṅvikāro jīva iti cen na anvi<span type="ref-block" n="13064 r_TAŚVA-ML#391,06_r"/>tasvabhāvāparityāgena sajātīyetarasvabhāvāṃtaramātraprāpteḥ pariṇāmatvād ādhikyenotpatteś ca vṛddhitvād deśato vinā<span type="ref-block" n="13065 r_TAŚVA-ML#391,07_r"/>śasyāpakṣayatvāt pariṇāmādīnāṃ vināśotpādāstitvebhyaḥ kathaṃcid bhedavacanāt jīvasyānvitasvabhāvāsiddhe<span type="ref-block" n="13066 r_TAŚVA-ML#391,08_r"/>r yathoktapariṇāmād anupapattir iti cen na tasya purastād anvitasya bhāvasya pramāṇataḥ sādhanāt tato na jīva<span type="ref-block" n="13067 r_TAŚVA-ML#391,09_r"/>syaikānekātmakatve sādhye sattvād ity ayaṃ hetur asiddho 'naikāṃtiko viruddho vā janmādyanekavikārātmakatvā<span type="ref-block" n="13068 r_TAŚVA-ML#391,10_r"/>pāye nvitaikatvabhāvābhāve ca sarvathā sattvānupapatteḥ etenānekavāgvijñānaviṣayatvam ātmano niveditaṃ <span type="ref-block" n="13069 r_TAŚVA-ML#391,11_r"/>tathānekaśaktipracitatvaṃ vastvaṃtarasaṃbaṃdhāvirbhūtānekasaṃbaṃdhirūpatvaṃ anyāpekṣānekarūpotkarṣāpakarṣapariṇataguṇasaṃ<span type="ref-block" n="13070 r_TAŚVA-ML#391,12_r"/>baṃdhitvaṃ atītānāgatavartamānakālasaṃbaṃdhitvaṃ utpādavyayadhrauvyayuktatvaṃ anvayavyatirekātmakatvaṃ ca samarthitaṃ <span type="ref-block" n="13071 r_TAŚVA-ML#391,13_r"/>tasya janmādivikāraṣaṭkaprapaṃcātmakatvāt sattvavyāpakatvopapatteḥ sattvānyathānupapattyā prasiddhaṃ ca tatsarvam e<span type="ref-block" n="13072 r_TAŚVA-ML#391,14_r"/>kātmakatvam anekātmakatvaṃ ca jīvasya sādhayati tadanyatarāpāye anekavāgvijñānaviṣayatvādyanupapatteḥ tada<span type="ref-block" n="13073 r_TAŚVA-ML#391,15_r"/>nupapattau sattvānupapatteś ca jīvatattvāvyavasthitiprasaṃgāt tatra janmādivikāraprapaṃcasyāvidyopakalpitatve <span type="ref-block" n="13074 r_TAŚVA-ML#391,16_r"/>kramākramayor apy avidyopakalpitatvaprasaktiḥ tataś cārthakriyāpy avidyāvijṛṃbhitaiveti na sattvaṃ paramārthataḥ <span type="ref-block" n="13075 r_TAŚVA-ML#391,17_r"/>prasiddhyet tata eva saṃcinmātraṃ tattvam ity ayuktaṃ tasya brahmādyadvaitavadapratīter iti prapaṃcena samarthitatvāt <span type="ref-block" n="13076 r_TAŚVA-ML#391,18_r"/>nānaikātmatayā pratīter aṃtar bahiś ca suniścitāsaṃbhavadbādhakatvasiddheś ca siddho nānaikātmako jīvaḥ </p><p ana="trailer" n="trailer_4.2 a_3104" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13079 r_TAŚVA-ML#391,21_r"/>iti caturthādhyāyasya dvitīyam āhnikam </p><p ana="trailer" n="trailer_4 a_3105" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13080 r_TAŚVA-ML#391,22_r"/>iti śrīvidyānaṃdiācāryaviracite tattvārthaślokavārtikālaṃkāre caturtho 'dhyāyaḥ samāptaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p></div><div n="5"><p n="a_3108" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13084 r_TAŚVA-ML#392,04_r"/>kimarthāsya sūtrasya pravṛttir atrety āha </p><p n="a_3110" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13086 r_TAŚVA-ML#392,06_r"/>samyagdarśanaviṣayabhāvena jīvoddiṣṭe dṛṣṭeṣṭajīvatattvavyākhyānam arhaty eva tatra ca lakṣaṇavibhāgaviśeṣala<span type="ref-block" n="13087 r_TAŚVA-ML#392,07_r"/>kṣaṇavipratipattau tadvinivṛttyarthāsya sūtrasya pravṛttir ghaṭata evānyathā niḥśaṃkam ajīvatattvāvyavasthānāt </p><p n="a_3112" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13091 r_TAŚVA-ML#392,11_r"/>jīvasyopayogo lakṣaṇaṃ jīvanam iti pratipāditaṃ tato nyad ajīvanaṃ gatisthityavagāhahetutvarūpādisvarūpa<span type="ref-block" n="13092 r_TAŚVA-ML#392,12_r"/>m anvayisādhāraṇam ajīvānāṃ lakṣaṇaṃ trikālaviṣayājīvanānubhavanād ajīva iti nirukter avyabhicārān na <span type="ref-block" n="13093 r_TAŚVA-ML#392,13_r"/>punar jīvanābhāvamātraṃ tasya pramāṇāgocaratvāt padārthalakṣaṇatvāyogāt bhāvāṃtarasvabhāvasyaivābhāvasya vyavasthā<span type="ref-block" n="13094 r_TAŚVA-ML#392,14_r"/>panāt kāyā iva kāyāḥ pradeśabāhulyāt kālāṇuvadaṇumātratvābhāvāt tato viśiṣṭāḥ paṃcaivāsti<span type="ref-block" n="13095 r_TAŚVA-ML#392,15_r"/>kāyā iti vacanāt ajīvāś ca te kāyāś ceti samānādhikaraṇāvṛttiḥ sāmarthyād avasīyate bhinnādhi<span type="ref-block" n="13096 r_TAŚVA-ML#392,16_r"/>karaṇāyāṃ vṛttau kathaṃcid bhedavivakṣāyām api kāyānām eva saṃpratyayaprasaṃgāt jīvānāṃ viśeṣaṇabhāvāt sāmā<span type="ref-block" n="13097 r_TAŚVA-ML#392,17_r"/>nādhikaraṇyāyām api vṛttau doṣo yam iti cen na abhedapratīteḥ ajīvā eva kāyā iti dharmādīnām ajī<span type="ref-block" n="13098 r_TAŚVA-ML#392,18_r"/>vatvakāyatvābhyāṃ tādātmyaprādhānye tayoḥ sāmānādhikaraṇyopapatteḥ kāyā ity evāstu iti cen na jīva<span type="ref-block" n="13099 r_TAŚVA-ML#392,19_r"/>syāpi kāyatvāt tadvyavacchedārthatvād ajīvagrahaṇasya dharmādīnām ajīvatvavidhānārthatvāc ca sūtrasya yuktam ajī<span type="ref-block" n="13100 r_TAŚVA-ML#392,20_r"/>vagrahaṇaṃ tarhy ajīvā ity evāstu iti cen na kālāṇuvatpradeśamātratvanirākaraṇārthatvāt kāyagrahaṇasya <span type="ref-block" n="13101 r_TAŚVA-ML#392,21_r"/>anyathā te 'stikāyā iti sūtrāṃtarāraṃbhaprasaṃgāt jīvānāṃ kāyatvavidhānārtham āraṃbhaṇīyam eva sūtrāṃtara<span type="ref-block" n="13102 r_TAŚVA-ML#392,22_r"/>m iti cet nāraṃbhaṇīyaṃ asaṃkhyeyāḥ pradeśā dharmādharmaikajīvānām ity ata eva jīvānāṃ pradeśabāhulyasiddheḥ <span type="ref-block" n="13103 r_TAŚVA-ML#392,23_r"/>kāyatvavidhānāt tarhi dharmādharmayos tata eva ākāśasyānaṃtā iti vacanād ākāśasya saṃkhyeyāsaṃkhye<span type="ref-block" n="13104 r_TAŚVA-ML#392,24_r"/>yānaṃtāś ca pudgalānām iti vacanāt pudgalasya kāyatvavidhānasiddher apārthakaṃ kāyagrahaṇam iti cen na tato <span type="ref-block" n="13105 r_TAŚVA-ML#392,25_r"/>dharmādipradeśānām iyattāvidhānāt tarhi jīvasyāpi tato 'saṃkhyeyapradeśatvavidhānān na kāyatvavidhir iti <span type="ref-block" n="13106 r_TAŚVA-ML#392,26_r"/>cen na tato jīvasya kāyatvānumānāt na cātra dharmādīnāṃ kāyatvavidhāne tatra jīvasya kāyatvam anumātuṃ <span type="ref-block" n="13107 r_TAŚVA-ML#392,27_r"/>śakyam iti yuktam iha kāyagrahaṇaṃ astikāyo jīvaḥ pradeśeyattāśrayatvād dharmādivad ity anumānapravṛtteḥ anyathā <span type="ref-block" n="13108 r_TAŚVA-ML#392,28_r"/>dṛṣṭāṃtāsiddheḥ kimarthaṃ dharmādiśabdānāṃ vacanaṃ vibhāgaviśeṣalakṣaṇaprasiddhyarthaṃ astu nāma dharmādharmā<span type="ref-block" n="13109 r_TAŚVA-ML#392,29_r"/>kāśapudgalā iti śabdopādānāt vibhāgasya prasiddhiḥ viśeṣalakṣaṇasya tu kathaṃ tannirvacanasya lakṣaṇāvya<span type="ref-block" n="13110 r_TAŚVA-ML#392,30_r"/>bhicārāt tadviśeṣalakṣaṇasiddhiḥ sakṛtsakalagatipariṇāmināṃ sāṃnidhyadhānād dharmaḥ sakṛtsakalasthitipari<span type="ref-block" n="13111 r_TAŚVA-ML#392,31_r"/>ṇāminām asāṃnidhyadhānād gatiparyāyād adharmaḥ ākāśaṃte 'smin dravyāṇi svayaṃ vākāśate ity ākāśaṃ trikāla<span type="ref-block" n="13112 r_TAŚVA-ML#393,01_r"/>pūraṇagalanāt pudgalā iti nirvacanaṃ na pratipakṣam upayātīty avyabhicāraṃ siddhaṃ kālasyājīvatvenopasaṃkhyā<span type="ref-block" n="13113 r_TAŚVA-ML#393,02_r"/>nam iha kartavyam iti cen na tasyāgre vakṣyamāṇatvāt tato dharmādharmākāśapudgalāḥ kālaś ceti paṃcaivājīva<span type="ref-block" n="13114 r_TAŚVA-ML#393,03_r"/>padārthāḥ pratipāditā bhavaṃti tena pradhānam evājīvapadārtho dharmādīnām aśeṣāṇām ajīvānāṃ pradhānarūpatvād iti <span type="ref-block" n="13115 r_TAŚVA-ML#393,04_r"/>naḥ siddhaṃ teṣāṃ pṛthagupalabdheḥ pradhānādvaite dṛṣṭena svayam iṣṭena ca bādhasadbhāvāt na hi pradhānam ekam u<span type="ref-block" n="13116 r_TAŚVA-ML#393,05_r"/>palabhāmahe aṃtar bahiś ca bhedānām upalabdheḥ na caiṣā bhrāṃtā bhedopalabdhir bādhakābhāvāt pradhānādvaitagrāhaka<span type="ref-block" n="13117 r_TAŚVA-ML#393,06_r"/>m anumānaṃ bādhakam iti cen na tasya tadabhede tadvadasiddhatvatatsādhakatvābhāvād bhedopalabdhibādhakatvāyogāt <span type="ref-block" n="13118 r_TAŚVA-ML#393,07_r"/>tato bhede dvaitasiddhiprasaṃgāt parābhyupagamād anumānaṃ tatsādhakaṃ bhedopalabdheś ca bādhakam iti cen na <span type="ref-block" n="13119 r_TAŚVA-ML#393,08_r"/>parābhyupagamasyāpramāṇatvāt tatpramāṇatve bhedasiddher avaśyaṃbhāvāt tataḥ pradhānādvaite nirbādhaṃ dṛṣṭavirodhaḥ <span type="ref-block" n="13120 r_TAŚVA-ML#393,09_r"/>tatheṣṭena ca mahadādivikārapratipādakāgamena tadbādho sti tasyāvidyopakalpitatve pradhānādvaitasiddhir api tato <span type="ref-block" n="13121 r_TAŚVA-ML#393,10_r"/>na syāt na ca pratyakṣānumānāgamāgocarasyāpi pradhānasya svataḥ prakāśam acetanatvād iti na tadrūpatā dharmā<span type="ref-block" n="13122 r_TAŚVA-ML#393,11_r"/>dīnāṃ etena śabdādvaitarūpatā pratiṣiddhā puruṣādvaitarūpatāyāṃ tu teṣām ajīvatvavirodhaḥ na ca puruṣa <span type="ref-block" n="13123 r_TAŚVA-ML#393,12_r"/>evedaṃ sarvam iti śakyavyavasthaṃ purastād ajīvasiddhividhānāt pṛthivyaptejovāyumanodikkālākāśabhedarū<span type="ref-block" n="13124 r_TAŚVA-ML#393,13_r"/>patāpyajīvapadārthasyāyuktaiva pṛthivyaptejovāyumanasāṃ pudgaladravyaparyāyatvāj jātyaṃtaratvāsiddheḥ pṛthivyādayaḥ <span type="ref-block" n="13125 r_TAŚVA-ML#393,14_r"/>pudgalaparyāyā eva bhedasaṃghātābhyām utpadyamānatvāt ye tu na pudgalaparyāyās te na tathā dṛṣṭāḥ yathākāśādayaḥ <span type="ref-block" n="13126 r_TAŚVA-ML#393,15_r"/>bhedasaṃghātābhyām utpadyamānāś ca pṛthivyādaya iti na tato jātyaṃtaraṃ vibhāgasaṃyogābhyām utpadyamānena śabdena <span type="ref-block" n="13127 r_TAŚVA-ML#393,16_r"/>vyabhicāra iti cen na tasyāpi pudgalaparyāyatvāt tadaparyāyatve tasya bahiḥkaraṇavedyatvavirodhāt na ca <span type="ref-block" n="13128 r_TAŚVA-ML#393,17_r"/>bhedo vibhāgamātraṃ skaṃdhavidāraṇasya bhedaśabdenābhidhānāt nāpi saṃghātaḥ saṃyogamātraṃ mṛtpiṃḍādīnāṃ <span type="ref-block" n="13129 r_TAŚVA-ML#393,18_r"/>skaṃdhapariṇāmasya saṃghātaśabdavācyatvāt na ca tābhyām utpadyamānatvam apudgalaparyāyasya jñānāder asti yenā<span type="ref-block" n="13130 r_TAŚVA-ML#393,19_r"/>naikāṃtiko hetuḥ syāt bhedāt pṛthivyādīnām utpattyasaṃbhavād asiddho hetur iti cen na ghaṭādibhedāt kapā<span type="ref-block" n="13131 r_TAŚVA-ML#393,20_r"/>lādyutpattidarśanāt dvyaṇubhedād api paramāṇūtpattisiddheḥ yathaiva hi taṃtvādisaṃghātānvayavyatirekānuvidhānāt <span type="ref-block" n="13132 r_TAŚVA-ML#393,21_r"/>paṭādīnāṃ tatsaṃghātād utpattir urarīkriyate tathā paṭādibhedānvayavyatirekānuvidhānāt taṃtvādīnām ātmalābhāt ta<span type="ref-block" n="13133 r_TAŚVA-ML#393,22_r"/>dbhedād utpattiḥ suśakābhyupagaṃtuṃ paṭādibhedābhāve pi taṃtvādidarśanān na tatas tadupapattir iti cen na tasyāpi <span type="ref-block" n="13134 r_TAŚVA-ML#393,23_r"/>taṃtvādeḥ karpāsapraveṇībhedād evotpattisiddheḥ yathāvidhānāṃ ca taṃtvādīnāṃ paṭādibhedād utpattir upalabdhā <span type="ref-block" n="13135 r_TAŚVA-ML#393,24_r"/>tathāvidhānāṃ na tadabhāve pratīyate iti nopālaṃbhaḥ samam iṣyate ca bhedāt paramāṇvādīnām utpattiḥ saṃghā<span type="ref-block" n="13136 r_TAŚVA-ML#393,25_r"/>tāc ceti nāsiddho hetuḥ yataḥ pudgalaparyāyāḥ pṛthivyādayo na siddhyeyuḥ diśo pi nātropasaṃkhyānaṃ <span type="ref-block" n="13137 r_TAŚVA-ML#393,26_r"/>kāryam ākāśe 'ntarbhāvāt tato dravyāṃtaratvāprasiddheḥ syān mataṃ pūrvāparādipratyayaviśeṣaḥ padārthaviśeṣa<span type="ref-block" n="13138 r_TAŚVA-ML#393,27_r"/>hetuko viśiṣṭapratyayatvāt daṃḍādipratyayavat yo sau viśiṣṭaḥ padārthas taddhetuḥ sā digdravyaṃ pariśeṣād a<span type="ref-block" n="13139 r_TAŚVA-ML#393,28_r"/>nyasya prasaktasya pratiṣedhāt tato dravyāṃtaram ākāśād iti tad asat taddhetutve nāśasya pratiṣeddhum aśaktes ta<span type="ref-block" n="13140 r_TAŚVA-ML#393,29_r"/>tpradeśaśreṇiṣv evādityodayādivaśāt prācyādidigvyavahāraprasiddheḥ prācyādidiksaṃbaṃdhāc ca mūrtadravyeṣu <span type="ref-block" n="13141 r_TAŚVA-ML#393,30_r"/>pūrvāparādipratyayaviśeṣotpatter na parasparāpekṣayā mūrtadravyāṇy eva taddhetavaḥ ekatarasya pūrvatvāsiddhāv anyatarasyā<span type="ref-block" n="13142 r_TAŚVA-ML#393,31_r"/>paratvāsiddhes tadasiddhau caikatarasya pūrvatvāyogād itaretarāśrayatvāt ubhayāsattvaprasaṃgāt nanv evam ākāśaprade<span type="ref-block" n="13143 r_TAŚVA-ML#393,32_r"/>śaśreṇiṣv api kutaḥ pūrvāparādipratyayaḥ siddhyet svarūpata eva tatsiddhau tasya parāvṛttyabhāvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="13144 r_TAŚVA-ML#393,33_r"/>parasparāpekṣayā tatsiddhāv itaretarāśrayaṇād ubhayāsattvaprasakter iti cet dikpradeśeṣv api pūrvāparādipratyayo<span type="ref-block" n="13145 r_TAŚVA-ML#393,34_r"/>tpattau samaḥ paryanuyogaḥ dravyāṃtara parikalpanāyām anavasthāprasaṃgaś ca yathaiva hi mūrtadravyam avadhiṃ kṛtvā mūrte<span type="ref-block" n="13146 r_TAŚVA-ML#393,35_r"/>ṣv evedam asmāt paścimenetyādipratyayā digdravyahetukās tato digbhedam avadhiṃ kṛtvā digbhedaṣv eveyām ataḥ pūrvā paści<span type="ref-block" n="13147 r_TAŚVA-ML#394,01_r"/>meyam ityādipratyayā dravyāṃtarahetukāḥ saṃtu viśiṣṭapratyayatvāviśeṣāt tadbhedeṣv api pūrvāparādipratyayāḥ para<span type="ref-block" n="13148 r_TAŚVA-ML#394,02_r"/>dravyahetukā ity anavasthā dikṣu bhedeṣu dravyāṃtaram aṃtareṇa pūrvāparādipratyayasyotpattau tenaiva hetor anekāṃtikatvā<span type="ref-block" n="13149 r_TAŚVA-ML#394,03_r"/>t kuto diksiddhiḥ viṣuvati dine yatra savitodeti sa pūrvo digbhāgo yatrāstameti so 'para iti <span type="ref-block" n="13150 r_TAŚVA-ML#394,04_r"/>digbhedeṣu pūrvāparādipratyayasiddhau gaganapradeśapaṃktiṣv api tathaiva tatsiddhir astu kim atra digdravyāṃtarakalpanayā <span type="ref-block" n="13151 r_TAŚVA-ML#394,05_r"/>taddeśadravyakalpanāprasaṃgāt ayam ataḥ pūrvo deśa ityādipratyayasya deśadravyam aṃtareṇānupapatteḥ pṛthivyādi<span type="ref-block" n="13152 r_TAŚVA-ML#394,06_r"/>r eva deśaṃ dravyam ity ayuktaṃ tatra pṛthivyādipratyayotpatteḥ pūrvādidikkṛtaḥ pṛthivyādiṣu pūrvadeśādipratyaya <span type="ref-block" n="13153 r_TAŚVA-ML#394,07_r"/>iti cet pūrvādyākāśakṛtas tatraiva pūrvādidikpratyayo stv iti vyarthā dikkalpanā nanv evam ādityodayādiva<span type="ref-block" n="13154 r_TAŚVA-ML#394,08_r"/>śād evākāśapradeśaśreṇiṣv iva pṛthivyādiṣv eva pūrvāparādipratyayasiddher ākāśaśreṇikalpanāpy anarthikā bhavatv iti <span type="ref-block" n="13155 r_TAŚVA-ML#394,09_r"/>cet na pūrvasyāṃ diśi pṛthivyādaya ityādyādhārādheyavyavahāradarśanāt pṛthivyādyadhikaraṇabhūtāyā gagana<span type="ref-block" n="13156 r_TAŚVA-ML#394,10_r"/>pradeśapaṃkteḥ parikalpanasya sārthakatvāt gaganasya pramāṇāṃtaratvataḥ sādhayiṣyamāṇatvāc ca tato na dharmādī<span type="ref-block" n="13157 r_TAŚVA-ML#394,11_r"/>nām ajīvādīnāṃ digdravyarūpatopasaṃkhyātavyā pṛthivyādirūpatāvatskaṃdhasvarūpa evājīvapadārtha ity apy ayuktaṃ <span type="ref-block" n="13158 r_TAŚVA-ML#394,12_r"/>dharmādharmādīnām api tato bhinnasvabhāvānām ajīvadravyāṇām agre samarthayiṣyamāṇatvāt pudgaladravyavyatirekeṇa <span type="ref-block" n="13159 r_TAŚVA-ML#394,13_r"/>rūpaskaṃdhasyāsaṃbhavāc ca sūktaṃ dharmādaya evājīvapadārthā iti </p><p n="a_3114" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13161 r_TAŚVA-ML#394,15_r"/>svaparapratyayotpādavigamaparyāyair drūyaṃte dravaṃti vā tānīti dravyāṇi karmakartṛsādhanatvopapatteḥ dravyaśabdasya <span type="ref-block" n="13162 r_TAŚVA-ML#394,16_r"/>syādvādināṃ virodhānavatārāt sarvathaikāṃtavādināṃ tu tadanupapattir virodhāt dravyaparyāyāṇāṃ hi bhedaikāṃ<span type="ref-block" n="13163 r_TAŚVA-ML#394,17_r"/>tena dravyāṇāṃ paryāyair dravaṇaṃ tathā svayam asiddhatvāt siddharūpair eva hi devadattādibhiḥ prasiddhasattākā grāmā<span type="ref-block" n="13164 r_TAŚVA-ML#394,18_r"/>drayo drūyamāṇā dṛṣṭāḥ na punar asiddhasattākair asiddhasattākā vaṃdhyāputrādibhiḥ kūrmaromādaya iti na ca <span type="ref-block" n="13165 r_TAŚVA-ML#394,19_r"/>dravyebhyaḥ paryāyāḥ pṛthak siddhasattvāḥ paryāyatvavirodhāt dravyāṃtaravat dravyaparataṃtrāṇām eva svabhāvānāṃ <span type="ref-block" n="13166 r_TAŚVA-ML#394,20_r"/>paryāyatvopapatteḥ pṛthagbhūtā api dravyato dravyaparataṃtrāḥ paryāyās tatsamavāyād iti cen na kathaṃcit tādātmya<span type="ref-block" n="13167 r_TAŚVA-ML#394,21_r"/>vyatirekeṇa samavāyasya nirastapūrvatvāt paryāyebhyo bhinnānāṃ dravyāṇāṃ ca sattvasiddhau paryāyaparikalpa<span type="ref-block" n="13168 r_TAŚVA-ML#394,22_r"/>nāvaiyarthyāt kāryanānātvaparikalpanāyāṃ tv abhinnaparyāyasaṃbaṃdhanānātvasiddhitas tannibaṃdhanaparyāyāṃtaraparikalpa<span type="ref-block" n="13169 r_TAŚVA-ML#394,23_r"/>nāprasaṃgāt sudūram api gatvā paryāyāṃtaratādātmyopagame prathamata eva paryāyatādātmyopagame ca na paryā<span type="ref-block" n="13170 r_TAŚVA-ML#394,24_r"/>yair dravyāṇi drūyaṃte kathaṃcid bhinnānām eva prāpyaprāpakabhāvopapatteḥ syādvādināṃ tu bhedanayārpaṇāt paryāyāṇāṃ <span type="ref-block" n="13171 r_TAŚVA-ML#394,25_r"/>dravyebhyaḥ kathaṃcid bhede sati yathoditaparyāyair drūyaṃte prāpyaṃte iti dravyāṇi 'karmaṇi yastye yujyate' dravaṃti prāpnu<span type="ref-block" n="13172 r_TAŚVA-ML#394,26_r"/>vaṃti paryāyān iti dravyāṇīti ca kartari bahulavacanād upapadyate dravyā iva bhavaṃtīti dravyāṇīti cevārthe <span type="ref-block" n="13173 r_TAŚVA-ML#394,27_r"/>dravyaśabdasya nipātanāt dravyatvayogād dravyāṇīty apare teṣāṃ dravyatvavaṃtīti syād daṃḍīty abhidhānavat athā<span type="ref-block" n="13174 r_TAŚVA-ML#394,28_r"/>bhedopacāraḥ kriyate yaṣṭiyogāt puruṣo yaṣṭir iti yathā tad api dravyatvānīti syān na tu dravyāṇi dravya<span type="ref-block" n="13175 r_TAŚVA-ML#394,29_r"/>tvābhāvalakṣaṇābhāvāt tac ca dravyatvaṃ dravaṇaṃ dravyam iti dravyaśabdābhidheyam api sāmānyaṃ yadi sarvagatā<span type="ref-block" n="13176 r_TAŚVA-ML#394,30_r"/>mūrtānāṃ svasvabhāvaṃ dravyebhyaḥ sarvathā bhinnaṃ tadā na pramāṇasiddhaṃ dravyeṣu sadṛśapariṇāmasyaiva dravyatvākhyasyā<span type="ref-block" n="13177 r_TAŚVA-ML#394,31_r"/>nuvṛttyapratyayahetutvopapatter ity anyatra nirūpaṇāt atha tad eva sādṛśyaṃ sāmānyaṃ tadābhimatam eva paryāyair drūyaṃta <span type="ref-block" n="13178 r_TAŚVA-ML#394,32_r"/>iti dravyāṇīti vacanāt sādṛśyavyaṃjanaparyāyatvāt dharmādayo nuvartaṃte iti sāmānādhikaraṇyāt dravyāṇīti <span type="ref-block" n="13179 r_TAŚVA-ML#394,33_r"/>vacanāt pulliṃgatvaprasaṃga iti cen na āviṣṭaliṃgatvād dravyaśabdasya vanādiśabdavat kiṃ punar atrānena <span type="ref-block" n="13180 r_TAŚVA-ML#394,34_r"/>sūtreṇa kṛtam ity āha </p><p n="a_3116" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13182 r_TAŚVA-ML#395,02_r"/>dharmādharmayor ātmaguṇatvād ākāśasya ca mūrtadravyābhāvasvabhāvatvān na dravyatvam ity eke manyaṃte tān prati dharmā<span type="ref-block" n="13183 r_TAŚVA-ML#395,03_r"/>dīnāṃ guṇābhāvasvabhāvatvam anenātra pratyākhyātaṃ niścīyate na hi puṇyapāpe dharmādharmau brūmo nāpy ākāśaṃ <span type="ref-block" n="13184 r_TAŚVA-ML#395,04_r"/>mūrtadravyābhāvamātraṃ dravyalakṣaṇayogāt teṣāṃ dravyavyapadeśasiddheḥ katham ity āha </p><p n="a_3118" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13187 r_TAŚVA-ML#395,07_r"/>dravyatve sādhye dharmādīnāṃ dharmiṇām aprasiddhatvād guṇitvād ity asya hetor āśrayāsiddhatvāt tata eva guṇitvasyā<span type="ref-block" n="13188 r_TAŚVA-ML#395,08_r"/>saṃbhavāt svarūpāsiddhatvaṃ cety eke tan na samyak teṣām agre pramāṇataḥ sādhanāt tatra mahattvādiguṇasthita<span type="ref-block" n="13189 r_TAŚVA-ML#395,09_r"/>tvāc ca tataḥ sūktaṃ dharmādayo dravyāṇīti </p><p n="a_3120" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13191 r_TAŚVA-ML#395,11_r"/>dravyāṇīty abhisaṃbaṃdhaḥ tatra bahutvavacanaṃ jīvānāṃ vaividhyakhyāpanārthaṃ dravyāṇi jīvā ity ekayogakaraṇaṃ <span type="ref-block" n="13192 r_TAŚVA-ML#395,12_r"/>yuktam iti cen na jīvānām eva dravyatvaprasaṃgāt dharmādīnām apy adhikārāt dravyatvasaṃpratyaya iti cen na <span type="ref-block" n="13193 r_TAŚVA-ML#395,13_r"/>dravyaśabdasya jīvaśabdāvabaddhatvād dharmādibhiḥ saṃbaṃdhayitum aśakteḥ saty apy adhikāre abhipretasaṃbaṃdhasya yatna<span type="ref-block" n="13194 r_TAŚVA-ML#395,14_r"/>m aṃtareṇāprasiddheḥ caśabdakaraṇāt tatsiddhir iti cet ko viśeṣaḥ syād ekayogakaraṇe yogavibhāge tu <span type="ref-block" n="13195 r_TAŚVA-ML#395,15_r"/>spaṣṭā pratipattir iti sa evāstu kiṃ punar anena vā vyavacchidyate ity āha </p><p n="a_3122" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13197 r_TAŚVA-ML#395,17_r"/>na hy aparāmṛṣṭabhedā niranvayavinaśvaracittalakṣaṇā eva pūrvapūrvāparībhūtāḥ saṃtānā jīvākhyāṃ pratipadyaṃta <span type="ref-block" n="13198 r_TAŚVA-ML#395,18_r"/>iti yuktaṃ yatas teṣāṃ saṃvṛttyā dravyavyavahārānurodhataḥ pramāṇataḥ prasiddhānvayatvāt pramāṇaṃ punas tadanvaya<span type="ref-block" n="13199 r_TAŚVA-ML#395,19_r"/>prasādhakam ekatvapratyabhijñānaṃ purastāt samarthitam iti paramārthasad eva dravyatvam anena jīvānāṃ sūtritaṃ tataḥ <span type="ref-block" n="13200 r_TAŚVA-ML#395,20_r"/>kalpitāś cittasaṃtānā eva jīvā ity etannirākṛtaṃ veditavyaṃ pṛthivyādīny eva dravyāṇi na jīvās teṣāṃ <span type="ref-block" n="13201 r_TAŚVA-ML#395,21_r"/>tatsamudāyotthajīvatkāyātmakatvāt caitanyaviśiṣṭaḥ kāyaḥ puruṣa iti vacanāt dravyāṃtaratvānupapatter ity aparaḥ <span type="ref-block" n="13202 r_TAŚVA-ML#395,22_r"/>so pi tenaiva parākṛta ity āvedayati </p><p n="a_3124" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13204 r_TAŚVA-ML#395,24_r"/>pṛthivyādibhyo dravyāṃtaraṃ jīva iti prāguktāt sādhanād bhinnalakṣaṇatvāder viniścayaḥ tathā dehasya guṇaḥ <span type="ref-block" n="13205 r_TAŚVA-ML#395,25_r"/>kāryaṃ vā cetanety api na vigrahaguṇo bodhaḥ tatrānadhyavasīyate ityāder vā nirastatvān na dehaguṇatvādir jī<span type="ref-block" n="13206 r_TAŚVA-ML#395,26_r"/>vānāmato bhedāt dravyāṃtarān naiva jīvāḥ evaṃ ca paṃcāstikāyadravyāṇi dharmādharmākāśapudgalajīvākhyāni <span type="ref-block" n="13207 r_TAŚVA-ML#395,27_r"/>prasiddhāni bhavaṃti tāni punaḥ </p><p n="a_3126" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13209 r_TAŚVA-ML#395,29_r"/>tadbhāvāvyayāni nityāni nityaśabdasya dhrauvyavacanatvāt sarvadeyattānivṛtter avasthitāni na vidyate rūpa<span type="ref-block" n="13210 r_TAŚVA-ML#395,30_r"/>m eteṣv ity arūpāṇi kutas tāny evam ity āha </p><p n="a_3128" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13213 r_TAŚVA-ML#395,33_r"/>dharmādīni vyākhyātāni paṃca vakṣyamāṇena kālena saha ṣaḍ eva dravyāṇi tāni dravyārthikanayādeśād eva <span type="ref-block" n="13214 r_TAŚVA-ML#396,01_r"/>nityāni nirbādhānvitavijñānaviṣayatvānyathānupapatteḥ tata evāvasthitāni teṣām anyonyasāṃkaryasyāvyava<span type="ref-block" n="13215 r_TAŚVA-ML#396,02_r"/>sthānāt sarvadā saptamadravyasyābhāvāc ceti sūtrakāravacanāt paryāyārthādeśād anityāni tāny anavasthitāni <span type="ref-block" n="13216 r_TAŚVA-ML#396,03_r"/>ceti sāmarthyād avagamyate etena kṣaṇikāny eva svalakṣaṇāni dravyāṇīti darśanaṃ pratyākhyātaṃ pramāṇataḥ <span type="ref-block" n="13217 r_TAŚVA-ML#396,04_r"/>prakṛtadravyāṇāṃ nityatvasiddher anyatra pratītyabhāvāt tathaikam eva dravyaṃ sanmātraṃ pradhānādyadvaitam eva vā nānā <span type="ref-block" n="13218 r_TAŚVA-ML#396,05_r"/>dravyāṇāṃ tatrānupraveśāt paramārthato navasthitāni tānīty api matam apāstaṃ pratiniyatalakṣaṇabhedāt sarvadā <span type="ref-block" n="13219 r_TAŚVA-ML#396,06_r"/>teṣām avasthitatvasiddheḥ athārūpāṇīti kiṃ sāmānyato viśeṣato vābhidhīyata ity āśaṃkamānaṃ pratyāha </p><p n="a_3130" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13221 r_TAŚVA-ML#396,08_r"/>na vidyate rūpaṃ mūrtir yeṣāṃ tāny arūpāṇīty utsargataḥ ṣaḍ api dravyāṇi viśeṣyaṃte na punar viśeṣatas tathottaratra <span type="ref-block" n="13222 r_TAŚVA-ML#396,09_r"/>pudgalānāṃ rūpitvavidhānāt kaścid āhadharmādharmakālāṇavo jīvāś ca nāmūrtayo asarvagatadravyatvāt pudga<span type="ref-block" n="13223 r_TAŚVA-ML#396,10_r"/>lavat syādvādibhis teṣām asarvagatadravyatvābhyupagamān nātrāsiddho hetuḥ nāpy anaikāṃtikaḥ sādhyavipakṣe gagane <span type="ref-block" n="13224 r_TAŚVA-ML#396,11_r"/>sukhādau vā paryāye tadasaṃbhavād iti so tra praṣṭavyaḥ kā punar iyaṃ mūrtir iti asarvagatadravyapariṇāmo <span type="ref-block" n="13225 r_TAŚVA-ML#396,12_r"/>mūrtir iti cet tarhi sarvagatadravyapariṇāmavaṃto dharmādaya iti sādhyam āyātaṃ tathā vā siddhasādhanaṃ atha <span type="ref-block" n="13226 r_TAŚVA-ML#396,13_r"/>sparśādisaṃsthānapariṇāmo mūrtis tadbhāvān nāmūrtayo dharmādaya iti sādhyaṃ tadānumānabādhitaḥ pakṣaḥ kālātya<span type="ref-block" n="13227 r_TAŚVA-ML#396,14_r"/>yāpadiṣṭaś ca hetuḥ tathā hidharmādayo na mūrtimaṃtaḥ pudgalād anyatve sati dravyatvād ākāśavad ity anumānaṃ <span type="ref-block" n="13228 r_TAŚVA-ML#396,15_r"/>vivādādhyāsitadravyāṇām amūrtitvaṃ sādhayaty eva sukhādiparyāyeṣv abhāvād bhāgāsiddhatvaṃ hetor iti cen na teṣā<span type="ref-block" n="13229 r_TAŚVA-ML#396,16_r"/>m api pakṣīkṛtatvāt kutas teṣām amūrtitvasiddhiḥ sādhanāṃtarād ity abhidhīyate sukhādayo py amūrtadravyaparyāyā <span type="ref-block" n="13230 r_TAŚVA-ML#396,17_r"/>na mūrtimaṃtaḥ amūrtidravyaparyāyatvād ākāśaparyāyavat mūrtimaddravyaparyāyāṇāṃ rūpādīnāṃ katham amūrtitvasiddhi<span type="ref-block" n="13231 r_TAŚVA-ML#396,18_r"/>r iti cen na katham api teṣāṃ svayaṃ mūrtimattvāt mūrtyaṃtarābhāvāt teṣām amūrtitvaṃ guṇatvād eva siddhyati <span type="ref-block" n="13232 r_TAŚVA-ML#396,19_r"/>guṇānāṃ nirguṇatvasādhanāt etena sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ sadṛśetarapariṇāmāviṣvagbhāvalakṣaṇāna <span type="ref-block" n="13233 r_TAŚVA-ML#396,20_r"/>mūrtimaddravyāśrayāṇāṃ karmaṇāṃ ca mūrtitvam amūrtitvaṃ ciṃtitaṃ boddhavyaṃ teṣām amūrtitvam evety api vyākhyātāṃ <span type="ref-block" n="13234 r_TAŚVA-ML#396,21_r"/>tena yad uktaṃ guṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyā amūrtaya eveti tad ayuktaṃ pratītivirodhāt </p><p n="a_3131" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13235 r_TAŚVA-ML#396,22_r"/>athotsargataḥ pudgalānām apy arūpitvaprasaktau tadapavādārtham idam āha </p><p n="a_3133" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13237 r_TAŚVA-ML#396,24_r"/>rūpaśabdasyānekārthatve pi mūrtimatparyāyagrahaṇaṃ śāstrasāmarthyāt tato rūpaṃ mūrtir iti gṛhyate rūpādi<span type="ref-block" n="13238 r_TAŚVA-ML#396,25_r"/>saṃsthānapariṇāmo mūrtir iti vacanāt guṇaviśeṣavacanaṃ grahaṇaṃ vāsmadādīnāṃ tadavinābhāvāt tadaṃtarbhūta<span type="ref-block" n="13239 r_TAŚVA-ML#396,26_r"/>tvād agrahaṇābhāvāt rūpam eteṣv astīti rūpiṇa iti nityayoge kathaṃcid vyatirekiṇāṃ rūpatadvatām iti <span type="ref-block" n="13240 r_TAŚVA-ML#396,27_r"/>pudgalā iti bahuvacanaṃ bhedapratipādanārthaṃ tad evaṃ </p><p n="a_3135" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13243 r_TAŚVA-ML#396,30_r"/>atha ṣaṇṇām api dravyāṇāṃ nānādravyatvam āhosvidekaikadravyatvam uta keṣāṃcin nānādravyatvam ity āśaṃkāyā<span type="ref-block" n="13244 r_TAŚVA-ML#396,31_r"/>m idam āha </p><p n="a_3137" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13246 r_TAŚVA-ML#396,33_r"/>abhividhāvāprayogaḥ ekaśabdaḥ saṃkhyāvacanas tatsaṃbaṃdhād dravyasyaikavacanaprasaṃga iti cen na dharmādyapekṣayā <span type="ref-block" n="13247 r_TAŚVA-ML#396,34_r"/>bahutvasiddheḥ ekaṃ ca dravyaṃ ca tadekadravyaṃ ekadravyaṃ caikadravyaṃ ca ekadravyāṇīti dharmādyapekṣayā bahutvaṃ na <span type="ref-block" n="13248 r_TAŚVA-ML#397,01_r"/>virudhyate ekaikam astu laghutvāt prasiddhatvād dravyagater iti cen na vā dravyāpekṣayaikatvakhyāpanārthatvād eka<span type="ref-block" n="13249 r_TAŚVA-ML#397,02_r"/>dravyāṇīti vacanasya paryāyārthādeśād bahutvapratipatteḥ </p><p n="a_3139" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13252 r_TAŚVA-ML#397,05_r"/>ā ākāśād ekatvasaṃkhyāviśiṣṭāny ekadravyāṇīti sūtrayan na kevalaṃ dravyāpekṣayānekadravyatām eṣām apā<span type="ref-block" n="13253 r_TAŚVA-ML#397,06_r"/>syati kiṃ tarhi jīvapudgalakāladravyāṇām ekatvaṃ ca tato nekatvaviśiṣṭadravyatām eṣāṃ vārtikakārādayo <span type="ref-block" n="13254 r_TAŚVA-ML#397,07_r"/>viduḥ katham iti cet ucyate </p><p n="a_3141" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13256 r_TAŚVA-ML#397,09_r"/>mahattvād ity ucyamāne pudgalaskaṃdhair vyabhicāro mā bhūd ity amūrtatvavacanaṃ amūrtatvād ity ukte kālāṇubhir vā<span type="ref-block" n="13257 r_TAŚVA-ML#397,10_r"/>dinaḥ sukhādibhiḥ prativādino 'nekāṃto mā bhūd iti mahattvaviśeṣaṇaṃ na cāmūrtatvam asiddhaṃ dharmādharmayoḥ <span type="ref-block" n="13258 r_TAŚVA-ML#397,11_r"/>pudgalād anyatve sati dravyatvād ākāśavad iti tatsādhanāt nāpi mahattvaṃ trijagadvyāpitvena sādhayiṣyamāṇa<span type="ref-block" n="13259 r_TAŚVA-ML#397,12_r"/>tvāt tato niravadyo hetuḥ kham udāharaṇam api na sādhyasādhanadharmavikalaṃ tatsiddhivādināṃ tadekadravya<span type="ref-block" n="13260 r_TAŚVA-ML#397,13_r"/>tvasya sādhyadharmasya sādhanadharmasya ca mahattvāmūrtatvasya tattvasya tatra prasiddhatvāt gaganāsattvavādināṃ prati <span type="ref-block" n="13261 r_TAŚVA-ML#397,14_r"/>tasya tathātvenāgre sādhanād dharmādharmadravyavat tata eva nāśrayāsiddho hetus tadāśrayasya dharmasyādharmasya ca <span type="ref-block" n="13262 r_TAŚVA-ML#397,15_r"/>pramāṇatve siddhatvāt </p><p n="a_3143" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13265 r_TAŚVA-ML#397,18_r"/>tato na pakṣasyāsyānumāne bādhā tasyāprayojakatvāt nāpi hetoḥ kālātyayāpadiṣṭateti dharmādharmayo<span type="ref-block" n="13266 r_TAŚVA-ML#397,19_r"/>r ekadravyatvasiddhiḥ yathā ca tāni dharmādharmākāśāny ekadravyāṇi tathā </p><p n="a_3145" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13268 r_TAŚVA-ML#397,21_r"/>ubhayanimittāpekṣaḥ paryāyaviśeṣo dravyasya deśāṃtaraprāptihetuḥ kriyā na punaḥ padārthāṃtaraṃ tathā pratīya<span type="ref-block" n="13269 r_TAŚVA-ML#397,22_r"/>mānatvāt guṇasāmānyaviśeṣasamavāyavat nanu kriyā dravyāt padārthāṃtaraṃ tadbhinnalakṣaṇatvād guṇādivad iti <span type="ref-block" n="13270 r_TAŚVA-ML#397,23_r"/>padārthāṃtaratvenāpratīyamānatvam asiddham iti cet kathaṃcid bhinnalakṣaṇatvasya dravyavyaktibhir anekāṃtāt kālā<span type="ref-block" n="13271 r_TAŚVA-ML#397,24_r"/>didravyavyaktīnāṃ na dravyād bhinnalakṣaṇatvaṃ kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇam iti dravyalakṣaṇasya tatra bhāvād iti <span type="ref-block" n="13272 r_TAŚVA-ML#397,25_r"/>cen na kālādiṣu kriyāvattvavarjitasya dravyalakṣaṇasyopagamāt pṛthivyādiṣu tadavarjitasya tasya vyākhyā<span type="ref-block" n="13273 r_TAŚVA-ML#397,26_r"/>nāt kathaṃcit teṣāṃ dravyalakṣaṇabhedasiddheḥ padārthāṃtaratve tu dravyavyaktīnāṃ guṇādivyaktīnām api padārthāṃtara<span type="ref-block" n="13274 r_TAŚVA-ML#397,27_r"/>tvaprasakteḥ kutaḥ ṣaṭpadārthaniyamaḥ dravyatvapratītimātraṃ dravyalakṣaṇaṃ sakaladravyavyaktīnām abhinnaṃ nāsya <span type="ref-block" n="13275 r_TAŚVA-ML#397,28_r"/>karmaṇi manāg apy abhāvāt sarvathā tadbhinnalakṣaṇatvaṃ hetur iti cet prativādyasiddhaḥ saddravyalakṣaṇam iti karma<span type="ref-block" n="13276 r_TAŚVA-ML#397,29_r"/>ṇy api dravyapratyayamātrasya dravyalakṣaṇasya bhāvād anyathā tadasattvaprasaṃgāt na hi sattāmahāsāmānyam eva dravya<span type="ref-block" n="13277 r_TAŚVA-ML#397,30_r"/>m iti syādvādināṃ darśanaṃ tasyāḥ śuddhadravyatvopagamāt guṇaparyayavaddravyam ity aśuddhadravyalakṣaṇasya karmaṇy a<span type="ref-block" n="13278 r_TAŚVA-ML#397,31_r"/>bhāve pi kathaṃcid ekadravyābhinnalakṣaṇatvaṃ tasya siddhyen na sarvathā tac ca kathaṃcit padārthāṃtaratvaṃ sādhayed iti <span type="ref-block" n="13279 r_TAŚVA-ML#397,32_r"/>viruddhasādhanād viruddhaṃ paraiḥ sarvathā padārthāṃtaratvasya tatra sādhyatvāt karma sarvathā na dravyapadārthāṃtaraṃ <span type="ref-block" n="13280 r_TAŚVA-ML#397,33_r"/>kathaṃcit tadbhinnalakṣaṇatvād guṇādivad iti paramatasiddheḥ na cātra karmāpratipannaṃ yenāśrayāsiddhiḥ sādhanasya <span type="ref-block" n="13281 r_TAŚVA-ML#397,34_r"/>nāpi sarvathā padārthāṃtaratvena dravyāt pratipannaṃ kutaścit pramāṇāt syādvādibhiḥ yena dharmigrāhakapramāṇabādhā<span type="ref-block" n="13282 r_TAŚVA-ML#398,01_r"/>t tasya kathaṃcit padārthāṃtaratvenaiva pratipannatvāt na caivaṃ siddhāṃtavirodhaḥ karmaṇaḥ paryāyatvena dravyāt kathaṃ<span type="ref-block" n="13283 r_TAŚVA-ML#398,02_r"/>cit padārthāṃtaratvavyavasthiter utpādavināśatvalakṣaṇasya dhrauvyād dravyalakṣaṇād bhedasiddheḥ karmaguṇasāmānyaviśeṣa<span type="ref-block" n="13284 r_TAŚVA-ML#398,03_r"/>samavāyānāṃ paryāyalakṣaṇasadbhāvāt paryāyapadārthatvavacanād anyathātiprasakteḥ prāgbhāvādīnāṃ viśeṣaṇaviśe<span type="ref-block" n="13285 r_TAŚVA-ML#398,04_r"/>ṣyabhāvādīnāṃ ca padārthāṃtaratvaprasaṃgāt padārthaśeṣatvakalpanāyām ekenaiva padārthena paryāptatvād anyeṣāṃ padā<span type="ref-block" n="13286 r_TAŚVA-ML#398,05_r"/>rthaśeṣāvasthite sūtre vadhāraṇād ity uktaprāyaṃ sāmānyasamavāyau kathaṃ paryāyau nityatvād iti cen na tayor api <span type="ref-block" n="13287 r_TAŚVA-ML#398,06_r"/>guṇakarmaviśeṣavadanityatvopagamāt sadṛśapariṇāmo hi sāmānyaṃ syādvādināṃ aviṣvagbhāvaś ca dravyaparyā<span type="ref-block" n="13288 r_TAŚVA-ML#398,07_r"/>yayoḥ samavāyaḥ sa cotpādavināśavān eva sadṛśavyaktyutpāde sādṛśyotpādapratītes tadvināśe ca tadvināśa<span type="ref-block" n="13289 r_TAŚVA-ML#398,08_r"/>mātrabhāvāt sādṛśyasya vyaktyaṃtareṣu darśanān nityatvam iti cen na ca sādṛśyasya viśeṣasya guṇasya karma<span type="ref-block" n="13290 r_TAŚVA-ML#398,09_r"/>ṇaś caivaṃ nityatvaprasaṃgāt naṣṭotpannavyaktibhyo vyaktyaṃtareṣu na tad eva vaisādṛśyādi dṛśyate tato nya<span type="ref-block" n="13291 r_TAŚVA-ML#398,10_r"/>syaiva darśanād iti cet sādṛśyādi param eva kin na bhavet tathāpratīter aviśeṣāt tato dravyaparyāya eva <span type="ref-block" n="13292 r_TAŚVA-ML#398,11_r"/>kriyāguṇādīnāṃ kriyātvaprasaṃga iti cen na tato viśeṣalakṣaṇasadbhāvāt dravyasya hi deśāṃtaraprāptihetuḥ <span type="ref-block" n="13293 r_TAŚVA-ML#398,12_r"/>paryāyaḥ kriyā na sarvaḥ sarvatra sarvadā kasmān na syād iti cen na ubhayanimittāpekṣatvāt kriyāyās tadbhāva <span type="ref-block" n="13294 r_TAŚVA-ML#398,13_r"/>eva bhāvāt paryāyāṃtaravat niṣkrāṃtāni kriyāyāḥ niṣkriyāṇi dharmādharmākāśāni kuta ity āha </p><p n="a_3147" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13296 r_TAŚVA-ML#398,15_r"/>dharmādharmau parispaṃdalakṣaṇayā kriyayā niṣkriyau sakalajagadvyāpitvād ākāśavat pariṇāmalakṣaṇayā <span type="ref-block" n="13297 r_TAŚVA-ML#398,16_r"/>tu kriyayā sakriyāv eva anyathā vastutvavirodhāt svarūpāsiddho hetur iti cen na dharmādharmayoḥ sakala<span type="ref-block" n="13298 r_TAŚVA-ML#398,17_r"/>lokavyāpitvasyāgre samarthanāt </p><p n="a_3149" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13300 r_TAŚVA-ML#398,19_r"/>prakṛteṣu paṃcasu dravyeṣv ākāśāṃtānāṃ trayāṇāṃ niṣkriyatvavacane sāmarthyāj jīvapudgalau sakriyau sūtritau <span type="ref-block" n="13301 r_TAŚVA-ML#398,20_r"/>veditavyau nanu pudgalāḥ kriyāvattayopalabhyamānāḥ kriyāvaṃta iti yuktaṃ jīvas tu na sakriyas tasya tathā<span type="ref-block" n="13302 r_TAŚVA-ML#398,21_r"/>nupalabhyamānatvād iti na codyaṃ tasya niṣkriyatve śarīre kriyāhetutvavirodhāt tataḥ kriyāvān ātmā<span type="ref-block" n="13303 r_TAŚVA-ML#398,22_r"/>ny atra dravye kriyāhetutvāt pudgaladravyavad ity anumānāj jīvasya kriyāvattopalaṃbhān na tasya sakriyatvam ayuktaṃ <span type="ref-block" n="13304 r_TAŚVA-ML#398,23_r"/>kālena vyabhicārān na hetur gamako veti cen na kālasya kriyāhetutvābhāvāt kriyānirvartakatvaṃ kriyāhetu<span type="ref-block" n="13305 r_TAŚVA-ML#398,24_r"/>tvam iha sādhanaṃ na punaḥ kriyānimittamātratvaṃ tasya kālādau sadbhāvābhāvān na vyabhicāraḥ kālo hi <span type="ref-block" n="13306 r_TAŚVA-ML#398,25_r"/>kriyāpariṇāmināṃ svayaṃ nimittamātraṃ sthaviragatau yaṣṭivat na punaḥ kriyānirvartakaḥ parṇādau pavanavat </p><p n="a_3151" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13308 r_TAŚVA-ML#398,27_r"/>nātmā śarīrādau kriyāhetur nirguṇasyāpi muktasya taddhetutvaprasaṃgāt tato 'siddho hetuḥ prayatno dharmo <span type="ref-block" n="13309 r_TAŚVA-ML#398,28_r"/>'dharmaś cātmano guṇo hi tanvām anyatra vā dravye kriyāhetur iti pareṣām āśayo na yuktaḥ prayatnasya guṇatvā<span type="ref-block" n="13310 r_TAŚVA-ML#398,29_r"/>siddheḥ vīryāṃtarāyakṣayopaśamādikāraṇāpādito hy ātmapradeśaparispaṃdaḥ prayatno naḥ kriyaiveti syādvādibhi<span type="ref-block" n="13311 r_TAŚVA-ML#398,30_r"/>r nivedanāt tathā dharmādharmayor api pudgalapariṇāmatvasamarthanān nātmaguṇatvaṃ sann apy asau prayatnādir ātmaguṇaḥ <span type="ref-block" n="13312 r_TAŚVA-ML#398,31_r"/>sarvathātmano bhinno na pramāṇasiddho stīti nivedanāt kathaṃcit tadabhinnas tu sa tatra kriyāhetur ity ātmaiva taddhe<span type="ref-block" n="13313 r_TAŚVA-ML#398,32_r"/>tur uktaḥ syāt tathā ca katham asiddho hetuḥ </p><p n="a_3153" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13316 r_TAŚVA-ML#399,01_r"/>kriyāhetuguṇatvasya hetoḥ kriyāvattve sādhye gaganenānekāṃta ity ayuktaṃ tasya kriyāhetuguṇāyogāt <span type="ref-block" n="13317 r_TAŚVA-ML#399,02_r"/>vāyusaṃyogaḥ kriyāhetur iti cen na tasya kriyāvati tṛṇādau kriyāhetutvena darśanāt niṣkriye vyomādau <span type="ref-block" n="13318 r_TAŚVA-ML#399,03_r"/>tathātvenāpratīteḥ na ca ya eva tṛṇādau vāyusaṃyogaḥ sa evākāśe sti pratiyogisaṃyogasya bhedāt <span type="ref-block" n="13319 r_TAŚVA-ML#399,04_r"/>vāyusaṃyogasāmānyaṃ tu na kvacid api kriyākāraṇaṃ maṃdatam avegavāyusaṃyoge saty api pādapādau kriyānupa<span type="ref-block" n="13320 r_TAŚVA-ML#399,05_r"/>labdheḥ syān mataṃ kriyāvān ātmā sarvagatatvād ākāśavad ity anumānabādhitaḥ kriyāvān puruṣa iti pakṣaḥ <span type="ref-block" n="13321 r_TAŚVA-ML#399,06_r"/>kālātyayāpadiṣṭaś ca hetur iti tad asat puruṣasya sarvagatatvāsiddheḥ sarvagataḥ puruṣo dravyatve satyamū<span type="ref-block" n="13322 r_TAŚVA-ML#399,07_r"/>rtatvād gaganavad iti cen na pareṣāṃ kāladravyeṇa vyabhicārāt sādhanasya kālasya pakṣīkaraṇād adoṣa iti <span type="ref-block" n="13323 r_TAŚVA-ML#399,08_r"/>cen na pakṣasyānumānāgamabādhānuṣaṃgāt tathā hikālo 'sarvagato nānādravyatvāt pudgalavad ity anumānaṃ <span type="ref-block" n="13324 r_TAŚVA-ML#399,09_r"/>pakṣasya bādhakaṃ na cātrāsiddho hetuḥ tasya nānādravyatvena syādvādināṃ siddhatvāt nānādravyaṃ kālaḥ <span type="ref-block" n="13325 r_TAŚVA-ML#399,10_r"/>pratyākāśapradeśaṃ yugapadvyavahārakālabhedānyathānupapatteḥ pratyākāśapradeśabhinno vyavahārakālaḥ sakṛtkurukṣe<span type="ref-block" n="13326 r_TAŚVA-ML#399,11_r"/>trākāśalaṃkākāśadeśayor divasādibhedāny athānupapatteḥ tatra divasādibhedataḥ punaḥ kriyāviśeṣabhedāt naimi<span type="ref-block" n="13327 r_TAŚVA-ML#399,12_r"/>ttikānāṃ laukikānāṃ ca suprasiddha eva sa ca vyavahārakālabhedo gauṇaḥ parair abhyupagamyamāno mukhyakā<span type="ref-block" n="13328 r_TAŚVA-ML#399,13_r"/>ladravyam aṃtareṇa nopapadyate yathā mukhyasattvam aṃtareṇa kvacid upacaritaṃ sattvam iti pratilokākāśapradeśaṃ kāla<span type="ref-block" n="13329 r_TAŚVA-ML#399,14_r"/>dravyabhedasiddhis tatsādhanasyānavadyatvāt anyathānupapannatvasiddheḥ kālasyāsarvagatatve 'niṣṭānuṣaṃgaparijihī<span type="ref-block" n="13330 r_TAŚVA-ML#399,15_r"/>rṣayā prāha </p><p n="a_3155" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13332 r_TAŚVA-ML#399,17_r"/>kriyāvān kālo 'sarvagatadravyatvāt pudgalavad ity aniṣṭānuṣaṃjanam ayuktaṃ sarvadā lokākāśaikaikapradeśastha<span type="ref-block" n="13333 r_TAŚVA-ML#399,18_r"/>tvena pṛthak pṛthak kālāṇūnāṃ prasādhanāt te hi pratyākāśapradeśaṃ pratiniyatasvabhāvasthitayo bhyupagaṃ<span type="ref-block" n="13334 r_TAŚVA-ML#399,19_r"/>tavyāḥ parīkṣakair anyathā vyavahārakālabhedapratiniyatasvabhāvasthityanupapatteḥ kadācit tatparāvṛttiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="13335 r_TAŚVA-ML#399,20_r"/>aṇuparimāṇāni ca tāni kāladravyāṇi skaṃdhākāratvena kāryānumitipratīyamānasya kāryasya pratyākāśa<span type="ref-block" n="13336 r_TAŚVA-ML#399,21_r"/>pradeśaṃ sakṛdvyavahārakālabhedalakṣaṇasyāṇunāpi kāladravyeṇa kartuṃ śakyatvāt etena sarvagataḥ kāla iti <span type="ref-block" n="13337 r_TAŚVA-ML#399,22_r"/>pakṣasyāgamabādhopadarśitā kathaṃ loyāyāsapaese ekkekke je ṭhiyā hu ekkekkā rayaṇāṇaṃ rāsī iva te <span type="ref-block" n="13338 r_TAŚVA-ML#399,23_r"/>kālāṇū muṇeyavvā ity āgamasyābādhitasya siddheḥ ata eva dravyatve satyamūrtatvād iti hetuḥ kālā<span type="ref-block" n="13339 r_TAŚVA-ML#399,24_r"/>tyayāpadiṣṭaḥ kālo 'sarvagata eva vyavatiṣṭhate tathā cātmanaḥ paramamahattve sādhye syaiva hetoḥ kālena <span type="ref-block" n="13340 r_TAŚVA-ML#399,25_r"/>vyabhicāraḥ siddhyatīti nātas tatsiddhir yena kriyāvān ātmā kriyāhetuguṇatvāl loṣṭhavad ity anumānam anavadyaṃ na <span type="ref-block" n="13341 r_TAŚVA-ML#399,26_r"/>bhavet pakṣasyānumānabādhanānavatārād dhetoś ca kālātyayāpadiṣṭatvābhāvād iti sūktam ākāśāṃtānāṃ niṣkriyatvaṃ <span type="ref-block" n="13342 r_TAŚVA-ML#399,27_r"/>tadvacanena sāmarthyāj jīvapudgalānāṃ sakriyatvapratipādanaṃ ca kālasya vakṣyamāṇasya niṣkriyatvāt </p><p n="a_3158" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13411 r_TAŚVA-ML#401,26_r"/>pradeśeyattāvadhāraṇārtham idaṃ dharmādharmayor ekajīvasya ca kutaḥ punar asaṃkhyeyapradeśatā dharmādīnāṃ prasi<span type="ref-block" n="13412 r_TAŚVA-ML#401,27_r"/>ddhyatīty āvedayati </p><p n="a_3160" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13416 r_TAŚVA-ML#401,31_r"/>na hy ayaṃ loko niravadhiḥ pratītivirodhāt pṛthivyā upari sāvadhitvadarśanāt pārśvato dhastāc ca sāva<span type="ref-block" n="13417 r_TAŚVA-ML#401,32_r"/>dhitvasaṃbhavanāt tadvadupari lokasya sāvadhitvasiddheḥ sarvataḥ aparyaṃtā bhedinīti sādhane sarvasya heto<span type="ref-block" n="13418 r_TAŚVA-ML#401,33_r"/>r aprayojakatvāpatteḥ prasiddhe ca sāvadhau loke tadadhikaraṇasyākāśasya lokākāśasaṃjñakasya sāvadhitvasiddheḥ <span type="ref-block" n="13419 r_TAŚVA-ML#401,34_r"/>pariśeṣād asaṃkhyeyapradeśatvasiddhiḥ tathā hina tāvallokākāśam anaṃtapradeśaṃ śaśvadasaṃharaṇadharmatve sati <span type="ref-block" n="13420 r_TAŚVA-ML#402,01_r"/>sāvadhitvāt paṃcāṇukākāśavat asaṃharaṇadharmatvād ity ucyamāne lokākāśena vyabhicāra iti sāvadhitva<span type="ref-block" n="13421 r_TAŚVA-ML#402,02_r"/>vacanaṃ sāvadhitvād ity ukte pi pudgalaskaṃdhenānaṃtaparamāṇukenānekāṃto mā bhūd iti śaśvadasaṃharaṇadharmakatve <span type="ref-block" n="13422 r_TAŚVA-ML#402,03_r"/>satīti viśeṣaṇaṃ na caitad asiddhaṃ sādhanasadbhāvāt śaśvadasaṃharaṇadharmakaṃ lokākāśam ajīvatve saty amūrtadra<span type="ref-block" n="13423 r_TAŚVA-ML#402,04_r"/>vyatvād alokākāśavat na hy alokākāśaṃ kadācit saṃharaṇadharma sarvadā paramamahattvābhāvaprasaṃgāt tathā na <span type="ref-block" n="13424 r_TAŚVA-ML#402,05_r"/>saṃkhyātapradeśaṃ lokākāśaṃ gaṇanayā prasaṃkhyātum aśakyatvād alokākāśavad eveti nānaṃtasaṃkhyātapradeśatvaṃ <span type="ref-block" n="13425 r_TAŚVA-ML#402,06_r"/>tasya vibhāvayituṃ śakyaṃ pariśeṣād asaṃkhyeyapradeśaṃ lokākāśaṃ siddhaṃ tato dharmādharmaikajīvās tv asaṃkhyeya<span type="ref-block" n="13426 r_TAŚVA-ML#402,07_r"/>pradeśāḥ pratipradeśaṃ tāvad asaṃkhyeyapradeśalokākāśavyāptiyogyatvāt yan na tathā tan na tathā yathaikaparamāṇu<span type="ref-block" n="13427 r_TAŚVA-ML#402,08_r"/>r iti niravadyo hetuḥ anyathānupapattisadbhāvāt nanv atra jīvasyaikaviśeṣaṇaṃ kimartham ity ārekāyā<span type="ref-block" n="13428 r_TAŚVA-ML#402,09_r"/>m idam āha </p><p n="a_3162" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13430 r_TAŚVA-ML#402,11_r"/>ekajīvavacanasāmarthyān na nānājīvānām asaṃkhyeyapradeśatvaṃ teṣāṃ anaṃtapradeśatvasyānaṃtānaṃtapradeśatvasya ca <span type="ref-block" n="13431 r_TAŚVA-ML#402,12_r"/>saṃbhavāt kutaḥ punar dharmādīnāṃ sapradeśatvaṃ siddhaṃ yato 'saṃkhyeyapradeśatā sādhyata ity āśaṃkāṃ nirāci<span type="ref-block" n="13432 r_TAŚVA-ML#402,13_r"/>kīrṣur āha </p><p n="a_3164" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13434 r_TAŚVA-ML#402,15_r"/>na hi sakṛtsarvamūrtimaddravyasaṃgamaḥ sapradeśatvam aṃtareṇa ghaṭate dharmādīnām ekaparamāṇuvat tato mī dharmādharmai<span type="ref-block" n="13435 r_TAŚVA-ML#402,16_r"/>kajīvās te sapradeśā eva mukhyapradeśābhāvād upacaritāḥ pradeśās teṣām iti cet kutas tatra tadupacāraḥ <span type="ref-block" n="13436 r_TAŚVA-ML#402,17_r"/>sakṛnnānādeśadravyasaṃbaṃdhād eva tasya sapradeśe kāṃḍapaṭādau darśanād iti cet tadvanmukhyapradeśasadbhāve ko <span type="ref-block" n="13437 r_TAŚVA-ML#402,18_r"/>doṣo anityatvaprasaṃgaḥ sāvayavasyānityatvaprasiddher ghaṭādivad iti cet kathaṃcid anityatvasyeṣṭatvād ado<span type="ref-block" n="13438 r_TAŚVA-ML#402,19_r"/>ṣo yaṃ sarvathānityatve rthakriyāvirodhāt sarvasya kathaṃcid anityatvasya vyavasthāpanāt </p><p n="a_3166" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13440 r_TAŚVA-ML#402,21_r"/>jīvo hi lokapūraṇāvasthāyāṃ sakṛtsarvamūrtimaddravyaiḥ saṃbadhyate iti siddhāṃtasadbhāvān na syādvādināṃ tasya <span type="ref-block" n="13441 r_TAŚVA-ML#402,22_r"/>sakṛtsarvamūrtimaddravyasaṃgamo virudhyate śeṣāvasthāsv api tadyogyatāvyavasthāpanāt etena dharmādharmayoḥ <span type="ref-block" n="13442 r_TAŚVA-ML#402,23_r"/>sarvathā pratideśaṃ lokākāśavyāptivadekajīvasyāpi tadvyāptiyogyatvasthiter asaṃkhyeyapradeśatvasādhane hetor a<span type="ref-block" n="13443 r_TAŚVA-ML#402,24_r"/>siddhiḥ parihṛtā veditavyā tathā yogyatām aṃtareṇa dharmādīnāṃ śaśvatadvyāptivirodhāt paramāṇuvat <span type="ref-block" n="13444 r_TAŚVA-ML#402,25_r"/>kālāṇuvad vā tadvyāptiḥ sādhayiṣyate cāgrataḥ </p><p n="a_3167" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13445 r_TAŚVA-ML#402,26_r"/>athākāśasya kiyaṃtaḥ pradeśā ity āha </p><p n="a_3169" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13447 r_TAŚVA-ML#402,28_r"/>pradeśā ity anuvartate pūrvasūtre vṛttyakaraṇaṃ tata evāsaṃkhyeyapradeśā iti vṛttinirdeśe lāghave pi vākya<span type="ref-block" n="13448 r_TAŚVA-ML#402,29_r"/>nirdeśo 'saṃkhyeyāḥ iti kṛta ihottarasūtreṣu ca pradeśagrahaṇaṃ mā bhūd yogair evam iti aṃto 'vasānam iha <span type="ref-block" n="13449 r_TAŚVA-ML#402,30_r"/>gṛhyate avidyamāno ṃto yeṣāṃ ta ime 'naṃtāḥ pradeśā ity anyapadārthanirdeśo yaṃ te cākāśasyeti bhedani<span type="ref-block" n="13450 r_TAŚVA-ML#402,31_r"/>rdeśaḥ kathaṃcit pradeśapradeśinor bhedopapatteḥ sarvathā tayor abhede pradeśinaḥ svapradeśād ekasmād arthāṃtaratvābhāvāt <span type="ref-block" n="13451 r_TAŚVA-ML#402,32_r"/>pradeśamātratvaprasaṃga iti pradeśino 'sattvaṃ tadasattve pradeśasyāpy asattvam ity ubhayāsattvaprasaktiḥ sarvathā <span type="ref-block" n="13452 r_TAŚVA-ML#402,33_r"/>tadbhede punar ākāśasya ca dravyapradeśā dravyāṇi vā syur guṇādayo vā yadi dravyāṇi tadākāśasyānekadra<span type="ref-block" n="13453 r_TAŚVA-ML#402,34_r"/>vyatvaprasaṃgo ghaṭādivat tathā ca sādiparyavasānatvaṃ tadvad eva na hy anekadravyārabdhaṃ dravyaṃ kiṃcid anādyanaṃtaṃ <span type="ref-block" n="13454 r_TAŚVA-ML#403,01_r"/>dṛṣṭamiṣṭaṃ vā parasya guṇāḥ pradeśā iti cen na guṇāṃtarāśrayatvavirodhāt sādhāraṇaguṇā hi saṃyogavi<span type="ref-block" n="13455 r_TAŚVA-ML#403,02_r"/>bhāgasaṃkhyādayas tatreṣyaṃte ghaṭasaṃyogo nyasyākāśapradeśasya kuḍyasaṃyogo nyasya dvārvibhāgo 'nyasya daṃḍavibhāgo <span type="ref-block" n="13456 r_TAŚVA-ML#403,03_r"/>nyasyeti saṃyogavibhāgayoḥ pratīteḥ ekaḥ khasya pradeśo dvau ceti saṃkhyāyāḥ saṃpratyayāt paro gaganapra<span type="ref-block" n="13457 r_TAŚVA-ML#403,04_r"/>deśo 'paro veti paratvāparatvayor avabodhāt pṛthag etasmāt pāṭaliputrākāśapradeśāc citrakūṭādyākāśapradeśa <span type="ref-block" n="13458 r_TAŚVA-ML#403,05_r"/>iti pṛthaktvasyopalaṃbhāt tathā ghaṭākāśapradeśān mahān maṃdarākāśapradeśa iti parimāṇasya sannirṇayāt <span type="ref-block" n="13459 r_TAŚVA-ML#403,06_r"/>pradeśiny evākāśe saṃyogādayo guṇā na pradeśeṣv iti cen na avayavasaṃyogapūrvakāvayavisaṃyogopagamād dhi <span type="ref-block" n="13460 r_TAŚVA-ML#403,07_r"/>taṃtukavīraṇasaṃyogavat paṭādīnām ākāśapradeśasaṃyogam aṃtareṇākāśapradeśe saṃyogo paraḥ ekavīraṇasya siddhiḥ <span type="ref-block" n="13461 r_TAŚVA-ML#403,08_r"/>siddhe taṃtukasaṃyoge dvitaṃtukasaṃyogaprasaṃgāt saṃyogajasaṃyogābhāvaḥ etena vibhāgajavibhāgābhāvaḥ prati<span type="ref-block" n="13462 r_TAŚVA-ML#403,09_r"/>pāditaḥ saṃkhyā punar dvitvādikākāśe pradeśiny anupapannaiva tasyaikatvāt etena paratvāparatvapṛthaktvapari<span type="ref-block" n="13463 r_TAŚVA-ML#403,10_r"/>māṇabhedābhāvaḥ pratiniveditaḥ tatraikatra tadanupapatteḥ tataḥ svapradeśeṣv evaite guṇāḥ siddhā iti na guṇāḥ <span type="ref-block" n="13464 r_TAŚVA-ML#403,11_r"/>pradeśā guṇitvāt pṛthivyādivat nāpi karmāṇi tata eva parispaṃdātmakatvābhāvāc ca nāpi sāmānyā<span type="ref-block" n="13465 r_TAŚVA-ML#403,12_r"/>dayo nuvṛttipratyayādihetutvābhāvāt padārthāṃtarāṇi svapradeśā ity ayuktaṃ ṣaṭpadārthaniyamavirodhāt <span type="ref-block" n="13466 r_TAŚVA-ML#403,13_r"/>ata eva na mukhyāḥ khasya pradeśā iti cen na mukhyakāryakāraṇadarśanāt teṣām upacaritatve tadayogāt <span type="ref-block" n="13467 r_TAŚVA-ML#403,14_r"/>na hy upacarito gniḥ pākādāv upayujyamāno dṛṣṭas tasya mukhyatvaprasaṃgāt pratīyate ca mukhyaṃ kāryam aneka<span type="ref-block" n="13468 r_TAŚVA-ML#403,15_r"/>pudgaladravyādyavagāhakalakṣaṇaṃ niraṃśasyāpi vibhutvāt tad yuktam iti cet kathaṃ vibhur niraṃśo veti na viru<span type="ref-block" n="13469 r_TAŚVA-ML#403,16_r"/>ddhyate nanu pramāṇasiddhatvād vādiprativādinor ākāśe vibhutvabhāvaṃ na vipratiṣiddhaṃ tata eva niraṃśatva<span type="ref-block" n="13470 r_TAŚVA-ML#403,17_r"/>siddhiḥ tathā hiniraṃśam ākāśādi sarvajagadvyāpitvāt yan na niraṃśaṃ na tat tathā dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādi sarva<span type="ref-block" n="13471 r_TAŚVA-ML#403,18_r"/>jagadvyāpi cākāśādi tasmān niraṃśam iti kaścit tadasamīcīnaṃ hetoḥ pakṣāvyāpakatvāt paramāṇau <span type="ref-block" n="13472 r_TAŚVA-ML#403,19_r"/>niraṃśe tadabhāvāt tasyā vivādagocaratvād apakṣīkaraṇād adoṣa iti cen na sāṃśaparamāṇuvādinas tatrāpi <span type="ref-block" n="13473 r_TAŚVA-ML#403,20_r"/>vipratipatteḥ pakṣīkaraṇopapatteḥ sādhanāṃtarāt tatra niraṃśatvasiddher ihāpakṣīkaraṇam iti cet evaṃ tarhi na <span type="ref-block" n="13474 r_TAŚVA-ML#403,21_r"/>kaścit pakṣāvyāpako hetuḥ syāt cetanāstaravaḥ svāpāt manuṣyavad ity atrāpi tathā parihārasya saṃbhavāt <span type="ref-block" n="13475 r_TAŚVA-ML#403,22_r"/>śakyaṃ hi vaktuṃ yeṣu taruṣu svāpādayo 'siddhās ta eva pakṣīkriyaṃte tenetare tatra hetvaṃtarāc cetanatvaprasādha<span type="ref-block" n="13476 r_TAŚVA-ML#403,23_r"/>nāt tato na pakṣāvyāpako hetur iti kila kālātyayāpadiṣṭo hetur niraṃśatvasādhane sarvajagadvyāpitvā<span type="ref-block" n="13477 r_TAŚVA-ML#403,24_r"/>d iti pakṣasyānumānāgamabādhitatvāt atra hetoḥ sāmānyādibhir vyabhicārāsaṃbhavāt teṣāṃ sakṛdbhinnadeśa<span type="ref-block" n="13478 r_TAŚVA-ML#403,25_r"/>dravyasaṃbaṃdhasya pramāṇasiddhasyābhāvāt tathā dharmādharmaikajīvalokākāśānāṃ tulyāsaṃkhyeyapradeśatvāt pradeśa<span type="ref-block" n="13479 r_TAŚVA-ML#403,26_r"/>samavāya ityādyāgamasyāpi tatsāṃśatvapratipādakasya suniścitāsaṃbhavadbādhakasya sadbhāvāc ca yad apy ucyate <span type="ref-block" n="13480 r_TAŚVA-ML#403,27_r"/>niraṃśam ākāśādi sadāvayavānārabhyatvāt paramāṇuvad iti tad apy anena nirastaṃ hetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvavi<span type="ref-block" n="13481 r_TAŚVA-ML#403,28_r"/>śeṣāt kiṃ ca yadi sarvathā sadāvayavānārabhyatvaṃ hetus tadā prativādyasiddhaḥ paryāyārthādeśāt pūrvapūrvā<span type="ref-block" n="13482 r_TAŚVA-ML#403,29_r"/>kāśādipradeśotpatter ārabhyāraṃbhakabhāve papatteḥ atha kathaṃcit sadāvayavānārabhyatvaṃ hetus tadā viruddhaḥ <span type="ref-block" n="13483 r_TAŚVA-ML#403,30_r"/>kathaṃcin niraṃśatvasya sarvathā niraṃśatvaviruddhasya sādhanāt kathaṃcin niraṃśatvasya sādhane siddhasādhanam eva <span type="ref-block" n="13484 r_TAŚVA-ML#403,31_r"/>pudgalaskaṃdhavatsarvadāvayavavibhāgābhāvāt sāvayavatvābhāvopagamāt syān mataṃ nākāśādīnāṃ pradeśā mukhyāḥ <span type="ref-block" n="13485 r_TAŚVA-ML#403,32_r"/>saṃti svato 'pradiśyamānatvāt paramāṇuvat paramāṇvādīnāṃ hi mukhyāḥ pradeśāḥ svato vadhāryamāṇāḥ <span type="ref-block" n="13486 r_TAŚVA-ML#403,33_r"/>siddhā iti tad ayuktaṃ paramāṇor ekapradeśābhāvaprasaṃgāt chadmasthaiḥ svato 'pradiśyamānatvāviśeṣāt paramā<span type="ref-block" n="13487 r_TAŚVA-ML#403,34_r"/>ṇur ekapradeśo tyantaparokṣatvād asmadādīnāṃ svatopradiśyamāna iti cet ta evākāśādipradeśāḥ svatopradiśya<span type="ref-block" n="13488 r_TAŚVA-ML#403,35_r"/>mānāḥ saṃtvasmadādibhiḥ atīṃdriyārthadarśināṃ tu yathā paramāṇur ekapradeśaḥ svataḥ pradeśyas tathākāśādipra<span type="ref-block" n="13489 r_TAŚVA-ML#404,01_r"/>deśo pīti svato 'pradiśyamānatvād ity asiddho hetuḥ paṭādidvyaṇukādyavayavair anekāṃtikaś ca teṣām asmadādibhiḥ <span type="ref-block" n="13490 r_TAŚVA-ML#404,02_r"/>svato 'pradiśyamānānām api bhāvāt kiṃ ca kathaṃcit sāṃśamākāśādi paramāṇubhir ekadeśena yujyamānatvāt <span type="ref-block" n="13491 r_TAŚVA-ML#404,03_r"/>skaṃdhavat tasya taiḥ sarvātmanā saṃyujyamānatve paramāṇumātratvaprasaṃgāt tathā cākāśādibahutvāpattiḥ <span type="ref-block" n="13492 r_TAŚVA-ML#404,04_r"/>syān mataṃ naikadeśena sarvātmanā vā paramāṇubhir ākāśādir yujyate kiṃ tarhi yujyate eva yathāvayavī <span type="ref-block" n="13493 r_TAŚVA-ML#404,05_r"/>svāvayavaiḥ sāmānyaṃ vā svāśrayair iti tad asat sādhyasamatvān nidarśanasya tasyāpy avayavyādeḥ sarvathā <span type="ref-block" n="13494 r_TAŚVA-ML#404,06_r"/>niraṃśatve svāvayavādibhir ekāṃtato bhinnaiḥ saṃbaṃdho yathoktadoṣānuṣaṃgāt kārtsnyaikadeśavyatiriktasya prakārāṃ<span type="ref-block" n="13495 r_TAŚVA-ML#404,07_r"/>tarasya tatsaṃbaṃdhanibaṃdhanasyāsiddheḥ kathaṃcit tādātmyasya tatsaṃbaṃdhatve syādvādimatasiddhiḥ sāmānyatadvator a<span type="ref-block" n="13496 r_TAŚVA-ML#404,08_r"/>vayavāvayavinoś ca kathaṃcit tādātmyopagamāt na caivam ākāśādeḥ paramāṇubhiḥ kathaṃcit tādātmyam ity ekade<span type="ref-block" n="13497 r_TAŚVA-ML#404,09_r"/>śena saṃyogo bhyupagaṃtavyaḥ tathā ca sāṃśatvasiddhiḥ kiṃ ca sāṃśam ākāśādi śyenameṣādyanyato bhayakarmaja<span type="ref-block" n="13498 r_TAŚVA-ML#404,10_r"/>saṃyogavibhāgāny athānupapatteḥ śyenena hi sthāṇoḥ saṃyogo vibhāgaś cānyatarakarmajas tatrotpannaṃ karma svāśrayaṃ <span type="ref-block" n="13499 r_TAŚVA-ML#404,11_r"/>śyenaṃ tadākāśapradeśād viyojya sthāṇvākāśadeśena saṃyojayati tato vā vibhidyākāśadeśāṃtareṇa saṃyojaya<span type="ref-block" n="13500 r_TAŚVA-ML#404,12_r"/>tīti pratīyate na cākāśasyaikadeśābhāve tadghaṭanāt karmaṇaḥ svāśrayānyāśrayayor ekadeśatvāt etena <span type="ref-block" n="13501 r_TAŚVA-ML#404,13_r"/>śeṣayor ubhayakarmajaḥ saṃyogo vibhāgaś cākāśasyāpradeśatvena ghaṭata iti niveditaṃ kriyānupapattiś ca tasyāḥ <span type="ref-block" n="13502 r_TAŚVA-ML#404,14_r"/>deśāṃtaraprāptihetutvena vyavasthitatvāt deśāṃtarasya vā saṃbhavāt tata eva paratvāparatvapṛthaktvādyanupapattiḥ <span type="ref-block" n="13503 r_TAŚVA-ML#404,15_r"/>padārthānāṃ vijñeyā tatsakalam abhyupagacchatāṃjasā sāṃśam ākāśādi pramāṇayitavyaṃ kutaḥ punar ākāśasyā<span type="ref-block" n="13504 r_TAŚVA-ML#404,16_r"/>naṃtāḥ pradeśā ity āvedayati </p><p n="a_3171" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13506 r_TAŚVA-ML#404,18_r"/>anaṃtapradeśam ākāśaṃ lokatrayād bahiḥ samaṃtataḥ prāṃtābhāvāt yan nānaṃtapradeśaṃ na tasya tato bahiḥsamaṃtataḥ <span type="ref-block" n="13507 r_TAŚVA-ML#404,19_r"/>prāṃtābhāvo yathā paramāṇvādeḥ ity anyathānupapattilakṣaṇo hetuḥ svasādhyaṃ sādhayaty eva tato bahiḥsamaṃ<span type="ref-block" n="13508 r_TAŚVA-ML#404,20_r"/>tataḥ prāṃtābhāvasyābhāve punar ākāśasya gatyabhāvaprasaṃgāt bhāve pi katham ākāśasya gatir ity āha </p><p n="a_3173" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13512 r_TAŚVA-ML#404,24_r"/>anaṃtā lokadhātavaḥ ity ākāśatvavādināṃ darśanam ayuktaṃ pramāṇābhāvāt svabhāvaviprakṛṣṭānāṃ bhāvābhā<span type="ref-block" n="13513 r_TAŚVA-ML#404,25_r"/>vaniścayāsaṃbhavāt saṃbhave vā svataḥ kṣatiprasaṃgāt tadāgamasya pramāṇabhūtasyānabhyupagamāt tataḥ sāvadhir e<span type="ref-block" n="13514 r_TAŚVA-ML#404,26_r"/>va loko vyavatiṣṭhate tasya ca svato bahiḥ samaṃtād abhāvas tāvatsiddhaḥ sa ca nīrūpo na yujyate pramāṇā<span type="ref-block" n="13515 r_TAŚVA-ML#404,27_r"/>bhāvāt bhāvadharmasvabhāvo na guṇaḥ karmasāmānyaṃ viśeṣo vā kasyacid dravyasya tadāśrayasyānabhyupagamāt <span type="ref-block" n="13516 r_TAŚVA-ML#404,28_r"/>pariśeṣād dravyam iti vibhāvyate prasaktapratiṣedhe pariśiṣṭavyavasthiteḥ tad asmākam ākāśaṃ sarvato 'vadhir ahita<span type="ref-block" n="13517 r_TAŚVA-ML#404,29_r"/>m ity anaṃtapradeśasiddhiḥ pareṣāṃ punar anaṃtā lokadhātavaḥ saṃto pi yadi niraṃtarās tadā aṃtarālapratītir na syāt <span type="ref-block" n="13518 r_TAŚVA-ML#404,30_r"/>sarvathā teṣāṃ niranvaye vaikaṃ lokadhātumātraṃ syāt pareṣāṃ lokadhātūnāṃ tatrānupraveśāt ekadeśena nairaṃ<span type="ref-block" n="13519 r_TAŚVA-ML#404,31_r"/>tarye sāvayavatvaṃ tadavayavenāpi tadavayavāṃtaraiḥ sarvātmanā nairaṃtarye tadekāvayavamātraṃ syāt tadekadeśena <span type="ref-block" n="13520 r_TAŚVA-ML#404,32_r"/>nairaṃtarye tad eva sāvayavatvam evaṃ anaṃtaparamāṇūnāṃ sarvātmanā nairaṃtarye paramāṇumātraṃ jagad bhavet tadekadeśena <span type="ref-block" n="13521 r_TAŚVA-ML#404,33_r"/>nairaṃtarye sāvayavatvaṃ paramāṇūnāṃ tan nāniṣṭaṃ iti sāṃtarā eva lokadhātavaḥ pratiparamāṇu vaktavyāḥ tadaṃ<span type="ref-block" n="13522 r_TAŚVA-ML#404,34_r"/>tara evākāśam evoktavyāpādanād anaṃtapradeśam āyātaṃ ālokatamaḥparamāṇumātram aṃtaram iti cen na ālokata<span type="ref-block" n="13523 r_TAŚVA-ML#405,01_r"/>maḥparamāṇubhir api sāṃtarair bhavitavyaṃ tannairaṃtarye pratipāditadoṣānuṣaṃgāt tadaṃtarāṇy ākāśapradeśā evety avaśyaṃ<span type="ref-block" n="13524 r_TAŚVA-ML#405,02_r"/>bhāvi nabho 'naṃtapradeśaṃ </p><p n="a_3175" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13527 r_TAŚVA-ML#405,05_r"/>svayaṃ vedasyeśvarasya puruṣāder vā anādyanaṃtatvaṃ kutaścit pramāṇāt paricchiṃdann api tatsādiparyaṃtatvam iti <span type="ref-block" n="13528 r_TAŚVA-ML#405,06_r"/>chinnākāśasyānumānāgamayogipratyakṣaiḥ paricchidyamānasyānaṃtatvaṃ pratikṣipatīti kathaṃ svasthaḥ pramāṇasya <span type="ref-block" n="13529 r_TAŚVA-ML#405,07_r"/>yathāvasthitavastuparicchedanasvabhāvatvād anaṃtasyānaṃtatvenaiva paricchedane ko virodhaḥ syād asaṃkhyātād asaṃkhyātā<span type="ref-block" n="13530 r_TAŚVA-ML#405,08_r"/>des tathā paricchedanavat tataḥ sūktam ākāśasyānaṃtāḥ pradeśā iti </p><p n="a_3177" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13532 r_TAŚVA-ML#405,10_r"/>pradeśā ity anuvartate caśabdād anaṃtāś ca samuccīyaṃte kutas te pudgalānāṃ tathety āha </p><p n="a_3179" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13534 r_TAŚVA-ML#405,12_r"/>saṃkhyeyaparamāṇvārabdhānām anekadhā skaṃdhānām asaṃkhyātānaṃtānaṃtaparamāṇvārabdhānāṃ ca saṃsiddheḥ pudgalānāṃ <span type="ref-block" n="13535 r_TAŚVA-ML#405,13_r"/>syur evaṃ saṃkhyeyāś cāsaṃkhyeyāś cānaṃtāś ca pradeśās tattvataḥ sakalabādhavaidhuryāt nanu ca skaṃdhasya grahaṇaṃ tadāraṃ<span type="ref-block" n="13536 r_TAŚVA-ML#405,14_r"/>bhakāvayavagrahaṇapūrvakaṃ tadagrahaṇapūrvakaṃ vā prathamapakṣe 'naṃtaśaḥ paramāṇūnāṃ tadavayavānām atīṃdriyatvād agrahaṇe <span type="ref-block" n="13537 r_TAŚVA-ML#405,15_r"/>skaṃdhāgrahaṇam iti sarvāgrahaṇam avayavyasiddheḥ dvitīyapakṣe tra sakalāvayavaśūnye pi deśe 'vayavigrahaṇaprasaṃgaḥ <span type="ref-block" n="13538 r_TAŚVA-ML#405,16_r"/>katipayāvayavigrahaṇapūrvake pi skaṃdhagrahaṇe sarvāgrahaṇam eva katipayāvayavānām apy naṃtaśaḥ paramāṇūnāṃ vyavasthā<span type="ref-block" n="13539 r_TAŚVA-ML#405,17_r"/>nāt teṣāṃ ca grahaṇasaṃbhavāt tato na paramārthataḥ skaṃdhasaṃsiddhiḥ anādyavidyāvaśād atyāsanneṣv asaṃsṛṣṭeṣu <span type="ref-block" n="13540 r_TAŚVA-ML#405,18_r"/>bahiraṃtaś ca paramāṇuṣu tadākārapratīteḥ tādṛśakeśādiṣv apy anākārapratītivad iti kaścit tasyāpi sarvā<span type="ref-block" n="13541 r_TAŚVA-ML#405,19_r"/>grahaṇam avayavyasiddheḥ paramāṇavo hi bahir aṃtar vābuddhigocarā evātīṃdriyatvāt na cāvayavī tadārabdho bhyu<span type="ref-block" n="13542 r_TAŚVA-ML#405,20_r"/>pagataḥ iti sarvasya bahiraṃgasyāṃtaraṃgasya cārthasyāgrahaṇaṃ kathaṃ vinivāryate atha kecit saṃcitāḥ paramā<span type="ref-block" n="13543 r_TAŚVA-ML#405,21_r"/>ṇava eva svapratyayaviśeṣād iṃdriyajñānaparicchedyasvabhāvā jāyaṃte teṣāṃ grahaṇasiddher na sarvāgrahaṇam iti mataṃ <span type="ref-block" n="13544 r_TAŚVA-ML#405,22_r"/>tad api na samīcīnaṃ kadācit kvacit kasyacit paramāṇupratītyabhāvāt eko hi jñānasanniveśī svadhiyā<span type="ref-block" n="13545 r_TAŚVA-ML#405,23_r"/>nākāraḥ parisphuṭam avabhāsate paramāṇava eva cetanātmany avidyamānam apy ākāraṃ sthavīyāṃsaṃ kutaścid vibhramā<span type="ref-block" n="13546 r_TAŚVA-ML#405,24_r"/>d darśayaṃtīti cet kathaṃcit pratibhātās te tam upadarśayeyur apratibhātā na tāvad apratibhātāḥ sarvatra sarvadā <span type="ref-block" n="13547 r_TAŚVA-ML#405,25_r"/>sarvathā sarvasya tadupadarśanaprasaṃgāt pratibhātā eva te tam upadarśayaṃti sattvādinātikeśādivad iti cen na <span type="ref-block" n="13548 r_TAŚVA-ML#405,26_r"/>paramāṇutvādināpi teṣāṃ pratibhātatvaprasaṃgāt satyaṃ tenāpratibhātā eva paramāṇavaḥ ekasyārthasvabhāvasya <span type="ref-block" n="13549 r_TAŚVA-ML#405,27_r"/>pratyakṣasya svataḥ svayaṃ ko nyo na dṛṣṭo bhāgaḥ syād vā pramāṇaiḥ parīkṣate iti vacanāt kevalaṃ tathā niśca<span type="ref-block" n="13550 r_TAŚVA-ML#405,28_r"/>yāt tathānutpattes teṣām apratibhātatvam ucyate tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa evākhilo guṇaḥ bhrāṃter niścīyate <span type="ref-block" n="13551 r_TAŚVA-ML#405,29_r"/>neti sādhanaṃ saṃpravartate iti vacanāt sattvādinaiva svabhāvena tatra niścayotpatter abhyāsapravarabuddhipāṭa<span type="ref-block" n="13552 r_TAŚVA-ML#405,30_r"/>vārthitvalakṣaṇasya tatkāraṇasya bhāvād vastusvabhāvāt vastusvabhāvo hy eṣa paraṃ pratītikānubhavapaṭīyān <span type="ref-block" n="13553 r_TAŚVA-ML#405,31_r"/>kvacid eva smṛtibījam ādhatte prabodhayati cāṃtaraṃ saṃsāram iti cet katham evaṃ sattvāder aṇutvādisvabhāvaḥ para<span type="ref-block" n="13554 r_TAŚVA-ML#405,32_r"/>māṇuṣu bhinno na bhaved viruddhadharmādhyāsāt sahyaviṃdhyavat yadi punar niścayasyāvastuviṣayatvān na tadbhāvābhā<span type="ref-block" n="13555 r_TAŚVA-ML#405,33_r"/>vānāṃ vastusvabhāvabheda iti mataṃ tadā kathaṃ darśanasya pramāṇetarabhāvavyavasthā niścayotpattyanutpattibhyāṃ <span type="ref-block" n="13556 r_TAŚVA-ML#405,34_r"/>viparyayopajananānupajananābhyām iti tadvyavasthānuṣaṃgāt darśanaprāmāṇyahetur yathārthaniścaya eva dṛṣṭārthā<span type="ref-block" n="13557 r_TAŚVA-ML#406,01_r"/>vyavasāyitvān na viparyayaḥ saṃśayo vā tadviparītatvād iti ced vyāhatam etat svalakṣaṇānālaṃbanaś ca niścayo <span type="ref-block" n="13558 r_TAŚVA-ML#406,02_r"/>dṛṣṭārthāvyavasāyī ceti tataḥ svalakṣaṇāvyavasāyī svalakṣaṇālaṃbana eveti vastuviṣayo niścayo nyathānupa<span type="ref-block" n="13559 r_TAŚVA-ML#406,03_r"/>patteḥ siddhaḥ evaṃ ca tadbhāvābhāvābhyāṃ vastusvabhāvabhedo vaśyaṃbhāvīti sattve dravyatvādisvabhāvena niścī<span type="ref-block" n="13560 r_TAŚVA-ML#406,04_r"/>yamānāḥ paramāṇavo aṇutvādisvabhāvena vā niścīyamānā nānāsvabhāvāḥ siddhā eva keśāditvena <span type="ref-block" n="13561 r_TAŚVA-ML#406,05_r"/>niścīyamānāḥ praviralatvādinā vā niścīyamānāḥ pratipattavyāḥ sarvathā tadaniścaye tatra vibhramābhāvapra<span type="ref-block" n="13562 r_TAŚVA-ML#406,06_r"/>saṃgāt tadbhāve atiśakteḥ sattvādinā ca niścīyamāno vayavī bahir na paramāṇava ity ayuktaṃ sarvāniśca<span type="ref-block" n="13563 r_TAŚVA-ML#406,07_r"/>ye 'vayavasiddheḥ tarhy amūladānakriyiṇaḥ paramāṇavaḥ pratyakṣabuddhāvātmānaṃ ca na samarpayaṃti pratyakṣatāṃ ca <span type="ref-block" n="13564 r_TAŚVA-ML#406,08_r"/>svīkurvaṃtīti tataḥ paramārthasaṃtaḥ pudgalānāṃ skaṃdhā dvyaṇukādayo 'nekavidhā iti teṣāṃ saṃkhyeyādipradeśāḥ <span type="ref-block" n="13565 r_TAŚVA-ML#406,09_r"/>prātītikā eva </p><p n="a_3181" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13567 r_TAŚVA-ML#406,11_r"/>saṃkhyeyāsaṃkhyeyāś ca pradeśā ity anuvartanāt ta evāṇoḥ pratiṣidhyaṃte tathā ca </p><p n="a_3183" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13569 r_TAŚVA-ML#406,13_r"/>na hy ekapradeśo py aṇur na bhavatīti yuktaṃ tasyāvastutvaprasaṃgāt nanu cāṇoḥ pradeśatve pradeśī kaḥ syāt <span type="ref-block" n="13570 r_TAŚVA-ML#406,14_r"/>sa eva sparśādiguṇāśrayatvād guṇīti brūmaḥ kathaṃ sa eva pradeśaḥ pradeśī ca virodhād iti cet tadubhaya<span type="ref-block" n="13571 r_TAŚVA-ML#406,15_r"/>svabhāvatvopapatteḥ pradeśatvasvabhāvatvasyāsti skaṃdhāvasthāyāṃ tadbhāvāny athānupapatteḥ pradeśitvasvabhāvaḥ pudgala<span type="ref-block" n="13572 r_TAŚVA-ML#406,16_r"/>dravyatvāt ekena pradeśena pudgaladravyasyāpradeśitve dvyādipradeśair apy apradeśitvaprasaṃgāt viruddhaṃ cedaṃ paramā<span type="ref-block" n="13573 r_TAŚVA-ML#406,17_r"/>ṇur ekapradeśo 'pradeśī ceti pradeśapradeśinor anyonyāvinābhāvāt pradeśinam aṃtareṇa pradeśasyāsaṃbhavāt khapu<span type="ref-block" n="13574 r_TAŚVA-ML#406,18_r"/>ṣpavat pradeśam aṃtareṇa ca pradeśino nupapattes tadvad eva tata eva na pradeśo nāpi pradeśī paramāṇur iti cen na <span type="ref-block" n="13575 r_TAŚVA-ML#406,19_r"/>dravyatvavirodhāt guṇādivat na cādravyaṃ paramāṇur guṇavattvāt skaṃdhavat na cāpradeśi pradeśisvabhāvaṃ <span type="ref-block" n="13576 r_TAŚVA-ML#406,20_r"/>kiṃcid dravyaṃ siddhaṃ gaganādyasiddham iti cen na tasyānaṃtādipradeśatvasādhanena pradeśitvavyavasthāpanāt syād ā<span type="ref-block" n="13577 r_TAŚVA-ML#406,21_r"/>kṛtaṃ te anekapradeśaḥ paramāṇur dravyatvād ghaṭākāśādivad iti tad asat dharmigrāhakapramāṇabādhitatvāt <span type="ref-block" n="13578 r_TAŚVA-ML#406,22_r"/>pakṣasya kālātyayāpadiṣṭatvāt hetoḥ kālena vyabhicārāc ca syādvādināṃ mīmāṃsakānāṃ ca śabdadravye<span type="ref-block" n="13579 r_TAŚVA-ML#406,23_r"/>ṇānekāṃtāt tathāhighaṭādir bhidyamānaparyaṃto bhedyatvānyathānupapatteḥ yo sau tasya paryaṃtaḥ sa paramāṇur iti <span type="ref-block" n="13580 r_TAŚVA-ML#406,24_r"/>paramāṇugrāhiṇā pramāṇenānekapradeśitvaṃ bādhyate tasyānekapradeśatve paramāṇutvavirodhāt </p><p n="a_3185" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13582 r_TAŚVA-ML#406,26_r"/>paramāṇūnām anekapradeśatvābhāve sarvātmanaikadeśena ca saṃyoge ṇumātre pi aṇuprasakteḥ sāvayavatve navasthā<span type="ref-block" n="13583 r_TAŚVA-ML#406,27_r"/>prasaṃgāc ca paramaskaṃdhasya pratītivirodhād aṣṭapradeśarūpāṇur bhidyamānaparyaṃtaḥ sarvadā svayam avedyaḥ siddhyati na <span type="ref-block" n="13584 r_TAŚVA-ML#406,28_r"/>punar anaṃśaḥ paramāṇus tasya buddhyā parikalpanād iti keṣāṃcid aṣṭapradeśarūpāṇuvādaḥ so py anenaiva pradeśaparamā<span type="ref-block" n="13585 r_TAŚVA-ML#406,29_r"/>ṇuskaṃdhasya vacanena vicārito draṣṭavyaḥ rūpāṇor apradeśasya sarvadāpy asya bhedyatvāyogāt tathā hibhedyo <span type="ref-block" n="13586 r_TAŚVA-ML#406,30_r"/>rūpāṇuḥ mūrtatve saty anekāvayavatvāt ghaṭavat nātra hetor ākāśādibhir anekāṃto mūrtimattve satīti viśe<span type="ref-block" n="13587 r_TAŚVA-ML#406,31_r"/>ṣaṇāt teṣām amūrtatvāt tataḥ paramāṇur ekapradeśa eva bhidyamānaparyaṃtaḥ siddhaḥ nanv evaṃ paramaskaṃdhapratītyabhā<span type="ref-block" n="13588 r_TAŚVA-ML#406,32_r"/>vaprasaṃga iti cen na tasyāṣṭapradeśāṇuvāde pi samānatvāt tathā hi </p><p n="a_3187" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13591 r_TAŚVA-ML#407,01_r"/>aṣṭapradeśo pi hi rūpāṇuḥ pūrvādidiggatarūpāṇvaṃtarapradeśair ekaśaḥ saṃbaṃdham adhitiṣṭhann ekadeśena kārtsnyena <span type="ref-block" n="13592 r_TAŚVA-ML#407,02_r"/>vādhitiṣṭet ekadeśena ced avayavī pradeśaḥ syāt paramāṇuvat tathā cānavasthā parāparapradeśaparikalpanāt <span type="ref-block" n="13593 r_TAŚVA-ML#407,03_r"/>piṃḍamātraḥ syāt rūpāṇupradeśeṣv aṣṭāsu rūpāṇvaṃtarapradeśānāṃ praveśāt teṣāṃ ca parasparānupraveśāt tathā ca <span type="ref-block" n="13594 r_TAŚVA-ML#407,04_r"/>paramaskaṃdhatvapratītyabhāvaḥ atha mahataḥ skaṃdhasya pratītyanyathānupapattyā prakārāṃtareṇa rūpāṇupradeśānā<span type="ref-block" n="13595 r_TAŚVA-ML#407,05_r"/>m anyarūpadeśaiḥ saṃbaṃdhasiddheḥ kārtsnyaikadeśapakṣopāttadoṣābhāvo vibhāvyate paramāṇūnām api prakārāṃtareṇa saṃbaṃdha<span type="ref-block" n="13596 r_TAŚVA-ML#407,06_r"/>s tata eveti samānastatpakṣopāttadoṣābhāvaḥ vakṣyate ca paramāṇūnāṃ baṃdhapariṇāmahetuḥ snigdharūkṣatvād iti <span type="ref-block" n="13597 r_TAŚVA-ML#407,07_r"/>pariṇāmaviśeṣaḥ prakārāṃtaram iti nehocyate </p><p n="a_3189" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13599 r_TAŚVA-ML#407,09_r"/>dharmādīnām ajīvakāyānām ādisūtroktānāṃ dravyatvasvabhāvo jīvānāṃ ca prādhānyena veditavyo guṇabhāvena <span type="ref-block" n="13600 r_TAŚVA-ML#407,10_r"/>paryāyatvasya bhāvasyāpi bhāvāt śuddhadravyasya hi sanmātradehasya paryāyā evājīvakāyā jīvāś ca tasyaika<span type="ref-block" n="13601 r_TAŚVA-ML#407,11_r"/>syānaṃtaparyāyasyātisaṃkṣepato bhimatatvāt ekaṃ dravyam anaṃtaparyāyam iti vacanāt tathā nityatvāvasthitā<span type="ref-block" n="13602 r_TAŚVA-ML#407,12_r"/>rūpatvaikadravyatvaniṣkriyatvasvabhāvo 'pi prādhānyenaiva teṣāṃ guṇabhāvenānityatvānavasthitatvasarūpatvānekadra<span type="ref-block" n="13603 r_TAŚVA-ML#407,13_r"/>vyatvasvabhāvānām api bhāvāt teṣām anuktānām api gamyamānatvāt samāsato bhidhānāt tathaiva sunayānvita<span type="ref-block" n="13604 r_TAŚVA-ML#407,14_r"/>tvopapatter anyathā durnayānvitatvaprasaṃgāt dravyārthān nityatve pi paryāyārthādeśād anityatvopagamād anyathārthakriyā<span type="ref-block" n="13605 r_TAŚVA-ML#407,15_r"/>virodhād vastutvāyogāt tathā dravyatovasthitatve pi paryāyatonavasthitatvasiddher ity avayavāvasthānābhāvāt <span type="ref-block" n="13606 r_TAŚVA-ML#407,16_r"/>tathā svarūpato arūpatve pi mūrtimaddravyasaṃbaṃdhāt teṣāṃ svarūpatvavyavahārāt tathaikadravyatve pi vibhāgāpekṣayā <span type="ref-block" n="13607 r_TAŚVA-ML#407,17_r"/>tadvibhāgavivakṣāyām anekadravyatvopapatteḥ parispaṃdakriyayā niṣkriyatve pi teṣām avasthitatvādikriyayā <span type="ref-block" n="13608 r_TAŚVA-ML#407,18_r"/>sakriyatvāt evam asaṃkhyeyapradeśatvādayo pi pradhānabhāvenaiva dharmādīnāṃ guṇabhāvena saṃkhyeyapradeśatvādisva<span type="ref-block" n="13609 r_TAŚVA-ML#407,19_r"/>bhāvānām apy avirodhāt parimitatadbhāvāpekṣayā saṃkhyopapatter iti sarvatra syātkāraḥ satyalāṃchano draṣṭavyas tasyā<span type="ref-block" n="13610 r_TAŚVA-ML#407,20_r"/>nuktasyāpi sāmarthyāt sarvatra pratīyamānatvād iti prakaraṇārthopasaṃhṛtiḥ </p><p n="a_3191" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13612 r_TAŚVA-ML#407,22_r"/>dharmādīnām ity abhisaṃbaṃdhaḥ prakṛtatvād arthavaśād vibhaktipariṇāmāt loko na yuktam ākāśaṃ tatrāvagāhaḥ <span type="ref-block" n="13613 r_TAŚVA-ML#407,23_r"/>kuta ity āha </p><p n="a_3193" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13615 r_TAŚVA-ML#407,25_r"/>na hi lokākāśād bāhyato dharmādayo 'vagāhinaḥ saṃbhavaṃty alokākāśasyāpi lokākāśatvaprasaṃgāt nanu <span type="ref-block" n="13616 r_TAŚVA-ML#407,26_r"/>ca yathā dharmādīnāṃ lokākāśe vagāhas tathā lokākāśasyānyasminn adhikaraṇāvagāhena bhavitavyaṃ tasyāpy anya<span type="ref-block" n="13617 r_TAŚVA-ML#407,27_r"/>sminn ity anavasthā syāt tasya svarūpe vagāhe sarveṣāṃ svātmany evāvagāho stv ity āśaṃkāyām idam ucyate </p><p n="a_3195" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13619 r_TAŚVA-ML#407,29_r"/>tato nānavasthā nāpi sarveṣāṃ svātmany evāvagāhas teṣām avibhutvāt parasminn adhikaraṇe vagāhopapatter anya<span type="ref-block" n="13620 r_TAŚVA-ML#407,30_r"/>thādhārādheyavyavahārābhāvāt </p><p n="a_3197" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13622 r_TAŚVA-ML#407,32_r"/>lokākāśe vagāha ity anuvartanīyaṃ kṛtsna iti vacanāt tadekadeśa eva dharmādharmayor avagāho vyudastaḥ <span type="ref-block" n="13623 r_TAŚVA-ML#407,33_r"/>kutas tau kṛtsnalokākāśāvagāhinau siddhāv ity āha </p><p n="a_3199" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13625 r_TAŚVA-ML#408,02_r"/>na hi lokatrayavartināṃ padārthānāṃ sarveṣāṃ gatipariṇāmināṃ sthitipariṇāmināṃ ca gatisthityupagrahau <span type="ref-block" n="13626 r_TAŚVA-ML#408,03_r"/>yugapadupakāro dharmādharmayor ekadeśavartinoḥ saṃbhavatyalokākāśe pi tadgatisthitiprasaṃgāt tato lokākāśe <span type="ref-block" n="13627 r_TAŚVA-ML#408,04_r"/>gacchattiṣṭhatpadārthānāṃ sarveṣāṃ gatisthityupakāram icchatā dharmādharmayoḥ kṛtsne lokākāśe 'vagāho bhyupagaṃtavyaḥ </p><p n="a_3201" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13629 r_TAŚVA-ML#408,06_r"/>avagāha ity anuvartate lokākāśasyety arthavaśād vibhaktipariṇāmaḥ tena lokākāśasyaikapradeśeṣv asaṃkhye<span type="ref-block" n="13630 r_TAŚVA-ML#408,07_r"/>yeṣu ca pudgalānām avagāha iti vākyārthaḥ siddhaḥ katham ity āha </p><p n="a_3203" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13633 r_TAŚVA-ML#408,10_r"/>tasyaiva lokākāśasyaikasya pradeśe yathaikasya paramāṇor avagāhanam asti nirbādhaṃ tathā dvyādisaṃkhyeyānāṃ <span type="ref-block" n="13634 r_TAŚVA-ML#408,11_r"/>skaṃdhānām api paramasaukṣmyapariṇāmānāṃ taddravyādipradeśeṣu ca yathaikatvapariṇāmanirutsukānāṃ dvyādiparamā<span type="ref-block" n="13635 r_TAŚVA-ML#408,12_r"/>ṇūnām avagāhas tathā tryādisaṃkhyeyāsaṃkhyeyānaṃtaparamāṇumayaskaṃdhānāmapi tādṛśāt saukṣmyapariṇāmād ity aśeṣato <span type="ref-block" n="13636 r_TAŚVA-ML#408,13_r"/>yathāyogaṃ pravibhajyatāṃ na ca pudgalaskaṃdhānāṃ tādṛśasaukṣmyapariṇāmo 'siddhaḥ sthūlānām api śithilāvayavakarpā<span type="ref-block" n="13637 r_TAŚVA-ML#408,14_r"/>sāpiṃḍādīnāṃ nibiḍāvayavadaśāyāṃ saukṣmyadarśanāt kūṣmāṃḍamātuliṃgabilvāmalakabadarasaukṣmyāt tāratamyadarśa<span type="ref-block" n="13638 r_TAŚVA-ML#408,15_r"/>nāc ca kvacit kārmaṇaskaṃdhādiṣu paramasaukṣmyānumānāt mahattvatāratamyadarśanāt kvacit paramamahattvānumānavat </p><p n="a_3205" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13640 r_TAŚVA-ML#408,17_r"/>lokākāśasyeti saṃbaṃdhanīyaṃ avagāho bhājya iti cānuvartate tenāsaṃkhyeyabhāge asaṃkhyeyapradeśe <span type="ref-block" n="13641 r_TAŚVA-ML#408,18_r"/>kasyacij jīvasya sarvajaghanyaśarīrasya nityanigotasyāvagāhaḥ kasyacid dvayos tadasaṃkhyeyabhāgayoḥ kasyacit tryā<span type="ref-block" n="13642 r_TAŚVA-ML#408,19_r"/>diṣu sarvasmiṃś ca loke syād ity uktaṃ bhavati nānā jīvānāṃ keṣāṃcit sādhāraṇaśarīrāṇām ekasminn asaṃkhyeya<span type="ref-block" n="13643 r_TAŚVA-ML#408,20_r"/>bhāge vagāhaḥ keṣāṃcid dvayor asaṃkhyeyabhāgayos tryādiṣu cāsaṃkhyeyabhāgeṣv iti bhājyo vagāho na caikasya tada<span type="ref-block" n="13644 r_TAŚVA-ML#408,21_r"/>saṃkhyeyabhāgasya dvyādyasaṃkhyeyabhāgānāṃ cāsaṃkhyeyapradeśatvāviśeṣāt sarvajīvānāṃ samāno vagāhaḥ śaṃkanīyaḥ <span type="ref-block" n="13645 r_TAŚVA-ML#408,22_r"/>asaṃkhyeyasyāsaṃkhyeyavikalpatvāt ca siddhaṃ lokākāśaikāsaṃkhyeyapradeśapariṇamanatvād dvādyasaṃkhyeyabhāgānā<span type="ref-block" n="13646 r_TAŚVA-ML#408,23_r"/>m iti nānārūpāvagāhasiddhiḥ dharmādīnāṃ sakalalokākāśādivyavahāravacanāt sāmarthyāl lokākāśasyaika<span type="ref-block" n="13647 r_TAŚVA-ML#408,24_r"/>sminn ekasmin pradeśe caikasya kālaparamāṇor avagāhaḥ pratīyate tathā ca sūtrakārasya nāsaṃgrahadoṣaḥ </p><p n="a_3206" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13648 r_TAŚVA-ML#408,25_r"/>nanu ca lokākāśapramāṇatve jīvasya vyavasthāpite kathaṃ tadasaṃkhyeyabhāgāv agāhanaṃ na virudhyata <span type="ref-block" n="13649 r_TAŚVA-ML#408,26_r"/>ity āśaṃkyāha </p><p n="a_3208" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13651 r_TAŚVA-ML#408,28_r"/>asaṃkhyeyabhāgādiṣu jīvānām avagāho bhājya iti sādhyata ity āha </p><p n="a_3210" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13654 r_TAŚVA-ML#408,31_r"/>amūrtasvabhāvasyāpy ātmano 'nādisaṃbaṃdhaṃ pratyekatvāt kathaṃcin mūrtatāṃ bibhrato lokākāśatulyapradeśasyāpi <span type="ref-block" n="13655 r_TAŚVA-ML#408,32_r"/>kārmaṇaśarīravaśād upāttaṃ sūkṣmaśarīram adhitiṣṭhataḥ śuṣkacarmavatsaṃkocanaṃ pradeśānāṃ saṃhāras tasyaiva bādaraśarī<span type="ref-block" n="13656 r_TAŚVA-ML#408,33_r"/>ram adhitiṣṭhato jale tailavadvisarpaṇaṃ visarpaḥ prasarpas tato 'saṃkhyeyabhāgādiṣu vṛttiḥ pradīpavan na virudhyate na <span type="ref-block" n="13657 r_TAŚVA-ML#409,01_r"/>hi pradīpasya nirāvaraṇanabhodeśāvadhṛtaprakāśaparimāṇasyāpi prabhāpavarakādyāvaraṇavaśāt prakāśapradeśasaṃhā<span type="ref-block" n="13658 r_TAŚVA-ML#409,02_r"/>ravisarpau kasyacid asiddhau yato na dṛṣṭāṃtatā syāt syād ākūtaṃ nātmā pradeśasaṃhāravisarpavān amūrtadra<span type="ref-block" n="13659 r_TAŚVA-ML#409,03_r"/>vyatvād ākāśavad iti tad ayuktaṃ pakṣasya bādhitapramāṇatvāt tathā hiātmā pradeśasaṃhāravisarpavān asti <span type="ref-block" n="13660 r_TAŚVA-ML#409,04_r"/>mahāparimāṇadeśavyāpitvāt pradīpaprakāśavad ity anumānena tāvatpakṣo bādhyate na cātra hetur asiddhaḥ śiśu<span type="ref-block" n="13661 r_TAŚVA-ML#409,05_r"/>śarīravyāpinaḥ punaḥ kumāraśarīravyāpitvapratīteḥ sthūlaśarīravyāpinaś ca sato jīvasya kṛśaśarīravyāpi<span type="ref-block" n="13662 r_TAŚVA-ML#409,06_r"/>tvasaṃvedanāt na ca pūrvāparaśarīraviśeṣavyāpino jīvasya bheda eva pratyabhijñānābhāvaprasaṃgāt na veha <span type="ref-block" n="13663 r_TAŚVA-ML#409,07_r"/>tadekatvapratyabhijñānaṃ bhrāṃtaṃ bādhakābhāvād ity uktatvāt tathāgamavādhitaś ca pakṣaḥ syādvādāgame jīvasya <span type="ref-block" n="13664 r_TAŚVA-ML#409,08_r"/>saṃsāriṇaḥ pradeśasaṃhāravisarpavatkathanāt na ca tadapramāṇatvaṃ sunirṇītāsaṃbhavadbādhakatvāt pratyakṣārthaprati<span type="ref-block" n="13665 r_TAŚVA-ML#409,09_r"/>pādakāgamavat sarvagatatvād ātmano na pradeśe saṃhāravisarpavattvam ākāśavad iti cen na tasyāsarvagatatvasā<span type="ref-block" n="13666 r_TAŚVA-ML#409,10_r"/>dhanāt yeṣāṃ punar ghaṭakaṇikāmātraḥ sahasradhā bhinno vā keśāgramātro ṃguṣṭhaparvapramāṇo vātmā teṣāṃ sarvaśa<span type="ref-block" n="13667 r_TAŚVA-ML#409,11_r"/>rīre svasaṃvedanavirodhaḥ tasyāśu saṃcāritvāt tathā saṃvedane sakalaśarīreṣu tathā saṃvedanāpatter ekātmavādāva<span type="ref-block" n="13668 r_TAŚVA-ML#409,12_r"/>taraṇāt śakyaṃ hi vaktuṃ sakalaśarīreṣv eka evātmāṇupramāṇo py āśu saṃcāritvāt saṃvedyata iti tatrāśve<span type="ref-block" n="13669 r_TAŚVA-ML#409,13_r"/>vācetanatvaprasaṃgo 'nyatra saṃcāraṇād iti cet śarīrāvayaveṣv api tanmukteṣv acetanatvam upasajyeta tadyuktasyaiva <span type="ref-block" n="13670 r_TAŚVA-ML#409,14_r"/>copaśarīraikadeśasya sacetanatvopapatter iti yat kiṃcid etat yathāpratīteḥ śarīraparamāṇānuvidhāyino jīvasyā<span type="ref-block" n="13671 r_TAŚVA-ML#409,15_r"/>bhyupagamanīyatvāt tathāsati tasyānityatvaprasaṃgaḥ pradīpavad iti cen na kiṃcid aniṣṭaṃ paryāyārthādeśād ā<span type="ref-block" n="13672 r_TAŚVA-ML#409,16_r"/>tmano 'nityatvasādhanāt dravyārthādeśāt tannityatvavacanāt pradīpavad eva so pi hi pudgaladravyārthādeśā<span type="ref-block" n="13673 r_TAŚVA-ML#409,17_r"/>n nitya evānyathā vastutvavirodhāt jīvasya sāvayavatve bhaṃguratve vāvayavaviśaraṇaprasaṃgo ghaṭavad iti cen na <span type="ref-block" n="13674 r_TAŚVA-ML#409,18_r"/>ākāśādinānekāṃtāt na hy ākāśādi kathaṃcid anityo pi sāvayavo pi pramāṇasiddho na bhavati na <span type="ref-block" n="13675 r_TAŚVA-ML#409,19_r"/>cāvayavaviśaraṇaṃ tasyeti pratītaṃ kiṃcid ātmano vayavā viśīryaṃte kāraṇapūrvakatvād ākāśādipradeśavat para<span type="ref-block" n="13676 r_TAŚVA-ML#409,20_r"/>māṇvekapradeśavad vā kāraṇapūrvakā eva hi paṭādiskaṃdhāvayavā viśīryamāṇā dṛṣṭās tathāśrayatvenāvayavavyapa<span type="ref-block" n="13677 r_TAŚVA-ML#409,21_r"/>deśāt avayūyaṃte viśliṣyaṃte ity avayavā iti vyutpatteḥ nacaivam ātmanaḥ pradeśāḥ paramāṇuparimāṇena <span type="ref-block" n="13678 r_TAŚVA-ML#409,22_r"/>pradiśyamānatayā teṣāṃ pradeśavyapadeśād ākāśādipradeśavat tato na viśaraṇaṃ jīvasyāvibhāgadravyatvād ā<span type="ref-block" n="13679 r_TAŚVA-ML#409,23_r"/>kāśādivat nāvayavaviśaraṇam avibhāgadravyam ātmā amūrtatvānubhavāt prasādhitaṃ cāsyāmūrtadravyatvam iti na <span type="ref-block" n="13680 r_TAŚVA-ML#409,24_r"/>punar atrocyate tad evaṃ lokākāśam ādhāraḥ kārtsnyenaikadeśena vā dharmādīnāṃ yathāsaṃbhavaṃ dharmādayaḥ puna<span type="ref-block" n="13681 r_TAŚVA-ML#409,25_r"/>r ādheyās tathāpratīte vyavahāranayāśrayād iti vijñeyārthānām ākāśadharmādīnām ādhārādheyatā ghaṭodakādīnām iva <span type="ref-block" n="13682 r_TAŚVA-ML#409,26_r"/>bādhakābhāvāt na teṣām ādhārādheyatā sahabhāvitvāt savyetaragoviṣāṇavad ity etadbādhakam iti cen na nitya<span type="ref-block" n="13683 r_TAŚVA-ML#409,27_r"/>guṇiguṇābhyāṃ vyabhicārāt na lokākāśadravye dharmādīni dravyāṇy ādheyāni yutasiddhatvād anekakāladravya<span type="ref-block" n="13684 r_TAŚVA-ML#409,28_r"/>vad iti cen na kuṃḍabadarādibhir anekāṃtāt sādhāraṇaśarīrāṇām ātmanām api parasparam ādhārādheyatvopagamād a<span type="ref-block" n="13685 r_TAŚVA-ML#409,29_r"/>śvam anuṣyādīnāṃ ca darśanāt sādhyaśūnyam udāharaṇaṃ na tāni tatrādheyāni śaśvadasamavetatve sati sahabhā<span type="ref-block" n="13686 r_TAŚVA-ML#409,30_r"/>vād iti cen na hetor anyathānupapannaniyamāsiddheḥ na hi yatra yad ādheyaṃ tatra śaśvatsamavetaṃ tadasahabhāvi ca <span type="ref-block" n="13687 r_TAŚVA-ML#409,31_r"/>sarvaṃ dṛṣṭaṃ vyomādau nityamahattvādiguṇasyādheyasya śaśvatsamavetasya siddhāv api tadasahabhāvāpratīteḥ kuṃḍādau <span type="ref-block" n="13688 r_TAŚVA-ML#409,32_r"/>badarāder ādheyasya sahabhāvasiddhāv api śaśvatsamavetatvāprasiddhir iti samuditasya hetoḥ sādhyavyāvṛttau vyāvṛttya<span type="ref-block" n="13689 r_TAŚVA-ML#409,33_r"/>bhāvād aprayojako hetuḥ nabhaḥpudgaladravyābhyāṃ vyabhicārāc ca na hi nabhasi pudgaladravyam ādheyaṃ na bhavati <span type="ref-block" n="13690 r_TAŚVA-ML#409,34_r"/>tasya tadavagāhitvena pratītes tadādheyatvasiddheḥ payasi makarādivat tatra tasya śaśvadasamavetatve sati saha<span type="ref-block" n="13691 r_TAŚVA-ML#409,35_r"/>bhāvaś ca hetuḥ prasiddhaḥ khapudgaladravyasya sadā samavāyāsaṃbhavān nityatvena sahabhāvatve pi vipakṣe pi bhāvāt <span type="ref-block" n="13692 r_TAŚVA-ML#410,01_r"/>tasya vyabhicārata eva tayoḥ pakṣīkaraṇe tra pakṣasya pramāṇabādhaḥ kālātyayāpadiṣṭaś ca hetuḥ khapudgaladravyayo<span type="ref-block" n="13693 r_TAŚVA-ML#410,02_r"/>r ādhārādheyatāpratīteḥ pudgalaparyāyā eva ghaṭādayaḥ svasyādheyāḥ pratīyaṃte na ca dravyam iti cen na paryā<span type="ref-block" n="13694 r_TAŚVA-ML#410,03_r"/>yebhyo dravyasya kathaṃcid avyatirekāt tadādheyatve tasyāpy ādheyatvasiddheḥ tataḥ suktaṃ lokākāśadharmādidra<span type="ref-block" n="13695 r_TAŚVA-ML#410,04_r"/>vyāṇām ādhārādheyatā vyavahāranayāśrayā pratipattavyā bādhakābhāvād iti niścayanayān na teṣām ādhārādheyatā <span type="ref-block" n="13696 r_TAŚVA-ML#410,05_r"/>yuktā vyomavaddharmādīnām api svarūpe vasthānād anyasyānyatra sthitau svarūpasaṃkaraprasaṃgāt svayaṃ sthāsnor anyena <span type="ref-block" n="13697 r_TAŚVA-ML#410,06_r"/>sthitikaraṇam anarthakaṃ svayam asthāsnoḥ sthitikaraṇam asaṃbhāvyaṃ śaśaviṣāṇavat śaktirūpeṇa svayaṃ sthānaśīla<span type="ref-block" n="13698 r_TAŚVA-ML#410,07_r"/>syānyena vyaktirūpatayā sthitiḥ kriyata iti cet tasyāpi vyaktirūpā sthitis tatsvabhāvasya vā kriyeta na <span type="ref-block" n="13699 r_TAŚVA-ML#410,08_r"/>ca tāvat tatsvabhāvasya vaiyarthyāt karaṇavyāpārasya nāpy atatsvabhāvasya svapuṣpavatkaraṇānupapatteḥ katham evam u<span type="ref-block" n="13700 r_TAŚVA-ML#410,09_r"/>tpattivināśayoḥ kāraṇaṃ kasyacit tatsvabhāvasyātatsvabhāvasya vā kenacit tatkāraṇe sthitipakṣoktadoṣānuṣaṃgā<span type="ref-block" n="13701 r_TAŚVA-ML#410,10_r"/>d iti cen na katham api tanniścayanayāt sarvasya visrasotpādavyayadhrauvyavyavasthiteḥ vyavahāranayād evotpādādīnāṃ <span type="ref-block" n="13702 r_TAŚVA-ML#410,11_r"/>sahetukatvapratīteḥ kṣaṇakṣayaikāṃte tu sarvathā tadabhāvaḥ śāśvataikāṃtavat saṃvṛttyā tu janmaiva sahetukaṃ na <span type="ref-block" n="13703 r_TAŚVA-ML#410,12_r"/>punar vināśaḥ sthitiś ceti svaruciviracitadaśanopadarśanamātraṃ niyamahetvabhāvāt tato nāsti niścayanayā<span type="ref-block" n="13704 r_TAŚVA-ML#410,13_r"/>d bhāvānām ādhārādheyabhāvaḥ sarvathā vicāryamāṇasyāyogāt kāryakāraṇabhāvād iti syāl lokākāśe dharmādīnām ava<span type="ref-block" n="13705 r_TAŚVA-ML#410,14_r"/>gāhaḥ syād anavagāha iti syādvādaprasiddhiḥ </p><p n="a_3212" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13707 r_TAŚVA-ML#410,16_r"/>dravyasva deśāṃtaraprāptihetuḥ pariṇāmo gatiḥ tadviparītā sthitiḥ upagraho 'nugrahaḥ gatisthitī evo<span type="ref-block" n="13708 r_TAŚVA-ML#410,17_r"/>pagrahau svapadārthā vṛttir na punar anyapadārthā dharmādharmāv ity avacanāt nāpy anyatarapadārthā gatisthityupagrahāv iti <span type="ref-block" n="13709 r_TAŚVA-ML#410,18_r"/>dvivacananirdeśāt tasyāṃ hi satyām upagrahasyaikatvād ekavacanam eva syāt gatisthityor upagraho gatisthi<span type="ref-block" n="13710 r_TAŚVA-ML#410,19_r"/>tyupagraha iti bhāvasādhanasyopagrahaśabdasya ṣaṣṭhīvṛtter ghaṭanāt tasya karmasādhanatve svapadārthavṛtter evopapatteḥ <span type="ref-block" n="13711 r_TAŚVA-ML#410,20_r"/>gatisthitī evopagṛhyete ity upagrahau na ca karmasādhanatve py upagrahaśabdasyopakāraśabdena saha sāmānādhika<span type="ref-block" n="13712 r_TAŚVA-ML#410,21_r"/>raṇyānupapattiḥ gatisthityupagrahau upakāra iti upakāraśabdasyāpi karmasādhanatvāt na caivam upakāraśa<span type="ref-block" n="13713 r_TAŚVA-ML#410,22_r"/>bdasya dvivacanaprasthā sāmānyopakramād ekavacanopapatteḥ punar viśeṣopakrame pi tadaparityāgāt sādhoḥ kāryaṃ <span type="ref-block" n="13714 r_TAŚVA-ML#410,23_r"/>tapaḥśrutir ityādivat nanu svapadārthāyāṃ vṛttāv upagrahavacanam anarthakaṃ gatisthitī dharmādharmayor upakāra <span type="ref-block" n="13715 r_TAŚVA-ML#410,24_r"/>itīyatā paryāptatvāt dharmādharmayor anugrahamātravṛttitvakhyāpanārthaṃ gatisthityor nirvartakakāraṇatvapratipattyarthaṃ <span type="ref-block" n="13716 r_TAŚVA-ML#410,25_r"/>copagrahagrahaṇam ity apy ayuktaṃ gatisthitī dharmādharmakṛte ity avacanād eva tatsiddheḥ upakāravacanāj jīvapu<span type="ref-block" n="13717 r_TAŚVA-ML#410,26_r"/>dgalānāṃ gatisthitī svayam ārabhamāṇānāṃ dharmādharmau tadanugrahamātravṛttitvād upakārakāv iti pratipatteḥ yathā<span type="ref-block" n="13718 r_TAŚVA-ML#410,27_r"/>saṃkhyanivṛttyartham upagrahavacanam ity apy asāraṃ tadbhāve tadanivṛtteḥ śakyaṃ hi vaktuṃ jīvasya gatyupagraho dharma<span type="ref-block" n="13719 r_TAŚVA-ML#410,28_r"/>syopakāraḥ pudgalasya sthityupagraho 'dharmasyopakāra iti yathāsaṃkhyam upagrahavacanasadbhāve pi jīvapudgalānāṃ bahu<span type="ref-block" n="13720 r_TAŚVA-ML#410,29_r"/>tvāc ca dvābhyāṃ samatvābhāvād eva yathāsaṃkhyanivṛttisiddhir na tadarthaṃ tadvacanaṃ yuktaṃ dharmādharmābhyāṃ yathāsaṃkhya<span type="ref-block" n="13721 r_TAŚVA-ML#410,30_r"/>pratipattyarthaṃ gatisthityupagrahāv iti vacanaṃ vyavatiṣṭhate na gatyupagraho dharmasya sthityupagrahaḥ punar adharmasyeti <span type="ref-block" n="13722 r_TAŚVA-ML#410,31_r"/>pratīyate nanu gatisthityupagrahau dharmasyādharmasya ca pratyekam iti kaścit so pi na sthitavādī upakā<span type="ref-block" n="13723 r_TAŚVA-ML#410,32_r"/>rāv iti vacanād api tatsiddhiḥ gatir upakāro dharmasya sthitir adharmasyety abhisaṃbaṃdhatvāt tat kim idānīm upagra<span type="ref-block" n="13724 r_TAŚVA-ML#410,33_r"/>havacanaṃ na kartavyaṃ kartavyam evopakāraśabdena kāryasāmānyasyābhidhānāt gatisthityupagrahāv iti kāryavi<span type="ref-block" n="13725 r_TAŚVA-ML#410,34_r"/>śeṣakathanāt tena dharmādharmayor na kiṃcit kāryam astīti vadan nivāryate dharmādharmayor upakāro stīti vacanāt <span type="ref-block" n="13726 r_TAŚVA-ML#411,01_r"/>kiṃ punas tatkāryam ity ārekāyāṃ gatisthityupagrahāv ity ucyate gatisthitī iti tayos tadanirvartyatvāt dharmā<span type="ref-block" n="13727 r_TAŚVA-ML#411,02_r"/>dharmau hi na jīvapudgalānāṃ gatisthitī nirvartayataḥ kiṃ tarhi tadanugrahāv eva kuta ity evaṃ </p><p n="a_3214" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13730 r_TAŚVA-ML#411,05_r"/>krameṇa sarvapadārthānāṃ gatipariṇāmināṃ gatyupagrahasya sthitipariṇāmināṃ sthityupagrahasya ca kṣityādi<span type="ref-block" n="13731 r_TAŚVA-ML#411,06_r"/>hetukasya darśanasya dharmādharmanibaṃdhanam iti cen na sakṛdgrahaṇāt sakṛd api keṣāṃcit padārthānāṃ tasya kṣityādi<span type="ref-block" n="13732 r_TAŚVA-ML#411,07_r"/>kṛtatvasiddheś ca tannimittatvam ity api na maṃtavyaṃ sarvagrahāt tataḥ sakṛtsarvapadārthagatisthityupagrahau sarvalo<span type="ref-block" n="13733 r_TAŚVA-ML#411,08_r"/>kavyāpidravyopakṛtau sakṛtsarvapadārthagatisthityupagrahatvānyathānupapatter iti kāryaviśeṣānumeyau dharmādharmau na <span type="ref-block" n="13734 r_TAŚVA-ML#411,09_r"/>hi dharmādharmābhyāṃ vinā sakṛtsarvārthānāṃ gatisthityupagrahau saṃbhāvyete yato na tadavyabhicāriṇau syātāṃ <span type="ref-block" n="13735 r_TAŚVA-ML#411,10_r"/>tābhyāṃ vinaiva parasparataḥ saṃbhāvyete tāv iti cet kim idānīṃ yugapad gacchatāṃ sarveṣāṃ tiṣṭhaṃto hetavaḥ sarve <span type="ref-block" n="13736 r_TAŚVA-ML#411,11_r"/>tiṣṭhatāṃ ca sakṛtsarveṣāṃ gacchaṃtaḥ sarveṣāṃ āhosvit kecid eva keṣāṃcit na tāvat prathamaḥ pakṣaḥ paraspa<span type="ref-block" n="13737 r_TAŚVA-ML#411,12_r"/>rāśrayaprasaṃgāt nāpi dvitīyaḥ śreyān sarvārthagatisthityupagrahayoḥ sarvalokavyāpidravyopakṛtatvena sādhya<span type="ref-block" n="13738 r_TAŚVA-ML#411,13_r"/>tvāt pratiniyatārthagatisthityanugrahayoḥ kādācit kayoḥ prativiśiṣṭayoḥ kṣityādidravyopakṛtatvābhyupa<span type="ref-block" n="13739 r_TAŚVA-ML#411,14_r"/>gamāt gaganopakṛtatvāt siddhasādhanam iti cen na lokālokavibhāgābhāvasaṃgatāl lokasya sāvadhitvasā<span type="ref-block" n="13740 r_TAŚVA-ML#411,15_r"/>dhanāt niravadhitve saṃsthānatvavirodhāt pramāṇābhāvāc ca yadi punar lokaikadeśavartidravyopakṛtau sakalā<span type="ref-block" n="13741 r_TAŚVA-ML#411,16_r"/>rthagatisthityupagrahau syātāṃ tadāpi lokālokavibhāgāsiddhiḥ kvacid vartamānayor dharmādharmāstikāyayoḥ sarva<span type="ref-block" n="13742 r_TAŚVA-ML#411,17_r"/>lokākāśe ivālokākāśe pi sarvārthagatisthityupagrahopakāritvaprasaktes tasya lokatvāpatteḥ tataḥ sarvagatā<span type="ref-block" n="13743 r_TAŚVA-ML#411,18_r"/>bhyām eva dravyābhyāṃ sakalārthagatisthityanugrahopakāribhyāṃ bhavitavyaṃ tau no dharmādharmau </p><p n="a_3216" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13745 r_TAŚVA-ML#411,20_r"/>upakāra ity anuvartate kaḥ punar avagāhaḥ avagāhanam avagāhaḥ sa ca na karmasthas tasyāsiddhatvāl liṃgatvā<span type="ref-block" n="13746 r_TAŚVA-ML#411,21_r"/>yogāt kiṃ tarhi kartṛstha ity āha </p><p n="a_3218" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13748 r_TAŚVA-ML#411,23_r"/>jīvādayo hy avagāhakās tatra pratītisiddhatvāl liṃgam avagāhyasya kasyacit yat tadavagāhyaṃ sakṛtsarvārthānāṃ <span type="ref-block" n="13749 r_TAŚVA-ML#411,24_r"/>tadākāśam iti kartṛsthād avagāhād anumīyate gaganād anyasya tathābhāvānupapatteḥ ālokatamasor avagāhaḥ <span type="ref-block" n="13750 r_TAŚVA-ML#411,25_r"/>sarveṣām avagāhakānāṃ jalāder bhasmādivad iti cen na tayor apy avagāhakatvād avagāhyāṃtarasiddheḥ nanv evam ākāśa<span type="ref-block" n="13751 r_TAŚVA-ML#411,26_r"/>syāpy avagāhakatvād anyad avagāhyaṃ kalpyatāṃ tasyāpy avagāhakatve aparamavagāhyam ity anavasthā syād iti cen na <span type="ref-block" n="13752 r_TAŚVA-ML#411,27_r"/>ākāśasyānaṃtasyāmūrtasya vyāpinaḥ svāvagāhitvasiddher avagāhyāṃtarāsaṃbhavāt na caivam ālokatamasoḥ sarvā<span type="ref-block" n="13753 r_TAŚVA-ML#411,28_r"/>rthānāṃ vā svāvagāhitvaprasaktir asarvagatatvāt na ca kiṃcid asarvagataṃ svāvagāhi dṛṣṭaṃ matsyāder jalādyava<span type="ref-block" n="13754 r_TAŚVA-ML#411,29_r"/>gāhitvadarśanāt sarvārthānāṃ kṣaṇikaparamāṇusvabhāvatvāt avagāhyāvagāhakabhāvābhāva iti cen na sthūlasthi<span type="ref-block" n="13755 r_TAŚVA-ML#411,30_r"/>rasādhāraṇārthapratīteḥ na ceyaṃ bhrāṃtir bādhakābhāvāt ekasyānekadeśakālavyāpino rthasyābhāve sarvaśūnyatā<span type="ref-block" n="13756 r_TAŚVA-ML#411,31_r"/>patteḥ bhāve punar avagāhyāvagāhakabhāvāvirodha evādhārādheyabhāvādivat śītavātātapādīnām abhinnadeśakāla<span type="ref-block" n="13757 r_TAŚVA-ML#411,32_r"/>tayā pratīteḥ svāvagāhyāvagāhakabhāvasiddhiḥ parasparam avagāhānupapattau bhinnadeśatvaprasaṃgāl loṣṭhadvayavat tato <span type="ref-block" n="13758 r_TAŚVA-ML#411,33_r"/>yathāpratītiniyatānām avagāhakānāṃ pratiniyatam avagāhyam asiddhaṃ tayā sakṛtsarvāvagāhinām avagāhyam ākāśa<span type="ref-block" n="13759 r_TAŚVA-ML#411,34_r"/>m anumaṃtavyam </p><p n="a_3220" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13761 r_TAŚVA-ML#412,02_r"/>upakāra ity anuvartanīyaṃ tatra śarīram audārikaṃ vyākhyātaṃ vāk dvidhadravyavāk bhāvavāk ca tatreha <span type="ref-block" n="13762 r_TAŚVA-ML#412,03_r"/>dravyavāk paudgalikī gṛhyate mano pi dvividhaṃ dravyabhāvavikalpāt tatreha dravyamanaḥ paudgalikaṃ grāhyaṃ <span type="ref-block" n="13763 r_TAŚVA-ML#412,04_r"/>prāṇāpānau śvāsocchvāsau ta ete pudgalānāṃ śarīravargaṇādīnām atīṃdriyāṇām upakāraḥ kāryam anumāpakam i<span type="ref-block" n="13764 r_TAŚVA-ML#412,05_r"/>ty āvedayati </p><p n="a_3222" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13766 r_TAŚVA-ML#412,07_r"/>saṃti śarīravāṅmanovargaṇāḥ prāṇāpānāraṃbhakāś ca sūkṣmāḥ pudgalāḥ śarīrādikāryānyathānupapatteḥ na <span type="ref-block" n="13767 r_TAŚVA-ML#412,08_r"/>pradhānaṃ kāraṇaṃ śarīrādīnāṃ mūrtimattvābhāvād ātmavat na hy amūrtimataḥ pariṇāmaḥ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ pṛthivyā<span type="ref-block" n="13768 r_TAŚVA-ML#412,09_r"/>diparamāṇavaḥ kāraṇam iti kecit teṣāṃ sarve py aviśeṣeṇa pṛthivyādiparamāṇavaḥ śarīrādyāraṃbhakāḥ syuḥ <span type="ref-block" n="13769 r_TAŚVA-ML#412,10_r"/>pratiniyatasvabhāvāḥ na tāvad ādivikalpo 'niṣṭaprasaṃgāt dvitīyakalpanāyāṃ tu śarīrādivargaṇā eva <span type="ref-block" n="13770 r_TAŚVA-ML#412,11_r"/>nāmāṃtareṇoktā bhaveyur iti siddho 'smatsiddhāṃtaḥ </p><p n="a_3224" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13772 r_TAŚVA-ML#412,13_r"/>pudgalānām upakāra ity abhisaṃbaṃdhaḥ keṣāṃ punaḥ pudgalānām ime kāryam ity āha </p><p n="a_3226" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13774 r_TAŚVA-ML#412,15_r"/>sukhaṃ tac cet sadvedyasya karmaṇaḥ kāryaṃ duḥkham asadvedyasya jīvitam āyuṣaḥ maraṇam asadvedyasyaivāyuḥkṣaye sati <span type="ref-block" n="13775 r_TAŚVA-ML#412,16_r"/>tadudayāt paramaduḥkhātmanā tasyānubhavāt tataḥ sātavedyādikarmātmānaḥ pudgalāḥ sukhādyupagrahebhyo 'numī<span type="ref-block" n="13776 r_TAŚVA-ML#412,17_r"/>yaṃte atropagrahavacanaṃ sadvedyādikarmaṇāṃ sukhādyutpattau nimittamātratvenānugrāhakatvapratipattyarthaṃ pariṇāma<span type="ref-block" n="13777 r_TAŚVA-ML#412,18_r"/>kāraṇaṃ jīvaḥ sukhādīnāṃ tasyaiva tathyapariṇāmāt ata eva jīvavipākitvaṃ sadvedyādikarmaṇāṃ jīve <span type="ref-block" n="13778 r_TAŚVA-ML#412,19_r"/>tadvipākopalabdheḥ nanv āyuḥ bhavavipāki śrūyate tat kathaṃ jīvavipāki syāt bhavasya jīvapariṇāmatva<span type="ref-block" n="13779 r_TAŚVA-ML#412,20_r"/>vivakṣāyāṃ tathā vidhānād adoṣaḥ tasya kathaṃcid ajīvapariṇāmaviśeṣatve vā jīvapariṇāmamātrād bhedaviva<span type="ref-block" n="13780 r_TAŚVA-ML#412,21_r"/>kṣāyām āyurbhavavipāki proktam iti na virodhaḥ nanv ābharaṇādipudgalānāṃ sukhādyupagrahe vṛttidarśanāt teṣāṃ <span type="ref-block" n="13781 r_TAŚVA-ML#412,22_r"/>sukhādyupagraha upakāro stv iti cen na teṣām anumeyatvāt niyamābhāvāc ca kasyacit kadācit sukhopagrahe vartamā<span type="ref-block" n="13782 r_TAŚVA-ML#412,23_r"/>nasyāpi baṃdhanāder aparasya duḥkhādyupagrahe pi vṛttyavirodhān na niyamaḥ sadvedyādikarmāṇi sukhādyupagrahe prati<span type="ref-block" n="13783 r_TAŚVA-ML#412,24_r"/>niyatasvabhāvāny evānyathā tatsaṃbhāvanānupapatter iti tebhyas tadanumānam </p><p n="a_3228" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13785 r_TAŚVA-ML#412,26_r"/>upakāra ity anuvartate tataḥ parasparaṃ jīvānām anumānam ity āha </p><p n="a_3230" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13787 r_TAŚVA-ML#412,28_r"/>saṃtānāṃtarabhājo hi jīvāḥ parasparam asaṃvidātmānaḥ kāryato numeyāḥ syur na punar aikyabhājaḥ tac ca <span type="ref-block" n="13788 r_TAŚVA-ML#412,29_r"/>kāryaṃ parasparam upagrahaḥ sa ca vyāpārādir āliṃganādivāhanādibhir vyāpāraḥ anunayanaṃ hitapratipādanā<span type="ref-block" n="13789 r_TAŚVA-ML#412,30_r"/>dir vyāhāraḥ sa ca parasparam upalabhyamānaḥ saṃtānāṃtaratvaṃ sādhayatīti tadanumeyāḥ saṃtānāṃtarabhājo jīvāḥ <span type="ref-block" n="13790 r_TAŚVA-ML#412,31_r"/>parasparaṃ saṃvṛttyā saṃtānāṃtaravyavahāra ity ayuktaṃ puruṣādvaitavādasya pūrvam eva nirastatvāt saṃvedanādvaitavādavat </p><p n="a_3232" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13792 r_TAŚVA-ML#412,33_r"/>vartate vartanamātraṃ vā vartanā vṛtter ṇyantāt karmaṇi bhāve vā yuk tasyānudāttatvād vā tācchīliko va yuc <span type="ref-block" n="13793 r_TAŚVA-ML#413,01_r"/>vartanāśīlā vartaneti kā punar iyaṃ pratidravyaparyāyam aṃtarnītaikasamayā svasattānubhūtir vartanā dravyaṃ <span type="ref-block" n="13794 r_TAŚVA-ML#413,02_r"/>vakṣyamāṇaṃ tasya paryāyo dravyaparyāyaḥ dravyaparyāyaṃ dravyaparyāyaṃ prati pratidravyaparyāyaṃ aṃtarnīta ekaḥ samayo<span type="ref-block" n="13795 r_TAŚVA-ML#413,03_r"/>nayety aṃtarnītaikasamayā kā punar asau svasattānubhūtiḥ svasyaiva sattā svasattā anyāsādhāraṇī janmavyaya<span type="ref-block" n="13796 r_TAŚVA-ML#413,04_r"/>dhrauvyaikyavṛttir ity arthaḥ 'utpādavyayadhrauvyayuktaṃ sat' iti vacanāt na hi sattātyaṃtaṃ bhinnā svāśrayād u<span type="ref-block" n="13797 r_TAŚVA-ML#413,05_r"/>papadyate dravyābhidhānānupravṛttiliṃgenānumīyamānā saikaivety ayuktaṃ sādṛśyopacārāt tadekatvapratyayapravṛttiḥ <span type="ref-block" n="13798 r_TAŚVA-ML#413,06_r"/>jīvājīvatadbhedaprabhedaiḥ saṃbadhyamānā viśiṣṭā śaktir anekatvam āskaṃdatīti svasattāyā anubhūtiḥ sā vartanā <span type="ref-block" n="13799 r_TAŚVA-ML#413,07_r"/>vartyamānatvāt vartamānamātratvād vā tad ucyate </p><p n="a_3234" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13827 r_TAŚVA-ML#414,01_r"/>ata evāha </p><p n="a_3236" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13829 r_TAŚVA-ML#414,03_r"/>vartanā hi jīvapudgaladharmādharmākāśānāṃ tatsattāyāś ca sādhāraṇyāḥ sūryagatyādīnāṃ ca svakāryaviśeṣā<span type="ref-block" n="13830 r_TAŚVA-ML#414,04_r"/>numitasvabhāvānāṃ bahiraṃgakāraṇāpekṣākāryatvāt taṃdulapākavat yattāvadbahiraṃgakāraṇaṃ sa kālaḥ nanu kāla<span type="ref-block" n="13831 r_TAŚVA-ML#414,05_r"/>vartanayā vyabhicāraḥ svayaṃ vartamāneṣu kālāṇuṣu tadabhāvāt na hi kālāṇavaḥ svasattānubhūtau prayojaka<span type="ref-block" n="13832 r_TAŚVA-ML#414,06_r"/>m aparam apekṣaṃte sarvaprayojakasvabhāvatvāt svasarvaprayojakasvabhāvatvavirodhāt svasya svāvagāhahetutvābhāve <span type="ref-block" n="13833 r_TAŚVA-ML#414,07_r"/>sarvāvagāhahetutvasvabhāvatvavirodhāt sarvajñavijñānasya svarūpaparicchedakatvābhāvatvavirodhavad vā diśaḥ <span type="ref-block" n="13834 r_TAŚVA-ML#414,08_r"/>svasmin pūrvāparādipratyayahetutvābhāve sarvatra pūrvāparādipratyayahetutvavirodhavad veti kecit kālavartanāyā <span type="ref-block" n="13835 r_TAŚVA-ML#414,09_r"/>anupacaritarūpeṇāsadbhāvāt yasyāsāv anyena vartate tasya sā mukhyavartanā karmasādhanatvāt tasyāḥ kālasya tu <span type="ref-block" n="13836 r_TAŚVA-ML#414,10_r"/>nānyena vartate tasya svayaṃ svasattāvṛttihetutvād anyathānavasthāprasaṃgāt tataḥ kālamā svato vṛttir evopacā<span type="ref-block" n="13837 r_TAŚVA-ML#414,11_r"/>rato vartanā vṛttivartakayor vibhāgābhāvān mukhyavartanānupapatteḥ śaktibhedāt tayor vibhāge tu sā kālasya <span type="ref-block" n="13838 r_TAŚVA-ML#414,12_r"/>yathā mukhyā tathā ca bahiraṃganimittāpekṣātvaṃ vartakaśakter bahiraṃgakāraṇatvāt tato na tayā vyabhicāraḥ <span type="ref-block" n="13839 r_TAŚVA-ML#414,13_r"/>akālavṛttitve sati kāryatvād iti saviśeṣaṇo vā hetuḥ sāmarthyād avasīyate yathā pṛthivyādayaḥ svato<span type="ref-block" n="13840 r_TAŚVA-ML#414,14_r"/>rthāṃtarabhūtajñānavedyāḥ prameyatvād ity ukte py ajñānatve satīti gamyate anyathā jñānena svayaṃ vedyamānena vyabhi<span type="ref-block" n="13841 r_TAŚVA-ML#414,15_r"/>cāraprasaṃgāt nanv atra prameyatvād evety avadhāraṇāt tadapramāṇatve satīti viśeṣaṇamanuktam api śakyam avagaṃtum a<span type="ref-block" n="13842 r_TAŚVA-ML#414,16_r"/>nyatra tu katham iti cet kāryatvād evety avadhāraṇāśrayaṇād anyatrāpy akāraṇatve satīti viśeṣaṇaṃ labhyata eva <span type="ref-block" n="13843 r_TAŚVA-ML#414,17_r"/>sāmarthyāt tato na prakṛtau hetuviśeṣam icchaṃtau hetvaṃtaraṃ nanv evaṃ kālavṛtteḥ kāryatve tayā vyabhicārā<span type="ref-block" n="13844 r_TAŚVA-ML#414,18_r"/>bhāvād anarthakaṃ viśeṣaṇopādānam iti cen na paryāyārthādeśāt kāryatvasya tatra bhāvāt tayā vyabhicāraprasaṃgāt <span type="ref-block" n="13845 r_TAŚVA-ML#414,19_r"/>tatparihārārthaṃ viśeṣaṇopādānasyānarthakatvāyogāt tato vartanopakāraḥ kālasattāṃ sādhayaty eva kaḥ <span type="ref-block" n="13846 r_TAŚVA-ML#414,20_r"/>punaḥ <hi rend="bold">pariṇāmaḥ </hi> dravyasya svajātyaparityāgena prayogavisrasālakṣaṇo vikāraḥ pariṇāmaḥ tatra visrasāpa<span type="ref-block" n="13847 r_TAŚVA-ML#414,21_r"/>riṇāmo nādir ādimāṃś ca cetanadravyasya tāvatsvajāteś cetanadravyatvākhyāyā aparityāgena jīvatvabhavyatvābhavya<span type="ref-block" n="13848 r_TAŚVA-ML#414,22_r"/>tvādiranādir aupaśamikādiḥ pūrvākāraparityāgājahadvṛttir ādimān sa tu karmopaśamādyapekṣatvād apauruṣeyatvā<span type="ref-block" n="13849 r_TAŚVA-ML#414,23_r"/>d vaisrasikaḥ acetanadravyasya tu lokasaṃsthānam aṃdarākārādir anādir iti dravyatayādimān apuruṣaprayatnānapekṣa<span type="ref-block" n="13850 r_TAŚVA-ML#414,24_r"/>tvād eva vaisrasikaḥ prayogajaḥ punar dānaśīlabhāvanādiś cetanasya cāryopadeśalakṣaṇapuruṣaprayatnāpekṣatvāt ghaṭa<span type="ref-block" n="13851 r_TAŚVA-ML#414,25_r"/>saṃsthānādir acetanasya kulālādipuruṣaprayogāpekṣatvāt dharmāstikāyādidravyasya tu vaisrasiko 'saṃkhyeyaprade<span type="ref-block" n="13852 r_TAŚVA-ML#414,26_r"/>śitvādir anādiḥ pariṇāmaḥ pratiniyatagatyupagrahahetutvādiḥ ādimān prayogajo yaṃtrādigatyupagrahahetu<span type="ref-block" n="13853 r_TAŚVA-ML#414,27_r"/>tvādiḥ puruṣaprayogāpekṣatvāt samartho hi bahiraṃgakāraṇāpekṣo kālapariṇāmatve sati kāryatvāt vrīhyādi<span type="ref-block" n="13854 r_TAŚVA-ML#414,28_r"/>vad iti yat tatkāraṇaṃ bāhyaṃ sa kālaḥ pariṇāmo 'siddha iti cen na bādhakābhāvāt pariṇāmasyābhāvaḥ <span type="ref-block" n="13855 r_TAŚVA-ML#414,29_r"/>sattvāsattvayor doṣopapatter iti cen na pakṣāṃtaratvāt na hi sann eva bījādāv aṃkurādiḥ pariṇāmas tatpariṇā<span type="ref-block" n="13856 r_TAŚVA-ML#414,30_r"/>matvavirodhād bījasvātmavat nāpy asann eva tata eva kharaviṣāṇavat kiṃ tarhi dravyārthādeśāt san <span type="ref-block" n="13857 r_TAŚVA-ML#414,31_r"/>paryāyārthādeśād asan na cobhayapakṣabhāvī doṣo trāvatarati sadasadekāṃtapakṣābhyām anekāṃtapakṣasyānya<span type="ref-block" n="13858 r_TAŚVA-ML#414,32_r"/>tvāt hiṃsakatvapāradārikatvābhyām ahiṃsakāpāradārikatvavat viyuktaguḍaśuṃṭhībhyāṃ tatsaṃyogavad vā jātyaṃ<span type="ref-block" n="13859 r_TAŚVA-ML#414,33_r"/>taratvāc ca rasāṃtarasaṃbhavāt etena virodhādayaḥ paridrutā draṣṭavyāḥ kiṃ ca pariṇāmasya pratiṣedho na <span type="ref-block" n="13860 r_TAŚVA-ML#414,34_r"/>tāvat sataḥ sattvād eva pariṇāmapratiṣedhavat sato pi pratiṣedhasyāpi pratiṣedhaprasaṃgāt pratiṣedhābhāvaḥ apratiṣedhaḥ <span type="ref-block" n="13861 r_TAŚVA-ML#414,35_r"/>sattvān na pratiṣidhyate tata eva pariṇāmo pi na pratiṣeddhavya iti sa eva pratiṣedhābhāvaḥ nāpy asataḥ <span type="ref-block" n="13862 r_TAŚVA-ML#415,01_r"/>pratiṣedham iyān nirviṣayatvaprasaṃgāt kharaviṣāṇapratiṣedhaḥ katham iti cet na katham api sattvādyekāṃtavādi<span type="ref-block" n="13863 r_TAŚVA-ML#415,02_r"/>nām iti brūmaḥ tadanekāṃtavādināṃ tu kvacit kadācit kathaṃcit sata evānyatrānyadānyathā pratiṣedha iti <span type="ref-block" n="13864 r_TAŚVA-ML#415,03_r"/>sarvam anavadyam sarvathaikāṃtasya pratiṣedhaḥ katham iti cet ko 'yaṃ sarvathaikāṃtaḥ idam evettham eveti vā dha<span type="ref-block" n="13865 r_TAŚVA-ML#415,04_r"/>rmiṇo dharmasya vābhimananam iti cet tarhi tasya sata eva nirviṣayasādhanam eva pratiṣedhaḥ svarūpapratiṣedhe tu <span type="ref-block" n="13866 r_TAŚVA-ML#415,05_r"/>sarvathā pratītivirodhaḥ syāt darśanamohodaye sati sadādyekāṃtābhiniveśasya mithyādarśanaviśeṣasya pratyātmave<span type="ref-block" n="13867 r_TAŚVA-ML#415,06_r"/>dyatvāt nirviṣayatvasādhane tu tasya na pratītibādhā pratīyamānasya vastuni sattvādyaṃśasya dharmitvāt <span type="ref-block" n="13868 r_TAŚVA-ML#415,07_r"/>nāyaṃ sarvathā sattvādyekāṃtābhiniveśasya viṣayo vastvaṃśaḥ sarvathā virodhāt etena pradhānādipratiṣedho <span type="ref-block" n="13869 r_TAŚVA-ML#415,08_r"/>vyākhyātaḥ pradhānādyabhiniveśasya nirviṣayatvasādhanāt tato naikāṃtenāsataḥ pratiṣedha iti sata eva <span type="ref-block" n="13870 r_TAŚVA-ML#415,09_r"/>pariṇāmasya kathaṃcit pratiṣedhopapatteḥ sarvathā nābhāvaḥ syān mataṃ nāsti pariṇāmo nyānanyatvayor doṣā<span type="ref-block" n="13871 r_TAŚVA-ML#415,10_r"/>d iti noktatvāt uktam atrottaraṃ na vayaṃ bījād aṃkuram anyam eva manyāmahe tadapariṇāmatvaprasaṃgāt padārthāṃ<span type="ref-block" n="13872 r_TAŚVA-ML#415,11_r"/>taravat nāpy ananyam evāṃkurabhāvānuṣaṃgāt kiṃ tarhi paryāyārthādeśād bījād aṃkuram anyam anumanyāmahe dravyā<span type="ref-block" n="13873 r_TAŚVA-ML#415,12_r"/>rthādeśād ananyam iti pakṣāṃtarānusaraṇād doṣābhāvān na pariṇāmābhāvaḥ vyavasthitāvyavasthitadoṣāt pariṇāmā<span type="ref-block" n="13874 r_TAŚVA-ML#415,13_r"/>bhāva iti cen nānekāṃtāt na hi vayam aṃkure bījaṃ vyavasthitam eva brūmahe virodhād aṃkurabhāvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="13875 r_TAŚVA-ML#415,14_r"/>nāpy avyavasthitam evāṃkurasya bījapariṇāmatvābhāvaprasaṃgāt padārthāṃtarapariṇāmatvābhāvavat kiṃ tarhi <span type="ref-block" n="13876 r_TAŚVA-ML#415,15_r"/>syād bījaṃ vyavasthitaṃ syād avasthitam aṃkure vyākurmahe na caikāṃtapakṣabhāvī doṣo 'nekāṃteṣv astīty uktaprāyaṃ <span type="ref-block" n="13877 r_TAŚVA-ML#415,16_r"/>syādvādināṃ hi bījaśarīrāder eva vanaspatikāyiko bījo ṃkurādiḥ svaśarīrapariṇāmabhāgabhimato yathā <span type="ref-block" n="13878 r_TAŚVA-ML#415,17_r"/>kalalaśarīre manuṣyajīvorbudādisvaśarīrapariṇāmabhṛd iti na punar anyathā saḥ tathā sati </p><p n="a_3238" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13884 r_TAŚVA-ML#415,23_r"/>syān mataṃ na bījam aṃkurāditvena pariṇamate vṛddhyabhāvaprasaṃgāt yo hi yat pariṇāmaḥ sa na tato vṛddhi<span type="ref-block" n="13885 r_TAŚVA-ML#415,24_r"/>mān dṛṣṭo yathā payaḥpariṇāmo dadhyādiḥ bījapariṇāmaś cāṃkurādis tasmān na tato vṛddhimān iti bījamā<span type="ref-block" n="13886 r_TAŚVA-ML#415,25_r"/>tram aṃkurādiḥ syād atatpariṇāmo veti uktaṃ ca kiṃ vānyad yadi tadbījaṃ gacched aṃkuratām iha vivṛddhir aṃku<span type="ref-block" n="13887 r_TAŚVA-ML#415,26_r"/>rasya syāt kathaṃ bījād apuṣkalāt yatheṣṭaṃ tai rasaiḥ somair audakaiś ca vivardhate tasyaiva sati bījasya pari<span type="ref-block" n="13888 r_TAŚVA-ML#415,27_r"/>ṇāmo na yujyate āliptaṃ jatunā kāṣṭhaṃ yathā sthūlatvam ṛcchati na tu kāṣṭhaṃ tathaivāste jatunātra <span type="ref-block" n="13889 r_TAŚVA-ML#415,28_r"/>vivardhate tathaiva yatra tadbījam āste yenātmanā sthitaṃ rasāś ca vṛddhiṃ kurvaṃti bījaṃ tatra karoti kim <span type="ref-block" n="13890 r_TAŚVA-ML#415,29_r"/>iti tad etadanālocitatattvavacanaṃ tadvṛddher ahetukatvāt </p><p n="a_3240" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13896 r_TAŚVA-ML#416,01_r"/>tato na vṛddhyabhāvo ṃkurādeḥ yad apy uktaṃ yo yat pariṇāmaś ca tato na vṛddhimān dṛṣṭo yathā kṣīrapariṇāmo <span type="ref-block" n="13897 r_TAŚVA-ML#416,02_r"/>dadhyādir na kṣīrād iti tatra hetuḥ kālātyayāpadiṣṭo dharmidṛṣṭāṃtagrāhakapramāṇabādhitatvāt dharmī tāvadbī<span type="ref-block" n="13898 r_TAŚVA-ML#416,03_r"/>japariṇāmo ṃkurādis tato vṛddhimān eva pratibhāsamānaḥ kathaṃ vāvṛddhimān anumātuṃ śakyaḥ dṛṣṭāṃtaś ca śītakṣī<span type="ref-block" n="13899 r_TAŚVA-ML#416,04_r"/>rasya tapyamāno nyo na kṣīrapariṇāmo dharmodvartitadadhipariṇāmo vā kṣīrād vṛddhim anupalabhyamānaḥ kathaṃ tadvṛddhya<span type="ref-block" n="13900 r_TAŚVA-ML#416,05_r"/>bhāvasādhye nidarśanaṃ tatpariṇāmatvād ity asiddhaṃ ca sādhanaṃ ca pariṇāmābhāvavādinaḥ parābhyupagamāt <span type="ref-block" n="13901 r_TAŚVA-ML#416,06_r"/>tatsiddhau vṛddhisiddhir api tata eva syāt sarvathā viśeṣābhāvāt tanna vṛddhyabhāvāt pariṇāmābhāvaḥ <span type="ref-block" n="13902 r_TAŚVA-ML#416,07_r"/>syādvādināṃ prati sādhayituṃ śakyaḥ pariṇāmābhāvāt vṛddhyabhāvaḥ sarvathaikāṃtavādinaḥ prasiddhyaty eva janmādya<span type="ref-block" n="13903 r_TAŚVA-ML#416,08_r"/>bhāvavad iti niveditaprāyaṃ na hi nityaikāṃte pariṇāmo sti pūrvākāravināśājahadvṛttottarākārotpādā<span type="ref-block" n="13904 r_TAŚVA-ML#416,09_r"/>nabhyupagamāt sthitimātrāvasthānāt na ca sthitimātraṃ pariṇāmaḥ tasya pūrvottarākāraparityāgopādānabhā<span type="ref-block" n="13905 r_TAŚVA-ML#416,10_r"/>vasthitilakṣaṇatvāt sadā sthāsnor ātmāder arthāṃtarabhūto tiśayaḥ kutaścid upajāyamānaḥ pariṇāma iti cet sa <span type="ref-block" n="13906 r_TAŚVA-ML#416,11_r"/>tasyeti kutaḥ tadāśrayatvād iti cet katham ekasvabhāvam ātmādi vastu kadācit kasyacid atiśayasyāśrayaḥ <span type="ref-block" n="13907 r_TAŚVA-ML#416,12_r"/>kadācittve sati saṃbhāvyate svabhāvaviśeṣād iti cet tarhi yena svabhāvaviśeṣeṇāśrayaḥ kasyacid bhāvo <span type="ref-block" n="13908 r_TAŚVA-ML#416,13_r"/>yena vānāśrayaḥ sa tato narthāṃtarabhūtaś cet tannityatvaikāṃtavirodhaḥ sa tato rthāṃtarabhūtaś cet tasyeti kutaḥ tadāśra<span type="ref-block" n="13909 r_TAŚVA-ML#416,14_r"/>yatvād iti cet sa eva paryanuyogo navasthā ca sudūram api gatvā tasya kathaṃcid anarthāṃtarabhūtasvabhāvaviśe<span type="ref-block" n="13910 r_TAŚVA-ML#416,15_r"/>ṣābhyupagame kathaṃ tato rthāṃtarabhūto tiśayaḥ pariṇāmas tadāśrayaḥ syāt yo yathā yatra yadā yāto tiśaya<span type="ref-block" n="13911 r_TAŚVA-ML#416,16_r"/>s tasya tathā tatra tadāśrayo bhāva ity evaṃrūpaikasvabhāvatvād ātmādibhāvasyādoṣa eveti cen nānātmādibhāva<span type="ref-block" n="13912 r_TAŚVA-ML#416,17_r"/>parikalpanāt virodhaḥ pṛthivyādyatiśayānām ekātmātiśayatvaprasaṃgāt śakyaṃ hi vaktum eka evātmaivaṃbhūtaṃ <span type="ref-block" n="13913 r_TAŚVA-ML#416,18_r"/>svabhāvaṃ bibhartti yena yathā yatra yadā pṛthivyādyatiśayāḥ prabhavaṃti teṣāṃ tathā tatra tadāśrayo na bhavatīti <span type="ref-block" n="13914 r_TAŚVA-ML#416,19_r"/>tadatiśayā eva te punar anyadravyātiśaya iti dravyāṃtarābhāve kuto tiśayāḥ syur ātmanīti cet ati<span type="ref-block" n="13915 r_TAŚVA-ML#416,20_r"/>śayāṃtarebhyaḥ ete cānye pi parebhyo tiśayebhya ity anādyatiśayaparaṃparābhyupagamād anupālaṃbhaḥ asty eka <span type="ref-block" n="13916 r_TAŚVA-ML#416,21_r"/>evātmā puruṣādvaitābhyupagamād ity aparaḥ tasyāpi nātmātiśayaḥ pariṇāmo dvaitaprasaṃgāt anādyavidyopada<span type="ref-block" n="13917 r_TAŚVA-ML#416,22_r"/>rśinaḥ puruṣasyātiśayaḥ pariṇāma iti cet tarhi na vāstavaḥ pariṇāmaḥ puruṣādvaitavādino sti yo py āha <span type="ref-block" n="13918 r_TAŚVA-ML#416,23_r"/>pradhānād arthāṃtarabhūta eva mahadādeḥ pariṇāma iti so py ayuktavādī sarvathā pradhānād abhinnasya mahadādeḥ pari<span type="ref-block" n="13919 r_TAŚVA-ML#416,24_r"/>ṇāmatvavirodhāt svātmapradhānavat tasya vā pariṇāmitvaprasaṃgāt mahadādivat tato na pradhānaṃ pariṇāmi <span type="ref-block" n="13920 r_TAŚVA-ML#416,25_r"/>ghaṭate nityaikasvabhāvatvād ātmavat yadi punaḥ pradhānasya mahadādirūpeṇāvirbhāvatirobhāvābhyupagamāt pari<span type="ref-block" n="13921 r_TAŚVA-ML#416,26_r"/>ṇāmitvam abhidhīyate tadā sa eva syādvādibhir abhidhīyamānaḥ pariṇāmo nānyatheti nityatvaikāṃtapakṣe pariṇā<span type="ref-block" n="13922 r_TAŚVA-ML#416,27_r"/>mābhāvaḥ kṣaṇikaikāṃte pi kṣaṇād ūrdhvasthiter abhāvāt pariṇāmābhāvaḥ pūrvakṣaṇe niranvayavināśād uttarakṣa<span type="ref-block" n="13923 r_TAŚVA-ML#416,28_r"/>ṇotpādaḥ pariṇāma iti cet kasya pariṇāmina iti vaktavyaṃ pūrvakṣaṇasyaiveti cen na tasyātyaṃtavinā<span type="ref-block" n="13924 r_TAŚVA-ML#416,29_r"/>śāt tadapariṇāmitvāc ciraṃtanaviśiṣṭakṣaṇavat kāryakāraṇabhāva eva pariṇāmibhāva iti cen na kṣaṇikaikāṃte <span type="ref-block" n="13925 r_TAŚVA-ML#416,30_r"/>kāryakāraṇabhāvasya nirastatvāt kramayaugapadyavirodhān nityatvaikāṃtavat saṃvṛtyā kāryakāraṇabhāve tu na <span type="ref-block" n="13926 r_TAŚVA-ML#416,31_r"/>vāstavaḥ pariṇāmibhāvaḥ kayościd iti kṣaṇikaikāṃtapakṣe pariṇāmābhāvaḥ siddhaḥ saṃvedanādyadvaite tu dūro<span type="ref-block" n="13927 r_TAŚVA-ML#416,32_r"/>tsārita eva pariṇāma iti sakalasarvathaikāṃtavādināṃ pariṇāmābhāvād vṛddhyabhāvo apakṣayādyabhāvavad avatiṣṭhate <span type="ref-block" n="13928 r_TAŚVA-ML#416,33_r"/>syādvādināṃ punaḥ pariṇāmaprasiddher yuktā kasyacid vṛddhiḥ svakāraṇasannipātād apakṣayādivat tathā pratīter vā <span type="ref-block" n="13929 r_TAŚVA-ML#416,34_r"/>bādhakābhāvāt pariṇāmo hi kaścit pūrvapariṇāmena sadṛśo yathā pradīpāder jvālādiḥ kaścid visadṛśo <span type="ref-block" n="13930 r_TAŚVA-ML#416,35_r"/>yathā tasyaiva kajjalādiḥ kaścit sadṛśāsadṛśo yathā suvarṇasya kaṭakādiḥ tatra pūrvasaṃsthānādyaparityāge <span type="ref-block" n="13931 r_TAŚVA-ML#417,01_r"/>sati pariṇāmādhikyaṃ vṛddhiḥ sadṛśetarapariṇāmo yathā bālakasya kumārādibhāvaḥ sadṛśa evāyam ity ayuktaṃ <span type="ref-block" n="13932 r_TAŚVA-ML#417,02_r"/>visadṛśapratyayotpatteḥ sarvathā sādṛśye bālakumārādyavasthayoḥ kumārādyavasthāyām api bālapratyayotpattipra<span type="ref-block" n="13933 r_TAŚVA-ML#417,03_r"/>saṃgāt bālakāvasthāyāṃ vā kumārādipratyayotpattiprasakteḥ sarvathā visadṛśa eva bālakapariṇāmāt ku<span type="ref-block" n="13934 r_TAŚVA-ML#417,04_r"/>mārādipariṇāma ity api na prātītikaṃ sa evāyam iti pratyayasvabhāvāt bhrāṃto sau pratyaya iti cen na <span type="ref-block" n="13935 r_TAŚVA-ML#417,05_r"/>bādhakābhāvād ātmani sa evāhaṃ pratyayavat sarvatra tasya bhrāṃtatvopagame nairātmyavādāvalaṃbanaprasaṃgaḥ na <span type="ref-block" n="13936 r_TAŚVA-ML#417,06_r"/>cāsau śreyān vaś ca sadṛśetarapariṇāmātmano vastunaḥ sādhanāt pratītijñānasyābhedapratyayasya vā prāmā<span type="ref-block" n="13937 r_TAŚVA-ML#417,07_r"/>ṇyavyavasthāpanāt tato yuktaḥ sadṛśetarapariṇāmātmako vṛddhipariṇāmaḥ etenāpakṣayapariṇāmo vyākhyātaḥ <span type="ref-block" n="13938 r_TAŚVA-ML#417,08_r"/>yathā sthūlasya kāyādeḥ sadṛśetarapratyayasadbhāvāt sadṛśetarātmaka iti visadṛśapariṇāmo janma tasyāpū<span type="ref-block" n="13939 r_TAŚVA-ML#417,09_r"/>rvaprādurbhāvalakṣaṇatvāt tathā vināśaḥ pūrvavināśasyāpūrvaprādurbhāvarūpatvāt tadvyatiriktasya vināśa<span type="ref-block" n="13940 r_TAŚVA-ML#417,10_r"/>syāpratīteḥ nābhāvo stīti pratyayaviṣayatvād iti cet tataś ca bhāvasvabhāvatve nīrūpatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="13941 r_TAŚVA-ML#417,11_r"/>nāstīti pratyayaviṣayarūpasadbhāvān na nīrūpatvam iti cet tarhi bhāvasvabhāvavināśaḥ svabhāvatvād utpādavat <span type="ref-block" n="13942 r_TAŚVA-ML#417,12_r"/>prāgabhāvetaretarābhāvātyaṃtābhāvānām apy anenaiva bhāvasvabhāvatā vyākhyātā nanu ca yathā svabhāvavattvāviśe<span type="ref-block" n="13943 r_TAŚVA-ML#417,13_r"/>ṣe pi ghaṭapaṭayor nānātvaṃ viśiṣṭapratyayaviṣayatvāt tathā bhāvābhāvayor api syād iti cen na ghaṭatvena vā svabhā<span type="ref-block" n="13944 r_TAŚVA-ML#417,14_r"/>vavattvasyāvāptatvād ghaṭasya paṭātmakatvāsiddheḥ paṭasya vā ghaṭātmakatvānupapatteḥ kathaṃcin nānātvavyavasthiteḥ <span type="ref-block" n="13945 r_TAŚVA-ML#417,15_r"/>bhāvātmakatvena tu svabhāvatvasya vyāptisiddheḥ sarvatra bhāvātmam aṃtareṇa svabhāvatvāprasiddher abhāvasya tato <span type="ref-block" n="13946 r_TAŚVA-ML#417,16_r"/>bhāvātmakatvasiddher apratibaṃdhanāt tatra viśiṣṭapratyayas tu paryāyaviśeṣād upapadyate eva ghaṭe navapurāṇādipratya<span type="ref-block" n="13947 r_TAŚVA-ML#417,17_r"/>yavat yathaiva ghaṭo navaḥ purāṇa iti viśiṣṭapratyayatām ātmasāt kurvann api ghaṭātmatāṃ jahāti tathā bhāvo sti <span type="ref-block" n="13948 r_TAŚVA-ML#417,18_r"/>nāstīti viśiṣṭapratyayaṃ viṣayatāṃ svīkurvann api na bhāvatvam aviśeṣāt na cābhāvo bhāvaparyāya eva na <span type="ref-block" n="13949 r_TAŚVA-ML#417,19_r"/>bhavati sarvadā bhāvaparataṃtratvād abhāvaprasaṃgāt na ca sarvadābhāvaparataṃtro nīlatvādir bhāvadharmo nāprasiddho <span type="ref-block" n="13950 r_TAŚVA-ML#417,20_r"/>yenābhāvo pi tadvadbhāvadharmo na syāt na ca sarvadā bhāvaparataṃtratvam abhāvasyāsiddhaṃ ghaṭasyābhāvaḥ paṭasya <span type="ref-block" n="13951 r_TAŚVA-ML#417,21_r"/>cety evaṃ pratīteḥ svataṃtrasyābhāvasya jātucidapratīteḥ ata eva bhāvavailakṣaṇyam abhāvasyeti cen na nīlādinā <span type="ref-block" n="13952 r_TAŚVA-ML#417,22_r"/>vyabhicārāt nīlam idam ity evaṃ nīlādeḥ svataṃtrasya saṃpratyayāt sarvadā bhāvaparataṃtre nīlatvāsiddher na tena <span type="ref-block" n="13953 r_TAŚVA-ML#417,23_r"/>vyabhicāra iti cet tarhi tavāpy asad idam ity evam abhāvasya svataṃtrasya niścayāt sarvadā bhāvapārataṃtryaṃ na <span type="ref-block" n="13954 r_TAŚVA-ML#417,24_r"/>siddhyet idam iti pratīyamānabhāvaviśeṣaṇatayātrāsataḥ pratīter asvataṃtratve nīlāder api svataṃtratvaṃ mā bhūt tata <span type="ref-block" n="13955 r_TAŚVA-ML#417,25_r"/>eva vyavasthāpitaprāyaṃ vā bhāvasya bhāvasvabhāvatvam iti na prapaṃcyate yat punar astitvaṃ vipariṇamanaṃ ca <span type="ref-block" n="13956 r_TAŚVA-ML#417,26_r"/>jātasya satas tatsadṛśapariṇāmātmakaṃ tatra vaisādṛśyapratyayānutpatteḥ nanu ca sarvasya vastunaḥ sadṛśetarapari<span type="ref-block" n="13957 r_TAŚVA-ML#417,27_r"/>ṇāmātmakatve syādvādināṃ kathaṃ kaścit sadṛśapariṇāmātmaka eva kaścid visadṛśapariṇāmātmakaḥ paryāyo <span type="ref-block" n="13958 r_TAŚVA-ML#417,28_r"/>yujyate iti cet tathā paryāyārthikaprādhānyāt sādṛśyārthaprādhānyād vaisādṛśyaguṇabhāvāt sādṛśyātmako yaṃ <span type="ref-block" n="13959 r_TAŚVA-ML#417,29_r"/>pariṇāma iti manyāmahe na punar vaisādṛśyanirākaraṇāt tathā vaisādṛśyārthaprādhānyāt sādṛśyasya sato pi guṇa<span type="ref-block" n="13960 r_TAŚVA-ML#417,30_r"/>bhāvād visadṛśātmako yaṃ pariṇāma iti vyavaharāmahe tadubhayārthaprādhānyāt tu sadṛśetarapariṇāmātmaka iti <span type="ref-block" n="13961 r_TAŚVA-ML#417,31_r"/>saṃgirāmahe tathā pratīteḥ tato pi na kaścid upālaṃbhaḥ saṃkaravyatikaravyatirekeṇāviruddhasvabhāvānāṃ niḥsaṃ<span type="ref-block" n="13962 r_TAŚVA-ML#417,32_r"/>śayaṃ tadatatpariṇāmānāṃ viniyatātmanāṃ jīvādipadārtheṣu prasiddheḥ sukhādiparyāyeṣu sattvādyanvayavivarta<span type="ref-block" n="13963 r_TAŚVA-ML#417,33_r"/>saṃdarbhopalakṣitajanmādivikāraviśeṣavat jīvādayo dravyapadārthāḥ susvādayaḥ paryāyā viniyatatadatatpariṇā<span type="ref-block" n="13964 r_TAŚVA-ML#417,34_r"/>māyattatvavivartayitṛvikārā' ity akalaṃkadevair apy abhidhānāt tato nāvasthitasyaiva dravyasya pariṇāmaḥ <span type="ref-block" n="13965 r_TAŚVA-ML#417,35_r"/>pūrvāparasvabhāvatyāgopādānavirodhāt tad apy anavasthitasyaiva sarvathānvayarahitasya pariṇamanāghaṭanād iti syād a<span type="ref-block" n="13966 r_TAŚVA-ML#418,01_r"/>vasthitasya dravyārthādeśāt syād anavasthitasya paryāyārthādeśād ity ādi saptabhaṃgībhāk pariṇāmo veditavyaḥ <span type="ref-block" n="13967 r_TAŚVA-ML#418,02_r"/>so yaṃ pariṇāmaḥ kālasyopakāraḥ sakṛtsarvapadārthagasya pariṇāmasya bāhyakāraṇam aṃtareṇānupapatter vartanāt yat ta<span type="ref-block" n="13968 r_TAŚVA-ML#418,03_r"/>dbāhyaṃ nimittaṃ sa kālaḥ nanu ca kālasya pariṇāmo yady asti tadāsau bāhyānyanimittāpekṣaṃ sannimittaṃ <span type="ref-block" n="13969 r_TAŚVA-ML#418,04_r"/>pariṇāmam ātmasāt kurvad aparanimittāpekṣam ity anavasthā syāt kālapariṇāmasya bāhyanimittānapekṣatve pudgalā<span type="ref-block" n="13970 r_TAŚVA-ML#418,05_r"/>dipariṇāmasyāpi bāhyanimittāpekṣā mā bhūt atha kālasya pariṇāmo nāsti pūrvaṃ pariṇāmisattvād iti <span type="ref-block" n="13971 r_TAŚVA-ML#418,06_r"/>sādhanam aprayojakaṃ syāt tena vyabhicārāt tato na kālasya pariṇāmo 'numāpaka iti kaścit so pi na <span type="ref-block" n="13972 r_TAŚVA-ML#418,07_r"/>vipaścit kālasya sakalapariṇāmanimittatvena svapariṇāmanimittatvasiddheḥ sakalāvagāhahetutvenākā<span type="ref-block" n="13973 r_TAŚVA-ML#418,08_r"/>śasya svāvagāhahetuvat sarvavidaḥ sakalārthasākṣātkāritvena svātmasākṣātkāritvavad vānyathā tadanupapatteḥ <span type="ref-block" n="13974 r_TAŚVA-ML#418,09_r"/>na caivaṃ pudgalādayaḥ sakalapariṇāmahetavaḥ svapariṇāmahetutve pi sakalapariṇāmahetutvābhāvāt pratiniyatasva<span type="ref-block" n="13975 r_TAŚVA-ML#418,10_r"/>pariṇāmahetutvāt ye tv āhuḥ nānyonyaṃ pariṇāmayati bhāvān nāsau svayaṃ ca pariṇamate vividhapari<span type="ref-block" n="13976 r_TAŚVA-ML#418,11_r"/>ṇāmabhājāṃ nimittamātraṃ bhavati kāla iti te pi na kālasyāpariṇāmitvaṃ pratipannāḥ sarvasya vastunaḥ <span type="ref-block" n="13977 r_TAŚVA-ML#418,12_r"/>pariṇāmitvāt na ca svayaṃ pariṇamate ity anena pudgalādivat mahattvādipariṇāmapratiṣedhāt na cāsau <span type="ref-block" n="13978 r_TAŚVA-ML#418,13_r"/>bhāvān anyonyaṃ pariṇamayatīty anenāpi teṣāṃ svayaṃ pariṇamamānānāṃ kālasya pradhānakartṛtvapratiṣedhāt tasyāpi <span type="ref-block" n="13979 r_TAŚVA-ML#418,14_r"/>pariṇāmahetutvaṃ nimittamātraṃ bhavati kāla iti vacanāt tataḥ sarvo vastupariṇāmo nimittadravyahetuka <span type="ref-block" n="13980 r_TAŚVA-ML#418,15_r"/>evānyathā tadanupapatter iti pratipattavyaṃ kā punaḥ <hi rend="bold">kriyā</hi> </p><p n="a_3242" rend="justify"> <span type="ref-block" n="13986 r_TAŚVA-ML#418,21_r"/>kathaṃ panar evaṃ vidhā kriyā kālasyopakāro stu yatas taṃ gamayet kālam aṃtareṇānupapadyamānatvāt pariṇā<span type="ref-block" n="13987 r_TAŚVA-ML#418,22_r"/>mavat tathā hisakṛtsarvadravyakriyā bahiraṃgasādhāraṇakāraṇā kāraṇāpekṣakāryatvāt pariṇāmavat sakṛtsa<span type="ref-block" n="13988 r_TAŚVA-ML#418,23_r"/>rvapadārthagatisthityavagāhavad vā yat tad bahiraṃgasādhāraṇakāraṇaṃ sa kālo nyāsaṃbhavāt ke punaḥ <hi rend="bold">paratvāparatve</hi> <span type="ref-block" n="13989 r_TAŚVA-ML#418,24_r"/>viprakṛṣṭetaradeśāpekṣābhyāṃ praśastetarāpekṣābhyāṃ ca paratvāparatvābhyām anekāṃtaprakaraṇāt aparadiksaṃbaṃdhini <span type="ref-block" n="13990 r_TAŚVA-ML#418,25_r"/>nivedye vṛddhalubdhake paratvapratyayakāraṇaṃ paratvaṃ paradiksaṃbaṃdhini ca praśaste kumāratapasviny aparatvapratyayahe<span type="ref-block" n="13991 r_TAŚVA-ML#418,26_r"/>tur aparatvaṃ na tad dhi guṇakṛtaṃ na vāhetukam iti taddhetunā viśiṣṭena bhavitavyaṃ sa naḥ kāla iti kāle <span type="ref-block" n="13992 r_TAŚVA-ML#418,27_r"/>tarhi digbhedaguṇadoṣānapekṣe paratvāparatve paraḥ kālo 'paraḥ kāla iti pratyayaviśeṣanimitte kiṃ kṛte <span type="ref-block" n="13993 r_TAŚVA-ML#418,28_r"/>syātām iti cet adhyāropakṛte gauṇe iti kecit svahetuke mukhye evāstv anyapratyayasamadhigamatvā<span type="ref-block" n="13994 r_TAŚVA-ML#418,29_r"/>d ity anye na caivaṃ sarvadravyeṣu svahetuke paratvāparatve prasajyete niṃbādau svahetukasya tiktatvāder darśanā<span type="ref-block" n="13995 r_TAŚVA-ML#418,30_r"/>d odanādāv api tasya svahetukatvaprasaṃgāt niṃbādisaṃskārānapekṣatvāpatteḥ vyavahārakālasya pariṇāmakriyā<span type="ref-block" n="13996 r_TAŚVA-ML#418,31_r"/>paratvāparatvair anumeyatvāc ca na mukhyakālāpekṣayā codyam anavadyaṃ dvividho hy atra kālo mukhyo vyavahārarūpaś ca <span type="ref-block" n="13997 r_TAŚVA-ML#418,32_r"/>tatra mukhyo vartanānumeyaḥ paras tu pariṇāmādyanumeyaḥ pratipāditaḥ sūtre 'nyathā pariṇāmādigrahaṇānarthakya<span type="ref-block" n="13998 r_TAŚVA-ML#418,33_r"/>prasaṃgāt vartanāgrahaṇenaiva paryāptatvāt kaḥ punar asau mukhyaḥ kālo nāma </p><p n="a_3244" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14013 r_TAŚVA-ML#419,14_r"/>sāṃprataṃ sarveṣāṃ dharmādīnām anumeyārthānām ānumānikī pratipattiḥ sūtrasāmarthyād upajātā pratyakṣārthapratīti<span type="ref-block" n="14014 r_TAŚVA-ML#419,15_r"/>van na bādhyata ity upasaṃharann āha </p><p n="a_3246" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14016 r_TAŚVA-ML#419,17_r"/>na hi dharmāstikāyādyanumeyārthapratipattir asmadādipratyakṣeṇa bādhyate tasya tadaviṣayatvāt na saṃti <span type="ref-block" n="14017 r_TAŚVA-ML#419,18_r"/>dharmādayo 'nupalabdheḥ kharaśṛṃgavad ityādyanumānena bādhyate iti cen na tasyāprayojakatvāt paracetovṛttyā<span type="ref-block" n="14018 r_TAŚVA-ML#419,19_r"/>dinā vyabhicārāt dṛśyānupalabdhiḥ punar atrāsiddhaiva sarvathā dharmādīnām asmadādibhiḥ pratyakṣato nupalabhya<span type="ref-block" n="14019 r_TAŚVA-ML#419,20_r"/>tvāt kālātyayāpadiṣṭaś ca hetuḥ pramāṇabhūtāgamābādhitapakṣanirdeśānaṃtaraṃ prayuktatvāt evam abādhita<span type="ref-block" n="14020 r_TAŚVA-ML#419,21_r"/>pratītigocarārthaprakāśinaḥ sūtrakārādayaḥ prekṣāvatāṃ stotrārhā iti stuvaṃti </p><p ana="trailer" n="trailer_5.1 a_3248" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14023 r_TAŚVA-ML#419,24_r"/>iti paṃcamasyādhyāyasya <hi rend="bold">prathamam</hi> āhnikam </p><p n="a_3250" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14025 r_TAŚVA-ML#419,26_r"/>sparśagrahaṇam ādau viṣayabaladarśanāt sarveṣu hi viṣayeṣu rasādiṣu sparśasya balaṃ dṛśyate spaṣṭagrāhi<span type="ref-block" n="14026 r_TAŚVA-ML#419,27_r"/>ṣv iṃdriyeṣu sparśasyādau grahaṇavyakteḥ sarvasaṃsārijīvagrahaṇayogyatvāc cādau sparśasya grahaṇaṃ rasagrahaṇam ādau <span type="ref-block" n="14027 r_TAŚVA-ML#419,28_r"/>prasajyate viṣayabaladarśanāt sparśasukhanirutsukeṣv api rasavyāpāradarśanād iti cen na sparśe sati tadvyāpā<span type="ref-block" n="14028 r_TAŚVA-ML#419,29_r"/>rāt tata evānaṃtaraṃ rasavacanaṃ sparśagrahaṇānaṃtarabhāvi hi rasagrahaṇaṃ rūpāt prāggaṃdhavacanam acākṣuṣatvāt <span type="ref-block" n="14029 r_TAŚVA-ML#419,30_r"/>aṃte varṇagrahaṇaṃ sthaulye sati tadupalabdheḥ nityayoge mator vidhānāt kṣīriṇo nyagrodhā ityādivat <span type="ref-block" n="14030 r_TAŚVA-ML#419,31_r"/>sparśādisāmānyasya nityayogāt pudgaleṣu </p><p n="a_3252" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14032 r_TAŚVA-ML#420,01_r"/>pṛthivyaptejovāyavo hi pudgaladravyasya paryāyāḥ sparśādimattvāt ye na tatparyāyās te na sparśādimaṃto <span type="ref-block" n="14033 r_TAŚVA-ML#420,02_r"/>dṛṣṭā yathākāśādayaḥ sparśādimaṃtaś ca pṛthivyādaya iti tajjātibhedānāṃ nirākaraṇaṃ siddhaṃ nanv ayaṃ pakṣā<span type="ref-block" n="14034 r_TAŚVA-ML#420,03_r"/>vyāpako hetuḥ sparśādijale gaṃdhasyābhāvāt tejasi gaṃdharasayoḥ vāyau gaṃdharasarūpāṇām anupalabdher iti bruvāṇaṃ <span type="ref-block" n="14035 r_TAŚVA-ML#420,04_r"/>pratyāha </p><p n="a_3254" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14037 r_TAŚVA-ML#420,06_r"/>kim iyaṃ pratyakṣanivṛttir anupalabdhir āhosvitsakalapramāṇanivṛttiḥ prathamā ca cet tataḥ salilādiṣu sparśā<span type="ref-block" n="14038 r_TAŚVA-ML#420,07_r"/>dīnām anyatamasyāpy abhāvaḥ siddhyet svābhipretatvenātīṃdriyeṇa dharmādinānekāṃtāt tasyānumānasiddha<span type="ref-block" n="14039 r_TAŚVA-ML#420,08_r"/>tvepsu gaṃdhasya tejasi gaṃdharasayoḥ pavane gaṃdharasarūpāṇām anumānasiddhatvam astu tathā hiāpo gaṃdhavatya<span type="ref-block" n="14040 r_TAŚVA-ML#420,09_r"/>stejo gaṃdharasavadvāyuḥ gaṃdharasarūpavān sparśavattvāt pṛthivīvat kālātyayāpadiṣṭo hetuḥ pratyakṣāgamaviru<span type="ref-block" n="14041 r_TAŚVA-ML#420,10_r"/>ddhapakṣanirdeśānaṃtaraṃ prayuktatvāt tejasy anuṣṇatve sādhye dravyatvavad iti cet na nāma rasādiṣv anubhūtarūpa<span type="ref-block" n="14042 r_TAŚVA-ML#420,11_r"/>sparśaviśeṣe sādhye taijasatvahetoḥ kālātyayāpadiṣṭatvaprasaṃgāt tatrāgamena virodhābhāvāt tadabhāvapratipā<span type="ref-block" n="14043 r_TAŚVA-ML#420,12_r"/>danān na doṣa iti cet tata evānyatra doṣo mā bhūt syādvādāgamasya pramāṇatvam asiddham iti cen na <span type="ref-block" n="14044 r_TAŚVA-ML#420,13_r"/>tasyaiva prāmāṇyasādhanāt yaugāgamasyaiva sarvatra dṛṣṭeṣṭaviruddhatvena prāmāṇyānupapatteḥ yuktyanugṛhītatvena <span type="ref-block" n="14045 r_TAŚVA-ML#420,14_r"/>cāgamasya prāmāṇyam anumanyamānaḥ katham itaretarāśrayadoṣaṃ pariharet siddhe hy āgamasya tatpratipādakasya <span type="ref-block" n="14046 r_TAŚVA-ML#420,15_r"/>prāmāṇye tatra hetor atītakālatvābhāvasiddhiḥ tatsiddhau ca tadanumānenānugṛhītasya tadāgamasya prāmāṇyasiddhi<span type="ref-block" n="14047 r_TAŚVA-ML#420,16_r"/>r iti syādvādināṃ tu suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvenāgamasya prāmāṇyasiddhau nāyaṃ doṣaḥ ata eva <span type="ref-block" n="14048 r_TAŚVA-ML#420,17_r"/>jalādiṣu gaṃdhādyabhāvasādhane sarvasya hetor atītakālatvaṃ pratyetavyaṃ tasya pramāṇabhūtajaināgamaviruddhatvāt <span type="ref-block" n="14049 r_TAŚVA-ML#420,18_r"/>tato na kālātyayāpadiṣṭo hetuḥ nāpy anaikāṃtiko vipakṣavṛttyabhāvāt anvayābhāvād agamaka iti cen na <span type="ref-block" n="14050 r_TAŚVA-ML#420,19_r"/>sarvasya kevalavyatirekiṇo 'prayojakatvaprasaṃgāt sādhyāvinābhāvaniyamaniścayāt kasyacit prayojakatve <span type="ref-block" n="14051 r_TAŚVA-ML#420,20_r"/>prakṛtahetos tata eva prayojakatvam astu pudgaladravyaparyāyatvābhāve kṣityādīnāṃ sparśatattvābhāvaniyamaniśca<span type="ref-block" n="14052 r_TAŚVA-ML#420,21_r"/>yāt etena sarvapramāṇānivṛttir anupalabdhir asiddhā na toyādiṣu gaṃdhādyabhāvasādhanīty uktaṃ veditavyaṃ pravaca<span type="ref-block" n="14053 r_TAŚVA-ML#420,22_r"/>nasyānumānasya ca tadbhāvāvedinaḥ pravṛtteḥ </p><p n="a_3256" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14055 r_TAŚVA-ML#420,24_r"/>pudgalā ity anuvartate tatra śabdādīnām abhihitanirvacanānāṃ pariprāptadvaṃdvānām evābhisaṃbaṃdhaḥ śabdo dvedhā <span type="ref-block" n="14056 r_TAŚVA-ML#420,25_r"/>bhāṣālakṣaṇo viparītaś ca bhāṣātmako dvedhā akṣarātmako anakṣarātmakaś ca prathamaḥ śāstrābhivyaṃjakaḥ <span type="ref-block" n="14057 r_TAŚVA-ML#420,26_r"/>saṃskṛtādibhedādāryamlecchavyavahārahetuḥ anakṣarātmako dvīṃdriyādīnām atiśayajñānasvarūpapratipādanahetuś ca <span type="ref-block" n="14058 r_TAŚVA-ML#420,27_r"/>sa eṣa prāyogika eva abhāṣātmako dvedhā prayogavisrasānimittatvāt tatra prayoganimittaś caturdhā <span type="ref-block" n="14059 r_TAŚVA-ML#420,28_r"/>tatādibhedāt carmatananāt tataḥ puṣkarādiprabhavaḥ taṃtrīkṛto vitato vīṇādisamudbhavaḥ kāṃsyatālādijo <span type="ref-block" n="14060 r_TAŚVA-ML#420,29_r"/>ghanaḥ vaṃśādinimittaḥ śauṣiraḥ visrasānimittaḥ śabdo meghādiprabhavaḥ baṃdho dvividho visrasāprayoga<span type="ref-block" n="14061 r_TAŚVA-ML#420,30_r"/>bhedāt visrasā baṃdho 'nādir ādimāṃś ca prayogabaṃdhaḥ punar ādimān eva paryāyataḥ saukṣmyaṃ dvividham atyakṣa<span type="ref-block" n="14062 r_TAŚVA-ML#420,31_r"/>m āpekṣikaṃ ca tathā sthaulyaṃ saṃsthānamitthaṃ lakṣaṇaṃ caturasrādikam anitthaṃ lakṣaṇaṃ ca aniyatākāraṃ bhedaḥ <span type="ref-block" n="14063 r_TAŚVA-ML#420,32_r"/>ṣoḍhā utkaraś cūrṇaḥ khaṃḍastūrṇikā prataro nucaṭanam iti tamo dṛṣṭipratibaṃdhakāraṇaṃ keṣāṃcit chāyā prakā<span type="ref-block" n="14064 r_TAŚVA-ML#420,33_r"/>śāvaraṇaṃ ātapa uṣṇaprakāśalakṣaṇaḥ udyotaś caṃdrādiprakāśo nuṣṇaḥ ta ete śabdādayaḥ svarūpato bheda<span type="ref-block" n="14065 r_TAŚVA-ML#420,34_r"/>taś ca suprasiddhā eva kutaḥ punaḥ pudgalāḥ śabdādimaṃtaḥ siddhā ity āha </p><p n="a_3258" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14067 r_TAŚVA-ML#421,02_r"/>na hi paramāṇavaḥ śabdādimaṃtaḥ saṃti virodhāt skaṃdhasyaiva śabdādimattayā pratīteḥ śabdasyākāśa<span type="ref-block" n="14068 r_TAŚVA-ML#421,03_r"/>guṇatvān na tadvān pudgalaskaṃdha ity eke tasyāmūrtadravyatvād ity anye tān pratyāha </p><p n="a_3260" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14073 r_TAŚVA-ML#421,08_r"/>nākāśaguṇaḥ śabdo bāhyeṃdriyaviṣayatvād gaṃdhādivad ity atra na hetur vyabhicārī vipakṣāvṛttitvāt paṭā<span type="ref-block" n="14074 r_TAŚVA-ML#421,09_r"/>kāśasaṃyogena vyabhicāra iti cen na tasyākāśaguṇatvaikāṃtābhāvāt tadubhayaguṇatvāt tatra bāhyeṃdriyavi<span type="ref-block" n="14075 r_TAŚVA-ML#421,10_r"/>ṣayatvāsiddheḥ saṃyogino gaganasyātīṃdriyatvāt paṭasyeṃdriyaviṣayatve pi tatsaṃyogasya tadayogāt tadu<span type="ref-block" n="14076 r_TAŚVA-ML#421,11_r"/>ktam anyaiḥ dvayasaṃbaṃdhasaṃvittir naikarūpapravedanāt dvayasvarūpagrahaṇe sati saṃbaṃdhavedanaṃ iti etenai<span type="ref-block" n="14077 r_TAŚVA-ML#421,12_r"/>tad api pratyuktaṃ yad uktaṃ yaugaiḥna sparśavaddravyaguṇaḥ śabdo 'smadādipratyakṣatve satyayāvaddravyabhāvitvād akā<span type="ref-block" n="14078 r_TAŚVA-ML#421,13_r"/>raṇaguṇapūrvakatvād vā sukhādivad iti pakṣasya prakṛtānumānabādhitatvāt śabdasya dravyārthādeśādayāvaddravya<span type="ref-block" n="14079 r_TAŚVA-ML#421,14_r"/>bhāvitvāsiddhiḥ svarūpādivat paryāyārthādeśād akāraṇaguṇapūrvatvasyāpy asiddhiḥ śabdapariṇatānāṃ pudgalānā<span type="ref-block" n="14080 r_TAŚVA-ML#421,15_r"/>m aparāparasadṛśaśabdāraṃbhakatvāt anyathā vaktṛdeśād anyatra śabdasyāśravaṇaprasaṃgāt nanu ca vaktṛvyāpārā<span type="ref-block" n="14081 r_TAŚVA-ML#421,16_r"/>t pudgalaskaṃdhaḥ śabdatayā pariṇamann eko neko vā pariṇamet na tāvad ekas tasya sakṛtsarvadikṣu gamanāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="14082 r_TAŚVA-ML#421,17_r"/>yadi punar yāvadbhiḥ sarvadikkaiḥ śrotṛbhiḥ śrūyate śabdas tāvān eva vaktṛvyāpāraniṣpannaḥ tacchrotrābhimukhaṃ gaccha<span type="ref-block" n="14083 r_TAŚVA-ML#421,18_r"/>tīti tair mataṃ tadā sadṛśaśabdakolāhalaśravaṇaṃ śrotṛjanasya kuto na bhavet sarveṣāṃ śabdānām ekaikaśrotṛgrā<span type="ref-block" n="14084 r_TAŚVA-ML#421,19_r"/>hyatvapariṇāmābhāvād iti cet tarhy ekaikaḥ śabda ekaikaśrotṛgrāhyatvapariṇataḥ sarvadikkaṃ gacchannekaikenaiva <span type="ref-block" n="14085 r_TAŚVA-ML#421,20_r"/>śrotrā śrūyate ity āyātaṃ tac cāyuktaṃ ekadikkeṣu sapraṇidhiṣu śrotṛṣu sthiteṣv atyāsannaśrotṛśrotrasya parāpara<span type="ref-block" n="14086 r_TAŚVA-ML#421,21_r"/>śrotṛśravaṇavirodhāt parāpara eva śabdaḥ parāparaśrotṛbhiḥ śrūyate na punaḥ sa eveti cet sa tarhi parā<span type="ref-block" n="14087 r_TAŚVA-ML#421,22_r"/>paraśabdaḥ kiṃ vaktṛvyāpārād eva prādurbhavadāhosvitpūrvaśrotṛśabdāt prathamapakṣe katham asau parāparaiḥ śrotṛbhiḥ <span type="ref-block" n="14088 r_TAŚVA-ML#421,23_r"/>śrūyamāṇaḥ pūrvapūrvaiḥ samam ākāśaśreṇisthair api na śrūyate iti mahadāścaryaṃ na caivaṃ kāraṇaguṇapūrvakaḥ śabdaḥ <span type="ref-block" n="14089 r_TAŚVA-ML#421,24_r"/>siddhyeta dvitīyavikalpe paryaṃtasthitaśrotṛśrutaśabdād api śabdāṃtarotpattiḥ kathaṃ na bhavet pudgalaskaṃdhasya <span type="ref-block" n="14090 r_TAŚVA-ML#421,25_r"/>tadupādānasya sadbhāvāt vaktṛvyāpārajanitavāyuviśeṣasya tatsahakāriṇas tatrābhāvād iti cet tarhi vāya<span type="ref-block" n="14091 r_TAŚVA-ML#421,26_r"/>vīyaḥ śabdos tu kim apareṇa pudgalaviśeṣeṇa tadupādānena kalpitenādṛṣṭakalpanāmātrahetunā kiṃ kartavyaṃ <span type="ref-block" n="14092 r_TAŚVA-ML#421,27_r"/>tathopagame svamatavirodhāt tataḥ syādvādino durnivāra iti kaścit so py anālocitavacanaḥ śabdasya <span type="ref-block" n="14093 r_TAŚVA-ML#421,28_r"/>gaganaguṇatve pi pratipāditadoṣasya samānatvāt tathā hiśaṃkhamukhasaṃyogād ākāśe śabdaḥ prādurbhavann eka eva <span type="ref-block" n="14094 r_TAŚVA-ML#421,29_r"/>prādurbhaved aneko vā prathamapakṣe kutas tasya nānādikkaiḥ śrotṛbhiḥ śravaṇaṃ sakṛtsarvadikkagamanāsaṃbhavāt <span type="ref-block" n="14095 r_TAŚVA-ML#421,30_r"/>athānekas tadā śabdakolāhalaśrutiprasaṃgaḥ samānaḥ śabdasyānekasya sakṛdutpatteḥ sarvadikkāśeṣaśrotṛśrūyamā<span type="ref-block" n="14096 r_TAŚVA-ML#421,31_r"/>ṇasya tāvad vā bhedasiddheḥ yadi punar ekaikasyaiva śabdasyaikaikaśrotṛgrāhyasvabhāvatayotpatter na samānaśabdakalaka<span type="ref-block" n="14097 r_TAŚVA-ML#421,32_r"/>laśrutir iti mataṃ tadaikadikkeṣu samānapraṇidhiṣu śrotṛṣu pratyāsannatamaśrotṛśrutasya śabdasyāṃtyatvāc chabdāṃtarā<span type="ref-block" n="14098 r_TAŚVA-ML#421,33_r"/>raṃbhakatvavirodhāc cheṣaśrotṝṇāṃ tacchrvaṇaṃ na syāt tasyāparaśabdāraṃbhakatve cāṃtyatvāvyavasthitiḥ pratyāsanna<span type="ref-block" n="14099 r_TAŚVA-ML#421,34_r"/>tamaśrotṛśravaṇam api na bhavet tadbhāve vādya eva śabdaḥ śrūyate nāṃtya iti siddhāṃtavyāghātaḥ atha pratyā<span type="ref-block" n="14100 r_TAŚVA-ML#422,01_r"/>sannatamaśrotāraṃ pratyasau śabdo ṃtyas tena śrūyamāṇatvān na pratyāsannataraṃ tena tasyāśravaṇāt tena ca śrūyamāṇas ta<span type="ref-block" n="14101 r_TAŚVA-ML#422,02_r"/>m eva pratyaṃto na tu pratyāsannaṃ prati tata eva so pi tam eva pratyaṃtyo na dūraśrotāraṃ pratīti matiḥ sāpi na <span type="ref-block" n="14102 r_TAŚVA-ML#422,03_r"/>śreyasī śabdasyaikasyāṃtyatvānaṃtyatvavirodhāt tasya niraṃśatvopagamāt atha tasyāpi dharmabhedopagamād adoṣaḥ sa <span type="ref-block" n="14103 r_TAŚVA-ML#422,04_r"/>tarhi dharmaśabdasya jātir eva bhavitum arhati na guṇādiḥ śabdasya svayaṃ guṇatvāt tadāśrayatvāsaṃbhavāt na ca <span type="ref-block" n="14104 r_TAŚVA-ML#422,05_r"/>tadaṃtyatvaṃ tadanaṃtyatvaṃ vā jātir ekavyaktiniṣṭhatvāt jātes tv anekavyaktivṛttitvāt athaikaśrotṛśravaṇayogyo <span type="ref-block" n="14105 r_TAŚVA-ML#422,06_r"/>nekaḥ śabdo ṃtyo 'naṃtaś cāparaśrotṛśravaṇayogyo stīti mataṃ tarhy ādyo pi śabdotyaḥ syāt kasyacic chravaṇayogya<span type="ref-block" n="14106 r_TAŚVA-ML#422,07_r"/>tvāt karṇaśaḥ kuṭyaṃtaḥpraviṣṭam ākāśaśabdavat karṇaghoṣavad vā tathā cādyaḥ śabdo na śrūyate iti siddhāṃta<span type="ref-block" n="14107 r_TAŚVA-ML#422,08_r"/>virodhaḥ atha na śravaṇayogyatvād aṃtyatvaṃ kiṃ tarhi ādyāpekṣayā śabdāṃtarānāraṃbhakatvāpekṣayā cety abhima<span type="ref-block" n="14108 r_TAŚVA-ML#422,09_r"/>tis tadādyasyāṃtyatvaṃ tadaṃtyasyānaṃtyatvaṃ katham upapadyate yenaikasyāṃtyatvam anaṃtyatvaṃ ca syāt tataḥ sūktaṃ pratyā<span type="ref-block" n="14109 r_TAŚVA-ML#422,10_r"/>sannatamaśrotṛśrutaśabdāc chabdāṃtarasyāprādurbhāvād ekadikkasapraṇidhiśrotṛpaṃktyā śabdaśravaṇabhāvaprasaṃga iti <span type="ref-block" n="14110 r_TAŚVA-ML#422,11_r"/>syān mataṃ śaṃkhamukhasaṃyogād ākāśe bahavaḥ śabdāḥ samānāḥ pratyākāśapradeśakadaṃbake śaṃkhād upajāyaṃte te ca <span type="ref-block" n="14111 r_TAŚVA-ML#422,12_r"/>pavanapreritataraṃgātmavacchabdāṃtarānārabhaṃte tato bhinnadikkasapraṇidhiśrotṛpaṃkter ivaikadikkapraṇidhiśrotṛpaṃkter api <span type="ref-block" n="14112 r_TAŚVA-ML#422,13_r"/>pratiniyatasaṃtatipatitasyaiva śabdasya śravaṇam ekasyaiva ca śrotur na punar anyasya yato nigaditadoṣaḥ syād iti <span type="ref-block" n="14113 r_TAŚVA-ML#422,14_r"/>tad apy anālocitābhidhānaṃ śabdasaṃtateḥ sarvato paryaṃtatāpatteḥ samavāyikāraṇasya gaganasyāsamavāyikāraṇasya <span type="ref-block" n="14114 r_TAŚVA-ML#422,15_r"/>ca śabdasya śabdāṃtarotpattihetoḥ sadbhāvāt śaṃkhamukhasaṃyogajapavanākāśasaṃyogasya śabdakāraṇasyābhāvān nāṃ<span type="ref-block" n="14115 r_TAŚVA-ML#422,16_r"/>tyābhimataḥ śabdaḥ śabdāṃtaram ārabhate yataḥ śabdasaṃtatiparyaṃtatā syād iti cet tarhi vāyavīyaḥ śabdo stu <span type="ref-block" n="14116 r_TAŚVA-ML#422,17_r"/>kim ākāśena samavāyinā kalpiteneti matāṃtaraṃ syāt śabdāc chabdotpattir na syāt tasyāpi pavanasaṃyogaja<span type="ref-block" n="14117 r_TAŚVA-ML#422,18_r"/>tvāt saty evākāśe śabdasyotpattis tatsamavāyikāraṇaṃ na tatpratiṣedhahetavo gamakāḥ syur bādhitaviṣaya<span type="ref-block" n="14118 r_TAŚVA-ML#422,19_r"/>tvād iti mataṃ tadā śabdaḥ sparśavaddravyaparyāyo bāhyeṃdriyapratyakṣatvāt sparśādivad ity anumānāt tasya pudgalaparyā<span type="ref-block" n="14119 r_TAŚVA-ML#422,20_r"/>yatve siddhe tatpratiṣedhahetavo numānabādhitaviṣayatvād eva gamakāḥ katham upapadyeran etena yad uktaṃ saugataiḥ <span type="ref-block" n="14120 r_TAŚVA-ML#422,21_r"/>ekadravyāśritaḥ śabdaḥ sāmānyaviśeṣavattve sati bāhyaikeṃdriyapratyakṣatvād rūpavad iti tad api pratyākhyātaṃ <span type="ref-block" n="14121 r_TAŚVA-ML#422,22_r"/>pudgalaskaṃdhasyaikadravyasya śabdāśrayatvopapatteḥ siddhasādhanatvāt gaganāśrayatve sādhye sādhyavikalo dṛṣṭāṃta <span type="ref-block" n="14122 r_TAŚVA-ML#422,23_r"/>syād dhetuś ca viruddhaḥ tathā hisparśavadekadravyāśritaḥ śabdaḥ sāmānyaviśeṣavattve sati bāhyaikeṃdriyapratyakṣa<span type="ref-block" n="14123 r_TAŚVA-ML#422,24_r"/>tvāt rūpādivat na ca hetor ātmanā vyabhicāras tasyāṃtaḥkaraṇapratyakṣatvāt nāpi ghaṭādinā tasya <span type="ref-block" n="14124 r_TAŚVA-ML#422,25_r"/>bāhyeṃdriyapratyakṣatvāt dvyaṃgulasaṃyogasyānekadravyāśritasya sparśanena ca sākṣātkaraṇāt tataḥ sūktaṃna śabdaḥ <span type="ref-block" n="14125 r_TAŚVA-ML#422,26_r"/>khaguṇo bāhyeṃdriyapratyakṣatvāt gaṃdhādivad iti tasya pudgalaparyāyatvavyavasthiteḥ tathā nāmūrtidravyaṃ śabdaḥ <span type="ref-block" n="14126 r_TAŚVA-ML#422,27_r"/>bāhyeṃdriyapratyakṣāt ghaṭādivat na nabhasā vyabhicāraḥ sādhanasya nabhaso bāhyeṃdriyāpratyakṣatvāt nanu ca <span type="ref-block" n="14127 r_TAŚVA-ML#422,28_r"/>śuṣirasya cakṣuṣā sparśanena ca sākṣātkaraṇādyacchuṣiraṃ tadākāśam iti vacanād bāhyeṃdriyapratyakṣam evākāśaṃ <span type="ref-block" n="14128 r_TAŚVA-ML#422,29_r"/>tasyedaṃtayā prarūpaṇād iti cet naitat satyaṃ śuṣirasya ghanadravyābhāvarūpatvād upacāratas tatrākāśavyapadeśād <span type="ref-block" n="14129 r_TAŚVA-ML#422,30_r"/>dhanadravyābhāvasya ca dravyāṃtarasadbhāvarūpatvāt tatra cakṣuṣaḥ sparśanasya ca vyāpārāt paramārthatas tatpratya<span type="ref-block" n="14130 r_TAŚVA-ML#422,31_r"/>kṣatvābhāvān nabhasaḥ tathā hinabho na bāhyeṃdriyapratyakṣam amūrtadravyatvād ātmādivat yat tu bāhyeṃdriyapratyakṣaṃ <span type="ref-block" n="14131 r_TAŚVA-ML#422,32_r"/>tannāmūrtadravyaṃ yathā ghaṭādidravyaṃ iti na nabhasā vyabhicārī hetuḥ syād ākūtaṃ te amūrtadravyaṃ śabdaḥ para<span type="ref-block" n="14132 r_TAŚVA-ML#422,33_r"/>mamahattvāśrayatvād ākāśavad ity anumānabādhitaḥ pakṣa iti tad asamyak paramamahattvāśrayatvasyāsiddhatvāt <span type="ref-block" n="14133 r_TAŚVA-ML#422,34_r"/>tathā hina paramamahān śabdaḥ asmadādiśabdatvāt paṭādivat nāpi mānasapratyakṣeṇa nabhasā tasyāsmadā<span type="ref-block" n="14134 r_TAŚVA-ML#422,35_r"/>dimanaḥpratyakṣatvāsiddheḥ saṃvyavahārato niṃdriyapratyakṣasya svasaṃvedanasya sukhādipratibhāsinaś cakṣurādiparicchi<span type="ref-block" n="14135 r_TAŚVA-ML#423,01_r"/>nnārthasmaraṇasya ca viśadasyābhyupagamāt gaganādiṣv atīṃdriyeṣu mānasapratyakṣānavagamāt na caivaṃ mati<span type="ref-block" n="14136 r_TAŚVA-ML#423,02_r"/>jñānasya sarvadravyaviṣayatvavacanaṃ virudhyate gaganādīnām atīṃdriyadravyāṇāṃ svārthānumānam ativiṣayatvābhyupaga<span type="ref-block" n="14137 r_TAŚVA-ML#423,03_r"/>māt asmadādipratyakṣayā sattayānekāṃta ity api na syādvādinā kṣamyate sattāyāḥ sarvathā paramamahattvā<span type="ref-block" n="14138 r_TAŚVA-ML#423,04_r"/>bhāvāt paramamahato dravyasya nabhasaḥ sattā hi paramamahatī nāsarvagatadravyādisattā na ca nabhasaḥ <span type="ref-block" n="14139 r_TAŚVA-ML#423,05_r"/>sattāsmadādipratyakṣā tato na tayā vyabhicāraḥ na ca sakaladravyaparyāyavyāpiny ekaiva sattā prasiddhā <span type="ref-block" n="14140 r_TAŚVA-ML#423,06_r"/>tasyās tathopacārataḥ pratipādanāt paramārthatas tadekatve viśvarūpatvavirodhāt satpratyayāviśeṣād ekaiva <span type="ref-block" n="14141 r_TAŚVA-ML#423,07_r"/>satteti cen na sarvathā satpratyayāviśeṣasyāsiddhatvāt saṃyuktapratyayāviśeṣavat atrānye prāhuḥ na dravyaṃ <span type="ref-block" n="14142 r_TAŚVA-ML#423,08_r"/>śabdaḥ kiṃ tarhi guṇaḥ pratiṣiddhamānadravyakarmatve sati sattvād rūpavat śabdo na dravyam anityatve saty asma<span type="ref-block" n="14143 r_TAŚVA-ML#423,09_r"/>dādyacākṣuṣapratyakṣatvāt śabdo na karmācākṣuṣapratyakṣatvād rasavad iti tad ayuktaṃ <span type="ref-block" n="14144 r_TAŚVA-ML#423,10_r"/>teṣāṃ vāyunāsmadādyacākṣuṣapratyakṣatvasya vyabhicārādvāyor asmadādipratyakṣatvāt anityatvaviśeṣaṇasya cāpra<span type="ref-block" n="14145 r_TAŚVA-ML#423,11_r"/>siddhatvāt dravyatvapratiṣedhānupapatteḥ karmatvapratiṣedhanasya cākṣuṣapratyakṣatvasya vāyukarmaṇānaikāṃtikatvāt <span type="ref-block" n="14146 r_TAŚVA-ML#423,12_r"/>dravyaṃ śabdaḥ kriyāvattvād bāṇādivad ity apare te yadi syādvādam anāsṛtyācakṣate tadāpasiddhāṃtaḥ śabdasya <span type="ref-block" n="14147 r_TAŚVA-ML#423,13_r"/>paryāyatayā pravacane nirūpaṇād anyathā pudgalānāṃ śabdavattvavirodhāt dravyārthādeśād dravyaṃ śabdaḥ pudgaladravyā<span type="ref-block" n="14148 r_TAŚVA-ML#423,14_r"/>bhedād iti cet kim evaṃ gaṃdhādir api dravyaṃ na syāt gaṃdhādayo guṇā eva dravyāśritatvāt nirguṇatvāc ca <span type="ref-block" n="14149 r_TAŚVA-ML#423,15_r"/>'dravyāśrayā nirguṇā guṇā' iti vacanān niṣkriyatvāc ceti cet śabdas tata eva guṇos tu sahabhāvitvā<span type="ref-block" n="14150 r_TAŚVA-ML#423,16_r"/>bhāvān na guṇa iti cet kathaṃ rūpādiviśeṣās tata eva guṇā bhaveyuḥ sāmānyārpaṇāt teṣāṃ sahabhāvitvāt <span type="ref-block" n="14151 r_TAŚVA-ML#423,17_r"/>pudgaladravyeṇa tadguṇās te iti cet śabda samavāyikāraṇam astu bhavata eva pṛthivīdravyābhāve <span type="ref-block" n="14152 r_TAŚVA-ML#423,18_r"/>saty apy ākāśe gaṃdhasyānutpatteḥ pṛthivī dravyam eva tatsamavāyikāraṇam ākāśaṃ tu nimittam iti cet tarhi <span type="ref-block" n="14153 r_TAŚVA-ML#423,19_r"/>vāyudravyasyābhāve śabdasyānutpatteḥ tad eva tasya samavāyikāraṇam astu gaganaṃ tu nimittamātraṃ tasya sarvotpatti<span type="ref-block" n="14154 r_TAŚVA-ML#423,20_r"/>matām utpattau nimittakāraṇatvopagamāt pavanadravyābhāve pi bherīdaṃḍasaṃyogāc chabdasyotpatter na pavanadravyaṃ tatsa<span type="ref-block" n="14155 r_TAŚVA-ML#423,21_r"/>mavāyi pṛthivyaptejodravyavad iti cet tarhi śabdapariṇāmayogyaṃ pudgaladravyaṃ śabdasyopādānakāraṇam astu <span type="ref-block" n="14156 r_TAŚVA-ML#423,22_r"/>vāyvāder aniyatatayā tatsahakāritvasiddheḥ kutas tatsiddhir iti cet pṛthivyādeḥ kutaḥ prativiśiṣṭa<span type="ref-block" n="14157 r_TAŚVA-ML#423,23_r"/>sparśarūparasagaṃdhānām upalaṃbhāt pṛthivyāḥ siddhiḥ sparśarūparasaviśeṣāṇām upalabdher apāṃ sparśarūpaviśeṣayor upa<span type="ref-block" n="14158 r_TAŚVA-ML#423,24_r"/>labdhes tejasaḥ sparśaviśeṣasyopalaṃbhād vāyoḥ svāśrayadravyābhāve tadanupapatter iti cet tarhi śabdasya <span type="ref-block" n="14159 r_TAŚVA-ML#423,25_r"/>pṛthivyādiṣv asaṃbhavinaḥ sphuṭam upalaṃbhāt tadāśrayadravyasya bhāṣāvargaṇāpudgalasya prasiddhir anyathā tadanupapatteḥ na <span type="ref-block" n="14160 r_TAŚVA-ML#423,26_r"/>ca paramāṇurūpaḥ pudgalaḥ śabdasyāśrayo smadādibāhyeṃdriyagrāhyatvāt chāyātapādivat skaṃdharūpas tu syād iti <span type="ref-block" n="14161 r_TAŚVA-ML#423,27_r"/>sūkṣmaśabdaguṇātmakebhyaḥ sūkṣmabhāṣāvargaṇāpudgalebhyo smadādibāhyeṃdriyagrāhyapudgalaskaṃdhātmā śabdaḥ prādurbhavan <span type="ref-block" n="14162 r_TAŚVA-ML#423,28_r"/>kāraṇaguṇapūrvaka eva paṭarūpādivat tato 'kāraṇapūrvakatvād ity asiddho hetur ayāvaddravyabhāvitvādivat <span type="ref-block" n="14163 r_TAŚVA-ML#423,29_r"/>kaścid āha akāraṇaguṇapūrvakaḥ śabdo 'sparśadravyaguṇatvāt sukhādivad iti tasyāpi parasparāśrayaḥ siddhe <span type="ref-block" n="14164 r_TAŚVA-ML#423,30_r"/>hy akāraṇaguṇapūrvakatve śabdasyāsparśavaddravyaguṇatvaṃ siddhyet tatsiddhau vākāraṇaguṇapūrvakatvam iti tathā <span type="ref-block" n="14165 r_TAŚVA-ML#423,31_r"/>nākāraṇaguṇapūrvakaḥ śabdo smadādibāhyeṃdriyajñānaparicchedyatve sati guṇatvāt ghaṭarūpādivad ity anumānaviru<span type="ref-block" n="14166 r_TAŚVA-ML#423,32_r"/>ddhaś ca pakṣaḥ syāt na hy atra hetoḥ paramāṇurūpādinā vyabhicāraḥ sukhādinā vā bāhyeṃdriyajñānaparicche<span type="ref-block" n="14167 r_TAŚVA-ML#423,33_r"/>dyatve satīti viśeṣaṇāt tathāpi yogibāhyeṃdriyapratyakṣeṇa paramāṇurūpādinānekāṃta iti na śaṃkanīya<span type="ref-block" n="14168 r_TAŚVA-ML#423,34_r"/>m asmadādigrahaṇāt pṛthivītvādisāmānyenānityadravyaviśeṣeṇa samavāyena karmaṇā vā vyabhicāra ity api <span type="ref-block" n="14169 r_TAŚVA-ML#423,35_r"/>na maṃtavyaṃ guṇatvād iti vacanāt na caivaṃ syādvādinām apasiddhāṃtaḥ śabdasya paryāyatvavacanāt paryā<span type="ref-block" n="14170 r_TAŚVA-ML#424,01_r"/>yasya ca guṇatvāt tathā cāhur akalaṃkadevāḥ 'śabdaḥ pudgalaparyāyaḥ skaṃdhaḥ chāyātapādivad iti syān mataṃ <span type="ref-block" n="14171 r_TAŚVA-ML#424,02_r"/>na śabdaḥ na pudgalaskaṃdhaparyāyo 'smadādyanupalabhyamānasparśarūparasagaṃdhāśrayatvāt sukhādivad iti tad asat <span type="ref-block" n="14172 r_TAŚVA-ML#424,03_r"/>dvyaṇukādirūpādinā hetor vyabhicārāt śabdāśrayatve smadādyanupalabhyamānānām apy anudbhūtatayā sparśādīnāṃ <span type="ref-block" n="14173 r_TAŚVA-ML#424,04_r"/>sadbhāvasādhanāt gaṃdhāśrayatve sparśarūparasavat gaṃdho hi kastūrikāder gaṃdhadravyād dūre gaṃdhaṃ samupalabhyamāne <span type="ref-block" n="14174 r_TAŚVA-ML#424,05_r"/>ghrāṇeṃdriye saṃprāptaḥ svāśrayadravyarahitaḥ na saṃbhavati guṇatvābhāvaprasaṃgāt nāpi tadāśrayadravyam asmadādi<span type="ref-block" n="14175 r_TAŚVA-ML#424,06_r"/>bhir upalabhyamānasparśarūparasaṃ na ca tatrānubhūtavṛttayaḥ sparśarūparasā na saṃti pārthive py avirodhāt yathā <span type="ref-block" n="14176 r_TAŚVA-ML#424,07_r"/>vāyor anupalabhyamānarūparasagaṃdhasya tejasaś cānupalabhyamānarasagaṃghasya salilasya cānupalabhyamānagaṃdhasya paryā<span type="ref-block" n="14177 r_TAŚVA-ML#424,08_r"/> gagaṃ sparśarūparasagaṃdhāḥ prasiddhās tathānupalabhyamānasparśarūparasagaṃdhasyāpi bhāṣāvargaṇāpudgalasya <span type="ref-block" n="14178 r_TAŚVA-ML#424,09_r"/>paryāyaḥ śabdo nissaṃdehaṃ prasiddhyaty eva katham anyathaivam ācakṣāṇaḥ pratikṣipyate paraiḥ na vāyuguṇo nuṣṇā<span type="ref-block" n="14179 r_TAŚVA-ML#424,10_r"/>śītasparśopākajaḥ upalabhyatve saty asmadādyanupalabhyamānarūparasagaṃdhāśrayatvāt sukhādivat tathā na bhāsura<span type="ref-block" n="14180 r_TAŚVA-ML#424,11_r"/>rūpoṣṇasparśas tejodravyaguṇa upalabhyatve saty asmadādyanupalabhyamānagaṃdhāśrayatvāt tadvat tathā na śītasparśa<span type="ref-block" n="14181 r_TAŚVA-ML#424,12_r"/>nīlarūpamadhurarasāḥ salilaguṇāḥ upalabhyatve saty asmadādyanupalabhyamānagaṃdhāśrayatvāt tadvad eveti yadi punaḥ <span type="ref-block" n="14182 r_TAŚVA-ML#424,13_r"/>sparśādayo dravyāśrayā eva guṇatvāt sukhādivat yat taddravyaṃ tadāśrayaḥ sa vāyuranalaḥ salilaṃ kṣitir ity anumā<span type="ref-block" n="14183 r_TAŚVA-ML#424,14_r"/>nasiddhatvāt sparśaviśeṣādīnāṃ vāyvādiguṇatvasya sāmānyārpaṇayā kiṃ na bhāṣāvargaṇapudgaladravyeṇa sahabhā<span type="ref-block" n="14184 r_TAŚVA-ML#424,15_r"/>vīṣṭo yena tadguṇo na syāt viśeṣārpaṇāt yathā rūpādayaḥ paryāyās tathā śabdo pi pudgalaparyāya iti <span type="ref-block" n="14185 r_TAŚVA-ML#424,16_r"/>katham asau dravyaṃ syāt ṣaḍdravyapratijñānavirodhāc ca śabdadravyasya pṛthivyādivatpudgaladravyeṃ tarbhāvān na tadvirodha <span type="ref-block" n="14186 r_TAŚVA-ML#424,17_r"/>iti cet gaṃdhadravyādīnām api tadvattatrāṃtarbhāvāt tadvirodhāsiddher guṇatvaṃ kim abhidhīyate jñānādīnāṃ ca dravyatva<span type="ref-block" n="14187 r_TAŚVA-ML#424,18_r"/>m astu jīvadravye ṃtarbhāvatvāprasakteḥ dravyasaṃkhyāniyamāvighātāt tathā ca na kaścid guṇa iti dravyasyāpy a<span type="ref-block" n="14188 r_TAŚVA-ML#424,19_r"/>bhāvaḥ tasya guṇavattvalakṣaṇatvāt tato dravyaguṇaparyāyavyavasthām icchatā jñānādirūpādīnām iva śabdasya <span type="ref-block" n="14189 r_TAŚVA-ML#424,20_r"/>sahabhāvino guṇatvaṃ kramabhuvas tu paryāyatvam abhyupagaṃtavyaṃ kriyāvattvaṃ ca śabdasyāsiddhaṃ gaṃdhādivat tadāśrayasya <span type="ref-block" n="14190 r_TAŚVA-ML#424,21_r"/>pudgaladravyasya kriyāvattvopacārāt syān mataṃ na śabdaparyāyaḥ śrotragrāhyo dravyaṃ sādhyate kiṃ tu tadāśrayaḥ <span type="ref-block" n="14191 r_TAŚVA-ML#424,22_r"/>pudgalaviśeṣa iti tarhi kriyāvaddravyaparyāyaḥ śabdaḥ paramārthataḥ sādhyaḥ syād ākūtaṃ te na dravyaṃ śabdaḥ <span type="ref-block" n="14192 r_TAŚVA-ML#424,23_r"/>sādhyate nāpi sarvathā paryāyaṃ kiṃ tarhi dravyaparyāyātmā tato na kaścid doṣaḥ kriyāvattvasya hetor api <span type="ref-block" n="14193 r_TAŚVA-ML#424,24_r"/>paramārthatas tatra siddheḥ anuvātaprativātatiryagvāteṣu śabdasya pratipattyapratipattīṣatpratipattidarśanāt kriyā<span type="ref-block" n="14194 r_TAŚVA-ML#424,25_r"/>kriyāvattvasādhanād iti kim evaṃ gaṃdhādir dravyaparyāyātmā na sādhyate 'dravyaparyāyātmārtha' ity akalaṃkadevair a<span type="ref-block" n="14195 r_TAŚVA-ML#424,26_r"/>bhidhānāt sparśādīnāṃ ceṃdriyārthatvakathanāt sparśarasarūpagaṃdhaśabdās tadarthā iti sūtrasadbhāvāt atha <span type="ref-block" n="14196 r_TAŚVA-ML#424,27_r"/>paryāyārthaprādhānyāt paryāya eva gaṃdhādayaḥ śabdas tathā kim aparyāyaḥ śabdo dravyārthādeśāt dravyam iti cet <span type="ref-block" n="14197 r_TAŚVA-ML#424,28_r"/>tarhi tathā viśeṣaṇaṃ kartavyaṃ syād dravyaṃ śabda iti tad aprayuktam api vā tatraiṣitavyaṃ tato naikāṃtena dravyaṃ <span type="ref-block" n="14198 r_TAŚVA-ML#424,29_r"/>śabdaḥ syādvādināṃ siddho yatas tasya dravyatvapratiṣedhe pasiddhāṃtaḥ tasyāmūrtadravyatvapratiṣedhād vā na doṣaḥ kaści<span type="ref-block" n="14199 r_TAŚVA-ML#424,30_r"/>d avatarati kaścid āhasphoṭo 'rthapratipattihetur na dhvanayas teṣāṃ pratyekaṃ samuditānāṃ vārthapratipattinimittatā<span type="ref-block" n="14200 r_TAŚVA-ML#424,31_r"/>nupapatteḥ devadattādivākye dakāroccāraṇād eva tadarthapratipattau śeṣaśabdoccāraṇavaiyarthyān na pratyekaṃ tannimittatvaṃ <span type="ref-block" n="14201 r_TAŚVA-ML#424,32_r"/>yuktaṃ dakārasya vākyāṃtare pi darśanāt saṃśayanirāsārthaṃ śabdāṃtaroccāraṇam ucitam eveti cen na āvṛttyā <span type="ref-block" n="14202 r_TAŚVA-ML#424,33_r"/>vākyārthapratipattiprasaṃgāt varṇāṃtare pi tasyaivārthasya pratipādanāt na ca samuditānām eva vākyārthaprati<span type="ref-block" n="14203 r_TAŚVA-ML#424,34_r"/>pattihetutvaṃ pratikṣaṇaṃ vināśitve samudāyāsaṃbhavāt kalpitasya tatsamudāyasya taddhetutve tiprasaṃgāt <span type="ref-block" n="14204 r_TAŚVA-ML#424,35_r"/>nityatvād varṇānāṃ samudāyaḥ saṃbhavatīti cet na abhivyaktānāṃ teṣāṃ kramavṛttitvāt tadabhivyaṃjakavāyūnām ani<span type="ref-block" n="14205 r_TAŚVA-ML#425,01_r"/>tyatvāt kramabhāvitvāt kramaśas tadabhivyaktisiddheḥ teṣām anabhivyaktānām arthapratipattihetutve tadabhivyaṃjaka<span type="ref-block" n="14206 r_TAŚVA-ML#425,02_r"/>vyāpāravaiyarthyād atiprasaṃgāc ca tata evābhivyaktānabhivyaktaśabdasamūhād arthapratipattir iti prativyūḍhaṃ pūrvapūrva<span type="ref-block" n="14207 r_TAŚVA-ML#425,03_r"/>varṇajñānāhitasaṃskārāpekṣād aṃtyavarṇaśravaṇād vākyārthapratipattir iti cen na tatsaṃskārāṇām anityatve ṃtyavarṇaśravaṇa<span type="ref-block" n="14208 r_TAŚVA-ML#425,04_r"/>kāle sattvavirodhād asattopekṣānupapatteḥ kalpanāropitasaṃskārāpekṣāyāṃ kalpanāropitād eva vākyārthapratipa<span type="ref-block" n="14209 r_TAŚVA-ML#425,05_r"/>ttiprasaṃgāt tatsaṃskārāṇāṃ kālāṃtarasthāyitve ṃtyavarṇaśravaṇāhitasaṃskārasya pūrvavarṇaśravaṇāhitasaṃskāraiḥ sahā<span type="ref-block" n="14210 r_TAŚVA-ML#425,06_r"/>rthapratipattihetutvam iti tatsaṃskārasamūho 'rthapratipattihetur na śabda ity āyātaṃ na caitad yuktaṃ varṇaśravaṇāhi<span type="ref-block" n="14211 r_TAŚVA-ML#425,07_r"/>tasaṃskārebhyo varṇasmaraṇamātrasyaivopapatteḥ padaśravaṇāhitasaṃskārebhyaḥ padasmaraṇamātravat atha saṃketabalo<span type="ref-block" n="14212 r_TAŚVA-ML#425,08_r"/>pajātapadābhidheyajñānāhitasaṃskārebhyo rthapratipattir iṣyate tathā hi padārthapratipattir eva syān na vākyārthapra<span type="ref-block" n="14213 r_TAŚVA-ML#425,09_r"/>tipattiḥ na ca padārthasamudāyapratipattir eva vākyārthapratipattir iti yuktaṃ varṇārthasamudāyapratipatter eva <span type="ref-block" n="14214 r_TAŚVA-ML#425,10_r"/>padārthapratipattirūpatvaprasaṃgāt na ca varṇānām arthavattvābhāve padasyārthavattvaṃ ghaṭate tasya prakṛtipratyayādi<span type="ref-block" n="14215 r_TAŚVA-ML#425,11_r"/>samudāyātmakatvāt prakṛtyādīnāṃ ca arthavattvopagamāt yadi punaḥ prakṛtyādayaḥ svārthāpekṣayārthavaṃto pi <span type="ref-block" n="14216 r_TAŚVA-ML#425,12_r"/>padārthāpekṣayā nirarthakā eveti mataṃ tadā padāny api svābhidheyāpekṣayārthavaṃty api vākyārthāpekṣayā nirarthakāni <span type="ref-block" n="14217 r_TAŚVA-ML#425,13_r"/>kiṃ na bhaveyuḥ tad uktaṃ brāhmaṇyārtho yadā nāsti kaścid brāhmaṇyakaṃvale devadattādayo vākye tathaiva syur a<span type="ref-block" n="14218 r_TAŚVA-ML#425,14_r"/>narthakāḥ iti tathā ca na padārthasamudāya eva vākyasyārthas tasya tato nyatvād ekatve pratīyamānatvād a<span type="ref-block" n="14219 r_TAŚVA-ML#425,15_r"/>bhyaṃjanakriyāder devadattādivākyārthatvāt na ca tasya varṇebhya iva padebhyo pi vipratipattiḥ saṃbhavatīti <span type="ref-block" n="14220 r_TAŚVA-ML#425,16_r"/>tatpratipattihetur varṇapadavyatiriktaḥ kaścid vastvātmābhyupagaṃtavyaḥ sa ca sphoṭa eva sphuṭaty artho 'smād iti <span type="ref-block" n="14221 r_TAŚVA-ML#425,17_r"/>sphoṭa iti tasyaikarūpatā punar ekākārapratibhāsād avasīyate nānākārebhyo hetubhyas tadayogād ahetukatvapra<span type="ref-block" n="14222 r_TAŚVA-ML#425,18_r"/>saṃgād iti so py ayaṃ sphoṭavādī praṣṭavyaḥ kim ayaṃ sphoṭaḥ śabdātmako 'śabdātmako vā iti na tāva<span type="ref-block" n="14223 r_TAŚVA-ML#425,19_r"/>dādyaḥ pakṣaḥ śreyān tasya sphoṭasya śabdātmanaḥ sadaikasvabhāvasyāpratīteḥ varṇapadātmano nānāsvabhāvasyā<span type="ref-block" n="14224 r_TAŚVA-ML#425,20_r"/>vabhāsanāt varṇapadebhyo bhinnasyaikasvabhāvasyaiva śabdasya śrotrabuddhau pratibhāsanād asiddhā svabhāvānupalabdhiḥ <span type="ref-block" n="14225 r_TAŚVA-ML#425,21_r"/>svabhāvaviruddhopalabdhir vā sphoṭābhāvasādhanīti cet na tasya varṇapadaśravaṇakāle paścād vā pratibhāsābhā<span type="ref-block" n="14226 r_TAŚVA-ML#425,22_r"/>vāt sa hi yadi tāvadākhyātaśabdaḥ pratibhāsana eva vākyātmā tadā naikasvabhāvo 'nekavarṇātmakatvāt <span type="ref-block" n="14227 r_TAŚVA-ML#425,23_r"/>bhinna evākhyātaśabdo 'bhyājetyādivarṇebhya ity ayuktaṃ tathā pratītyabhāvāt varṇavyaṃgyo ṃtyavarṇaśravaṇānaṃtara<span type="ref-block" n="14228 r_TAŚVA-ML#425,24_r"/>m ekaḥ pratīyata eveti cen na varṇānāṃ pratyekaṃ samuditānāṃ vā sphoṭābhivyaktau hetutvāghaṭanād arthapratipattā<span type="ref-block" n="14229 r_TAŚVA-ML#425,25_r"/>v iva sarvathā viśeṣābhāvāt yadi punaḥ kathaṃcid varṇāḥ sphoṭābhivyaktihetavaḥ syus tadā tathaivārthapratipatti<span type="ref-block" n="14230 r_TAŚVA-ML#425,26_r"/>hetavaḥ saṃtu kim anayā paraṃparayā varṇebhyaḥ sphoṭasyābhivyaktis tato bhivyaktād arthapratipattir iti kathaṃcid avya<span type="ref-block" n="14231 r_TAŚVA-ML#425,27_r"/>tiriktaḥ sphoṭo varṇebhya iti tasya śrotrabuddhau pratibhāsanopagame katham ekānekasvabhāvo sau na syāt sukha<span type="ref-block" n="14232 r_TAŚVA-ML#425,28_r"/>duḥkhādiparyāyātmakātmavat navapurāṇādiviśeṣātmakatvasaṃbaṃdhāt bhāṣāvargaṇāpudgaladravyaṃ hi svasahakārivi<span type="ref-block" n="14233 r_TAŚVA-ML#425,29_r"/>śeṣavaśād akārarūpatām āsādya bhakārādirūpatām āsādayat kramaśaḥ pratiniyatavaktṛviśeṣādir abhyājetyādi<span type="ref-block" n="14234 r_TAŚVA-ML#425,30_r"/>r ākhyātaśabdaḥ pratibhāsate na cāsau vākyaṃ devadattādipadanirapekṣas taduccāravaiyarthyāpatteḥ sattāpekṣasya <span type="ref-block" n="14235 r_TAŚVA-ML#425,31_r"/>tu vākyatve devadatto gāmabhyāja śuklāṃ daṃḍenetyādi kathaṃcit padātmakaṃ vākyam ekānekasvabhāvam ākhyātaśa<span type="ref-block" n="14236 r_TAŚVA-ML#425,32_r"/>bdavadabhidhātavyaṃ tannirākṛtau kṣaṇakṣayaikatāvalaṃbanaprasaṃgāt kramabhuvāṃ keṣāṃcid varṇānāṃ vāstavaikapadatvābhāve <span type="ref-block" n="14237 r_TAŚVA-ML#425,33_r"/>kṣaṇikavarṇabhāgānām api pāramārthikaikavarṇatvāsiddhes tathopagame vāṃtarbahiś cātmano ghaṭādeś ca kramabhāvyanekapa<span type="ref-block" n="14238 r_TAŚVA-ML#425,34_r"/>ryāyātmakasyābhāvānuṣaṃgāt tatas tadbhāvam abhyupagacchatā kṣaṇikānekakramavṛttivarṇabhāgātmakam ekaṃ varṇam abhyupeyaṃ <span type="ref-block" n="14239 r_TAŚVA-ML#425,35_r"/>tadvadanekakramavatsavarṇātmakam ekaṃ padaṃ tādṛśānekapadātmakaṃ ca vākyam eṣitavyaṃ tato nākhyātaśabdo <span type="ref-block" n="14240 r_TAŚVA-ML#426,01_r"/>vākyātmaikasvabhāva eva kathaṃcid anekasvabhāvasya tasya pratīteḥ etena padam ādyam aṃtyaṃ cānyad vā padāṃtarāpekṣaṃ <span type="ref-block" n="14241 r_TAŚVA-ML#426,02_r"/>vākyam ekasvabhāvam iti nirastaṃ tasyāpy ākhyātaśabdavat kathaṃcid anekasvabhāvasya pratibhāsanāt eko nava<span type="ref-block" n="14242 r_TAŚVA-ML#426,03_r"/>yavaḥ śabdo vākyam ity ayuktaṃ tasya sāvayavasya pratibhāsanāt tasya cāvayavebhyo narthāṃtaratve 'nekatvam eva <span type="ref-block" n="14243 r_TAŚVA-ML#426,04_r"/>syāt tadarthāṃtaratve saṃbaṃdhāsiddhiḥ upakārakalpanāyāṃ vākyasyāvayavakāryatvaprasaṃgas tair upakāryatvād avayavānāṃ <span type="ref-block" n="14244 r_TAŚVA-ML#426,05_r"/>vā vākyakāryatā tenopakriyamāṇatvāt upakārasya tato rthāṃtaratve saṃbaṃdhāsiddhir anupakārāt tadupakārāṃtaraka<span type="ref-block" n="14245 r_TAŚVA-ML#426,06_r"/>lpanāyām anavasthāprasaṃga iti vākyatadavayavābhedabhedaikāṃtavādinām upālaṃbhaḥ syādvādināṃ yathāpratīti <span type="ref-block" n="14246 r_TAŚVA-ML#426,07_r"/>kathaṃcit tadabhedopagamāt ekānekākārapratīter ekānekātmakasya jātyaṃtarasya vyavasthiteḥ na hi vākyaśrava<span type="ref-block" n="14247 r_TAŚVA-ML#426,08_r"/>ṇānaṃtaram anekākārapratītivat sarvadā sarvatra sadbhāvaprasaṃgāt nāpi varṇapadamātrahetukā tadākāratvaprasaṃgād va<span type="ref-block" n="14248 r_TAŚVA-ML#426,09_r"/>rṇapadapratītivat tato vākyākārapariṇataśabdadravyahetukā vākyapratītivac ca tathā pariṇataśabdadravyam e<span type="ref-block" n="14249 r_TAŚVA-ML#426,10_r"/>kānekākāraṃ paramārthataḥ siddhaṃ bādhakābhāvāt kathaṃ nānābhāṣāvargaṇāpudgalapariṇāmavarṇānām ekadravyatvam iti <span type="ref-block" n="14250 r_TAŚVA-ML#426,11_r"/>cet tatropacārān nānādravyādisaṃtānavat kiṃ punas tadanekatvopacāranimittam iti cet tathā sadṛśapa<span type="ref-block" n="14251 r_TAŚVA-ML#426,12_r"/>riṇāma eva tadvat varṇakramo vākyam ity aparaḥ so pi varṇebhyo bhinnam ekasvabhāvaṃ kramaṃ yadi brūyāt tadā <span type="ref-block" n="14252 r_TAŚVA-ML#426,13_r"/>pratītivirodhaḥ tasya śrotrabuddhāv apratibhāsanāt tatsaṃbaṃdhānupapatteś cānavayavavākyavat varṇebhyo narthāṃtaratva<span type="ref-block" n="14253 r_TAŚVA-ML#426,14_r"/>vat kramasya varṇā eva na kaścit kramaḥ syāt satyam etad evaṃ yāvaṃto yādṛśā ye ca padārthapratipādane <span type="ref-block" n="14254 r_TAŚVA-ML#426,15_r"/>varṇā vijñātasāmarthyās te tathaiva bodhakā iti vacanāt tato nyasya vākyasya nirākaraṇād itītaraḥ so pi <span type="ref-block" n="14255 r_TAŚVA-ML#426,16_r"/>yadi varṇānāṃ kramaṃ pratyācakṣīta tadāgniṣṭomena yajena svargakāma ity ākārādayo ye yāvaṃtaś ca varṇāḥ sveṣṭavā<span type="ref-block" n="14256 r_TAŚVA-ML#426,17_r"/>kyārthapratipādane vijñātasāmarthyās te tāvaṃta eva vety udgamenāpi samuccāryamāṇās tathā syur viśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="14257 r_TAŚVA-ML#426,18_r"/>atha yena krameṇa viśiṣṭās te tathā dṛṣṭās tādṛśā eva tadarthasyāvabodhakā iti mataṃ tarhīṣṭaḥ kramo varṇānā<span type="ref-block" n="14258 r_TAŚVA-ML#426,19_r"/>m anyathā tena viśeṣaṇāghaṭanāt varṇābhivyakteḥ kramo varṇānāṃ teṣām akramatvāt upacārāt tu tasya tatra <span type="ref-block" n="14259 r_TAŚVA-ML#426,20_r"/>bhāvāt tadviśepaṇatvam upapadyata eveti cen na ekāṃtanityatve varṇānām abhivyakteḥ sarvathānupapatteḥ utpattisamartha<span type="ref-block" n="14260 r_TAŚVA-ML#426,21_r"/>nāt tatra mukhyakramasya prasiddheḥ kaḥ punar ayaṃ kramo nāma varṇānām iti cet kālakṛtā vyavastheti brūmaḥ <span type="ref-block" n="14261 r_TAŚVA-ML#426,22_r"/>katham asau varṇānām iti cet varṇopādānād udāttādyavasthāvat tarhy aupādhikaḥ kramo varṇānām iti cen na <span type="ref-block" n="14262 r_TAŚVA-ML#426,23_r"/>udāttādyavasthānām apy aupādhikatvaprasaṃgāt aupādhikyudāttādyavasthā eva vāco varṇatvāt kakārādivad iti <span type="ref-block" n="14263 r_TAŚVA-ML#426,24_r"/>cen na teṣāṃ svayam anaṃśatvāsiddheḥ svabhāvatas tathātvopapatter anyathā dhvanīnām api svābhāvikodāttatvādyayo<span type="ref-block" n="14264 r_TAŚVA-ML#426,25_r"/>gāt tataḥ svakāraṇaviśeṣavaśāt kramaviśeṣaviśiṣṭānām akārādivarṇānām utpatteḥ kathaṃcid anarthāṃtarakramaḥ <span type="ref-block" n="14265 r_TAŚVA-ML#426,26_r"/>sa ca sādṛśyasāmānyād upacārād ekaḥ pratiniyataviśeṣākāratayā tv aneka iti syādvādinām ekānekātmakaḥ <span type="ref-block" n="14266 r_TAŚVA-ML#426,27_r"/>kramo pi vākyaṃ na virudhyate varṇasaṃghāto vākyārthapratipattihetur vākyam ity anye teṣām api na varṇebhyo <span type="ref-block" n="14267 r_TAŚVA-ML#426,28_r"/>bhinnaḥ saṃghāto naṃśaḥ pratītimārgāvatārī saṃghātatvavirodhād avarṇāṃtaravat nāpi tato 'narthāṃtaram eva saṃghātaḥ <span type="ref-block" n="14268 r_TAŚVA-ML#426,29_r"/>prativarṇasaṃghātaprasaṃgāt na caiko varṇaḥ saṃghāto bhavet kathaṃcid anyonyasvavarṇebhyaḥ saṃghāta iti cet <span type="ref-block" n="14269 r_TAŚVA-ML#426,30_r"/>katham ekānekasvabhāvo na syāt kathaṃcid anekavarṇād abhinnatvād anekas tatsvātmavat saṃghātatvapariṇāmādeśā<span type="ref-block" n="14270 r_TAŚVA-ML#426,31_r"/>t tato bhinnatvād ekaḥ syād iti pratītisiddheḥ etena saṃghātavartinī jātir vākyam iti ciṃtitaṃ tasyāḥ <span type="ref-block" n="14271 r_TAŚVA-ML#426,32_r"/>saṃghātebhyo bhinnāyāḥ sarvathānutpatteḥ kathaṃcid abhinnāyās tu saṃghātavadekānekasvabhāvatvasiddher nānaṃśaḥ śabdā<span type="ref-block" n="14272 r_TAŚVA-ML#426,33_r"/>tmā kaścid eko vākyasphoṭo sti śrotrabuddhau jātyaṃtarasyārthapratipattihetoḥ pratibhāsanāt ekānekātmana eva <span type="ref-block" n="14273 r_TAŚVA-ML#426,34_r"/>sarvātmanā vākyasya siddheḥ yadi punar aṃtaḥprakāśarūpaḥ śabdasphoṭaḥ pūrvavarṇajñānāhitasaṃskārasyātmano ṃ<span type="ref-block" n="14274 r_TAŚVA-ML#426,35_r"/>tyavarṇaśravaṇānaṃtaraṃ vākyārthaniścayahetur buddhyātmā dhvanibhyo 'nyo bhyupagamyate sphuṭaty artho smin prakāśata <span type="ref-block" n="14275 r_TAŚVA-ML#427,01_r"/>iti sphoṭa ity abhiprāyāt tadāpy etasyaikānekātmakatve syādvādasiddhir ātmana eva vākyārthagrāhakatvapari<span type="ref-block" n="14276 r_TAŚVA-ML#427,02_r"/>ṇatasya bhāvavākyasya saṃpratyayāt tasya sphoṭa iti nāmakaraṇe virodhābhāvāt tasya niraṃśatve tu pratī<span type="ref-block" n="14277 r_TAŚVA-ML#427,03_r"/>tivirodhaḥ sarvadā tasyaikānekasvabhāvasya tridhāṃśakasya pratibhāsanāt na cāyam abhiniveśaḥ śabdasphoṭa <span type="ref-block" n="14278 r_TAŚVA-ML#427,04_r"/>iti śreyān gaṃdhādisphoṭasya tathābhyupagamārhatvāt yathaiva śabdaḥ vaktṛsaṃketasya kvacid arthapratipattihetu<span type="ref-block" n="14279 r_TAŚVA-ML#427,05_r"/>s tathā gaṃdhādir api viśeṣābhāvāt evaṃvidham eva gaṃdhaṃ samāghrāyettham evaṃvidho rthaḥ pratipattavyaḥ sparśaṃ spṛśya <span type="ref-block" n="14280 r_TAŚVA-ML#427,06_r"/>rasaṃ vāsvādya rūpaṃ vālokyetthaṃ bhūtam īdṛśo bhāvaḥ pratyetavya iti samayagrāhiṇāṃ punaḥ kvacit tādṛśagaṃdhādyu<span type="ref-block" n="14281 r_TAŚVA-ML#427,07_r"/>palaṃbhāt tathāvidhārthanirṇayaprasiddher gaṃdhādijñānāhitasaṃskārasyātmanas tadvākyārthapratipattihetor gaṃdhādipadasphoṭatopa<span type="ref-block" n="14282 r_TAŚVA-ML#427,08_r"/>patteḥ pūrvapūrvagaṃdhādiviśeṣajñānāhitasaṃskārasyātmano ṃtyagaṃdhādiviśeṣopalaṃbhānaṃtaraṃ gaṃdhādiviśeṣasamudāya<span type="ref-block" n="14283 r_TAŚVA-ML#427,09_r"/>gamyārthapratipattihetor gaṃdhādivākyasphoṭatvaghaṭanāt tathā lokavyavahārasyāpi kartuṃ suśakatvāt kāyaprajña<span type="ref-block" n="14284 r_TAŚVA-ML#427,10_r"/>ptivat hastapādakaraṇamātrikāṃgahārādisphoṭavad vā hastādipadādisphoṭa eva ghaṭate na punaḥ svāvayavakriyā<span type="ref-block" n="14285 r_TAŚVA-ML#427,11_r"/>viśeṣābhivyaṃgyo haṃsapakṣmādir hastasphoṭaḥ svābhidheyārthapratipatter hetur iti svalpam atisaṃdarśanamātraṃ etena <span type="ref-block" n="14286 r_TAŚVA-ML#427,12_r"/>vitkuṭitādiḥ pādasphoṭo hastapādasamāyogalakṣaṇaḥ karaṇasphoṭaḥ karaṇadvayarūpamātrikā sahasralakṣaṇo ṃga<span type="ref-block" n="14287 r_TAŚVA-ML#427,13_r"/>hārādisphoṭaś ca na ghaṭata iti vadann anavadheyavacanaḥ pratipādito boddhavyaḥ tasyāpi svasvāvayavābhivyaṃgyasya <span type="ref-block" n="14288 r_TAŚVA-ML#427,14_r"/>svābhidheyārthapratipattihetor aśakyanirākaraṇāt na caivaṃ syādvādasiddhāṃtavirodhaḥ śrotramatipūrvasyeva ghrāṇā<span type="ref-block" n="14289 r_TAŚVA-ML#427,15_r"/>dim atipūrvasyāpi śrutajñānasyeṣṭatvāt tatpariṇatātmanas taddhetoḥ sphoṭa iti saṃjñākaraṇāt gaṃdhādibhiḥ kasya<span type="ref-block" n="14290 r_TAŚVA-ML#427,16_r"/>cid asaṃbaṃdhābhāvāt tatra tadupalaṃbhanimittakapratyayānupapatter na tathā pariṇato buddhyātmā sphoṭaḥ saṃbhavatīti <span type="ref-block" n="14291 r_TAŚVA-ML#427,17_r"/>cet tata eva śabdasphoṭo pi mā sma bhūt śabdasyārthena saha yogyatālakṣaṇasaṃbaṃdhasadbhāvāt tatsaṃbhave tata <span type="ref-block" n="14292 r_TAŚVA-ML#427,18_r"/>evetarasaṃbhavaḥ gaṃdhādīnām arthena saha yogyatākhyasaṃbaṃdhābhāve saṃketasahasre pi tatas tatpratītyayogāc chabdataḥ <span type="ref-block" n="14293 r_TAŚVA-ML#427,19_r"/>śabdārthavatpratipattur agṛhītasaṃketasya śabdasya śravaṇāt kim ayam āheti viśiṣṭārthe saṃdehena praśnadarśanād artha<span type="ref-block" n="14294 r_TAŚVA-ML#427,20_r"/>sāmānyapratipattisiddheḥ śabdasāmānyasyārthasāmānyena yogyatāsaṃbaṃdhasiddhir iti cet tata eva rūpādi<span type="ref-block" n="14295 r_TAŚVA-ML#427,21_r"/>sāmānyasya svadarśyārthasāmānyena yogyatāsiddhir astu svayam apratipannasaṃketasyāṃgulyādirūpadarśane kenacit kṛte <span type="ref-block" n="14296 r_TAŚVA-ML#427,22_r"/>kim ayam āheti viśiṣṭārthe saṃśayena praśnopalaṃbhād arthasāmānyapratipattisiddher aviśeṣāt tad evaṃ śabdasyevārthe <span type="ref-block" n="14297 r_TAŚVA-ML#427,23_r"/>gaṃdhādīnāṃ pratipattiṃ kurvatām ākṣepasamādhānānāṃ samānatvād aṃtaḥ prakāśarūpe buddhyātmani sphoṭe śabdād anya<span type="ref-block" n="14298 r_TAŚVA-ML#427,24_r"/>sminn upagamyamāne gaṃdhādibhyaḥ paraṃ sphoṭo rthapratipattihetur ghrāṇādīṃdriyam atipūrvaśrutajñānarūpo bhyupagaṃtavyo 'nyathā <span type="ref-block" n="14299 r_TAŚVA-ML#427,25_r"/>śabdasphoṭāvyavasthitiprasaṃgāt sa ca naikasvabhāvo nānāsvabhāvatayā sadāvabhāsanāt etenānusaṃhati<span type="ref-block" n="14300 r_TAŚVA-ML#427,26_r"/>r vākyam ity api ciṃtitaṃ padānām anusaṃhater buddhirūpatavā pratīter anusaṃdheyamāṇānām ekapadākārāyāḥ sarvathaikasva<span type="ref-block" n="14301 r_TAŚVA-ML#427,27_r"/>bhāvatvāpratīteḥ atrāpare prāhuḥ na padebhyo 'rthāṃtaram ekasvabhāvam ekānekasvabhāvaṃ vā vākyam ākhyātaśabdarūpaṃ <span type="ref-block" n="14302 r_TAŚVA-ML#427,28_r"/>padāṃtarāpekṣaṃ nāpi padasaṃghātavartijātirūpaṃ vā na caikānavayavaśabdarūpaṃ kramarūpaṃ vā nāpi buddhirūpam a<span type="ref-block" n="14303 r_TAŚVA-ML#427,29_r"/>nusaṃhṛtirūpaṃ vā na cādyapadarūpam aṃtyapadarūpaṃ vā padamātraṃ vā padāṃtarāpekṣaṃ yathā vyāvarṇyate 'nyaiḥ <span type="ref-block" n="14304 r_TAŚVA-ML#427,30_r"/> ākhyātaśabdasaṃghāto jātiḥ saṃghātavartinī eko 'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhati padam ādyapadaṃ cāṃtyaṃ <span type="ref-block" n="14305 r_TAŚVA-ML#427,31_r"/>padasāpekṣam ity api vākyaṃ pratimitir bhinnā bahudhā nyāyavedinām iti kiṃ tarhi padāny eva padārthapratipā<span type="ref-block" n="14306 r_TAŚVA-ML#427,32_r"/>danapūrvakaṃ vākyārthāvabodhaṃ vidadhānāni vākyavyapadeśaṃ pratipadyaṃte tathā pratīter iti teṣām api yadi padāṃ<span type="ref-block" n="14307 r_TAŚVA-ML#427,33_r"/>tarārthair anvitānām evārthānāṃ padair abhidhānāt padārthapratipattir vākyārthāvabodhaḥ syāt tadā devadattapadād devadattā<span type="ref-block" n="14308 r_TAŚVA-ML#427,34_r"/>rthasya gāmabhyājetyādipadavākyair arthair anvitasyābhidhānāt taduccāraṇavaiyarthyam eva vākyārthāvabodhasiddheḥ svaya<span type="ref-block" n="14309 r_TAŚVA-ML#427,35_r"/>m avivakṣitapadārthāny avacchedārthatvān na gāmityādipadoccāraṇavaiyarthyam iti cet kim evaṃ sphoṭavādinaḥ prathama<span type="ref-block" n="14310 r_TAŚVA-ML#428,01_r"/>padenānavayavasya vākyasphoṭasyāvyaktāv api vyattayaṃtarāhitavyaṃjakapadavyavacchedārthasya padāṃtaroccāraṇam anarthaka<span type="ref-block" n="14311 r_TAŚVA-ML#428,02_r"/>m ucyate yatas tad eva padair abhivyaktaṃ tato 'nyad evārthapratipattinimittaṃ na bhavet tathā satyāvṛttyā satyā <span type="ref-block" n="14312 r_TAŚVA-ML#428,03_r"/>vākyābhivyaktiprasaṃgaḥ padāṃtarais tasyāḥ punaḥ prakāśanād iti cet tavāpy āvṛttyā vākyārthāvabodhaḥ syāt <span type="ref-block" n="14313 r_TAŚVA-ML#428,04_r"/>prathamapadenābhihitasyārthasya dvitīyādipadārthābhidheyair anvitasya dvitīyādipadaiḥ punaḥ punaḥ pratipādanāt <span type="ref-block" n="14314 r_TAŚVA-ML#428,05_r"/>atha dvitīyapadena svārthasya pradhānabhāvena pūrvottarapadavākyair arthair anvitasyābhidhānāt prathamapadābhidheyasya tathā<span type="ref-block" n="14315 r_TAŚVA-ML#428,06_r"/>nabhidhānāt nāvṛttyā tasyaiva pratipattir iti mataṃ tarhi yāvaṃti padāni tāvaṃtas tadarthāḥ padāṃtarābhidheyā<span type="ref-block" n="14316 r_TAŚVA-ML#428,07_r"/>nvitāḥ prādhānyena pratipattavyā iti tāvaṃtyo vākyārthapratipattayaḥ kathaṃ na syuḥ hy aṃtapadoccāraṇāt tada<span type="ref-block" n="14317 r_TAŚVA-ML#428,08_r"/>rthasyāśeṣapūrvapadābhidheyair anvitasya pratipattir vākyārthāvabodho bhavati na punaḥ prathamapadoccāraṇāt tadarthasyottara<span type="ref-block" n="14318 r_TAŚVA-ML#428,09_r"/>padābhidheyair anvitasya pratipattir dvitīyādipadoccāraṇāc ca śeṣapadābhidheyair anvitasya tadarthasya pratipattir ity atra <span type="ref-block" n="14319 r_TAŚVA-ML#428,10_r"/>kiṃcit kāraṇam upalabhāmahe etenāvṛttyā padārthapratipattiprasaṃga uktaḥ dvitīyādipadena svārthasya ca pūrvo<span type="ref-block" n="14320 r_TAŚVA-ML#428,11_r"/>ttarapadārthānām api pratipādanād anyathā tais tasyānvitatvāyogāt gamyamānais tais tasyānvitatvaṃ na punar abhidhīyamā<span type="ref-block" n="14321 r_TAŚVA-ML#428,12_r"/>nair iti cet sa kim idānīm abhidhīyamāna eva padasyārtho gamyamānaḥ tathopagame katham anvitābhidhānaṃ <span type="ref-block" n="14322 r_TAŚVA-ML#428,13_r"/>vivakṣitapadasya padāṃtarābhidheyānāṃ gamyamānānāṃ viṣayatvāt tair anvitasya svārthasya pratipādane sāmarthyābhā<span type="ref-block" n="14323 r_TAŚVA-ML#428,14_r"/>vāt yadi punaḥ padānāṃ dvau vyāpārau svārthābhidhāne vyāpāraḥ padārthāṃtare gamakatvavyāpāraś ca tadā kathaṃ <span type="ref-block" n="14324 r_TAŚVA-ML#428,15_r"/>na padārthapratipattir āvṛttyā prasajyate padavyāpārāt pratīyamānasya gamyamānasyāpi padārthatvād abhidhīya<span type="ref-block" n="14325 r_TAŚVA-ML#428,16_r"/>mānārthavat na ca padavyāpārāt pratīyamāno rtho gamyamāno yuktaḥ kaścid evāviśeṣāt syān mataṃ pada<span type="ref-block" n="14326 r_TAŚVA-ML#428,17_r"/>prayogaḥ prekṣāvatā padārthapratipattyartho vākyārthapratipattyartho vā kriyeta na tāvatpadārthapratipattyarthas tasya <span type="ref-block" n="14327 r_TAŚVA-ML#428,18_r"/>pravṛttihetutvābhāvāt kaḥ pikaḥ kokila ityādi kevalapadaprayogasyāpi vākyārthapratītinimittatvāt <span type="ref-block" n="14328 r_TAŚVA-ML#428,19_r"/>kaḥ pika ucyate kokila ucyate iti pratīteḥ yadi tu vākyārthapratipattyarthaḥ padaprayogas tadā pada<span type="ref-block" n="14329 r_TAŚVA-ML#428,20_r"/>prayogānaṃtaraṃ padārthe pratipattiḥ sākṣād bhavatīti tatra padasyābhidhā vyāpāraḥ padāṃtarārthasyāpi pratipattaye <span type="ref-block" n="14330 r_TAŚVA-ML#428,21_r"/>tasyāprayogāt tatra gamakatvavyāpāra iti tad apy asat pādapa iti padasya prayoge śākhādimadarthasyaiva <span type="ref-block" n="14331 r_TAŚVA-ML#428,22_r"/>pratipattis tadarthāc ca pratipannāt tiṣṭhaty ādipadavācyasya sthānādyarthasya sāmarthyataḥ pratītes tatra padasya sākṣād vyā<span type="ref-block" n="14332 r_TAŚVA-ML#428,23_r"/>pārābhāvād gamakatvāyogāt tadarthasyaiva tadgamakatvāt paraṃparayā tasya tatra vyāpāre liṃgavacanasya liṃgaprati<span type="ref-block" n="14333 r_TAŚVA-ML#428,24_r"/>pattau vyāpāro stu tathā sati śābdam evānumānajñānaṃ bhavet liṃgavācakāc chabdāl liṃgasya pratipatteḥ saiva <span type="ref-block" n="14334 r_TAŚVA-ML#428,25_r"/>śābdī na punas tatpratipattiṣu liṃgād anumeyapratipattir atiprasaṃgād iti cet tata eva pādapasthānādyarthapratipa<span type="ref-block" n="14335 r_TAŚVA-ML#428,26_r"/>ttir bhavaṃtī śābdī mā bhūt tasyāḥ svārthapratipattāv eva paryavasitatvāl liṃgaśabdavat katham evaṃ gamyamānaḥ <span type="ref-block" n="14336 r_TAŚVA-ML#428,27_r"/>śabdasyārthaḥ syād iti cet na katham apīti kaścit tasyāpi vākyārthāvasāyo na śābdaḥ syāt gamya<span type="ref-block" n="14337 r_TAŚVA-ML#428,28_r"/>mānasyāśabdārthatvāt vācyasyaiva śabdārthatvajñānāt dyotyaviṣayabhūtayor api vācyatvāt śabdamūlatvāt <span type="ref-block" n="14338 r_TAŚVA-ML#428,29_r"/>vākyārthāvabodhaḥ śābda iti cet tata evāgamyamānorthaḥ śabdasyāstu pādapaśabdoccāraṇānaṃtaraṃ <span type="ref-block" n="14339 r_TAŚVA-ML#428,30_r"/>śākhādimadarthapratipattivattatsthānādyarthasyāpi gater iti sa evāvṛttyā padārthāpratipattiprasaṃgo nvitābhidhāna<span type="ref-block" n="14340 r_TAŚVA-ML#428,31_r"/>vādinaḥ padasphoṭavādivat kiṃ ca viśeṣyapadaṃ viśeṣyaviśeṣaṇasāmānyenānvitaṃ viśeṣaṇaviśeṣeṇa <span type="ref-block" n="14341 r_TAŚVA-ML#428,32_r"/>vābhidhatte tadubhayena vā prathamapakṣe viśiṣṭavākyārthapratipattivirodhaḥ parāparaviśeṣaṇaviśeṣyapadaprayogā<span type="ref-block" n="14342 r_TAŚVA-ML#428,33_r"/>t tadavirodha iti cet tarhy abhihitānvayaprasaṃgaḥ dvitīyapakṣe punaḥ niścayāsaṃbhavaḥ pratiniyataviśeṣa<span type="ref-block" n="14343 r_TAŚVA-ML#428,34_r"/>ṇasya śabdenānirdiṣṭasya svoktaviśeṣe nvayasaṃśīter viśeṣaṇāṃtarāṇām api saṃbhavāt vaktur abhiprāyāt pratini<span type="ref-block" n="14344 r_TAŚVA-ML#428,35_r"/>yataviśeṣaṇasya tatrānvayanirṇaya iti cen na yaṃ prati śabdoccāraṇaṃ tasya tadanirṇayād ātmānam eva prati<span type="ref-block" n="14345 r_TAŚVA-ML#429,01_r"/>vaktuḥ śabdoccāraṇārthakyāt tṛtīyapakṣe tu ubhayadoṣānuṣaṃgaḥ etena kriyāsāmānyena kriyāviśeṣeṇa <span type="ref-block" n="14346 r_TAŚVA-ML#429,02_r"/>tadubhayena cānvitasya sādhanasāmānyasyābhidhānaṃ nirastaṃ kriyāyāś ca sādhanasāmānyena sādhanaviśeṣeṇa tadu<span type="ref-block" n="14347 r_TAŚVA-ML#429,03_r"/>bhayena vānvitayoḥ pratipādanam ākhyātaṃ tato na pratipādyabuddhāv anvitānāṃ padārthānām abhidhānaṃ pratīti<span type="ref-block" n="14348 r_TAŚVA-ML#429,04_r"/>virodhāt pratipādakabuddhau tu teṣām anvitatvapratipattāv api nānvitābhidhānasiddhis tatra teṣāṃ pareṇābhihi<span type="ref-block" n="14349 r_TAŚVA-ML#429,05_r"/>tānām anvayāt ata evābhihitānvayaḥ śreyānityanye teṣām apy abhihitāḥ padārthāḥ śabdāṃtareṇānvīyaṃte <span type="ref-block" n="14350 r_TAŚVA-ML#429,06_r"/>buddhyā vā na tāvad ādyaḥ pakṣaḥ śabdāṃtarasyāśeṣapadārthaviṣayasya kasyacid aniṣṭeḥ dvitīyapakṣe tu buddhi<span type="ref-block" n="14351 r_TAŚVA-ML#429,07_r"/>r eva vākyaṃ syān na punaḥ padāny eva tato vākyārthāpratipatteḥ padārthebhyo pekṣābuddhisaṃnidhāt parasparam anvi<span type="ref-block" n="14352 r_TAŚVA-ML#429,08_r"/>tebhyo vākyārthapratipattiḥ paraṃparayā padebhya eva bhāvān na tato vyatiriktaṃ vākyam astīti cet tarhi <span type="ref-block" n="14353 r_TAŚVA-ML#429,09_r"/>prakṛtipratyayebhyaḥ prakṛtipratyayārthāḥ pratīyaṃte tebhyo pekṣābuddhisaṃnidhānād anyonyam anvitebhyaḥ padārthapratipatti<span type="ref-block" n="14354 r_TAŚVA-ML#429,10_r"/>r iti prakṛtyādivyatiriktaṃ padam api mā bhūt prakṛtyādīnām anvitānām abhidhānam abhihitānām anvaye padā<span type="ref-block" n="14355 r_TAŚVA-ML#429,11_r"/>rthapratipattisiddheḥ syān mataṃ padam eva loke vede vārthapratipattaye prayogārhaṃ na tu kevalā prakṛtiḥ <span type="ref-block" n="14356 r_TAŚVA-ML#429,12_r"/>pratyayo vā padādayo vāṃtyatadutpādanārthaṃ yathākathaṃcit tadabhidhānāt tattvatas tadabhāvaḥ tad uktaṃ atha gaur i<span type="ref-block" n="14357 r_TAŚVA-ML#429,13_r"/>ty atra kaḥ śabda gakāraukāravisarjanīyā iti bhagavān pavarpa iti yathaiva hi varṇo naṃśaḥ prakalpitamā<span type="ref-block" n="14358 r_TAŚVA-ML#429,14_r"/>trābhedas tathā gaur iti padam apy anaṃśam apoddhṛtya gakārādibhedaṃ svārthapratipattim avasīyate iti tad apy anālo<span type="ref-block" n="14359 r_TAŚVA-ML#429,15_r"/>citavacanaṃ vākyasyaivaṃ tāttvikatvasiddhes tadvyutpādanārthaṃ tato poddhṛtya padānām upadeśād vākyasyaiva loke śāstre <span type="ref-block" n="14360 r_TAŚVA-ML#429,16_r"/>vārthapratipattaye prayogārhatvāt tad uktaṃ dvidhā kaiścit padaṃ bhinnaṃ caturdhā paṃcadhāpi vā apoddhṛtyaiva <span type="ref-block" n="14361 r_TAŚVA-ML#429,17_r"/>vākyebhyaḥ prakṛtipratyayād iti tataḥ prakṛtyādibhyo vayavebhyaḥ kathaṃcid bhinnam abhinnaṃ ca padaṃ prātīti<span type="ref-block" n="14362 r_TAŚVA-ML#429,18_r"/>kam abhyupagaṃtavyaṃ na punaḥ sarvathānaṃśavarṇavat tadgrāhakābhāvāt tadvatpadebhyaḥ kathaṃcid bhinnaṃ ca vākyaṃ pratīti<span type="ref-block" n="14363 r_TAŚVA-ML#429,19_r"/>padam āskaṃdad upagamyatāṃ na ca dravyarūpaṃ bhāvarūpaṃ vā ekānekasvabhāvaṃ ciṃtitaprāyam iti sthitam etacchabda<span type="ref-block" n="14364 r_TAŚVA-ML#429,20_r"/>vataḥ pudgalā iti śabdasya varṇapadavākyarūpasyānyasya ca pudgalaskaṃdhaparyāyatvasiddher ākāśaguṇatvenāmūrtadra<span type="ref-block" n="14365 r_TAŚVA-ML#429,21_r"/>vyatvena sphoṭātmatayā vā vicāryamāṇasyāyogāt kaḥ punar baṃdhaḥ pudgalaparyāya eva prasiddho yena baṃdha<span type="ref-block" n="14366 r_TAŚVA-ML#429,22_r"/>vaṃtaḥ pudgalā eva syur ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_3262" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14368 r_TAŚVA-ML#429,24_r"/>dravyayor aprāptipūrvikā prāptiḥ saṃyogaḥ sa cābādhitasaṃyuktapratyayāt prasiddhaḥ saṃyogam aṃtareṇa tasyānupa<span type="ref-block" n="14369 r_TAŚVA-ML#429,25_r"/>patteḥ pratyakṣataḥ kvacit saṃyuktapratyayo 'siddhas tasya tatpṛṣṭabhāvivikalparūpatvād iti cet na agṛhītasaṃke<span type="ref-block" n="14370 r_TAŚVA-ML#429,26_r"/>tasyāpi prattipattuḥ śabdayojanām aṃtareṇa svārthavyavasāyātmani pratyakṣe saṃyuktapratyayaprasiddher nirvikalpakapratya<span type="ref-block" n="14371 r_TAŚVA-ML#429,27_r"/>kṣasya sarvathā nirākṛtatvāt tathā dṛṣṭe kvacit saṃyoge saṃyuktavikalpo yukto nīlapratyayavat tasyāsatyatva<span type="ref-block" n="14372 r_TAŚVA-ML#429,28_r"/>prasaṃgāt na cāsāv asatyo bādhakābhāvāt nanu ca saṃyuktapratyayaḥ satyas tadviṣayasya vṛttavikalpānavasthādi<span type="ref-block" n="14373 r_TAŚVA-ML#429,29_r"/>doṣadūṣitatvād avayavipratyayavad ity etad asti tadbādhakaṃ tathā hisaṃyogaḥ svāśraye vartamāno yady ekadeśena <span type="ref-block" n="14374 r_TAŚVA-ML#429,30_r"/>vartate tadā sāvayavaḥ syāt svāvayaveṣu ca svato bhinneṣu tasyaikadeśāṃtareṇa vṛttau parāparadeśakalpane 'na<span type="ref-block" n="14375 r_TAŚVA-ML#429,31_r"/>vasthā sarvātmanā pratyekaṃ tatra tasya vṛttau saṃyogānekatvaprasaṃgas tathā saty ekaikasmin saṃyoge saṃyogapratyaya<span type="ref-block" n="14376 r_TAŚVA-ML#429,32_r"/>prasaṃgaḥ sakṛdanekasaṃyuktapratyayaprasaṃgaś ca naikadeśena vartate nāpi sarvātmanā kiṃ tarhi vartata <span type="ref-block" n="14377 r_TAŚVA-ML#429,33_r"/>eveti cāyuktaṃ prakārāṃtareṇa kvacit kasyacid vartamānasyādṛṣṭeḥ svāśrayābhinnarūpas tatsaṃyoginā caiva pratyāsa<span type="ref-block" n="14378 r_TAŚVA-ML#429,34_r"/>nnatayotpattau na tato rthāṃtaraṃ kiṃcid ity ekāṃtavādinām upālaṃbho na punaḥ syādvādināṃ teṣāṃ svāśrayāt kathaṃci<span type="ref-block" n="14379 r_TAŚVA-ML#429,35_r"/>d bhinnasya saṃyogasyābhimatatvāt saṃyogavyatirekeṇānupalabdheḥ saṃyogasya tadbhinnatvasiddheḥ prāk paścāc ca <span type="ref-block" n="14380 r_TAŚVA-ML#430,01_r"/>tadāśrayadravyasadbhāve pi saṃyogasyābhāvāt tato bhedasyāpi pratītivirodhābhāvāt nanv asaṃyuktadravyalakṣaṇābhyā<span type="ref-block" n="14381 r_TAŚVA-ML#430,02_r"/>m upasarpaṇāpratyayavaśāt saṃyuktayos tayor utpatter nāparaḥ saṃyogo vabhāsata iti cen na tayor asaṃyuktapariṇāmatyāgena <span type="ref-block" n="14382 r_TAŚVA-ML#430,03_r"/>saṃyuktapariṇāmasya pratīteḥ saṃyuktayoḥ punar vibhāgapariṇāmavat yāv eva saṃyuktau tat tūbhayopalabdhau tāv eva <span type="ref-block" n="14383 r_TAŚVA-ML#430,04_r"/>ca saṃprati bhaktau dṛśyete iti pratyabhijñānāt saṃyogavibhāgāśrayadravyayor avasthitatvasiddheḥ na ca pratyabhi<span type="ref-block" n="14384 r_TAŚVA-ML#430,05_r"/>jñānam apramāṇaṃ tasya pratyakṣavatsvaviṣaye pramāṇatvena pūrvaṃ samarthanāt nanv evaṃ prasiddho pi saṃyogaḥ kathaṃ <span type="ref-block" n="14385 r_TAŚVA-ML#430,06_r"/>vyomātmādiṣv asaṃbhavī viśeṣaḥ pudgaleṣu siddhyed yato baṃdhaḥ pudgalānām eva paryāyaḥ syād iti cet tadekatva<span type="ref-block" n="14386 r_TAŚVA-ML#430,07_r"/>pariṇāmahetutvāt tasya viśiṣṭatvasiddhiḥ saktutoyādibaṃdhavat tarhi yathā saktutoyādīnāṃ saṃyogaḥ piṃḍaika<span type="ref-block" n="14387 r_TAŚVA-ML#430,08_r"/>tvapariṇāmahetus tathā vyomātmādīnāṃ teṣām ekadravyatvaprasaṃgāt saṃyogamātre tu saty api na tatprasaṃgaḥ <span type="ref-block" n="14388 r_TAŚVA-ML#430,09_r"/>puruṣatadāsaraṇavat tato sti pudgalānāṃ baṃdhas tadekatvapariṇāmāny athānupapatteḥ kasyacid avayavadravyasyaikasmā<span type="ref-block" n="14389 r_TAŚVA-ML#430,10_r"/>d anekapudgalapariṇāmasyāsaṃbhavād asiddhas tadekatvapariṇāma iti cen na tasya prāk sādhitatvāt jīvakarmaṇo<span type="ref-block" n="14390 r_TAŚVA-ML#430,11_r"/>r baṃdhaḥ katham iti cet parasparaṃ pradeśānupraveśān na tv ekatvapariṇāmāt tayor ekadravyānupapatteḥ 'cetanācetanā<span type="ref-block" n="14391 r_TAŚVA-ML#430,12_r"/>v etau baṃdhaṃ pratyekatāṃ gatau' iti vacanāt tayor ekatvapariṇāmahetur baṃdho stīti cen na upasaratas tadekatvavacanāt <span type="ref-block" n="14392 r_TAŚVA-ML#430,13_r"/>bhinnau lakṣaṇato tyaṃtam iti dravyabhedābhidhānāt tataḥ pudgalānām evaikatvapariṇāmahetur baṃdha iti pratipattavyaṃ <span type="ref-block" n="14393 r_TAŚVA-ML#430,14_r"/>bādhakābhāvāt sa ca skaṃdhadharma eva </p><p n="a_3264" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14395 r_TAŚVA-ML#430,16_r"/>paramasaukṣmyasyāṇudharmatvam aṇūnāṃ tata eva vyavasthānāt sāmarthyād aparasaukṣmyaṃ bilvādyapekṣayā badarādiṣu <span type="ref-block" n="14396 r_TAŚVA-ML#430,17_r"/>skaṃdhapariṇāmaḥ bāhyeṃdriyagrāhyatvāt sthaulyasaṃsthānabhedatamaśchāyātapodyotavat śabdabaṃdhavac ca dvyaṇukādi<span type="ref-block" n="14397 r_TAŚVA-ML#430,18_r"/>ṣv abāhyeṃdriyagrāhyam api saukṣmyaṃ skaṃdhaparyāya evāpekṣikasūkṣmātmatvād badarādisaukṣmyavat etena kārmaṇaśarī<span type="ref-block" n="14398 r_TAŚVA-ML#430,19_r"/>rādau saukṣmyasya skaṃdhaparyāyatvaṃ sādhitaṃ tathāsmadādibāhyeṃdriyagrāhyāḥ sthaulyādayaḥ sūkṣmaparyāyasthaulyatvā<span type="ref-block" n="14399 r_TAŚVA-ML#430,20_r"/>d asmadādibāhyeṃdriyagrāhyasthaulyādivat </p><p n="a_3266" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14401 r_TAŚVA-ML#430,22_r"/>pradeśamātrabhāvisparśādiparyāyaprasavasāmarthyenāṇyaṃte śabdyante ity aṇavaḥ saukṣmyād ātmādaya ātmamadhyā <span type="ref-block" n="14402 r_TAŚVA-ML#430,23_r"/>ātmāṃtāś ca tathā coktaṃ ātmādim ātmamadhyaṃ ca tathātmāṃtam atīṃdriyaṃ avibhāgaṃ vijānīyāt <span type="ref-block" n="14403 r_TAŚVA-ML#430,24_r"/>paramāṇumanaṃśakaṃ iti sthaulyāt grahaṇanikṣepaṇādivyāpārāskaṃdanāt skaṃdhā ubhayatra jātyapekṣā bahuva<span type="ref-block" n="14404 r_TAŚVA-ML#430,25_r"/>canaṃ aṇujātyādhārāṇāṃ skaṃdhajātyādhārāṇāṃ tāvaṃtaratajjātibhedānām anaṃtatvāt aṇuskaṃdhā ity astu laghu<span type="ref-block" n="14405 r_TAŚVA-ML#430,26_r"/>tvād iti cen nobhayatrasaṃbaṃdhārthatvād bhedakaraṇasya sparśarasagaṃdhavarṇavaṃto ṇavaḥ śabdabaṃdhasaukṣmyasthaulyasaṃsthāna<span type="ref-block" n="14406 r_TAŚVA-ML#430,27_r"/>bhedatamaśchāyātapodyotavaṃtaś ca skaṃdhā iti vṛttau punaḥ samudāyasyārthavattvād avayavārthābhāvāt bhedenābhisaṃ<span type="ref-block" n="14407 r_TAŚVA-ML#430,28_r"/>baṃdhaḥ kartum aśakyaḥ kiṃ punar anena sūtreṇa kṛtam ity āha </p><p n="a_3268" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14409 r_TAŚVA-ML#430,30_r"/>na hy aṇava evety ekāṃtaḥ śreyān skaṃdhānām akṣabuddhau pratibhāsanāt tatra tatpratibhāsasya bhrāṃtatve bahi<span type="ref-block" n="14410 r_TAŚVA-ML#430,31_r"/>raṃtaś ca paramāṇūnām apratibhāsanān na pratyakṣam abhrāṃtaṃ syāt svasaṃvedane pi saṃvitparamāṇor apratibhāsanāt <span type="ref-block" n="14411 r_TAŚVA-ML#430,32_r"/>tathopagame sarvaśūnyatāpattir anumānasyāpi paramāṇugrāhiṇo sadbhāvāt bhrāṃtāt pratyakṣataḥ kasyacin na liṃgasyāvya<span type="ref-block" n="14412 r_TAŚVA-ML#430,33_r"/>vasthiteḥ kutaḥ paramāṇvekāṃtavādaḥ pāramārthikaḥ syāt skaṃdhaikāṃtas tattvato stv ity api na samyak para<span type="ref-block" n="14413 r_TAŚVA-ML#431,01_r"/>māṇūnām api pramāṇasiddhatvāt tathā hiaṣṭāṇukādiskaṃdho bhedyo mūrtatve sati sāvayavatvāt kalaśavat <span type="ref-block" n="14414 r_TAŚVA-ML#431,02_r"/>yo sau tadbhedāj jāto naṃśo vayavaḥ sa paramāṇur iti pramāṇasiddhāḥ paramāṇavaḥ skaṃdhavat </p><p n="a_3270" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14416 r_TAŚVA-ML#431,04_r"/>saṃhatānāṃ dvitayanimittavaśād vidāraṇaṃ bhedaḥ viviktānām ekībhāvaḥ saṃghātaḥ dvitvād dvivacanaprasaṃga <span type="ref-block" n="14417 r_TAŚVA-ML#431,05_r"/>iti cen na bahuvacanasyārthaviśeṣajñāpanārthatvāt tato bhedena saṃghāta ity asyāpy avirodhaḥ utpūrvaḥ padirjātya<span type="ref-block" n="14418 r_TAŚVA-ML#431,06_r"/>rthas tenotpadyaṃte jāyaṃta ity uktaṃ bhavati tadapekṣo hetunirdeśo bhedasaṃghātebhya iti nimittakāraṇahetuṣu <span type="ref-block" n="14419 r_TAŚVA-ML#431,07_r"/>sarvāsāṃ pradarśanād bhedasaṃghātebhya utpadyaṃta iti nanu ca notpadyaṃte ṇavo 'kāryatvād gaganādivad iti kaścit <span type="ref-block" n="14420 r_TAŚVA-ML#431,08_r"/>skaṃdhāś ca notpadyaṃte sattvam eva teṣām āvirbhāvād ity aparaḥ taṃ pratyabhidhīyate </p><p n="a_3272" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14424 r_TAŚVA-ML#431,12_r"/>utpadyaṃte 'ṇavaḥ pudgalaparyāyatvāt skaṃdhavat na hi pārthivādiparamāṇavo pi pṛthivyādidravyāṇy eva <span type="ref-block" n="14425 r_TAŚVA-ML#431,13_r"/>pṛthivyādiparamāṇuskaṃdhadravyagatiṣu pṛthivītvādipratyayahetor ūrdhvatāsāmānyākhyasya pṛthivyādidravyasya vyava<span type="ref-block" n="14426 r_TAŚVA-ML#431,14_r"/>sthāpanāt tato na teṣāṃ paryāyatvam asiddhaṃ paramāṇūnāṃ kāraṇadravyatvaniyamād asiddham eveti cen na teṣāṃ <span type="ref-block" n="14427 r_TAŚVA-ML#431,15_r"/>kāryatvasyāpi siddheḥ yathaiva bhedāt saṃghātābhyāṃ ca skaṃdhānām utpatteḥ kāryatvaṃ tathāṇūnām api bhedād utpatteḥ <span type="ref-block" n="14428 r_TAŚVA-ML#431,16_r"/>kāryatvasiddher anyathā dṛṣṭavirodhasyānuṣaṃgāt na hi skaṃdhasyāraṃbhakāḥ paramāṇavo na punaḥ paramāṇoḥ skaṃdha <span type="ref-block" n="14429 r_TAŚVA-ML#431,17_r"/>iti niyamo dṛśyate tasyāpi bhidyamānasya sūkṣmadravyajanakatvadarśanāt bhidyamānaparyaṃtasya paramāṇujanaka<span type="ref-block" n="14430 r_TAŚVA-ML#431,18_r"/>tvasiddheḥ </p><p n="a_3274" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14432 r_TAŚVA-ML#431,20_r"/>sāmarthyād avadhāraṇapratīter evakārāvacanaṃ abbhakṣavat yasmāt </p><p n="a_3276" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14434 r_TAŚVA-ML#431,22_r"/>aṇavaḥ skaṃdhāś ca bhedasaṃghātebhya utpadyaṃte iti vacanāt skaṃdhānām ivāṇūnām api tebhya utpattividhānān ni<span type="ref-block" n="14435 r_TAŚVA-ML#431,23_r"/>yamopapattyartham idaṃ sūtraṃ bhedādaṇur iti procyate tasmād bhedād evāṇur utpadyate na saṃghātādbhedasaṃghātābhyāṃ vā <span type="ref-block" n="14436 r_TAŚVA-ML#431,24_r"/>skaṃdhavat bhedād aṇur evetyavadhāraṇāniṣṭeś ca na skaṃdhasya bhedād utpattir nivṛttir bhedād evetyavadhāraṇasyeṣṭatvāt </p><p n="a_3278" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14439 r_TAŚVA-ML#431,27_r"/>nanu ca saṃghātataḥ saṃyogaviśeṣa eva tataḥ kathaṃ paramāṇūnāṃ parasparaṃ saṃyogaḥ samupajāyeta tasyāsaṃyo<span type="ref-block" n="14440 r_TAŚVA-ML#431,28_r"/>gajatvāt sarvatrāvayavasaṃyogapūrvasyāvayavisaṃyogasya prasiddher vīraṇādau dvitaṃtukasaṃyogavat parasparam avayavānāṃ <span type="ref-block" n="14441 r_TAŚVA-ML#431,29_r"/>tu saṃyogasyānyatarakarmajasyobhayakarmajasya vā pratīte skhaladrūpatvāt tataḥ saṃghātād avayavina eva skaṃdhāpa<span type="ref-block" n="14442 r_TAŚVA-ML#431,30_r"/>ranāmna utpattir na saṃyogasyeti cet tarhi vibhāgo bheda eva pratipādyate tataḥ kathaṃ dvyaṇukādeḥ skaṃdhasya <span type="ref-block" n="14443 r_TAŚVA-ML#431,31_r"/>vibhāgaḥ samupajāyeta tasyāvibhāgajatvāt sarvatrāvayavavibhāgapūrvasyāvayavivibhāgasya vibhāgajavibhāgasya vā <span type="ref-block" n="14444 r_TAŚVA-ML#431,32_r"/>prasiddher ākāśaskaṃdhadalavibhāgavat parasparam avayavānāṃ tu vibhāgasyānyatarakarmajasyobhayakarmajasya vā pratīte<span type="ref-block" n="14445 r_TAŚVA-ML#431,33_r"/>r abādhyatvāt kathaṃ dvyaṇukādiskaṃdhabhedād vibhāgasyaivotpattir abhyupagamyate bhavadbhiḥ tasyāvayavabhedād ākāśād vi<span type="ref-block" n="14446 r_TAŚVA-ML#432,01_r"/>bhāgo vibhāgaja eveti cet tarhi paramāṇusaṃghātād ākāśadeśādinā saṃyogo pi saṃyogajo stu atha para<span type="ref-block" n="14447 r_TAŚVA-ML#432,02_r"/>māṇusaṃghātād utpannenāvayavinā vyomādeḥ saṃyogaḥ saṃyogajo na punaḥ paramāṇubhis tasya saṃyoga iti mataṃ <span type="ref-block" n="14448 r_TAŚVA-ML#432,03_r"/>tarhi skaṃdhabhedād utpannasya paramāṇor ekadeśādibhyo vibhāgo na vibhāgajaḥ kiṃ tu skaṃdhabheda ithi sarvaṃ <span type="ref-block" n="14449 r_TAŚVA-ML#432,04_r"/>samānaṃ paśyāmaḥ yadi punar avayavānāṃ saṃyogād avayavinaḥ prādurbhāvas tadbhāve bhāvāt tadabhāve vābhāvād vibhā<span type="ref-block" n="14450 r_TAŚVA-ML#432,05_r"/>vyate tadā tata eva paramāṇūnāṃ skaṃdhabhedāt prādurbhāvo stu nityatvāt teṣāṃ na prādurbhāva iti cen na tanni<span type="ref-block" n="14451 r_TAŚVA-ML#432,06_r"/>tyatvasya sarvathā anavasāyāt nityāḥ paramāṇavaḥ sadakāraṇavattvād ākāśādivad ity api na samyak teṣā<span type="ref-block" n="14452 r_TAŚVA-ML#432,07_r"/>m akāraṇavattvāsiddheḥ pudgaladravyasya tadupādānakāraṇasya bhāvāt skaṃdhabhedasya ca sahakāriṇaḥ prasiddhes ta<span type="ref-block" n="14453 r_TAŚVA-ML#432,08_r"/>dbhāve vā bhāvāt sūkṣmapūrvakaḥ skaṃdho na skaṃdhapūrvakaḥ sūkṣmo sti yataḥ skaṃdhād aṇur utpadyata iti cen na <span type="ref-block" n="14454 r_TAŚVA-ML#432,09_r"/>pramāṇābhāvāt </p><p n="a_3280" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14460 r_TAŚVA-ML#432,15_r"/>vivādāpanno vayavī svaparimāṇān mahāparimāṇakāraṇārabdho vayavitvāt paṭavad iti yair uktam anumānaṃ te <span type="ref-block" n="14461 r_TAŚVA-ML#432,16_r"/>vadaṃtv idam api vivādagocarāḥ sūkṣmāḥ sthūlabhedapūrvakāḥ sūkṣmatvāt paṭakhaṃḍādivad iti ghanakarpāsapiṃḍena <span type="ref-block" n="14462 r_TAŚVA-ML#432,17_r"/>sūkṣmeṇa śithilāvayavakarṣāsapiṃḍasaṃghātārabdhenāvayavitvasya hetor vyabhicārān naiva vadaṃtīti cet samāna<span type="ref-block" n="14463 r_TAŚVA-ML#432,18_r"/>m anyatra tenaiva svaparimāṇān mahāparimāṇakāraṇārabdhenāvayavitvasya hetor vyabhicārāt yathaiva hi ślithāvaya<span type="ref-block" n="14464 r_TAŚVA-ML#432,19_r"/>vakarpāsapiṃḍānāṃ satāṃ samupajāyamāno ghanāvayavakarpāsapiṃḍaḥ sūkṣmo na sthūlabhedapūrvakas tathā sa eva teṣāṃ <span type="ref-block" n="14465 r_TAŚVA-ML#432,20_r"/>sthaviṣṭānāṃ saṃyogaviśeṣād upajāyamāno ghanāvayavaḥ svaparimāṇād aṇuparimāṇakāraṇārabdhaḥ pratītiviṣayaḥ <span type="ref-block" n="14466 r_TAŚVA-ML#432,21_r"/>tato nāptopajñam idaṃ niyamakalpanam iti yathā sūtropapāditaṃ tathaivāstu tathā hidvayoḥ paramāṇvoḥ saṃghā<span type="ref-block" n="14467 r_TAŚVA-ML#432,22_r"/>tād utpadyamāno dvipradeśaḥ skaṃdhaḥ kaścid ākāśapradeśadvayāvagāhī paramāṇuparimāṇa eva syāt dvyaṇukābhyāṃ <span type="ref-block" n="14468 r_TAŚVA-ML#432,23_r"/>ca svakāraṇād adhikaparimāṇābhyām utpadyamānaḥ kaścid ākāśapradeśacatuṣṭayāvagāhī mahān kaścit punar ekā<span type="ref-block" n="14469 r_TAŚVA-ML#432,24_r"/>kāśapradeśāvagāhī tato ṇur evāvagāhaviśeṣasya niyamābhāvāt tathā śatāṇukāvayavibhedād utpadyamāno <span type="ref-block" n="14470 r_TAŚVA-ML#432,25_r"/>vayavī kaścit sūkṣmaḥ stokākāśapradeśāvagāhitvāt kaścit tata evālpākāśapradeśāvagāhabhājo lpād bahvā<span type="ref-block" n="14471 r_TAŚVA-ML#432,26_r"/>kāśapradeśāvagāhitvān mahān evam ekaikasamayikābhyāṃ bhedasaṃghātābhyām utpadyamāno pi skaṃdhaḥ kaścit svakā<span type="ref-block" n="14472 r_TAŚVA-ML#432,27_r"/>raṇaparimāṇād adhikaparimāṇaḥ kaścin nyūnaparimāṇa iti sūktam utpaśyāmo dṛṣṭavirodhābhāvāt pratīyate hi <span type="ref-block" n="14473 r_TAŚVA-ML#432,28_r"/>tādṛśaḥ </p><p n="a_3282" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14475 r_TAŚVA-ML#432,30_r"/>bhedāt saṃghātād bhedasaṃghātābhyāṃ ta cakṣurjñānagrāhyāvayavī kaścit parimāṇād aṇuparimāṇakāraṇapūrvakaḥ kaści<span type="ref-block" n="14476 r_TAŚVA-ML#432,31_r"/>n mahāparimāṇakāraṇapūrvakaḥ kaścit samānakāraṇārabdhas tadvaddṛṣṭo pi syād bādhakābhāvāt tadāhuḥ </p><p n="a_3284" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14478 r_TAŚVA-ML#432,33_r"/>paṭādirūpavyatirekeṇa cakṣurbuddhau ca pratibhāsamāno vayavī kathaṃ cākṣuṣo nāma gaṃdhāder api cākṣuṣatvapra<span type="ref-block" n="14479 r_TAŚVA-ML#432,34_r"/>saṃgād iti cen na paṭādyavayavina eva cakṣurbuddhau pratibhāsanāt tadvyatirekeṇa rūpasya tatrāpratīter gaṃdhādi<span type="ref-block" n="14480 r_TAŚVA-ML#433,01_r"/>vat cakṣurbuddho rūpaṃ pratibhāsate na punas tadabhinno vayavīti bruvāṇaḥ kathaṃ svasthaḥ kathaṃ rūpād abhinno vayavī <span type="ref-block" n="14481 r_TAŚVA-ML#433,02_r"/>rūpam eva na syād iti cet tasya tataḥ kathaṃcid bhedāt na hi sarvathā guṇaguṇinor abhedamātram ācakṣmahe <span type="ref-block" n="14482 r_TAŚVA-ML#433,03_r"/>pratītivirodhāt paryāyārthatas tayor bhedasyāpi pratīteḥ sarvathābhede tayor bheda iva guṇaguṇibhāvānupapatteḥ <span type="ref-block" n="14483 r_TAŚVA-ML#433,04_r"/>guṇasvātmavatkuṭapaṭavac ca tatra dravyārthikaprādhānyād dravyasvarūpād abhinnatvād rūpasya cākṣuṣatve dravyasya cākṣuṣa<span type="ref-block" n="14484 r_TAŚVA-ML#433,05_r"/>tvasiddhiḥ spṛśyād abhinnasya sparśasyābhāvāt tatra tasya sparśanatvasiddhir iti cet paryāyārthikaprādhānyāc ca dravyā<span type="ref-block" n="14485 r_TAŚVA-ML#433,06_r"/>d bhede pi rūpasyeva dravyasyāpi cākṣuṣatvopagamān na tasyācākṣuṣatvaṃ nāpy asparśanatvaṃ sparśasyeva taddravyasya sparśa<span type="ref-block" n="14486 r_TAŚVA-ML#433,07_r"/>natvapratīteḥ na ca darśanaṃ sparśanaṃ ca dravyam iti dvīṃdriyagrāhyaṃ dravyam upagamyate tasya ghrāṇarasanaśrotramano<span type="ref-block" n="14487 r_TAŚVA-ML#433,08_r"/>grāhyatvenāpi prasiddheḥ rūpādirahitasya dravyasyaiva dravyarahitānāṃ rūpādīnāṃ pratyakṣādyaviṣayatvād asarvaparyā<span type="ref-block" n="14488 r_TAŚVA-ML#433,09_r"/>yāṇāṃ dravyāṇāṃ matiśrutayor viṣayatvavyavasthāpanāt idam eva hi pratyakṣasya pratyakṣatvaṃ yad anātmany avivekena <span type="ref-block" n="14489 r_TAŚVA-ML#433,10_r"/>buddhau svarūpasya samarpaṇaṃ ime punā rūpādayo dravyarahitā evāmūlyadānakrayiṇaḥ svarūpaṃ ca nopadarśa<span type="ref-block" n="14490 r_TAŚVA-ML#433,11_r"/>yaṃti pratyakṣatāṃ ca svīkartum icchaṃtīti sphuṭam abhidhīyatāṃ etena śrutajñāne py apratibhāsamānāḥ śrutajñānapa<span type="ref-block" n="14491 r_TAŚVA-ML#433,12_r"/>ricchedyatvaṃ svīkartum icchaṃtas ta evāmūlyadānakrayiṇaḥ pratipāditās tadāhitadravyat tataḥ pratītisiddham ava<span type="ref-block" n="14492 r_TAŚVA-ML#433,13_r"/>yavinaḥ cākṣuṣatvaṃ sparśanatvādi samupalakṣayati bādhakābhāvāt </p><p n="a_3285" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14493 r_TAŚVA-ML#433,14_r"/>kiṃ punar dravyasya lakṣaṇam ity āha </p><p n="a_3287" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14495 r_TAŚVA-ML#433,16_r"/>atha viśeṣataḥ saddravyasya lakṣaṇaṃ sāmānyato vā yadi viśeṣatas tadā paryāyāṇāṃ dravyatvaprasaṃgād ati<span type="ref-block" n="14496 r_TAŚVA-ML#433,17_r"/>vyāptir nāma lakṣaṇadoṣaḥ avyāptiś ca trikālānuyāyini dravye sadviśeṣābhāvāt vartamānadravya eva tadbhā<span type="ref-block" n="14497 r_TAŚVA-ML#433,18_r"/>vāt yadi punaḥ sāmānyatas taddravyasya lakṣaṇaṃ śuddham eva dravyaṃ syād iti saivāvyāptir aśuddhadravye tadabhāvā<span type="ref-block" n="14498 r_TAŚVA-ML#433,19_r"/>d iti vadaṃtaṃ pratyucyate </p><p n="a_3289" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14500 r_TAŚVA-ML#433,21_r"/>na hi viśeṣataḥ saddravyalakṣaṇaṃ yato trātivyāptyavyāptī syātāṃ sāmānyatas tasya tallakṣaṇatvāt na caivaṃ <span type="ref-block" n="14501 r_TAŚVA-ML#433,22_r"/>śuddhadravyam eva sallakṣaṇaṃ syād aśuddhadravyasyāpi lakṣaṇatvopapatteḥ tato nāvyāptir lakṣaṇasya yathaiva hi deśa<span type="ref-block" n="14502 r_TAŚVA-ML#433,23_r"/>kālair avicchinnaṃ sarvatra sarvadā sarvathā vastuni satsad iti pratyayābhidhānavyavahāranibaṃdhanaṃ sattāsāmānyaṃ <span type="ref-block" n="14503 r_TAŚVA-ML#433,24_r"/>śuddhadravyalakṣaṇam abādham anubhūyamānam ābālaprasiddhaṃ tathā sarvadravyaviśeṣeṣu dravyaṃ dravyam ity anubhūtabuddhyābhidhāna<span type="ref-block" n="14504 r_TAŚVA-ML#433,25_r"/>nibaṃdhanadravyopādhi sad eva dravyatvam aśuddhadravyasaviśeṣaṇasya sattvasyāśuddhatvāt evaṃ jīvapudgaladharmādharmā<span type="ref-block" n="14505 r_TAŚVA-ML#433,26_r"/>kāśakāladravyaṃ pratyetavyaṃ kramayaugapadyavṛtti svaparyāyavyāpi jīvatvaviśeṣaṇasya sattvasya jīvadravyatvāt tā<span type="ref-block" n="14506 r_TAŚVA-ML#433,27_r"/>dṛk pudgalatvaviśiṣṭasya pudgaladravyatvāt kramākramabhāvidharmaparyāyavyāpidharmatvaviśeṣaṇasya dharmadravyatvāt <span type="ref-block" n="14507 r_TAŚVA-ML#433,28_r"/>tathāvidhādharmatvopahitasyādharmadravyatvāt tādṛśākāśatvopādher ākāśadravyatvāt kramākramabhāviparyāyavyā<span type="ref-block" n="14508 r_TAŚVA-ML#433,29_r"/>pikālatvaviśiṣṭasya kāladravyatvāt </p><p n="a_3290" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14509 r_TAŚVA-ML#433,30_r"/>nanv astu saddravyasya lakṣaṇaṃ tattu nityam eva tad evedam iti pratyabhijñānāt tadanityatve 'ghaṭanāt sarvadā <span type="ref-block" n="14510 r_TAŚVA-ML#433,31_r"/>bādhakarahitatvād iti kaścit pratikṣaṇam utpādavyayātmakatvān naśvaram eva tadvicchedapratyayasyābhrāṃtasyānyathānupa<span type="ref-block" n="14511 r_TAŚVA-ML#433,32_r"/>tter ity aparaḥ taṃ pratyāha </p><p n="a_3292" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14513 r_TAŚVA-ML#434,02_r"/>svajātyaparityāgena bhāvāṃtarāv āptir utpādaḥ tathā pūrvabhāvavigamo vyayaḥ dhruveḥ sthairyakarmaṇo dhruvatīti <span type="ref-block" n="14514 r_TAŚVA-ML#434,03_r"/>dhruvas tasya bhāvaḥ karma vā dhrauvyaṃ tair yuktaṃ sad iti boddhavyam </p><p n="a_3294" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14516 r_TAŚVA-ML#434,05_r"/>na hi guṇabhūtaṃ sattvam utpādavyayadhrauvyayuktam upapadyate tasya kalpitatvāt nāṃjasā dravyasya lakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="14517 r_TAŚVA-ML#434,06_r"/>vastubhūtasyaiva sattvasyotpādādiyuktatvopapatteḥ bhedajñānād utpādavyayadhrauvyasiddhivadabhedajñānād drauvyasiddher aprati<span type="ref-block" n="14518 r_TAŚVA-ML#434,07_r"/>baṃdhatvāt nanu ca dhrauvyayuktaṃ saddravyasya lakṣaṇaṃ utpādavyayayuktaṃ sat paryāyasya lakṣaṇam iti vyaktaṃ vakta<span type="ref-block" n="14519 r_TAŚVA-ML#434,08_r"/>vyam avirodhāt naivaṃ vaktavyaṃ sataḥ ekatvād ekā satteti vacanāt tad evaikaṃ dravyam anaṃtaparyāyam ity ucyate na <span type="ref-block" n="14520 r_TAŚVA-ML#434,09_r"/>punar dvividhā dravyasattā paryāyasattā ceti tato nyasya mahāsāmānyasyaikasya tadvyāpino dravyasya prasaṃgāt <span type="ref-block" n="14521 r_TAŚVA-ML#434,10_r"/>tad api yady asadrūpaṃ tadā na dravyaṃ svaraviṣāṇavat sadrūpaṃ cet saivaikā satteti siddhaṃ sallakṣaṇaṃ dravyam eva <span type="ref-block" n="14522 r_TAŚVA-ML#434,11_r"/>paryāyasya paryāyāṃtararūpeṇa sadrūpatvapratīteḥ tata eva sallakṣaṇam eva dravyaṃ śuddham ity avadhāryate tasyāsadrū<span type="ref-block" n="14523 r_TAŚVA-ML#434,12_r"/>patvābhāvāt prāgabhāvāder api bhāvāṃtarasvabhāvasyaiva sadasattvasiddheḥ satpratyayāviśeṣād viśeṣaliṃgābhāvād ekā <span type="ref-block" n="14524 r_TAŚVA-ML#434,13_r"/>satteti parair apy abhidhānāt kevaladhrauvyayuktam eva sad ity ekāṃtavyavacchedanārtham utpādavyayayuktam ity ucyate tasyā<span type="ref-block" n="14525 r_TAŚVA-ML#434,14_r"/>naṃtaparyāyātmakatvāt paryāyāṇāṃ cotpādavyayadhrauvyayuktatvāt na nityaṃ sad ekam asty anusyūtākāraṃ tasyāsadrū<span type="ref-block" n="14526 r_TAŚVA-ML#434,15_r"/>pavyāvṛttyā kalpitatvāt svalakṣaṇasyaivotpādavyayavataḥ sattvād ity ekāṃtavyavacchittaye dhrauvyayuktam ity abhibhāṣa<span type="ref-block" n="14527 r_TAŚVA-ML#434,16_r"/>ṇāt syān mataṃ yady utpādādīni parair utpādādibhir vinā saṃti tadā dravyam api tair vinaiva sad astv iti vyarthaṃ <span type="ref-block" n="14528 r_TAŚVA-ML#434,17_r"/>tadyuktavacanaṃ atha parair utpādādibhir yogāt tadānavasthā syāt pratyekam utpādādīnām aparotpādāditrayayogāt ta<span type="ref-block" n="14529 r_TAŚVA-ML#434,18_r"/>dutpādādīnām api pratyekam aparotpādāditrayayogataḥ sattvasiddheḥ sudūram api gatvotpādādīnāṃ svataḥ sattve <span type="ref-block" n="14530 r_TAŚVA-ML#434,19_r"/>sato pi svata eva sattvaṃ bhaved utpādādīnāṃ sato narthāṃtaratve lakṣyalakṣaṇabhāvavirodhas tadviśeṣābhāvād iti <span type="ref-block" n="14531 r_TAŚVA-ML#434,20_r"/>tad etatprajñākareṇoktaṃ tasyāprajñāvijṛṃbhitam ity ayaṃ darśayati </p><p n="a_3296" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14534 r_TAŚVA-ML#434,23_r"/>utpādavyayadhrauvyaikyair yuktaṃ satsamāhitaṃ </p><p n="a_3297" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14535 r_TAŚVA-ML#434,24_r"/>tādātmyena sthāpitaṃ sad iti yujeḥ samādhyarthasya vyākhyānān na teṣāṃ sato rthāṃtaratvam ucyate yena tatpakṣa<span type="ref-block" n="14536 r_TAŚVA-ML#434,25_r"/>bhāvī doṣo navasthā tadyogavaiyarthyalakṣaṇaḥ syāt na cārthāṃtaratvam eva yato lakṣyalakṣaṇabhāvavirodhaḥ kathaṃci<span type="ref-block" n="14537 r_TAŚVA-ML#434,26_r"/>d bhedopagamādyujer yogārthasyāpi vyākhyānāt </p><p n="a_3298" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14538 r_TAŚVA-ML#434,27_r"/>kiṃ punaḥ sato rūpaṃ nityaṃ yad dhrauvyayuktaṃ syāt kiṃ vānityaṃ yad utpādavyayayuktaṃ bhaved ity upadarśa<span type="ref-block" n="14539 r_TAŚVA-ML#434,28_r"/>yann āha </p><p n="a_3300" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14541 r_TAŚVA-ML#434,30_r"/>sāmarthyāl labhyate dvitīyaṃ sūtraṃ 'atadbhāvena savyayam anityaṃ' iti bhāvas tadbhāvas tattvam ekatvaṃ tad evam iti <span type="ref-block" n="14542 r_TAŚVA-ML#434,31_r"/>pratyabhijñānasamadhigamyaṃ tad ity upagamāt tena kadācid vyayāsattvād avyayaṃ nityaṃ sāmarthyād anutpādam iti <span type="ref-block" n="14543 r_TAŚVA-ML#434,32_r"/>gamyate vyayanivṛttāv utpādani ttisiddher uttarākārotpādasya pūrvākāravyayena vyāptatvāt tannivṛttau nivṛttisiddheḥ <span type="ref-block" n="14544 r_TAŚVA-ML#434,33_r"/>atadbhāvo nyatvaṃ pūrvasmād anyad idam ity anvayapratyayād avaseyaṃ tattvadhrauvyam anityam utpādavyayayogāt taduktaṃ nityaṃ <span type="ref-block" n="14545 r_TAŚVA-ML#434,34_r"/>tad evedam iti pratītena nityam anyapratipattisiddher iti tad eva yuktam etatsūtradvitayam ity upadarśayati </p><p n="a_3302" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14548 r_TAŚVA-ML#435,03_r"/>na hy ekāṃtato nityaṃ san nāma tasya kramayaugapadyābhyām arthakriyārodhāt nāpy anityam eva tata eva na <span type="ref-block" n="14549 r_TAŚVA-ML#435,04_r"/>cārthakriyārahitaṃ vastu sat svaraśṛṃgavat arthakriyākāriṇa eva vastunaḥ sattvopapatteḥ tatas sannityam a<span type="ref-block" n="14550 r_TAŚVA-ML#435,05_r"/>nityaṃ ca yuktaṃ sūcitam aviruddhatvāt </p><p n="a_3303" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14551 r_TAŚVA-ML#435,06_r"/>kutas tadaviruddham ity āha </p><p n="a_3305" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14553 r_TAŚVA-ML#435,08_r"/>tadbhāvenāvyayaṃ nityam atadbhāvena savyayam anityam iti sādhyaṃ tataḥ </p><p n="a_3307" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14555 r_TAŚVA-ML#435,10_r"/>kutaḥ punaḥ sato nityam anityaṃ ca rūpam arpitaṃ cety āha </p><p n="a_3309" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14557 r_TAŚVA-ML#435,12_r"/>dravyārthād ādiṣṭaṃ rūpaṃ paryāyārthād anādiṣṭaṃ yathā nityaṃ tathā paryāyārthād ādiṣṭaṃ dravyārthād anādiṣṭam ani<span type="ref-block" n="14558 r_TAŚVA-ML#435,13_r"/>tyam iti siddhyaty eva tatas tad ekatra sadātmani na viruddhaṃ yad eva rūpaṃ nityaṃ tadevānityam iti vacane <span type="ref-block" n="14559 r_TAŚVA-ML#435,14_r"/>virodhasiddheḥ vikalādeśāyattanayanirūpaṇāyāṃ sarvathā virodhasyānavatārāt nanv evam ubhayadoṣādyanuṣaṃgaḥ <span type="ref-block" n="14560 r_TAŚVA-ML#435,15_r"/>syād ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_3311" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14562 r_TAŚVA-ML#435,17_r"/>na hi sakalādeśe pramāṇāyatte pratibhāsanam utpādavyayadhrauvyayuktaṃ tadubhayadoṣābhyāṃ spṛśyate tasya <span type="ref-block" n="14563 r_TAŚVA-ML#435,18_r"/>nityānityaikāṃtābhyāṃ jātyaṃtaratvāt tata eva nānavasthāvaiyadhikaraṇyaṃ saṃkaravyatikarau vā saṃśayo vā <span type="ref-block" n="14564 r_TAŚVA-ML#435,19_r"/>yato pratipatter abhāvas tasyāpādyate citrasaṃvedanavadanubhavāspade vastuni tadanavatārāt taditthaṃ parāparadravyasya <span type="ref-block" n="14565 r_TAŚVA-ML#435,20_r"/>sallakṣaṇasya prasiddher na cākṣuṣam avayavidravyaṃ pudgalaṃ skaṃdhasaṃjñakaṃ pratikṣeptuṃ śakyaṃ sarvapratikṣepaprasaṃgāt </p><p n="a_3312" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14566 r_TAŚVA-ML#435,21_r"/>kutaḥ punaḥ pudgalānāṃ nānādravyāṇāṃ saṃbaṃdho yataḥ skaṃdha eko vatiṣṭhata ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_3314" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14568 r_TAŚVA-ML#435,23_r"/>snehaguṇayogāt snigdhāḥ rūkṣaguṇayogād rūkṣās tadbhāvāt pudgalānāṃ baṃdhaḥ syāt na rūkṣo nāma guṇo sti <span type="ref-block" n="14569 r_TAŚVA-ML#435,24_r"/>snehābhāve rūkṣavyavahārasiddher iti cen na rūkṣābhāve snehavyavahāraprasaṃgāt snehasyāpy abhāvopapatteḥ śītābhāve <span type="ref-block" n="14570 r_TAŚVA-ML#435,25_r"/>coṣṇavyavahāraprasakter uṣṇaguṇābhāvānuṣaṃgāt sparśaneṃdriyajñāne śītavaduṣṇaguṇasya pratibhāsanād uṣṇo guṇa<span type="ref-block" n="14571 r_TAŚVA-ML#435,26_r"/>sparśaviśeṣo nuṣṇāśītapākajetarasparśavad iti cet tarhi snehasparśanakaraṇajñāne rūkṣasya laghugurusparśaviśeṣa<span type="ref-block" n="14572 r_TAŚVA-ML#435,27_r"/>vadavabhāsanāt kathaṃ rūkṣo guṇo na syāt tasya bādhakābhāvād apratikṣepārhatvāc caturviṃśatir eva guṇā iti <span type="ref-block" n="14573 r_TAŚVA-ML#435,28_r"/>niyamasyāghaṭanāt tathā sati </p><p n="a_3316" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14577 r_TAŚVA-ML#435,32_r"/>yathaikakāryakāraṇakṣaṇābhyāṃ tanmadhyasyaikadeśena saṃbaṃdhe sāvayavatvam anavasthā ca tadekadeśāpy ekadeśāṃtareṇa <span type="ref-block" n="14578 r_TAŚVA-ML#435,33_r"/>saṃbaṃdhāt kārtsnyena saṃbaṃdhe punar ekakṣaṇamātrasaṃtānaprasaṃgaḥ kāryakāraṇabhāvābhāvaś ca sarvathaikasmiṃs tadvirodhāt <span type="ref-block" n="14579 r_TAŚVA-ML#436,01_r"/>kiṃ tarhi saṃbaṃdha eveti kathyate tathā paramāṇūnām api yugapat parasparam ekatvapariṇāmahetur baṃdho naikadeśena <span type="ref-block" n="14580 r_TAŚVA-ML#436,02_r"/>sarvātmanā vā sāvayavatvānavasthāprasaṃgād ekaparamāṇumātrapiṃḍaprasaṃgāc ca kiṃ tarhi piṃḍa eva snigdharūkṣatva<span type="ref-block" n="14581 r_TAŚVA-ML#436,03_r"/>viśeṣāyattatvāt tasya tathā darśanāt saktutoyādivat </p><p n="a_3318" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14586 r_TAŚVA-ML#436,08_r"/>śūnyavādināpi saṃvinmātram upagaṃtavyaṃ tasya cāvaśyaṃ kāraṇam anyathā nityatvaprasaṃgāt kāryam abhyupagaṃtavya<span type="ref-block" n="14587 r_TAŚVA-ML#436,09_r"/>m anyathā tadavastutvāpatter iti tatsaṃtānasiddhiḥ tatsiddhau ca kāryakāraṇasaṃvidor madhyam adhyāsīnāyāḥ saṃvi<span type="ref-block" n="14588 r_TAŚVA-ML#436,10_r"/>das tatsaṃbaṃdhe pi sāṃśatvābhāvavatparamāṇūnāṃ madhyam adhiṣṭhito pi paramāṇor anaṃśatvasiddhes tatsarvasamudāyaviśeṣo py a<span type="ref-block" n="14589 r_TAŚVA-ML#436,11_r"/>nekapariṇāmo baṃdhaḥ prasiddhyaty eva sa ca sarvaparamāṇūnām aviśeṣeṇa prasakta ity anirguṇānāṃ baṃdhapratiṣe<span type="ref-block" n="14590 r_TAŚVA-ML#436,12_r"/>dhārtham āha </p><p n="a_3320" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14592 r_TAŚVA-ML#436,14_r"/>jaghanyam iva jaghanyaṃ nikṛṣṭam iti śākhāditvāder dehāṃgatvād vā jaghanaśabdasiddhiḥ jaghane bhavo jaghanyo <span type="ref-block" n="14593 r_TAŚVA-ML#436,15_r"/>nikṛṣṭaḥ jaghanya iva jaghanyo tyaṃtāprakṛṣṭa iti guṇaśabdasyānekārthatve vivakṣāvaśād bhāgagrahaṇaṃ dviguṇāva<span type="ref-block" n="14594 r_TAŚVA-ML#436,16_r"/>yavā iti yathā dvibhāgā ity arthapratipatter jaghanyo guṇo yeṣāṃ te jaghanyaguṇāḥ paramāṇavaḥ sūkṣmatvād vā teṣāṃ <span type="ref-block" n="14595 r_TAŚVA-ML#436,17_r"/>na baṃdha ity abhisaṃbaṃdhaḥ tenaikaguṇasya snigdharūkṣasya vā pareṇa snigdhena rūkṣeṇa caikaguṇena dvitrisaṃkhyeyā<span type="ref-block" n="14596 r_TAŚVA-ML#436,18_r"/>saṃkhyeyānaṃtaguṇena vā nāsti baṃdhas tathā dvyādibhir dvyādiguṇair ekaguṇaiś ceti sūtritaṃ bhavati nanu ca jaghanya<span type="ref-block" n="14597 r_TAŚVA-ML#436,19_r"/>guṇāḥ paramāṇavaḥ kecit saṃtīti kuto niścayaḥ snigdharūkṣaguṇayor apakarṣātiśayadarśanāt paramāpakarṣasya <span type="ref-block" n="14598 r_TAŚVA-ML#436,20_r"/>siddher jaghanyaguṇasiddhiḥ uṣṭrīkṣīrād dhi mahiṣīkṣīrasyāpakṛṣṭaḥ snehaguṇaḥ pratīyate tato gokṣīrasya tato py ajā<span type="ref-block" n="14599 r_TAŚVA-ML#436,21_r"/>kṣīrasya tato pi toyasyeti tathā rūkṣaguṇo pi śarkarātaḥ kaṇikānām apakṛṣṭaḥ pratīyate tato pi pāṃśūnā<span type="ref-block" n="14600 r_TAŚVA-ML#436,22_r"/>m iti snigdharūkṣaguṇaḥ kvacid atyaṃtam apakarṣameti prakṛṣyamāṇāpakarṣatvādā nabhasaḥ parimāṇe parimāṇavad i<span type="ref-block" n="14601 r_TAŚVA-ML#436,23_r"/>ty anumānāj jaghanyaguṇasiddhiḥ etenotkṛṣṭaguṇasiddhir vyākhyātā prakarṣātiśayadarśanāt kvacit paramaprakarṣasiddheḥ <span type="ref-block" n="14602 r_TAŚVA-ML#436,24_r"/>nanu ca kadācid abaṃdhaḥ paramāṇūnāṃ sarvadā skaṃdhātmatayaiva pudgalānām avasthiteḥ buddhyā paramāṇukalpanopapa<span type="ref-block" n="14603 r_TAŚVA-ML#436,25_r"/>tter avibhāgaparicchedavad iti kaścit taṃ pratyāha </p><p n="a_3322" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14605 r_TAŚVA-ML#436,27_r"/>skaṃdhānām eva keṣāṃcid bālukādīnām abaṃdho stu na paramāṇūnām ity ayuktaṃ pramāṇavirodhāt pṛthivī salilaṃ <span type="ref-block" n="14606 r_TAŚVA-ML#436,28_r"/>chāyā caturiṃdriyaviṣayakarmaparamāṇuḥ ṣaḍvighabhedaṃ bhaṇitaṃ pudgalatattvaṃ jineṃdreṇe ty āgamena pāramārthikaparamāṇu<span type="ref-block" n="14607 r_TAŚVA-ML#436,29_r"/>prakāśakena kalpitaparamāṇuvādasya vidhānāt paramārthato asaṃbaṃdhaparamāṇuvādasya ca paramāṇūtpattisūtreṇa <span type="ref-block" n="14608 r_TAŚVA-ML#436,30_r"/>nirākaraṇāt bhedād aṇuḥ kalpyate iti kriyādhyāhārān notpattiḥ paramāṇūnām iti cen na bhedasaṃghātebhya <span type="ref-block" n="14609 r_TAŚVA-ML#436,31_r"/>utpadyaṃta ity atra svayam utpadyaṃta iti kriyāyāḥ kriyāṃtarādhyāhāranivṛttyartham upanyāsāt bhedādaṇur iti sūtrasya <span type="ref-block" n="14610 r_TAŚVA-ML#436,32_r"/>niyamāthatvāt pūrvasūtreṇaiva paramāṇūtpatter vidhānāt kiṃ ca vivādāpannāḥ skaṃdhabhedāḥ kvacit prakarṣabhājaḥ <span type="ref-block" n="14611 r_TAŚVA-ML#436,33_r"/>prakṛṣyamāṇatvāt parimāṇavad ity anumānabādhitatvān na paramāṇūnām abaṃdhakalpanā śreyasī nanu ca paramāṇūnā<span type="ref-block" n="14612 r_TAŚVA-ML#437,01_r"/>m abaṃdhasādhane teṣāṃ punar baṃdhābhāvaḥ sākalyenaikadeśena baṃdhasyāghaṭanād iti cen na sūkṣmaskaṃdhānām api baṃdhābhā<span type="ref-block" n="14613 r_TAŚVA-ML#437,02_r"/>vaprasaṃgāt teṣām api kārtsnyena baṃdhe sūkṣmaikaskaṃdhamātrapiṃḍaprasakteḥ ekadeśena saṃbaṃdhe caikaskaṃdhadeśasya <span type="ref-block" n="14614 r_TAŚVA-ML#437,03_r"/>skaṃdhāṃtaradeśena baṃdho naikadeśena vā bhavet kārtsnyena cet tadekadeśamātraprasaktiḥ ekadeśena ced anavasthā <span type="ref-block" n="14615 r_TAŚVA-ML#437,04_r"/>syāt prakārāṃtareṇa taddvandve paramāṇūnām api baṃdhas tathaiva syāt snigdharūkṣatvād baṃdha iti niḥpratidvaṃdvasya baṃdhasya <span type="ref-block" n="14616 r_TAŚVA-ML#437,05_r"/>sādhanāt tataḥ sūktaṃ na jaghanyaguṇānāṃ baṃdha iti pratiṣedhavatpudgalānām abaṃdhasiddher api saṃgraha iti <span type="ref-block" n="14617 r_TAŚVA-ML#437,06_r"/>yeṣāṃ paramāṇūnāṃ baṃdhas teṣāṃ baṃdha eva sarvadā yeṣāṃ tv abaṃdhas teṣām abaṃdha evety ekāṃto py anenāpāstaḥ keṣāṃcid a<span type="ref-block" n="14618 r_TAŚVA-ML#437,07_r"/>baṃdhānām api kadācid baṃdhadarśanād baṃdhavatāṃ vā baṃdhapratīter bādhakābhāvāt paramāṇuṣv api tanniyamānupapatteḥ </p><p n="a_3324" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14620 r_TAŚVA-ML#437,09_r"/>guṇavaiṣamye baṃdhapratipattyarthaṃ sadṛśagrahaṇaṃ sadṛśānāṃ snigdhaguṇānāṃ parasparaṃ rūkṣaguṇānāṃ vānyonyaṃ <span type="ref-block" n="14621 r_TAŚVA-ML#437,10_r"/>bhāgasāmye baṃdhasya pratiṣedhāt nanv evaṃ visadṛśānāṃ guṇasāmye baṃdhapratiṣedho na syād iti na maṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="14622 r_TAŚVA-ML#437,11_r"/>sadṛśagrahaṇasya visadṛśavyavacchedārthatvābhāvāt sadṛśānām evety avadhāraṇānāśrayaṇāt guṇasāmye veti <span type="ref-block" n="14623 r_TAŚVA-ML#437,12_r"/>sūtropadeśe hi sadṛśānāṃ guṇavaiṣamye pi baṃdhapratiṣedhaprasaktau tadvattatsiddhaye sadṛśagrahaṇaṃ kṛtaṃ tena snigdharū<span type="ref-block" n="14624 r_TAŚVA-ML#437,13_r"/>kṣajātyā sāmye pi guṇavaiṣamye baṃdhasiddhiḥ kimartham idaṃ sūtram abravīd ity āha </p><p n="a_3326" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14626 r_TAŚVA-ML#437,15_r"/>keṣāṃ punar baṃdhaḥ syād ity āha </p><p n="a_3328" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14628 r_TAŚVA-ML#437,17_r"/>dvyadhikaś caturguṇaḥ kathaṃ ekaguṇasya kenacid baṃdhapratiṣedhād dviguṇasya baṃdhasaṃbhavāt tato dvyadhikasya caturguṇa<span type="ref-block" n="14629 r_TAŚVA-ML#437,18_r"/>tvopapatteḥ prakāravācinādigrahaṇena paṃcaguṇādiparigrahaḥ triguṇādīnāṃ baṃdhe paṃcaguṇādīnāṃ dvyadhikato<span type="ref-block" n="14630 r_TAŚVA-ML#437,19_r"/>papatteḥ evaṃ ca tulyajātīyānāṃ vijātīyānāṃ ca dvyadhikādiguṇānāṃ baṃdhaḥ siddho bhavati tu śabdasya <span type="ref-block" n="14631 r_TAŚVA-ML#437,20_r"/>pratiṣedhānivṛttyarthatvāt tathā hi </p><p n="a_3330" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14633 r_TAŚVA-ML#437,22_r"/>uktaṃ ca ṇiddhassa ṇiddheṇa durāhieṇa lukkhassa lukkheṇa durāhieṇa ṇiddhassa lukkheṇa u ei <span type="ref-block" n="14634 r_TAŚVA-ML#437,23_r"/>baṃdho jahaṇṇavajje visame same vā viṣamo 'tulyajātīyaḥ samaḥ sajātīyo na punaḥ samānabhāga iti <span type="ref-block" n="14635 r_TAŚVA-ML#437,24_r"/>vyākhyānān na samaguṇayor baṃdhaprasiddhiḥ </p><p n="a_3331" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14636 r_TAŚVA-ML#437,25_r"/>kutaḥ punar dvāv eva guṇāv adhikau sajātīyasya vijātīyasya vā pareṇa baṃdhahetutāṃ pratipadyete nānyathety āha </p><p n="a_3333" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14638 r_TAŚVA-ML#437,27_r"/>yasmād iti śeṣaḥ prakṛtatvād guṇasaṃpratyayaḥ kva prakṛtau guṇau dvyadhikādiguṇānāṃ tv ity atra samāse <span type="ref-block" n="14639 r_TAŚVA-ML#437,28_r"/>guṇībhūtasyāpi guṇaśabdasyānuvartanam iha sāmarthyāt tadanyasyānuvartanāsaṃbhavāt guṇāv iti vābhisaṃbaṃ<span type="ref-block" n="14640 r_TAŚVA-ML#437,29_r"/>dho rthavaśād vibhaktivacanayoḥ pariṇāmāt bhāvāṃtarāpādakau pāriṇāmikau reṇoḥ klinnaguḍavat tathā hi </p><p n="a_3335" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14642 r_TAŚVA-ML#437,31_r"/>tathaiva hi rūkṣāṇāṃ saktūnāṃ snigdhā jalakaṇās tato dvābhyāṃ guṇābhyām adhikāḥ piṃḍātmatayā pāriṇāmikā <span type="ref-block" n="14643 r_TAŚVA-ML#437,32_r"/>dṛśyaṃte nānyathā tathaiva paramāṇor dviguṇasya caturguṇaḥ paramāṇuḥ pariṇāmakaḥ syād anyathā dvayoḥ paramāṇvo<span type="ref-block" n="14644 r_TAŚVA-ML#438,01_r"/>r anyonyam aviviktarūpadvyaṇukaskaṃdhapariṇāmāyogāt saṃyogamātraprasakteḥ parasparavivekaprasaktes tadananvayavattvaṃ <span type="ref-block" n="14645 r_TAŚVA-ML#438,02_r"/>na ca vibhāgasaṃyogābhyām anyapariṇāmaḥ prāptirūpo na saṃbhavatīti yuktaṃ vaktuṃ tṛtīyasyāvasthāviśeṣasya <span type="ref-block" n="14646 r_TAŚVA-ML#438,03_r"/>skaṃdhaikatvapratyayahetoḥ sadbhāvāt śuklapītadravyayoḥ pariṇāme yuktapītavarṇapariṇāmavat klinnaguḍānupraveśe <span type="ref-block" n="14647 r_TAŚVA-ML#438,04_r"/>reṇvādīnāṃ madhurasapariṇāmavad vā nanv atrāpi dvāv eva guṇābadhikau pāriṇāmikāv iti kutaḥ pratipattiḥ <span type="ref-block" n="14648 r_TAŚVA-ML#438,05_r"/>suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇād āgamād viśeṣatas tatpratipattiḥ evaṃ hy uktamārṣe vargaṇāyāṃ baṃdhavidhāne no ā<span type="ref-block" n="14649 r_TAŚVA-ML#438,06_r"/>gamadravyabaṃdhavikalpo sādivaisrasikabaṃdhanirdeśe proktaḥ viṣamasnigdhatāyāṃ viṣamarūkṣatāyāṃ ca baṃdhaḥ samasni<span type="ref-block" n="14650 r_TAŚVA-ML#438,07_r"/>gdhatāyāṃ samarūkṣatāyāṃ vā bheda iti tadanusāreṇa sūtrakārair baṃdhavyapasthāpanāt paramāgamasiddho baṃdhaviśe<span type="ref-block" n="14651 r_TAŚVA-ML#438,08_r"/>ṣahetudvyadhikādiguṇatvaṃ dvayor eva bādhikayor guṇayoḥ pāriṇāmikatvaṃ sāmānyena tu pudgalānāṃ baṃdhahetuḥ <span type="ref-block" n="14652 r_TAŚVA-ML#438,09_r"/>kaścid asti kārtsnyaikadeśato baṃdhāsaṃbhave pi baṃdhaviniścayāt tatra bādhakābhāvād iti pudgalaskaṃdhadravyasiddhiḥ <span type="ref-block" n="14653 r_TAŚVA-ML#438,10_r"/>tasyaiva rūpādibhiḥ svabhāvaiḥ pariṇatasya cakṣurādikaraṇagrāhyatām āpannasya ratyādivyavahāragocaratayā vyava<span type="ref-block" n="14654 r_TAŚVA-ML#438,11_r"/>sthiteḥ na hi tathā pariṇataṃ tad bhavaty atiprasaṃgāt nāpi tad eva pariṇāmamātraprasaṃgāt na ca pariṇā<span type="ref-block" n="14655 r_TAŚVA-ML#438,12_r"/>minosattve pariṇāmaḥ saṃbhavati svaraviṣāṇasya taikṣṇādivat nāpi pariṇāmābhāve pariṇāmi bhavati <span type="ref-block" n="14656 r_TAŚVA-ML#438,13_r"/>svaraviṣāṇavad iti pariṇāmapariṇāminor anyonyāvinābhāvitvād anyatarāpāye py ubhayāsattvaprasaktiḥ tato <span type="ref-block" n="14657 r_TAŚVA-ML#438,14_r"/>nityatāpariṇāmi dravyam upagaṃtavyaṃ tatpariṇāmavat </p><p n="a_3337" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14659 r_TAŚVA-ML#438,16_r"/>guṇāḥ vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ paryāyāś ca tatsāmānyāpekṣayā nityayoge bhatuḥ dravati droṣyaty adudruvattāṃ<span type="ref-block" n="14660 r_TAŚVA-ML#438,17_r"/>stān paryāyān iti dravyam ity api na virudhyate viśeṣāpekṣayā paryāyāṇāṃ nityayogābhāvāt kādācitka<span type="ref-block" n="14661 r_TAŚVA-ML#438,18_r"/>tvasiddheḥ kimartham idaṃ punar dravyalakṣaṇaṃ bravītīty ārekāyām āha </p><p n="a_3339" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14663 r_TAŚVA-ML#438,20_r"/>sato hi mahādravyasya paryāyo dharmāstikāyādir vyavahāranayārpaṇāyāṃ dravyatvam api svīkaroty eva tasya <span type="ref-block" n="14664 r_TAŚVA-ML#438,21_r"/>cādhārasādhāraṇalakṣaṇaṃ guṇaparyāyavattvam iti pratipattavyaṃ na punaḥ kriyāvattvaṃ tasyāvyāpakatvān niṣkriyeṣv ā<span type="ref-block" n="14665 r_TAŚVA-ML#438,22_r"/>kāśādiṣv abhāvāt samavāyikāraṇatvam api na dravyalakṣaṇaṃ yuktaṃ guṇakarmaṇor api dravyatvaprasaṃgāt tayor guṇa<span type="ref-block" n="14666 r_TAŚVA-ML#438,23_r"/>tvarmatvasamavāyikāraṇatvasiddheḥ tayos tatsamavāyitvam eva tatkāraṇatvaṃ guṇatvakarmatvasāmānyayor akārya<span type="ref-block" n="14667 r_TAŚVA-ML#438,24_r"/>tvād iti cen na sadṛśapariṇāmalakṣaṇasya sāmānyasya kathaṃcit kāryatvasādhanāt kathaṃcit tadanityatvam api <span type="ref-block" n="14668 r_TAŚVA-ML#438,25_r"/>nāniṣṭaṃ pratyabhijñānasya sarvathā nityeṣv asaṃbhavād ity uktaprāyaṃ guṇavattve sati kriyāvattvaṃ samavāyikāraṇatvaṃ <span type="ref-block" n="14669 r_TAŚVA-ML#438,26_r"/>ca dravyalakṣaṇam ity apy ayuktaṃ guṇavaddravyam ity ukte lakṣaṇasyāvyāptyativyāptyor abhāvāt tadvacanānarthakyāt <span type="ref-block" n="14670 r_TAŚVA-ML#438,27_r"/>nanv evam atrāpi paryāyavaddravyam ity ukte guṇavad ity anarthakaṃ sarvadravyeṣu paryāyabaṃdhasya bhāvāt guṇavad iti cokte <span type="ref-block" n="14671 r_TAŚVA-ML#438,28_r"/>paryāyavad iti vyarthaṃ tata eveti tadubhayaṃ lakṣaṇaṃ dravyasya kimartham uktam ity atrocyate </p><p n="a_3341" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14673 r_TAŚVA-ML#438,30_r"/>nāsty ekatra vastunīhāneko dharmaḥ sarvabhāvānāṃ parasparaparihārasthitilakṣaṇatvād ekena dharmeṇa sarvātmanā <span type="ref-block" n="14674 r_TAŚVA-ML#438,31_r"/>vyāpteḥ dharmiṇi dharmāṃtarasya tadvyāptivirodhād anyathā sarvadharmasaṃkaraprasaṃgād iti sahānekāṃtanirākaraṇavādinaḥ <span type="ref-block" n="14675 r_TAŚVA-ML#438,32_r"/>prati guṇavaddravyam ity uktaṃ sakṛdanekadharmādhikaraṇasya vastunaḥ pratīyamānatvāt kuṭe rūpādivat svaparapakṣa<span type="ref-block" n="14676 r_TAŚVA-ML#438,33_r"/>sādhakatvetaradharmādhikaraṇaikahetuvat pitāputrādivyapadeśaviṣayānekadharmāvikaraṇapuruṣavad vā grāhyagrāhakasaṃ<span type="ref-block" n="14677 r_TAŚVA-ML#438,34_r"/>vedanākāraṃ saṃvedanam ekam upayan sakṛdanekadharmādhikaraṇam ekaṃ bahiraṃtar vā pratikṣipatīti kathaṃ parīkṣako nāma <span type="ref-block" n="14678 r_TAŚVA-ML#439,01_r"/>vedyādyākāravivekaṃ parokṣaṃ saṃvidākāraṃ ca pratyakṣam icchann api na sahānekāṃtaṃ nirākartum arhati saṃvidadvaite <span type="ref-block" n="14679 r_TAŚVA-ML#439,02_r"/>pratyakṣaparokṣākārayor aparamārthikatve paramārthetarākāram ekaṃ saṃvedanaṃ balād āpatet paramārthākārasyaiva sattvāt <span type="ref-block" n="14680 r_TAŚVA-ML#439,03_r"/>saṃvidā nāpāram ārthikākāraḥ sann iti bruvāṇas sakṛtsadasattvasvabhāvākrāṃtam ekaṃ saṃvedanaṃ svīkaroty eva na <span type="ref-block" n="14681 r_TAŚVA-ML#439,04_r"/>san nāpy asatsaṃvedanam ity api vyāhataṃ puruṣādvaitādivattataḥ sakṛdanekasvabhāvam ekaṃ vastu tattvataḥ sarvasya sveṣṭa<span type="ref-block" n="14682 r_TAŚVA-ML#439,05_r"/>tattvavyavasthānupapatteḥ svapararūpopādānāpohanavyavasthāpādyatvād vastutvasyeti prapaṃcitaprāyaṃ tathā kramāne<span type="ref-block" n="14683 r_TAŚVA-ML#439,06_r"/>kāṃtanirākaraṇavādinaṃ prati paryāyavaddravyaṃ pratīyamānatvāt sarvasya pariṇāmitvasiddheḥ pratipāditatvāt <span type="ref-block" n="14684 r_TAŚVA-ML#439,07_r"/>evaṃ kramākramānekāṃtanirākaraṇapravaṇamānasaṃ prati guṇaparyāyavaddravyam ity uktaṃ sarvathā nirupādhibhāvasyāpramā<span type="ref-block" n="14685 r_TAŚVA-ML#439,08_r"/>ṇatvāt athaveyaṃ trisūtrī samavatiṣṭhate guṇavaddravyaṃ paryayavaddravyaṃ guṇaparyayavaddravyaṃ dravyatvānyathānupapatter i<span type="ref-block" n="14686 r_TAŚVA-ML#439,09_r"/>ty anumānatrayaṃ cedaṃ saṃkṣepato lakṣyate nanu caivaṃ niṣkriyaṃ na sarvadravyasamavāyikāraṇaṃ ceti parākūtanirā<span type="ref-block" n="14687 r_TAŚVA-ML#439,10_r"/>kṛtaye kriyāvaddravyaṃ samavāyikāraṇam iti ca dravyalakṣaṇam abhidhīyate pṛthivyaptejovāyumanasāṃ kriyāvattvasiddheḥ <span type="ref-block" n="14688 r_TAŚVA-ML#439,11_r"/>sarvadravyāṇāṃ samavāyikāraṇatvasya ca guṇavattvavatpratīter ity etad api ca pareṣāṃ vaco 'samīcīnaṃ dravyavad viśe<span type="ref-block" n="14689 r_TAŚVA-ML#439,12_r"/>ṣavat sāmānyavac ca dravyam iti dravyalakṣaṇavacanaprasaṃgāt na kāryadravyavatkāraṇadravyaṃ nāpi viśeṣavat sāmānya<span type="ref-block" n="14690 r_TAŚVA-ML#439,13_r"/>vad veti paradravyavipratipattinirākaraṇārthatvāt syādvādināṃ punaḥ kāryadravyaviśeṣasadṛśapariṇāmalakṣaṇasā<span type="ref-block" n="14691 r_TAŚVA-ML#439,14_r"/>mānyānām api kriyāvat samavāyavac ca paryāyatvān na tathā vacanaṃ kartavyam iti sarvam anavadyaṃ </p><p n="a_3342" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14692 r_TAŚVA-ML#439,15_r"/>tad evaṃ jīvapudgaladharmādharmākāśabhedāt paṃcavidham eva dravyam iti vadaṃtaṃ pratyāha </p><p n="a_3344" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14694 r_TAŚVA-ML#439,17_r"/>guṇaparyayavaddravyam ity abhisaṃbaṃdhanīyam </p><p n="a_3346" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14696 r_TAŚVA-ML#439,19_r"/>ke punaḥ kālasya guṇāḥ ke ca paryāyāḥ prasiddhā yato guṇaparyāyavaddravyam iti proktalakṣaṇayogaḥ siddhye<span type="ref-block" n="14697 r_TAŚVA-ML#439,20_r"/>t tasyādravyatvavijñānanivṛtteś cety atrocyate </p><p n="a_3348" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14700 r_TAŚVA-ML#439,23_r"/>sarvadravyaiḥ saṃyogas tāvatkālasyāsti sādir anādiś ca vibhāgaś cāsarvagatakriyāvaddravyaiḥ saṃkhyāparimāṇāda<span type="ref-block" n="14701 r_TAŚVA-ML#439,24_r"/>yaś ca guṇā iti sāmānyato 'śeṣadravyasaṃyogasya vibhāgādiguṇānāṃ cāśrayaḥ kālaḥ siddhaḥ viśeṣeṇa tu <span type="ref-block" n="14702 r_TAŚVA-ML#439,25_r"/>sūkṣmāmūrtatvāgurulaghutvaikapradeśatvādayas tasya guṇā iti sūkṣmatvādiviśeṣaguṇāśrayaś ca kramavṛttīnāṃ padā<span type="ref-block" n="14703 r_TAŚVA-ML#439,26_r"/>rthānāṃ pudgalādiparyāyāṇāṃ vṛttihetutvapariṇāmakriyākāraṇatvaparatvāparatvapratyayahetutvākhyāḥ paryāyāś ca kālasya <span type="ref-block" n="14704 r_TAŚVA-ML#439,27_r"/>saṃti yais tattānumānam iti guṇaparyāyavān kālaḥ kathaṃ dravyalakṣaṇabhāk tataḥ kālo dravyaṃ guṇaparyaya<span type="ref-block" n="14705 r_TAŚVA-ML#439,28_r"/>vattvāj jīvādidravyavad iti tasyādravyatvavijñānanivṛttiḥ </p><p n="a_3350" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14707 r_TAŚVA-ML#439,30_r"/>paramasūkṣmaḥ kālaviśeṣaḥ samayaḥ anaṃtāḥ samayā yasya so naṃtasamayaḥ kālo vaboddhavyaḥ paryāyato <span type="ref-block" n="14708 r_TAŚVA-ML#439,31_r"/>dravyato vā vyavahārataḥ paramārthato veti śaṃkāyām idam ucyate </p><p n="a_3352" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14710 r_TAŚVA-ML#439,33_r"/>bhāvaḥ paryāyas tenānaṃtasamayaḥ kālo naṃtaparyāyavartanāhetutvāt ekaiko hi kālāṇur anaṃtaparyāyān varta<span type="ref-block" n="14711 r_TAŚVA-ML#440,01_r"/>yate pratikṣaṇaṃ śaktibhedān nānyathā tato naṃtaśaktiḥ sannanaṃtasamayaḥ vyavahārato 'bhidhīyate samayasya vyavahāra<span type="ref-block" n="14712 r_TAŚVA-ML#440,02_r"/>kālatvād āvalikādivat dravyatas tu lokākāśapradeśaparimāṇako 'saṃkhyeya eva kālo munibhiḥ prokto na <span type="ref-block" n="14713 r_TAŚVA-ML#440,03_r"/>punar eka evākāśādivat nāpy anaṃtaḥ pudgalātmadravyavat pratilokākāśapradeśaṃ vartamānānāṃ padārthānāṃ <span type="ref-block" n="14714 r_TAŚVA-ML#440,04_r"/>vṛttihetutvasiddheḥ lokākāśād bahis tadabhāvāt katham evam alokākāśasya vartanaṃ kālakṛtaṃ yuktaṃ tatra kāla<span type="ref-block" n="14715 r_TAŚVA-ML#440,05_r"/>syāsaṃbhavād iti cet atrocyate </p><p n="a_3354" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14717 r_TAŚVA-ML#440,07_r"/>na hy alokākāśaṃ dravyāṃtaram ākāśasyaikadravyatvāt tasya lokasyāṃtar bahiś ca vartamānasya vartanaṃ lokavartinā <span type="ref-block" n="14718 r_TAŚVA-ML#440,08_r"/>kālenopapāditaṃ yuktaṃ na punaḥ kālānapekṣaṃ sakalapadārthavartanasyāpi kālānapekṣatvaprasaṃgāt na cait adabhyu<span type="ref-block" n="14719 r_TAŚVA-ML#440,09_r"/>pagaṃtuṃ śakyaṃ kālāstitvasādhitatvāt </p><p n="a_3355" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14720 r_TAŚVA-ML#440,10_r"/>nanu ca jīvādīni ṣaḍ eva dravyāṇi guṇaparyāyavattvānyathānupapatter ity ayuktaṃ guṇānām api dravyatvaprasaṃgā<span type="ref-block" n="14721 r_TAŚVA-ML#440,11_r"/>t teṣāṃ guṇaparyayavattvapratīter ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_3357" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14723 r_TAŚVA-ML#440,13_r"/>āśayaśabdo dhikaraṇasādhanaḥ karmasādhano vā dravyaśabda uktārthaḥ dravyam āśrayo yeṣāṃ te dravyāśrayāḥ <span type="ref-block" n="14724 r_TAŚVA-ML#440,14_r"/>niṣkrāṃtā guṇebhyo nirguṇāḥ evaṃvidhā guṇāḥ pratipattavyāḥ na punar anyathā tatra dravyāśrayā iti viśe<span type="ref-block" n="14725 r_TAŚVA-ML#440,15_r"/>ṣaṇavacanād guṇānāṃ kim avasīyata ity ucyate </p><p n="a_3359" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14727 r_TAŚVA-ML#440,17_r"/>na hi guṇatvasarvajñeyatvadharmā guṇāśrayā guṇā śakyavyavasthāḥ paramārthatas teṣāṃ kathaṃcid guṇebhyo narthāṃtara<span type="ref-block" n="14728 r_TAŚVA-ML#440,18_r"/>tayā guṇatvopacārāt tattvatas teṣāṃ guṇatve guṇānāṃ dravyatvaprasaṃgād guṇaguṇibhāvavyavahārāvasthitiviro<span type="ref-block" n="14729 r_TAŚVA-ML#440,19_r"/>dhāt dravyeṣv api guṇās tadupacaritā eva bhavaṃtu viśeṣābhāvād ity ayuktaṃ kvacin mukhyaguṇābhāve tadupa<span type="ref-block" n="14730 r_TAŚVA-ML#440,20_r"/>cārāyogāt tato dravyāśrayā iti vacanād adravyāśrayāṇāṃ guṇatvādīnāṃ guṇatvaṃ vyāvartitam avasīyate <span type="ref-block" n="14731 r_TAŚVA-ML#440,21_r"/>nirguṇā iti vacanāt kiṃ kriyate ity āha </p><p n="a_3361" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14733 r_TAŚVA-ML#440,23_r"/>dravyāśrayā guṇā ity ucyamāne hi paramāṇudravyāśrayāṇāṃ dvyaṇukādikāryadravyāṇāṃ guṇatvaṃ prasajyeta tanni<span type="ref-block" n="14734 r_TAŚVA-ML#440,24_r"/>rguṇā iti vacanād vinivāryate teṣāṃ guṇatvena dravyatvasiddheḥ etena ghaṭasaṃsthānādīnāṃ guṇatvaṃ pratyuktaṃ <span type="ref-block" n="14735 r_TAŚVA-ML#440,25_r"/>teṣāṃ paryāyatvāt </p><p n="a_3362" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14736 r_TAŚVA-ML#440,26_r"/>kaḥ punar asau paryāya ity āha </p><p n="a_3364" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14738 r_TAŚVA-ML#440,28_r"/>jīvādīnāṃ dravyāṇāṃ tena pratiniyatena rūpeṇa bhavanaṃ tadbhāvaḥ teṣāṃ dravyāṇāṃ svabhāvo vartamānakāla<span type="ref-block" n="14739 r_TAŚVA-ML#440,29_r"/>tayānubhūyamānas tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ pratipattavyaḥ sa ca </p><p n="a_3366" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14741 r_TAŚVA-ML#440,31_r"/>pūrvasvabhāvaparityāgāj jahadvṛttotpādo dravyasyottarākāraḥ pariṇāmaḥ sa eva paryāyaḥ kramavān dravyalakṣaṇaṃ <span type="ref-block" n="14742 r_TAŚVA-ML#440,32_r"/>na vāsau guṇa eva prativarṇitas tasya sahabhāvitvāt kathaṃcid bhinnatvena vyavasthānāt nanv evaṃ nayadvayavirodhas tṛ<span type="ref-block" n="14743 r_TAŚVA-ML#440,33_r"/>tīyasya guṇārthikanayasya siddher ity ārekāyām āha </p><p n="a_3368" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14746 r_TAŚVA-ML#441,03_r"/>saṃkṣepato hi dravyārthikaḥ paryāyārthikaś ceti nayadvayavacanaṃ guṇavacane na bādhyate paryāyasyaiva sahakrama<span type="ref-block" n="14747 r_TAŚVA-ML#441,04_r"/>vivartanavaśād gauṇaparyāyavyapadeśāt dravyasya nirupādhitvavaśena śuddhāśuddhavyapadeśavat prapaṃcas tu yathā </p><p n="a_3369" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14748 r_TAŚVA-ML#441,05_r"/>śuddhadravyārthiko 'śuddhadravyārthikaś ceti dravyārthiko dvedhā tathā sahabhāvī paryāyārthikaḥ kramabhāvī paryāyārthi<span type="ref-block" n="14749 r_TAŚVA-ML#441,06_r"/>kaś ceti paryāyārthiko pi dvedhā abhīyatāṃ tatas tryādisaṃkhyā na vāryata eva dvibhedasya paryāyārthikasyaikavidhasya <span type="ref-block" n="14750 r_TAŚVA-ML#441,07_r"/>dravyārthikasya vivakṣāyāṃ nayatritayasiddheḥ paryāyārthikasyaikavidhasya dravyārthikasya dvibhedasya vivakṣāyām iti <span type="ref-block" n="14751 r_TAŚVA-ML#441,08_r"/>kaścit dvayor vibhedayor vivakṣāyāṃ tu nayacatuṣṭayam iṣyate te naigamasaṃgrahavyavahāravikalpād dravyārthikasya <span type="ref-block" n="14752 r_TAŚVA-ML#441,09_r"/>trividhasya paryāyārthikasya cārthaparyāyavyaṃjanaparyāyārthikabhedena dvividhasya vivakṣāyāṃ nayapaṃcakaṃ śuddhāśuddha<span type="ref-block" n="14753 r_TAŚVA-ML#441,10_r"/>dravyārthikadvayasya ṛjusūtrādiparyāyārthikacatuṣṭayasya vivakṣāyāṃ nayaṣaṭkaṃ naigamādisūtrapāṭhāpekṣayā nayasa<span type="ref-block" n="14754 r_TAŚVA-ML#441,11_r"/>ptakam iti nayānām aṣṭādisaṃkhyāpi na vāryate tato na guṇebhyaḥ paryāyāṇāṃ kathaṃcid bhedena kathanam ayuktaṃ <span type="ref-block" n="14755 r_TAŚVA-ML#441,12_r"/>yena guṇaparyayavaddravyam iti dravyalakṣaṇaṃ niravadyaṃ na bhavet </p><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="14756 r_TAŚVA-ML#441,13_r"/>pratīyatām evam ajīvatattvaṃ samāsataḥ sūtritasarvabhedaṃ </l><l rend="center-bold"> <span type="ref-block" n="14757 r_TAŚVA-ML#441,14_r"/>pramāṇatas tadviparītarūpaṃ prakalpyatāṃ sannayato nihatya <ref type="no-in-danda" rend="a"> </ref> </l><p ana="trailer" n="trailer_5.2 a_3371" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14758 r_TAŚVA-ML#441,15_r"/>iti paṃcamādhyāyasya <hi rend="bold">dvitīyam</hi> āhnikam </p><p ana="trailer" n="trailer_5 a_3372" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14759 r_TAŚVA-ML#441,16_r"/>iti śrī<hi rend="bold">vidyānaṃdi</hi>ācāryaviracite tattvārtha<hi rend="bold">ślokavārtikā</hi>laṃkāre pañcamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p></div><div n="6"><p n="a_3375" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14762 r_TAŚVA-ML#442,03_r"/>nanv ajīvapadārthavyākhyānānaṃtaram āsrave vaktavye kiṃ cikīrṣuḥ sūtrakāraḥ prāg eva yogaṃ bravītīty ārekā<span type="ref-block" n="14763 r_TAŚVA-ML#442,04_r"/>yām idam upadiśyate </p><p n="a_3377" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14765 r_TAŚVA-ML#442,06_r"/>ātmanaḥ karmaṇāṃ jñānāvaraṇādīnām āsravaṃ vinirdeṣṭukāmo ṃjasā prāg eva kāyavāṅmanasāṃ karmayogo stīty ā<span type="ref-block" n="14766 r_TAŚVA-ML#442,07_r"/>hedaṃ sūtraṃ tatra yojyate anenātmā karmabhir iti yogo baṃdhahetur na punaḥ samādhiḥ yujer yogārthasya ṇyaṃtasya <span type="ref-block" n="14767 r_TAŚVA-ML#442,08_r"/>prayogāt preravaupyaḥ prāyeṇeti yasya vidhānāt sa ca kāyavāṅmanaḥ karma tenaivātmani jñānāvaraṇādika<span type="ref-block" n="14768 r_TAŚVA-ML#442,09_r"/>rmabhir baṃdhasya karaṇāt tasya baṃdhahetutvopapatteḥ pradhānapariṇāmo yoga ity ayuktaṃ tasyātmabaṃdhahetutvāyogāt <span type="ref-block" n="14769 r_TAŚVA-ML#442,10_r"/>pradhānasyaiva baṃdhahetur asāv iti cāyuktaṃ baṃdhasyobhayasthatvasiddheḥ tarhi jīvājīvapariṇāmo baṃdha iti cet <span type="ref-block" n="14770 r_TAŚVA-ML#442,11_r"/>satyaṃ jīvakarmaṇor baṃdhasya tadubhayapariṇāmahetukatvavacanāt kāyādikriyālakṣaṇayogapariṇāmo jīvasyānu<span type="ref-block" n="14771 r_TAŚVA-ML#442,12_r"/>papanno niṣkriyatvād iti na maṃtavyaṃ </p><p n="a_3379" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14773 r_TAŚVA-ML#442,14_r"/>jīvasya sakriyatvasādhanād upapannam eva hi kāyādi karmeṣyate kāyavargaṇālaṃbipradeśaparispaṃdanasyātmani <span type="ref-block" n="14774 r_TAŚVA-ML#442,15_r"/>kāyakarmatvād vāgvargaṇālaṃbinas tasya vākkarmatvāt manovargaṇāpudgalālaṃbino manaḥkarmatvāt na ca tasyāyoga<span type="ref-block" n="14775 r_TAŚVA-ML#442,16_r"/>kevalini siddheṣu ca prasaktis teṣāṃ pradeśaparispaṃdanābhāvāt tathā hiayogakevalino na pradeśaspaṃdaḥ <span type="ref-block" n="14776 r_TAŚVA-ML#442,17_r"/>samucchinnakriyāpratipātidhyānāśrayatvāt yasya tu pradeśaspaṃdaḥ syāt sa tathā prasiddho yathā sayoga iti <span type="ref-block" n="14777 r_TAŚVA-ML#442,18_r"/>yuktiḥ siddhānām ata eva pradeśaspaṃdābhāvas teṣām ayogavyapadeśaḥ samucchinnakriyāpratipātidhyānāśrayatvā<span type="ref-block" n="14778 r_TAŚVA-ML#442,19_r"/>siddher avyapadeśyacāritramayatvāt kāyādivargaṇābhāvāc ca siddhānāṃ na yogoḥ yujyate tato vīryāṃtarāyasya <span type="ref-block" n="14779 r_TAŚVA-ML#442,20_r"/>kṣayopaśame kṣaye vā sati kāyādivargaṇālabdhito jīvapradeśaparispaṃdo yogas trividhaḥ pratyetavyaḥ </p><p n="a_3381" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14781 r_TAŚVA-ML#442,22_r"/>sa āsrava ity avadhāraṇāt kevalisamuddhātakāle daṃḍakapāṭaprataralokapūraṇakāyayogasyāsaṃbaṃdhavyavacchedaḥ <span type="ref-block" n="14782 r_TAŚVA-ML#442,23_r"/>kāyādivargaṇālaṃbanasyaiva yogasyāsravatvavacanāt tatspaṃdanālaṃbanatvāt katham evaṃ ca kevalinaḥ samuddhāta<span type="ref-block" n="14783 r_TAŚVA-ML#442,24_r"/>kālebhyo baṃdhaḥ syād iti cet kāyavargaṇānimittātmapradeśaparispaṃdasya tannimittasya bhāvāt sa iti pratyeyaṃ <span type="ref-block" n="14784 r_TAŚVA-ML#442,25_r"/>kāyavāṅmanaḥkarmāsrava ity ekam eva sūtram astu laghutvād iti cen na yoga āsrava iti siddhāṃtopadeśapratyayā<span type="ref-block" n="14785 r_TAŚVA-ML#442,26_r"/>pāyaprasaṃgāt tarhi yoga āsrava ity astu niravadyatvād iti cen na kevalisamudghātasyāpy āsravatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="14786 r_TAŚVA-ML#442,27_r"/>tasya lokayogatvena prasiddheḥ saṃdehāc ca kāyavāṅmanaḥkarma yoga āsrava ity api na śreyaḥ saṃdehaprasakteḥ <span type="ref-block" n="14787 r_TAŚVA-ML#442,28_r"/>kāyavāṅmanaḥ karma yoga ity api saṃketaṃ na caivaṃ tad yuktaṃ tasya yogalakṣaṇatvena nirdeśāt saṃbaṃdhasyātmani <span type="ref-block" n="14788 r_TAŚVA-ML#442,29_r"/>niḥkriye pi bhāvāt sa evāsravo yukta iti cen na ātmano niṣkriyatvanirākaraṇāt tatra tatkarmaṇa eva <span type="ref-block" n="14789 r_TAŚVA-ML#443,01_r"/>bhāvāt tato yogavibhāga eva śreyān niḥsaṃdehārthatvāt tadanyasyāpi yogasyāstitvasaṃpratipatteś ca </p><p n="a_3382" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14790 r_TAŚVA-ML#443,02_r"/>kutaḥ punar yathoktalakṣaṇo yoga evāsravaḥ sūtrito na tu mithyādarśanādayo pīty āha </p><p n="a_3384" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14792 r_TAŚVA-ML#443,04_r"/>mithyādarśanaṃ hi jñānāvaraṇādikarmaṇām āgamanakāraṇaṃ mithyādṛṣṭer eva na punaḥ sāsādanasamyagdṛṣṭyādīnāṃ <span type="ref-block" n="14793 r_TAŚVA-ML#443,05_r"/>aviratir apy asaṃyatasyaiva kārtsnyenaikadeśena vā na punaḥ saṃyatasya pramādo pi pramattaparyaṃtasyaiva nāpramattādeḥ <span type="ref-block" n="14794 r_TAŚVA-ML#443,06_r"/>kaṣāyaś ca sakaṣāyasyaiva na śeṣasyopaśāṃtakaṣāyādeḥ yogaḥ punar aśeṣataḥ sayogakevalyaṃtasya tatkāraṇam iti <span type="ref-block" n="14795 r_TAŚVA-ML#443,07_r"/>sa evāsravaḥ prokto tra śāstre saṃkṣepād aśeṣāsravapratipattyarthatvān mithyādarśanāder atraiva yoge nupraveśāt tasyaiva <span type="ref-block" n="14796 r_TAŚVA-ML#443,08_r"/>mithyādarśanādyanuraṃjitasya kevalasya ca karmāgamanakāraṇatvasiddheḥ </p><p n="a_3385" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14797 r_TAŚVA-ML#443,09_r"/>kīdṛśaḥ sa yogaḥ puṇyasyāsravaḥ kīdṛśaś ca pāpasyety āha </p><p n="a_3387" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14799 r_TAŚVA-ML#443,11_r"/>samyagdarśanādyanuraṃjito yogaḥ śubho viśuddhyaṃgatvāt mithyādarśanādyanuraṃjito 'śubhaḥ saṃkleśāṃgatvāt <span type="ref-block" n="14800 r_TAŚVA-ML#443,12_r"/>sa puṇyasya pāpasya ca vakṣyamāṇasya karmaṇa āsravo veditavyaḥ etena svasmin duḥkhaṃ paratra sukhaṃ jana<span type="ref-block" n="14801 r_TAŚVA-ML#443,13_r"/>yan ca puṇyasya svasmin sukhaṃ parasmin duḥkhaṃ ca kurvan pāpasyāsrava ity ekāṃto nirastaḥ viśuddhisaṃ<span type="ref-block" n="14802 r_TAŚVA-ML#443,14_r"/>kleśātmakasyaiva svaparasthasya sukhāsukhasya puṇyapāpāsravatvopapatter anyathātiprasaṃgāt tad uktaṃ viśuddhisaṃkleśāptaṃ <span type="ref-block" n="14803 r_TAŚVA-ML#443,15_r"/>cet svaparasthaṃ sukhāsukhaṃ puṇyapāpāsravo yukto na ced vyarthas tavārhataḥ iti tad evaṃ </p><p n="a_3389" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14805 r_TAŚVA-ML#443,17_r"/>kāyādiyogas trividhaḥ śubhāśubhabhedāt pratyekaṃ sa dvividho pi dvividha evāsravo vijñeyaḥ puṇyapā<span type="ref-block" n="14806 r_TAŚVA-ML#443,18_r"/>pakarmaṇoḥ sāmānyād āśrūyamāṇayor dvividhatvena sūtritatvāt kutaḥ punaḥ śubhaḥ puṇyasyāśubhaḥ pāpasyāsravo <span type="ref-block" n="14807 r_TAŚVA-ML#443,19_r"/>jīvasyeti niścīyata ity āha </p><p n="a_3391" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14809 r_TAŚVA-ML#443,21_r"/>jīvasya śubhaphalapudgalānām āsravo viśuddhakāyādhyavasānādyaṃtaraṃgabahiraṃgakṛtaḥ śubhaphalapudgalāsravatvā<span type="ref-block" n="14810 r_TAŚVA-ML#443,22_r"/>t svayaṃ dṛṣṭaśubhaphalapathyāhārādisamāgamavat tathaivāśubhaphalapudgalasamāgamo jīvasyāviśuddhakāraṇakṛtaḥ <span type="ref-block" n="14811 r_TAŚVA-ML#443,23_r"/>aśubhaphalapudgalasamāgamatvāt svayaṃ dṛṣṭāśubhaphalāpathyāhārādivad ity anumānāt tanniścayaḥ na tāvad atrāsiddho <span type="ref-block" n="14812 r_TAŚVA-ML#443,24_r"/>hetuḥ śubhasya viśuddhirūpasyāśubhasya ca saṃkleśātmanaḥ pariṇāmasya svasaṃvedanasiddhasya kāraṇānāṃ pudgalānāṃ <span type="ref-block" n="14813 r_TAŚVA-ML#443,25_r"/>samāgamasya śubhāśubhaphalasya prasiddhes tadbhāvabhāvitvānyathānupapatteḥ nanu cātmani śubhāśubhaphalapudgalasamā<span type="ref-block" n="14814 r_TAŚVA-ML#443,26_r"/>gamasyātmaviśeṣaguṇakṛtatvān na śubhāśubhakāyādiyogakṛtatvaṃ yuktam iti cen na tasya viśuddhisaṃkleśapariṇāma<span type="ref-block" n="14815 r_TAŚVA-ML#443,27_r"/>vyatirekeṇāsaṃbhavāt dharmādharmau tadvyatiriktāv eveti cen na bhāvadharmādharmayor viśuddhisaṃkleśarūpatvāt <span type="ref-block" n="14816 r_TAŚVA-ML#443,28_r"/>dravyadharmādharmayoḥ pudgalasvabhāvatvāt samāgamasya viśuddhisaṃkleśapariṇāmānugṛhītasya kāyādiyogakṛtatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="14817 r_TAŚVA-ML#443,29_r"/>svaprasiddhaśubhāśubhaphalapathyāpathyāhārādipudgalasamāgamasya tatkṛtatvaniścayāt tadabhāve sarvathā tadanupapatteḥ </p><p n="a_3393" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14822 r_TAŚVA-ML#444,01_r"/>svāmidvaividhyāc ca dvividho yoga ity āha </p><p n="a_3395" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14824 r_TAŚVA-ML#444,03_r"/>yathāsaṃkhyam abhisaṃbaṃdham āha </p><p n="a_3397" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14826 r_TAŚVA-ML#444,05_r"/>iha sūtre sa āsravaḥ sakaṣāyasya jīvasya sāṃparāyikasya karmaṇaḥ syāt akaṣāyasya punar īryāpathasye<span type="ref-block" n="14827 r_TAŚVA-ML#444,06_r"/>ty āsravasyobhayasvāmikatvāt dvayoḥ prasiddhiḥ </p><p n="a_3399" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14834 r_TAŚVA-ML#444,13_r"/>kaṣāyaparataṃtrasyātmanaḥ sāṃparāyikāsravas tadaparataṃtrasyeryāpathāsrava iti sūktaṃ kathaṃ punar ātmanaḥ kasyaci<span type="ref-block" n="14835 r_TAŚVA-ML#444,14_r"/>t pārataṃtryam aparasyāpārataṃtryaṃ vātmatvāviśeṣe py upapadyate ity āha </p><p n="a_3401" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14838 r_TAŚVA-ML#444,17_r"/>saṃsāriṇo jīvasya pārataṃtryaṃ cidāpannaṃ kaṣāyahetukaṃ sattvāṃtarānapekṣitve sati pārataṃtryaśabdavācyatvāt <span type="ref-block" n="14839 r_TAŚVA-ML#444,18_r"/>padmam adhyagabhramarasya tatpārataṃtryavat niḥkaṣāyasya yaterdasyukṛtena rakṣādiparataṃtratvena vyabhicāra iti cen na <span type="ref-block" n="14840 r_TAŚVA-ML#444,19_r"/>tasya sattvāṃtarānapekṣitvena viśeṣaṇāt vītarāgasyāghātikarmapārataṃtryeṇānekāṃta iti cen na tasya pūrvaka<span type="ref-block" n="14841 r_TAŚVA-ML#444,20_r"/>ṣāyakṛtatvāt maheśvarasisṛkṣāpekṣitvāt saṃsārijīvapārataṃtryasya sattvāṃtarānapekṣitvam asiddham iti cen na mahe<span type="ref-block" n="14842 r_TAŚVA-ML#444,21_r"/>śvarāpekṣitvasya saṃsāriṇām apākṛtatvāt nityaśuddhasvabhāvatvāj jīvasya karmapārataṃtryam asiddham iti cen na tasya <span type="ref-block" n="14843 r_TAŚVA-ML#444,22_r"/>saṃsārābhāvaprasaṃgāt prakṛteḥ saṃsāra iti cen na puruṣakalpanāvaiyarthyaprasaṃgāt tasyā eva mokṣasyāpi ghaṭa<span type="ref-block" n="14844 r_TAŚVA-ML#444,23_r"/>nāt na ca prakṛtir eva saṃsāramokṣabhāgacetanatvād ghaṭavat cetanasaṃsargavivekābhyāṃ sā tadbhāg eveti <span type="ref-block" n="14845 r_TAŚVA-ML#444,24_r"/>cet tarhi yathā prakṛteś cetanasaṃsargāt pārataṃtryalakṣaṇaḥ saṃsāras tathā cetanasyāpi prakṛtisaṃsargāt tatpārataṃtryaṃ <span type="ref-block" n="14846 r_TAŚVA-ML#444,25_r"/>siddhaṃ saṃsargasya dviṣṭhatvāt nanv evaṃ prakṛtipārataṃtryeṇa vyabhicāras tasya kaṣāyahetukatvābhāvād iti na <span type="ref-block" n="14847 r_TAŚVA-ML#444,26_r"/>maṃtavyaṃ kāpilānāṃ kaṣāyasya krodhādeḥ prakṛtipariṇāmatayeṣṭatvāt tatpārataṃtryasya kaṣāyahetukatvasiddheḥ <span type="ref-block" n="14848 r_TAŚVA-ML#444,27_r"/>syādvādināṃ tu kaṣāyasya jīvapariṇāmatve pi karmalakṣaṇaprakṛteḥ pārataṃtryasya tatprakṛtatvopapatteḥ kathaṃ tena <span type="ref-block" n="14849 r_TAŚVA-ML#444,28_r"/>vyabhicāraḥ kaṣāyapariṇāmo hi jīvasya karmaṇāṃ baṃdham ādadhāno yathā tatpārataṃtryaṃ kurute tathā karmaṇo pi <span type="ref-block" n="14850 r_TAŚVA-ML#444,29_r"/>jīvanaparataṃtratvam iti ca vyabhicārasādhanaṃ kaṣāyahetukatvanivṛttau nivartamānatvād anyathā muktātmano pi pāra<span type="ref-block" n="14851 r_TAŚVA-ML#444,30_r"/>taṃtryaprasaṃgāt jīvanmuktasyāpi hi śāṃtakaṣāyāvasthākāle pārataṃtryanivṛttir upalabhyate jīvann eva hi <span type="ref-block" n="14852 r_TAŚVA-ML#444,31_r"/>vidvān saṃgāśābhyāṃ vimucyate iti prasiddheḥ sādhyasādhanavikalam udāharaṇam iti ca na śaṃkanīyaṃ padmam a<span type="ref-block" n="14853 r_TAŚVA-ML#444,32_r"/>dhyagatasya bhṛṃgasya tadgaṃdhalobhakaṣāyahetukatvena tatsaṃkocakāle pārataṃtryāṃtarānapekṣiṇaḥ prasiddhatvāt tato 'na<span type="ref-block" n="14854 r_TAŚVA-ML#444,33_r"/>vadyam idaṃ sādhanaṃ </p><p n="a_3402" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14855 r_TAŚVA-ML#445,01_r"/>tatra sāṃparāyikāsravasya ke bhedā ity āha </p><p n="a_3404" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14857 r_TAŚVA-ML#445,03_r"/>iṃdriyāṇi paṃcasaṃkhyāni kaṣāyāś catuḥsaṃkhyāḥ avratāni paṃcasaṃkhyāni kriyāḥ paṃcaviṃśatisaṃkhyā iti <span type="ref-block" n="14858 r_TAŚVA-ML#445,04_r"/>yathāsaṃkhyam abhisaṃbaṃdhaḥ </p><p n="a_3406" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14860 r_TAŚVA-ML#445,06_r"/>na hi jīvasyeṃdriyādipariṇāmānāṃ viśeṣo siddhaḥ pariṇāmitvasya vacanāt kāraṇaviśeṣopekṣatvāc ca <span type="ref-block" n="14861 r_TAŚVA-ML#445,07_r"/>sparśādiṣu viṣayeṣu puṃsaḥ sparśādīni paṃca bhāveṃdriyāṇi tadupakṛtau vartamānāni dravyeṃdriyāṇi paṃceṃdriya<span type="ref-block" n="14862 r_TAŚVA-ML#445,08_r"/>sāmānyopādānād uktalakṣaṇāni pratyetavyāni tāni vīryāṃtarāyeṃdriyajñānāvaraṇakṣayopaśamān nāmakarmaviśeṣo<span type="ref-block" n="14863 r_TAŚVA-ML#445,09_r"/>dayāc copajāyamānāni kāyebhyo mohanīyaviśeṣodayād utpadyamānebhyaḥ kathaṃcid bhidyaṃte niyataviṣayatvāc ca <span type="ref-block" n="14864 r_TAŚVA-ML#445,10_r"/>kaṣāyāḥ punar aniyataviṣayā vakṣyamāṇās tato bhinnalakṣaṇāni hiṃsādīny avratāni ca vakṣyaṃte kriyās tatrā<span type="ref-block" n="14865 r_TAŚVA-ML#445,11_r"/>bhidhīyaṃte paṃcaviṃśatiḥ </p><p n="a_3408" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14891 r_TAŚVA-ML#446,03_r"/>nanu ceṃdriyakaṣāyāvratānāṃ kriyāsvabhāvanivṛtteḥ kriyāvacanenaiva gatatvāt prapaṃcamātraprasaṃga iti cen na <span type="ref-block" n="14892 r_TAŚVA-ML#446,04_r"/>anekāṃtāt nāmasthāpanādravyeṃdriyakaṣāyāvratānāṃ kriyāsvabhāvatvābhāvāt dravyārthādeśāt teṣāṃ kriyāsva<span type="ref-block" n="14893 r_TAŚVA-ML#446,05_r"/>bhāvatvāt kiṃ ca dravyabhāvāsravatvabhedāc ceṃdriyādīnāṃ kriyāṇāṃ ca na kriyāḥ tatprapaṃcamātraṃ iṃdriyādayo <span type="ref-block" n="14894 r_TAŚVA-ML#446,06_r"/>hi śubhetarāsravapariṇāmābhimukhatvād dravyāsravāḥ kriyās tu karmādānarūpāḥ puṃso bhāvāsravā iti siddhāṃtaḥ <span type="ref-block" n="14895 r_TAŚVA-ML#446,07_r"/>kāyavāṅmanaḥkarma yogaḥ sa āsrava ity anena bhāvāsravasya kathanāt dravyāsrava eva yogaḥ karmāgamanabhā<span type="ref-block" n="14896 r_TAŚVA-ML#446,08_r"/>vāsravasya hetutvād iti cen na āsravatyanenety āsrava iti karaṇasādhanatāyāṃ yogasya bhāvāsravatvopapatteḥ <span type="ref-block" n="14897 r_TAŚVA-ML#446,09_r"/>evam iṃdriyādīnām api bhāvāsravatvaprasaṃga iti cen na teṣāṃ kriyākāraṇatvena dravyāsravatvena vivakṣitatvāt <span type="ref-block" n="14898 r_TAŚVA-ML#446,10_r"/>āsravaṇam āsrava iti bhāvasādhanatāyāṃ kriyāṇāṃ bhāvāsravatvaghaṭanāt kāryakāraṇabhāvāc ceṃdriyādibhyaḥ kriyāṇāṃ <span type="ref-block" n="14899 r_TAŚVA-ML#446,11_r"/>pṛthagvacanaṃ yuktaṃ iṃdriyādipariṇāmā hetavaḥ kriyāṇāṃ teṣu satsu bhāvād asatsv abhāvād iti nigaditam anyatra <span type="ref-block" n="14900 r_TAŚVA-ML#446,12_r"/>iṃdriyagrahaṇam evāstv iti cen na tadabhāve py apramattādīnām āsravasadbhāvāt ekadvitricaturiṃdriyāsaṃjñipaṃceṃdriyeṣu <span type="ref-block" n="14901 r_TAŚVA-ML#446,13_r"/>yathāsaṃbhavaṃ cakṣurādīṃdriyamanovicārābhāve pi krodhādihiṃsādipūrvakakarmādānaśravaṇāt kaṣāyāṇāṃ sāṃparā<span type="ref-block" n="14902 r_TAŚVA-ML#446,14_r"/>yikabhāve paryāptatvād anyāgrahaṇam iti cen na sanmātre pi kaṣāye bhagavatpraśāṃtasya kaṣāyasya tatprasaṃgāt na <span type="ref-block" n="14903 r_TAŚVA-ML#446,15_r"/>ca tasyeṃdriyakaṣāyāvratakriyāsravāḥ saṃti yogāsravasyaiva tatra bhāvāt cakṣurādir ūpādyagrahaṇaṃ vītarāgatvāt <span type="ref-block" n="14904 r_TAŚVA-ML#446,16_r"/>avratavacanam eveti cen na tatpravṛttinimittanirdeśārthatvād iṃdriyakaṣāyakriyāvacanasya tad evam iṃdriyādaya <span type="ref-block" n="14905 r_TAŚVA-ML#446,17_r"/>ekān na catvāriṃśatsaṃkhyāḥ sāṃparāyakasya bhedā yuktā eva vaktuṃ saṃgrahāt </p><p n="a_3409" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14906 r_TAŚVA-ML#446,18_r"/>kutaḥ punaḥ pratyātmasaṃbhavatām eteṣām āsravāṇāṃ viśeṣa ity āha </p><p n="a_3411" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14908 r_TAŚVA-ML#446,20_r"/>atipravṛddhakrodhādivaśāt tīvraḥ sthūlatvād udriktaḥ pariṇāmaḥ tadviparīto maṃdaḥ jñānamātraṃ jñātvā vā <span type="ref-block" n="14909 r_TAŚVA-ML#446,21_r"/>pravṛttirjñāptaṃ madāt pramādād vā anavabuddhya pravṛttir ajñātaṃ adhikriyaṃte sminn arthā ity adhikaraṇaṃ prayojanāśrayaṃ <span type="ref-block" n="14910 r_TAŚVA-ML#446,22_r"/>dravyaṃ dravyasyātmasāmarthyaṃ vīryaṃ bhāvaśabdaḥ pratyekam abhisaṃbadhyate bhujivat tīvrabhāvo maṃdabhāvo jñāta<span type="ref-block" n="14911 r_TAŚVA-ML#446,23_r"/>bhāvo ajñātabhāva iti yugapadasaṃbhavād bhāvaśabdasyāyuktaṃ viśeṣaṇam iti cen na buddhiviśeṣavyāpārāt tasya <span type="ref-block" n="14912 r_TAŚVA-ML#446,24_r"/>tadviśeṣaṇatvopapatteḥ na hi satpratyayāviśeṣaliṃgābhāvād eko bhāvaḥ sattālakṣaṇa eveti yuktaṃ bhāvadvaivi<span type="ref-block" n="14913 r_TAŚVA-ML#446,25_r"/>dhyāt dvividho hi syādvādināṃ bhāvaḥ parispaṃdarūpo 'parispaṃdarūpaś ca tatrāparispaṃdarūpo ṃtardravyāṇām asti<span type="ref-block" n="14914 r_TAŚVA-ML#446,26_r"/>tvamātram anādinidhanaṃ tad ekaṃ kathaṃcid iti mā bhūd viśeṣakaṃ parispaṃdarūpas tu vyayodayātmakas tīvrādīnāṃ <span type="ref-block" n="14915 r_TAŚVA-ML#446,27_r"/>viśeṣakaḥ kāyādivyāpāralakṣaṇaḥ sakṛd upapadyate kāyādisattvasya ca tasyābhimatatvāt kāyavāṅmanaḥka<span type="ref-block" n="14916 r_TAŚVA-ML#446,28_r"/>rmayogādhikārāt kathaṃ tasya viśeṣakatvam iti cet bauddhāvyāpārāt bhedenāyoddhārasiddheḥ ātmano vyati<span type="ref-block" n="14917 r_TAŚVA-ML#446,29_r"/>rekād vā tīvrādīnāṃ bhāvatvasiddheḥ kiṃ ca bhāvasya bhūyastvāt asaṃkhyeyalokaparimāṇo hi jīvasyai<span type="ref-block" n="14918 r_TAŚVA-ML#446,30_r"/>kaikasminn api kaṣāyādipariṇāmo bhāvaḥ śrūyate tato yuktaṃ bhāvasya yugapattīvrādīnāṃ viśeṣakatvaṃ eka<span type="ref-block" n="14919 r_TAŚVA-ML#446,31_r"/>tve pi vā bhāvasya pareṣṭyā buddhyānekatvakalpanān na codyam etat vīryasya ca pariṇāmatvān na pṛthaggrahaṇam iti <span type="ref-block" n="14920 r_TAŚVA-ML#446,32_r"/>cen na tadviśeṣavato vyaparopaṇādiṣv āsravabhedajñāpanārthatvāt pṛthaktvaṃ tadgrahaṇasya vīryavato hy ātmanas tīvratī<span type="ref-block" n="14921 r_TAŚVA-ML#446,33_r"/>vratarādipariṇāmaviśeṣo jāyata iti prāṇavyaparopaṇādiṣv āsravaphalabhedo jñāyate tathā ca tīvrādigraha<span type="ref-block" n="14922 r_TAŚVA-ML#446,34_r"/>ṇasiddhiḥ itarathā hi jīvādhikaraṇasvarūpatvād vīryavattīvrādīnām api pṛthaggrahaṇam anarthakaṃ syāt tannimitta<span type="ref-block" n="14923 r_TAŚVA-ML#447,01_r"/>tvāc charīrādyānaṃtyasiddhiḥ kathaṃ anubhāgavikalpād āsravasyānaṃtatvāt tatkāryaśarīrādīnām anaṃtatvopapatteḥ kutaḥ </p><p n="a_3412" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14924 r_TAŚVA-ML#447,02_r"/>punaḥ sāṃparāyikāsravāṇāṃ viśeṣaḥ kiṃhetukebhyaś ca prapaṃcyata ity āha </p><p n="a_3414" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14927 r_TAŚVA-ML#447,05_r"/>jīvasya bhāvāsravo hi svapariṇāma eveṃdriyakaṣāyādis tīvratvādiviśeṣāt prapaṃcataḥ punaḥ kaṣāyaviśe<span type="ref-block" n="14928 r_TAŚVA-ML#447,06_r"/>ṣakāraṇād viśiṣṭo jñātaḥ sa ca karmabaṃdhānusārato nekaprakāro yuktaḥ sūtritaḥ karma punar nṛṇām anekaprakāraṃ <span type="ref-block" n="14929 r_TAŚVA-ML#447,07_r"/>kaṣāyaviśeṣād bhāvakarmaṇa iti hetuphalavyavasthā parasparāśrayān na tadvyavastheti cen na bījāṃkuravadanādi<span type="ref-block" n="14930 r_TAŚVA-ML#447,08_r"/>tvāt kāryakāraṇabhāvasya tatra sarveṣāṃ saṃpratipatteś ca </p><p n="a_3415" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14931 r_TAŚVA-ML#447,09_r"/>kiṃ punar atrādhikaraṇam ity āha </p><p n="a_3417" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14933 r_TAŚVA-ML#447,11_r"/>dvivacanaprasaṃga iti cen na paryāyāpekṣayā bahutvanirdeśāt na hi jīvadravyasāmānyam ajīvadravyasāmānyaṃ <span type="ref-block" n="14934 r_TAŚVA-ML#447,12_r"/>vā hiṃsādyupakaraṇabhāvena sāṃparāyikāsravahetus tenādhikaraṇatvaṃ pratipadyate kenacit paryāyeṇa viśiṣṭenaiva tasya <span type="ref-block" n="14935 r_TAŚVA-ML#447,13_r"/>tathābhāvapratīteḥ sāmānādhikaraṇyaṃ tadabhedārpaṇāya jīvājīvās tadadhikaraṇam iti sarvathā tadbhede 'bhede ca <span type="ref-block" n="14936 r_TAŚVA-ML#447,14_r"/>sāmānādhikaraṇyānupapattiḥ tattvebhir nirdhāraṇārthaḥ sūtre sāmarthyān nirdeśaḥ teṣu tīvramaṃdajñātājñātabhāvā<span type="ref-block" n="14937 r_TAŚVA-ML#447,15_r"/>dhikaraṇavīryaviśeṣeṣu yad adhikaraṇaṃ tasya jīvājīvātmakatvena nirdhāraṇāt tad eva darśayati </p><p n="a_3419" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14939 r_TAŚVA-ML#447,17_r"/>tadadhikaraṇaṃ jīvājīvā iti pratipattavyaṃ </p><p n="a_3420" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14940 r_TAŚVA-ML#447,18_r"/>tatrādyaṃ kuto bhidyate ity āha </p><p n="a_3422" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14943 r_TAŚVA-ML#447,21_r"/>ādyagrahaṇam anarthakam uttarasūtre paravacanasāmarthyāt siddher iti cen na viśiṣṭārthatvāt tasya tadagrahaṇe hi <span type="ref-block" n="14944 r_TAŚVA-ML#447,22_r"/>pratipattigauravaprasaṃgaḥ paravacanasāmarthyād anumānāt saṃpratyayāt paraśabdasyeṣṭavācino pi bhāvāt tadvacanād ādyasaṃpra<span type="ref-block" n="14945 r_TAŚVA-ML#447,23_r"/>tyayāt siddhyet sūktam iha grahaṇaṃ pramādavataḥ prapannāveśaḥ prāṇavyaparopaṇādiṣu saṃraṃbhaḥ kriyāyāḥ sādhanānāṃ <span type="ref-block" n="14946 r_TAŚVA-ML#447,24_r"/>samabhyāsīkaraṇaṃ samāraṃbhaḥ prathamapravṛttir āraṃbhaś cādaya ādyakarmaṇi dyotanatvāt saṃraṃbhaṇaṃ saṃraṃbhaḥ <span type="ref-block" n="14947 r_TAŚVA-ML#447,25_r"/>samāraṃbhaṇaṃ samāraṃbhaḥ āraṃbhaṇam āraṃbha iti bhāvasādhanāḥ saṃraṃbhādayo yogaśabdo vyākhyātārthaḥ kāyavā<span type="ref-block" n="14948 r_TAŚVA-ML#447,26_r"/>ṅmanaḥkarma yoga iti kṛtavacanaṃ kartuḥ svātaṃtryapratipattyarthaṃ kāritābhidhānaṃ paraprayogāpekṣaṃ anumata<span type="ref-block" n="14949 r_TAŚVA-ML#447,27_r"/>śabdaḥ prayoktur mānasavyāpārapradarśanārthaḥ kvacin maunavratikavattasya vacanaprayojakatvāsaṃbhavāt kāyavyāpā<span type="ref-block" n="14950 r_TAŚVA-ML#447,28_r"/>re 'prayoktṛtvān mānasavyāpārasiddheḥ kaṣaṃtyātmānam iti kaṣāyāḥ proktalakṣaṇāḥ viśeṣaśabdasya pratyekaṃ pari<span type="ref-block" n="14951 r_TAŚVA-ML#447,29_r"/>samāptir bhujivat tena saṃraṃbhādiviśeṣair yogaviśeṣaiḥ kṛtādiviśeṣaiḥ kaṣāyaviśeṣair ekaśaḥ prathamam adhikaraṇaṃ <span type="ref-block" n="14952 r_TAŚVA-ML#447,30_r"/>bhidyata iti sūtrārtho vyavatiṣṭhate etad evāha </p><p n="a_3424" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14956 r_TAŚVA-ML#448,02_r"/>jīvādhikaraṇaṃ saṃraṃbhādibhis tribhir bhidyamānaṃ hiṃsāsravasya tāvat trividhaṃ hiṃsāyāṃ saṃraṃbhaḥ samāraṃbhaḥ <span type="ref-block" n="14957 r_TAŚVA-ML#448,03_r"/>āraṃbhaś ceti tad eva yogais tribhiḥ pratyekaṃ bhidyamānaṃ navadhāvadhāryate kāyena saṃraṃbho vācā saṃraṃbho manasā <span type="ref-block" n="14958 r_TAŚVA-ML#448,04_r"/>saṃraṃbha iti tathā samāraṃbhas tathā cāraṃbha iti tad eva navabhedaṃ kṛtādibhir bhinnaṃ saptaviṃśatisaṃkhyaṃ kāyena <span type="ref-block" n="14959 r_TAŚVA-ML#448,05_r"/>kṛtakāritānumatāḥ saṃraṃbhasamāraṃbhāraṃbhāḥ tathā vācā manasā ceti punaś caitatsaptaviṃśatibhedaṃ kaṣāyaiḥ <span type="ref-block" n="14960 r_TAŚVA-ML#448,06_r"/>krodhādibhiś caturbhir bhidyamānātmakaṃ bhaved aṣṭottaraśataṃ krodhamānamāyālobhaiḥ kṛtakāritānumatāḥ kāyavāṅmanasā <span type="ref-block" n="14961 r_TAŚVA-ML#448,07_r"/>saṃraṃbhasamāraṃbhāraṃbhā iti tathaivānṛtādiṣv avrateṣu yojyaṃ evaṃ kaṣāyasthānabhedānāṃ sarveṣāṃ paramāgame saṃgrahaḥ <span type="ref-block" n="14962 r_TAŚVA-ML#448,08_r"/>kṛto bhavati tad apy aṣṭottaraśataṃ pratyekam asaṃkhyeyaiḥ kaṣāyasthānaiḥ pratibhidyamānam asaṃkhyeyam iti jīvādhika<span type="ref-block" n="14963 r_TAŚVA-ML#448,09_r"/>raṇaṃ vyākhyātaṃ jīva eva hi tathā pariṇāmaviśeṣakarmaṇām āsravatāṃ tatkāraṇānāṃ ca hiṃsādipariṇāmā<span type="ref-block" n="14964 r_TAŚVA-ML#448,10_r"/>nām adhikaraṇatāṃ pratipadyate na punaḥ pudgalādis tasya tathā pariṇāmābhāvāt saṃraṃbhādīnāṃ vā krodhādyāviṣṭa<span type="ref-block" n="14965 r_TAŚVA-ML#448,11_r"/>puruṣakartṛkāṇāṃ tadanuraṃjanād adhikaraṇabhāvo nīlapaṭādivat na caiṣāṃ jīvavivartānām āsravādibhāve jīvasya <span type="ref-block" n="14966 r_TAŚVA-ML#448,12_r"/>tadvyāghātaḥ sarveṣāṃ teṣāṃ tadbhedābhāvāt na hi nīlaguṇasya nīladravyam evādhikaraṇaṃ tatraiva nīlapratyayaprasaṃ<span type="ref-block" n="14967 r_TAŚVA-ML#448,13_r"/>gāt nīlaḥ paṭa iti saṃpratyayāt tu paṭasyāpi tadadhikaraṇābhāvaḥ siddhas tasya nīlidravyānuraṃjanān nīladravya<span type="ref-block" n="14968 r_TAŚVA-ML#448,14_r"/>tvapariṇāmāt tadbhāvopapatteḥ kathaṃcid abhedasiddheḥ sarvathā tadbhede pi paṭe saṃyuktanīlīsamavāyān nīlaguṇasya <span type="ref-block" n="14969 r_TAŚVA-ML#448,15_r"/>nīlaḥ paṭa iti pratyayo ghaṭata eveti cen na ātmākāśādiṣv api prasaṃgāt tair nīlīdravyasaṃyogaviśeṣā<span type="ref-block" n="14970 r_TAŚVA-ML#448,16_r"/>bhāvān na tatprasaṃga iti cet sa ko nyo viśeṣaḥ saṃyogasya tathā pariṇāmāt tathā hi pariṇāmitvaṃ hi <span type="ref-block" n="14971 r_TAŚVA-ML#448,17_r"/>taṃtuṣu tatsaṃyuktam atropacārāt na ca nīlaḥ paṭa ity upacaritaḥ pratyayo 'skhaladupacārāc chuklaḥ paṭa iti <span type="ref-block" n="14972 r_TAŚVA-ML#448,18_r"/>pratyayavat tadbādhakābhāvāviśeṣāt tat sūktaṃ yathā nīlyā nīlaguṇaḥ paṭe nīla iti ca tasya tadadhikaraṇa<span type="ref-block" n="14973 r_TAŚVA-ML#448,19_r"/>bhāvas tathā saṃraṃbhādiṣv āsravo jīveṣv āsrava iti vāsravasya te dhikaraṇaṃ jīvapariṇāmānāṃ jīvagrahaṇena grahaṇā<span type="ref-block" n="14974 r_TAŚVA-ML#448,20_r"/>d adhikaraṇaṃ jīvā ity upapatteḥ anyathā tatpariṇāmagrahaṇaprasaṃgād iti </p><p n="a_3425" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14975 r_TAŚVA-ML#448,21_r"/>tataḥ param adhikaraṇam āha </p><p n="a_3427" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14977 r_TAŚVA-ML#448,23_r"/>adhikaraṇam ity anuvartate nirvartanādīnāṃ karmasādhanaṃ bhāvo vā sāmānādhikaraṇyena vaiyadhikaraṇyena <span type="ref-block" n="14978 r_TAŚVA-ML#448,24_r"/>vādhikaraṇasaṃbaṃdhaḥ kathaṃcid bhedābhedopapatteḥ dvicaturdvitribhedā iti dvaṃdvapūrvo nyapadārthanirdeśaḥ kaścid āha <span type="ref-block" n="14979 r_TAŚVA-ML#448,25_r"/>paravacanam anarthakaṃ pūrvatrādyavacanāt pūrvatrādyavacanam anarthakam iha sūtre paravacanāt tayor ekataravacanād dvitīyasyā<span type="ref-block" n="14980 r_TAŚVA-ML#448,26_r"/>rthāpattisiddheḥ pūrvaparayor anyonyāvinābhāvitvāt na ceyam arthāpattir anaikāṃtikī kvacid vyabhicāracodanāt <span type="ref-block" n="14981 r_TAŚVA-ML#448,27_r"/>sarvatra vyabhicāracodanāyāḥ prayāsamātratvāt parasparāpekṣayor avyabhicārāt pūrvaparayor aṃtarāle madhyamasyāpi <span type="ref-block" n="14982 r_TAŚVA-ML#448,28_r"/>saṃbhavān nāvinābhāva ity apy ayuktaṃ madhyamasya pūrvaparobhayāpekṣatvāt pūrvamātrāpekṣayā tasya paratvopapatteḥ paramā<span type="ref-block" n="14983 r_TAŚVA-ML#448,29_r"/>trāpekṣayā pūrvatvaghaṭanād avyavahitayoḥ pūrvaparavor avinābhāvasiddhiḥ paraśabdasyāsaṃbaṃdhārthatvān nānarthakyam i<span type="ref-block" n="14984 r_TAŚVA-ML#448,30_r"/>ty api na sādhīyo nivartyābhāvāt parasaṃbaṃdham adhikaraṇam iti vacanaṃ hi svasaṃbaṃdham adhikaraṇaṃ nivartayati na <span type="ref-block" n="14985 r_TAŚVA-ML#448,31_r"/>ceha tad asti tathā vacanābhāvāt etena prakṛṣṭavācitvaṃ paraśabdasya pratyuktaṃ tannivartyasyāprakṛṣṭasyāvacanāt <span type="ref-block" n="14986 r_TAŚVA-ML#448,32_r"/>iṣṭavācitvam api tādṛśam evāniṣṭasya nivartyasyābhāvāt na ca prakārāṃtaram asti yato tra paravacanam anarthavat syā<span type="ref-block" n="14987 r_TAŚVA-ML#448,33_r"/>d iti so py ayuktavādī paravacanasyānyārthatvāt paraṃ jīvādhikaraṇād ajīvādhikaraṇam ity arthaḥ tenādyāj jī<span type="ref-block" n="14988 r_TAŚVA-ML#448,34_r"/>vādhikaraṇād idam aparaṃ jīvādhikaraṇam iti nivartitaṃ syāt jīvājīvaprakaraṇāt tatsiddhir iti cet tato <span type="ref-block" n="14989 r_TAŚVA-ML#449,01_r"/>nyasyājīvasyāsaṃbhavāt iṣṭavācitvād vā paraśabdasya nānarthakyam aniṣṭasya nirvartanād aniṣṭajīvādhikaraṇatvasya <span type="ref-block" n="14990 r_TAŚVA-ML#449,02_r"/>nivartyatvāt etad evāha </p><p n="a_3429" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14992 r_TAŚVA-ML#449,04_r"/>nirvartanā dvidhā mūlottarabhedāt nikṣepaś caturdhā apratyavekṣaṇaduḥpramārjanasahasānābhogabhedāt ta <span type="ref-block" n="14993 r_TAŚVA-ML#449,05_r"/>ete nirvartanādayo dvyādibhedāḥ paramādyajīvādhikaraṇād iṣṭam adhikaraṇam asyājīvātmakatvāt nanv evaṃ jīvā<span type="ref-block" n="14994 r_TAŚVA-ML#449,06_r"/>jīvādhikaraṇadvaividhyāt dvāv evāsravau syātāṃ na punar iṃdriyādayo bahuprakārāḥ kathaṃcid āsravāḥ syuḥ sarvāṃś ca <span type="ref-block" n="14995 r_TAŚVA-ML#449,07_r"/>kaṣāyānapekṣān api vā jīvājīvān āśritya te pravarterann ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_3431" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14997 r_TAŚVA-ML#449,09_r"/>bahuvidhakrodhādikaṣāyānugrahītātmano jīvājīvādhikaraṇānāṃ bahuprakāratvopapattes tadāśritānām iṃdriyā<span type="ref-block" n="14998 r_TAŚVA-ML#449,10_r"/>dyāsravāṇāṃ bahuprakāratvasiddhiḥ tata eva muktātmano 'kaṣāyavato vā na tadāsravaprasaṃgaḥ </p><p n="a_3432" rend="justify"> <span type="ref-block" n="14999 r_TAŚVA-ML#449,11_r"/>kutas te tathā siddhā evety āha </p><p n="a_3434" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15001 r_TAŚVA-ML#449,13_r"/>yathaiva hi tīvram aṃdatvādiviśiṣṭāḥ sāṃparāyikāsravasya bhedāḥ suniścitāsaṃbhavadbādhakapramāṇatvāt siddhā<span type="ref-block" n="15002 r_TAŚVA-ML#449,14_r"/>s tathā jīvājīvādhikaraṇāḥ sarvasya tata eveṣṭasiddheḥ </p><p n="a_3436" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15005 r_TAŚVA-ML#449,17_r"/>yathoktaprakāreṇa sakaṣāyasyātmanaḥ sāmānyato syāsravasya khyāpane sāmarthyād akaṣāyasya tair īryāpathāsrava<span type="ref-block" n="15006 r_TAŚVA-ML#449,18_r"/>siddhir iti na tatra sūtrakārāḥ sūtritavaṃtaḥ sāmarthyasiddhasya sūtreṇa phalābhāvād atiprasakteś ca viśeṣaḥ <span type="ref-block" n="15007 r_TAŚVA-ML#449,19_r"/>punar īryāpathāsravasyākaṣāyayogaviśeṣād boddhavyaḥ </p><p ana="trailer" n="trailer_6.1 a_3437" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15008 r_TAŚVA-ML#449,20_r"/>iti ṣaṣṭhādhyāyasya <hi rend="bold">prathamam</hi> āhnikam </p><p n="a_3439" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15010 r_TAŚVA-ML#449,22_r"/>āsravā iti saṃbaṃdhaḥ ke punaḥ pradoṣādayo jñānadarśanayor ity ucyate kasyacit tatkīrtanānaṃtaram anabhi<span type="ref-block" n="15011 r_TAŚVA-ML#449,23_r"/>vyāharato ṃtaḥpaiśūnyaṃ pradoṣaḥ parātisaṃdhānato vyapalāpo nihnavaḥ yāvad yathāvaddveṣasya pradānaṃ mātsaryaṃ vicche<span type="ref-block" n="15012 r_TAŚVA-ML#449,24_r"/>dakaraṇam aṃtarāyaḥ vākkāyābhyām anāvartanam āsādanaṃ praśastasyāpi dūṣaṇam upaghātaḥ na cāsādanam eva syād dūṣa<span type="ref-block" n="15013 r_TAŚVA-ML#449,25_r"/>ṇe pi vinayādyanuṣṭhānalakṣaṇatvāt tad iti jñānadarśanayoḥ pratinirdeśasāmarthyād anyasyāśruteḥ jñānadarśanā<span type="ref-block" n="15014 r_TAŚVA-ML#449,26_r"/>varaṇayor āsravās tatpradoṣādayo jñānadarśanapradoṣādaya ity abhisaṃbaṃdhāt samāse guṇībhūtayor api jñānadarśana<span type="ref-block" n="15015 r_TAŚVA-ML#449,27_r"/>yor ārthena nyāyena pradhānatvāt tacchabdena parāmarśopapattiḥ sāmānyataḥ sarvakarmāsravasyeṃdriyavratādirūpasya <span type="ref-block" n="15016 r_TAŚVA-ML#449,28_r"/>vacanād iha bhūyo pi tatkathanaṃ punaruktam evety ārekāyām idam ucyate </p><p n="a_3441" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15018 r_TAŚVA-ML#449,30_r"/>sāmānyato bhihitānām apy āsravāṇāṃ punar abhidhānaṃ viśeṣataḥ pratyekaṃ jñānāvaraṇādīnām aṣṭānām apy āsrava<span type="ref-block" n="15019 r_TAŚVA-ML#449,31_r"/>pratipattyartham ete vāsravāḥ sarve nubhāgagāḥ pratipattavyāḥ kaṣāyāsravatvāt puṃsām iti vacanāt pradhānā<span type="ref-block" n="15020 r_TAŚVA-ML#449,32_r"/>divyudāsaḥ kathaṃ punas te tadāvaraṇakarmāsravahetava ity upapattim āha </p><p n="a_3443" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15022 r_TAŚVA-ML#450,02_r"/>ye yatpradoṣādayas te tadāvaraṇapudgalānātmano ḍhaukayaṃti yathā bībhatsusvaśarīrapradeśapradoṣādayaḥ karā<span type="ref-block" n="15023 r_TAŚVA-ML#450,03_r"/>dīn jñānadarśanaviṣayāś ca kasyacit pradoṣādaya ity atra na tāvad asiddho hetuḥ kvacit kadācit pradoṣādīnāṃ <span type="ref-block" n="15024 r_TAŚVA-ML#450,04_r"/>pratītisiddhatvāt nāpy anaikāṃtiko vipakṣavṛttyabhāvāt aśuddhyādipūtigaṃdhiviṣayaiḥ pradoṣādibhis tada<span type="ref-block" n="15025 r_TAŚVA-ML#450,05_r"/>nyaprāṇiviṣayakarādyāvaraṇāḍhaukanahetubhir vyabhicārīti cen na ghrāṇasaṃbaṃdhadurgaṃdhapudgalāḥ pradoṣādihetukatvāt <span type="ref-block" n="15026 r_TAŚVA-ML#450,06_r"/>tatpidhāyakakarādyāvaraṇaḍhaukanasya doṣādyabhāve tadadhiṣṭhānasaṃbhūtabāhyāśucyādigaṃdhapradoṣānupapatteḥ tadviṣaya<span type="ref-block" n="15027 r_TAŚVA-ML#450,07_r"/>tvaparijñānāyogāt tadanyaviṣayavat tata eva na viruddhaṃ sarvathā vipakṣāvṛtter aviruddhopapatteḥ vipakṣe <span type="ref-block" n="15028 r_TAŚVA-ML#450,08_r"/>bādhakapramāṇābhāvāt saṃdigdhavipakṣavyāvṛttiko 'yaṃ hetur iti cen na sādhyābhāve sādhanābhāvapratipādanāt <span type="ref-block" n="15029 r_TAŚVA-ML#450,09_r"/>yasya yadviṣayāḥ pradoṣādayas tasya tadviṣayās tadavidyaiva na punas tadāvaraṇapudgalaḥ siddhyet tato na tatpradoṣā<span type="ref-block" n="15030 r_TAŚVA-ML#450,10_r"/>dibhyo jñānadarśanayor āvaraṇapudgalaprasiddhir iti na śaṃkanīyaṃ tadāvaraṇasya karmaṇaḥ paudgalikatvasādhanāt <span type="ref-block" n="15031 r_TAŚVA-ML#450,11_r"/>kathaṃ mūrtakarmāmūrtasya jñānāder āvaraṇam iti cet tadavidyādyamūrtaṃ katham iti samaḥ paryanuyogaḥ yathaivāmū<span type="ref-block" n="15032 r_TAŚVA-ML#450,12_r"/>rtasya vārakatve jñānādīnāṃ śarīram āvārakaṃ viprasajyaṃ tathaivāmūrtasya sadbhāve teṣāṃ gaganam āvārakam āsajyeta <span type="ref-block" n="15033 r_TAŚVA-ML#450,13_r"/>tadaviruddhatvān na tattadāvārakam iti cet tata eva śarīram api tadviruddhasyaiva tadāvārakatvasiddheḥ syān mataṃ <span type="ref-block" n="15034 r_TAŚVA-ML#450,14_r"/>jñānāder vartamānasya sato py avidyādyudaye tirodhānāt tad eva tadviruddhaṃ tadāvaraṇaṃ yuktaṃ na punaḥ paudgalikaṃ karma <span type="ref-block" n="15035 r_TAŚVA-ML#450,15_r"/>tasya tadviruddhatvāsiddher iti tad asat tasyāpi tadviruddhatvapratīteḥ surādidravyavat nanu madirādidravya<span type="ref-block" n="15036 r_TAŚVA-ML#450,16_r"/>m avidyādivikārasya madasya jñānādivirodhino janakatvāt paraṃparayā tadviruddhaṃ na sākṣād iti cet paudga<span type="ref-block" n="15037 r_TAŚVA-ML#450,17_r"/>likaṃ karma tathaiva tadviruddham astu tasyāpi vijñānaviruddhājñānādihetutvāt tasya bhāvāvaraṇatvāt na ca <span type="ref-block" n="15038 r_TAŚVA-ML#450,18_r"/>dravyāvaraṇāpāye bhāvāvaraṇasaṃbhavo tiprasaṃgāt yuktasyātatprāpter api vāraṇāt tasya samyagjñānasātmī<span type="ref-block" n="15039 r_TAŚVA-ML#450,19_r"/>bhāve mithyājñānāder atyaṃtam ucchedāt tasyodaye tadātmano bhāvāvaraṇasya sadbhāvāt kuto dravyāvaraṇasiddhir iti <span type="ref-block" n="15040 r_TAŚVA-ML#450,20_r"/>cet ātmano mithyājñānādiḥ pudgalaviśeṣasaṃbaṃdhibaṃdhanas tatsvabhāvāny athābhāvasvabhāvatvād unmattakādihetu<span type="ref-block" n="15041 r_TAŚVA-ML#450,21_r"/>konmādādivad ity anumānāt mithyājñānādihetukāparamithyājñānavyabhicārān nedam anumānaṃ samīcīnam iti <span type="ref-block" n="15042 r_TAŚVA-ML#450,22_r"/>cen na tasyāpi parāparapaudgalikakarmodaye saty eva bhāvāt tadabhāve tadanupapatteḥ parāparonmattakādirasasa<span type="ref-block" n="15043 r_TAŚVA-ML#450,23_r"/>dbhāve tatkṛtonmādādisaṃtānavat kāminyādibhāvenodbhūtair unmādādibhir anekāṃta iti cen na teṣām api paraṃ<span type="ref-block" n="15044 r_TAŚVA-ML#450,24_r"/>parayā tanvīmanoharāṃganirīkṣaṇādinibaṃdhatvāt tadabhāve tadanupapatteḥ tato yuktam eva tad jñānadarśanaprado<span type="ref-block" n="15045 r_TAŚVA-ML#450,25_r"/>ṣādīnāṃ tadāvaraṇakarmāsravatvavacanaṃ yuktisadbhāvād bādhakābhāvāc ca tādṛśānyavacanavat </p><p n="a_3444" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15046 r_TAŚVA-ML#450,26_r"/>athāsadvedyāsrasūcanārtham āha </p><p n="a_3446" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15048 r_TAŚVA-ML#450,28_r"/>pīḍādyasadvedyāsravasūcanārtham āha pīḍālakṣaṇaḥ pariṇāmo duḥkhaṃ tac cāsadvedyodaye sati virodhidravyā<span type="ref-block" n="15049 r_TAŚVA-ML#450,29_r"/>dyupanipātāt anugrāhakabāṃdhavādivicchede mohakarmaviśeṣodayād asadvedye ca vaiklavyaviśeṣaḥ śokaḥ sa <span type="ref-block" n="15050 r_TAŚVA-ML#450,30_r"/>ca bāṃdhavādigatāśayasya jīvasya cittakhedalakṣaṇaḥ prasiddha eva parivādādinimittādāvilāṃtaḥkaraṇasya <span type="ref-block" n="15051 r_TAŚVA-ML#450,31_r"/>tīvrānuśayas tāpaḥ sa cāsadvedyodaye krodhādiviśeṣodaye ca saty upapadyate paritāpāptyupāttapracuravilāpāṃga<span type="ref-block" n="15052 r_TAŚVA-ML#450,32_r"/>vikārābhivyaktaṃ kraṃdanaṃ tac cāsadvedyodaye kaṣāyaviṣayodaye ca prajāyate āyuriṃdriyabalaprāṇaviyogakaraṇaṃ <span type="ref-block" n="15053 r_TAŚVA-ML#450,33_r"/>badhaḥ so py asadvedyodaye ca sati pratyetavyaḥ saṃkleśaśravaṇaṃ svaparānugrahaṇaṃ hā nātha nāthety anukaṃpāprāyaṃ pari<span type="ref-block" n="15054 r_TAŚVA-ML#450,34_r"/>devanaṃ tac cāsadvedyodaye mohodaye ca sati boddhavyaṃ tad evaṃ śokādīnām asadvedyodayāpekṣatvād duḥkhajātīyatve pi <span type="ref-block" n="15055 r_TAŚVA-ML#451,01_r"/>duḥkhāt pṛthagvacanaṃ mohaviśeṣodayāpekṣatvāt tadviśeṣapratipādanārthatvāt paryāyārthādeśād bhedopapatteś ca nānartha<span type="ref-block" n="15056 r_TAŚVA-ML#451,02_r"/>kam utprekṣaṇīyaṃ tathaivākṣepasamādhānavacanāt vārtikakārair duḥkhajātīyatvāt sarveṣāṃ pṛthagvacanam iti na kati<span type="ref-block" n="15057 r_TAŚVA-ML#451,03_r"/>payaniśeṣasaṃbaddhena jātyākhyānāt kathaṃcid anyatvopapatteś ceti duḥkhādīnāṃ kartādisādhanabhāvaḥ paryāyipa<span type="ref-block" n="15058 r_TAŚVA-ML#451,04_r"/>ryāyayor bhedābhedopapatteḥ tayor abhede tāvadātmaiva duḥkhapariṇāmātmako duḥkhayatīti duḥkhaṃ bhede tu duḥkha<span type="ref-block" n="15059 r_TAŚVA-ML#451,05_r"/>yaty anenāsmin vā duḥkham iti sanmātrakathane duḥkhanaṃ duḥkham iti śokādiṣv api kartṛkaraṇādhikaraṇabhāvasā<span type="ref-block" n="15060 r_TAŚVA-ML#451,06_r"/>dhanatvaṃ pratyeyaṃ tadekāṃtāvadhāraṇānupapannam anyataraikāṃtasaṃgrahāt paryāyaikāṃte hi duḥkhādicittasya kartṛtvasaṃ<span type="ref-block" n="15061 r_TAŚVA-ML#451,07_r"/>grahaḥ karaṇāditvasaṃgraho vā syān na punas tadubhayasaṃgrahaḥ tatra kartṛtvasaṃgrahas tāvad ayuktaḥ karaṇādyabhāve <span type="ref-block" n="15062 r_TAŚVA-ML#451,08_r"/>tadasaṃbhavāt manaḥkaraṇaṃ saṃtāno dhikaraṇam ity ubhayasaṃgraho pi na śreyān kartṛkāle svayam asataḥ pūrvavijñā<span type="ref-block" n="15063 r_TAŚVA-ML#451,09_r"/>nalakṣaṇasya manasaḥ karaṇatvāyogāt ṣaṇṇām anaṃtarātītaṃ vijñānaṃ yad dhi tanmana iti vacanāt sattā na <span type="ref-block" n="15064 r_TAŚVA-ML#451,10_r"/>bhāvā vastu tato dhikaraṇatvānupapatteḥ svaraviṣāṇavat cakṣurādikaraṇaṃ śarīram adhikaraṇam ity api na śreyas ta<span type="ref-block" n="15065 r_TAŚVA-ML#451,11_r"/>syāpi tatkāle sthityabhāvāt yadi punar duḥkhādi cittaṃ kartṛ svakāryotpādane tatsamānasamayavarti cakṣurādi <span type="ref-block" n="15066 r_TAŚVA-ML#451,12_r"/>karaṇaṃ śarīram adhikaraṇaṃ vyavahāramātrāt paramārthatas tu na kiṃcit kartṛ karaṇādi vā bhūtimātravyatirekeṇa <span type="ref-block" n="15067 r_TAŚVA-ML#451,13_r"/>bhāvānāṃ kriyākārakatvāyogāt bhūtir yeṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva codyate iti vacanāt sarvasyā<span type="ref-block" n="15068 r_TAŚVA-ML#451,14_r"/>kartṛtvādivyāvṛtter eva kartṛtvādivyavahāraṇād iti mataṃ tadāpi na duḥkhādicittasya kartuś cakṣurādikaraṇādhika<span type="ref-block" n="15069 r_TAŚVA-ML#451,15_r"/>raṇe tasya bahirbhūtarūpādijñānotpattau karaṇatvavacanāt nāpi manas tasya duḥkhādicittasamānakālasaṃbhavāt <span type="ref-block" n="15070 r_TAŚVA-ML#451,16_r"/>nanu rūpādiskaṃdhapaṃcakasya yugapadbhāvād duḥkhādyanubhavātmakasya vedanāskaṃdhasya pūrvasya kartṛtvam uttaraduḥkhādyutpattau <span type="ref-block" n="15071 r_TAŚVA-ML#451,17_r"/>tasyaiva vādhikaraṇatvaṃ sarvasya svādhikaraṇatvāt duḥkhādihetur bahirarthavijñaptilakṣaṇasya vedanaskaṃdhasya cotta<span type="ref-block" n="15072 r_TAŚVA-ML#451,18_r"/>ratatkāryāt pūrvakasya manovyapadeśam arhataḥ karaṇatvaṃ yuktam eveti cen na niranvayanaṣṭasya kartṛkaraṇatvavirodhāt <span type="ref-block" n="15073 r_TAŚVA-ML#451,19_r"/>svakāryakāle tadanāśe vā kṣaṇabhaṃgavighātaḥ tathaiva svabhāvasya bhāvasya svātmaivādhikaraṇam ity apy asaṃbhāvyaṃ <span type="ref-block" n="15074 r_TAŚVA-ML#451,20_r"/>śaktivaicitrye sati tasya tadupapatteḥ tasyādhyeyatvaśaktyādheyatāvyavasthiter adhikaraṇatvaśaktyā punar adhikaraṇa<span type="ref-block" n="15075 r_TAŚVA-ML#451,21_r"/>tvasthitiḥ saṃvṛtyā tadupapattau paramārthato na kartādisiddhir iti na duḥkhādīnāṃ kartādisādhanatvaṃ nitya<span type="ref-block" n="15076 r_TAŚVA-ML#451,22_r"/>tvaikāṃte pi na tat saṃgacchate niratiśayātmanaḥ kartṛtvānabhyupagamāt kenacit sahakāriṇā tato bhinnasyāti<span type="ref-block" n="15077 r_TAŚVA-ML#451,23_r"/>śayasya karaṇe tasya pūrvakartṛtvāvasthāto 'pracyuteḥ kartṛtvavirodhāt pracyutau vā nityatvavighātāt tadabhi<span type="ref-block" n="15078 r_TAŚVA-ML#451,24_r"/>nnasyātiśayasya karaṇe tasyaiva kṛter anityataiva syāt kathaṃcit tasya nityatāyāṃ paramatāśrayaṇaṃ durnivāraṃ <span type="ref-block" n="15079 r_TAŚVA-ML#451,25_r"/>etena pradhānapariṇāmasya mahadādeḥ karaṇatvaṃ pratyuktaṃ syādvādānāśrayaṇe kasyacit pariṇāmānupapatteḥ prasādha<span type="ref-block" n="15080 r_TAŚVA-ML#451,26_r"/>nāt tata eva nādhikaraṇatvaṃ karmatā vā tasyeti viciṃtitaṃ etena svato bhinnānekaguṇasyātmanaḥ <span type="ref-block" n="15081 r_TAŚVA-ML#451,27_r"/>kartṛtvaṃ vyavacchinnaṃ nityasyānādeyāpraheyātiśayatvāt tata eva na manasaḥ karaṇatvaṃ duḥkhādyutpattau sarva<span type="ref-block" n="15082 r_TAŚVA-ML#451,28_r"/>thāpy anityatvaprasaṃgāt duḥkhādhikaraṇatvam apy ātmano nupapannaṃ pūrvaṃ tadadhikaraṇasvabhāvasyātyāge tadvirodhāt <span type="ref-block" n="15083 r_TAŚVA-ML#451,29_r"/>tyāge nityatvakṣateḥ sarvathāpatteḥ tato nekātmany evātmani duḥkhādīni saṃsṛtau saṃbhāvyaṃte netaratra tāny ā<span type="ref-block" n="15084 r_TAŚVA-ML#451,30_r"/>tmaparobhayasthāni krodhādyāveśavaśād bhavaṃti svaghātanavat svadāsyāditāḍanavat svādhamarṇanirodhakottamarṇavac ca <span type="ref-block" n="15085 r_TAŚVA-ML#451,31_r"/>asadvedyasyety atra vidyādīnābhavagamanādyarthatvād anarthako nirdeśa iti cen na videścetanārthasya grahaṇāt videśce<span type="ref-block" n="15086 r_TAŚVA-ML#451,32_r"/>tanārthe curāditvāt tasyedaṃ vedyate iti vedyaṃ na punar avagamanalābhavicāraṇasadbhāvārthānāṃ vettiviṃdativinattivettī<span type="ref-block" n="15087 r_TAŚVA-ML#451,33_r"/>nām anyatamagrahaṇaṃ yenānarthako nirdeśaḥ syāt tadasadvedyam apraśastatvādaniṣṭaphalaprādurbhāvakāraṇatvāc ca viśi<span type="ref-block" n="15088 r_TAŚVA-ML#451,34_r"/>ṣyate asac ca tadvedyaṃ ca tad iti atra sūtre duḥkhābhidhānamādau pradhānatvāt tasya prādhānyaṃ tadvikalpa<span type="ref-block" n="15089 r_TAŚVA-ML#451,35_r"/>tvād itareṣāṃ śokādīnāṃ śokādigrahaṇasyānyavikalpopalakṣaṇārthatvād anyasaṃgrahaḥ ke punas te nye aśubha<span type="ref-block" n="15090 r_TAŚVA-ML#452,01_r"/>prayogapaiśūnyaparaparivādāḥ kṛpāvihīnatvaṃ aṃgopāṃgachedanatarjanasaṃtrāsanāni tathā bhartsanabhakṣaṇaviśasana<span type="ref-block" n="15091 r_TAŚVA-ML#452,02_r"/>baṃdhanasaṃrodhananirodhādyair mardanacidbhedanavāhanasaṃgharṣaṇāni tathā vigrahe raukṣyavidhānaṃ parātmaniṃdāpraśaṃsane caiva <span type="ref-block" n="15092 r_TAŚVA-ML#452,03_r"/>saṃkleśajananam āyurbahumānatvaṃ ca sukhalobhāt bahvāraṃbhaparigrahaviśraṃbhavighātanaikaśīlatvaṃ pāpakriyopajīvananiḥ<span type="ref-block" n="15093 r_TAŚVA-ML#452,04_r"/>śeṣānarthadaṃḍakaraṇāni taddānaṃ ca pareṣāṃ pāpācārair janaiś ca saha maitrī tatsevā saṃbhāṣaṇasaṃvyavahārāc ca saṃlakṣyāḥ <span type="ref-block" n="15094 r_TAŚVA-ML#452,05_r"/>te ete duḥkhādayaḥ pariṇāmāḥ svaparobhayasthāḥ asadvedyasya karmaṇa āsravāḥ pratyetavyāḥ prapaṃcato nyatra <span type="ref-block" n="15095 r_TAŚVA-ML#452,06_r"/>tadabhidhānāt atha duḥkhādīnām asadvedyāsravatvaṃ kim āgamamātrasiddham āhosvidanumānasiddham apīty āśaṃkāyā<span type="ref-block" n="15096 r_TAŚVA-ML#452,07_r"/>m asyānumānasiddhatvam ādarśayati </p><p n="a_3448" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15099 r_TAŚVA-ML#452,10_r"/>duḥkham ātmastham asātaphalapudgalāsrāvi duḥkhajātīyātmasaṃkleśaviśeṣatvāt pāvakapraveśakāriprasiddhaduḥkha<span type="ref-block" n="15100 r_TAŚVA-ML#452,11_r"/>vat tathā paratra duḥkham asātaphalapudgalāsrāvi tata eva tadvat tathobhayasthaṃ duḥkhaṃ vivādāpannam asātaphala<span type="ref-block" n="15101 r_TAŚVA-ML#452,12_r"/>pudgalāsrāvi tata eva tadvat evaṃ śokatāpākraṃdanavadhaparidevanānyātmaparobhayasthāny asātaphalapudgalāsrāvī<span type="ref-block" n="15102 r_TAŚVA-ML#452,13_r"/>ṇy utpādayitur jīvasya duḥkhajātīyātmasaṃkleśaviśeṣatvād viṣabhakṣaṇādividhāyiśokatāpākraṃdanavadhaparidevanavat <span type="ref-block" n="15103 r_TAŚVA-ML#452,14_r"/>ity aṣṭādaśānumānāni pratipattavyāni na tāvad atra duḥkhajātīyātmasaṃkleśaviśeṣatvaṃ sādhanasiddhaṃ krodhā<span type="ref-block" n="15104 r_TAŚVA-ML#452,15_r"/>d upanītaduḥkhādīnāṃ viśuddhir iti virodhināṃ duḥkhajātīyātmasaṃkleśaviśeṣatvaprasiddheḥ nāpy anaikāṃtikaṃ <span type="ref-block" n="15105 r_TAŚVA-ML#452,16_r"/>tīrthakarādyutpāditakāyakleśādiduḥkhena na svaparobhayasthenāpy asātaphalapudgalānāsravaṇād iti na maṃtavyaṃ tasyā<span type="ref-block" n="15106 r_TAŚVA-ML#452,17_r"/>tajjātīyatvād ātmasaṃkleśaviśeṣatvāsiddheḥ tata eva na tīrthakaropadeśavirodhāt duḥkhādīnām asadvedyāsra<span type="ref-block" n="15107 r_TAŚVA-ML#452,18_r"/>vatvāyuktiḥ sarveṣāṃ svargāpavargasādhanānāṃ duḥkhajātīnāṃ pāpāsravatvaprasaṃgāt tapaścaraṇādyanuṣṭhāyino dveṣādyabhā<span type="ref-block" n="15108 r_TAŚVA-ML#452,19_r"/>vāc ca āsāditaprasādatvāc ca diṣṭā prasannamanasām eva svaparobhayaduḥkhādyutpādane pāpāsravatvasiddheḥ grāme pure <span type="ref-block" n="15109 r_TAŚVA-ML#452,20_r"/>vā vijane jane vā prāsādaśṛṃge drumakoṭare vā priyāṃganāṃketha śilātale vā manoratiṃ saukhyam udāha<span type="ref-block" n="15110 r_TAŚVA-ML#452,21_r"/>raṃti iti na ca manor atyabhāve buddhipūrvaḥ svataṃtraḥ kvacit tapaḥkleśam ārabhate virodhāt tato na <span type="ref-block" n="15111 r_TAŚVA-ML#452,22_r"/>prakṛtahetoḥ tapaścaraṇādibhir vyabhicāraḥ sarvasaṃpratipatteḥ pareṣām asadvedyādīnāṃ nirākaraṇāc ca niravadyaduḥkhā<span type="ref-block" n="15112 r_TAŚVA-ML#452,23_r"/>dīnām asadvedyāsravatvasādhanaṃ </p><p n="a_3450" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15115 r_TAŚVA-ML#452,26_r"/>āyurnāmakarmodayavaśād bhavanād bhūtāni sarvaprāṇina ity arthaḥ vratābhisaṃbaṃdhino vratinaḥ sāgārānagārabhedā<span type="ref-block" n="15116 r_TAŚVA-ML#452,27_r"/>dvakṣyamāṇāḥ anukaṃpanam anukaṃpā bhūtāni ca vratinaś ca bhūtavratinaḥ teṣām anukaṃpā bhūtavratyanukaṃpā 'sādhanaṃ <span type="ref-block" n="15117 r_TAŚVA-ML#452,28_r"/>kṛtā bahulam' iti vṛtiḥ gale copakavat mayūravyaṃsakāditvād vā svasya parānugrahabuddhyātisarjanaṃ dānaṃ <span type="ref-block" n="15118 r_TAŚVA-ML#452,29_r"/>vakṣyamāṇaṃ sāṃparāyanivāraṇapravaṇo akṣīṇāśayaḥ sarāgaḥ prāṇīṃdriyeṣv aśubhapravṛtter viratiḥ saṃyamaḥ sarāgo vā <span type="ref-block" n="15119 r_TAŚVA-ML#452,30_r"/>saṃyamaḥ sa ādir yeṣāṃ te sarāgasaṃyamādayaḥ saṃyamāsaṃyamakāmanirjarābālatapasāṃ vakṣyamāṇānām ādigrahaṇā<span type="ref-block" n="15120 r_TAŚVA-ML#452,31_r"/>d avarodhataḥ niravadyakriyāviśeṣānuṣṭhānaṃ yogaḥ samādhir ity arthaḥ tasya grahaṇaṃ kāyādidaṃḍabhāvanivṛttyarthaṃ <span type="ref-block" n="15121 r_TAŚVA-ML#452,32_r"/>bhūtavratyanukaṃpā ca dānaṃ ca sarāgasaṃyamāś ceti dvaṃdvaḥ teṣāṃ yogaḥ dharmapraṇidhānāt krodhādinivṛttiḥ kṣāṃtiḥ <span type="ref-block" n="15122 r_TAŚVA-ML#452,33_r"/>kṣamūṣ sahane ity asya divādikasya rūpaṃ lobhaprakārāṇām uparamaḥ śaucaḥ svadravyātyāgaparadravyāpaharaṇasāṃnyā<span type="ref-block" n="15123 r_TAŚVA-ML#452,34_r"/>sikanihnavādayo lobhaprakārāḥ teṣām uparamaḥ śaucam iti pratītāḥ iti karaṇaḥ prakārārthaḥ vṛttiprayogaprasaṃgo <span type="ref-block" n="15124 r_TAŚVA-ML#453,01_r"/>laghutvād iti cen na anyopasaṃgrahārthatvāt tadakaraṇasya iti karaṇānarthakyam iti cen na ubhayagrahaṇasya <span type="ref-block" n="15125 r_TAŚVA-ML#453,02_r"/>vyaktyarthatvāt ke punas te gṛhyamāṇā ity upadarśayāmaḥ arhatpūjāparatā vaiyāvṛttyodyamo vinītatvaṃ <span type="ref-block" n="15126 r_TAŚVA-ML#453,03_r"/>ārjavamārdavadhārmikajanasevā mitrabhāvādyāḥ bhūtagrahaṇād eva sarvaprāṇisaṃpratipatter vratigrahaṇam anarthakam iti <span type="ref-block" n="15127 r_TAŚVA-ML#453,04_r"/>cen na pradhānakhyāpanārthatvād vratigrahaṇasya nityānityātmakatve nukaṃpādisiddhir nānyathā so 'yam aśeṣabhūtavratyanukaṃ<span type="ref-block" n="15128 r_TAŚVA-ML#453,05_r"/>pādiḥ sadvedyasyāsravaḥ kuto niścīyata iti yuktim āha </p><p n="a_3452" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15131 r_TAŚVA-ML#453,08_r"/>yathā duḥkhādīni svaparobhayasthāni saṃkleśaviśeṣatvād duḥkhaphalānāsrāvayaṃti jīvasya tathā bhūtavratyanukaṃ<span type="ref-block" n="15132 r_TAŚVA-ML#453,09_r"/>pādayaḥ sukhaphalān viśuddhyaṃgatvād ubhayavādiprasiddhapathyauṣadhāvabodhādivat ye te tādṛśā duḥkhasukhapha<span type="ref-block" n="15133 r_TAŚVA-ML#453,10_r"/>lās te asadvedyakarmaprakṛtiviśeṣāḥ sadvedyakarmaprakṛtiviśeṣāś cāsmākaṃ siddhāḥ kāraṇaviśeṣāvinā<span type="ref-block" n="15134 r_TAŚVA-ML#453,11_r"/>bhāvitvāt </p><p n="a_3454" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15136 r_TAŚVA-ML#453,13_r"/>karaṇakramavyavadhānātivartijñānopetāḥ kevalinaḥ pratipāditāḥ tadupadiṣṭaṃ buddhyatiśayagaṇadharāvadhāritaṃ <span type="ref-block" n="15137 r_TAŚVA-ML#453,14_r"/>śrutaṃ vyākhyātaṃ ratnatrayopetaḥ śramaṇagaṇaḥ saṃghaḥ ekasyāsaṃghatvam iti cen na anekavrataguṇasaṃhananād ekasyāpi <span type="ref-block" n="15138 r_TAŚVA-ML#453,15_r"/>saṃghatvasiddheḥ saṃgho guṇasaṃghādo kammāṇavimokkhado havadi saṃgho daṃsaṇaṇāṇacaritte saṃghādiṃto <span type="ref-block" n="15139 r_TAŚVA-ML#453,16_r"/>havadi saṃgho iti vacanāt ahiṃsālakṣaṇo dharmaḥ devaśabdo vyākhyātārthaḥ aṃtaḥkaluṣadoṣā<span type="ref-block" n="15140 r_TAŚVA-ML#453,17_r"/>d asadbhūtamalodbhāvanam avarṇavādaḥ piṃḍābhyavahārajīvanādivacanaṃ kevaliṣu māṃsabhakṣaṇānavadyābhidhānaṃ śrute <span type="ref-block" n="15141 r_TAŚVA-ML#453,18_r"/>śūdratvāśucitvādyāvirbhāvanaṃ saṃghe nirguṇatvādyabhidhānaṃ dharme surāmāṃsopasevādyāghoṣaṇaṃ deveṣv avarṇavādo <span type="ref-block" n="15142 r_TAŚVA-ML#453,19_r"/>boddhavyaḥ darśanamohakarmaṇa āsravaḥ darśanaṃ mohayati mohanamātraṃ vā darśanamohaḥ karma tasyāgamanahetu<span type="ref-block" n="15143 r_TAŚVA-ML#453,20_r"/>r ity arthaḥ katham ity āha </p><p n="a_3456" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15147 r_TAŚVA-ML#453,24_r"/>yo yatra yadāśraye yatpratijñāne yatpraṇetari cāvarṇavādaḥ sa tatra tadāśraye tatpratijñāne tatpraṇetari ca <span type="ref-block" n="15148 r_TAŚVA-ML#453,25_r"/>śraddhānaghātahetūn pudgalānāsravayati yathā śrotriyasya madye tadbhāṃḍe tatpratijñāne tatpraṇetari ca śraddhānaghā<span type="ref-block" n="15149 r_TAŚVA-ML#453,26_r"/>tahetūn nāsikādipidhāyakakarādīn tathā ca kasyacij jīvāditattvapraṇetari kevalini tadāśraye ca śrute <span type="ref-block" n="15150 r_TAŚVA-ML#453,27_r"/>tatpratijñāpini ca saṃghe tatpratipādite ca dharme deveṣu cāvarṇavādas tasmāt tatheti pratyetavyam </p><p n="a_3458" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15152 r_TAŚVA-ML#453,29_r"/>dravyādinimittavaśāt karmaparipāka udayaḥ tīvrakaṣāyaśabdāv uktārthau cāritraṃ mohayati mohanamātraṃ vā <span type="ref-block" n="15153 r_TAŚVA-ML#453,30_r"/>mohaḥ kaṣāyasyodayāt tīvraḥ pariṇāmaś cāritramohasya karmaṇa āsrava iti sūtrārthaḥ katham ity āha </p><p n="a_3460" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15157 r_TAŚVA-ML#454,01_r"/>kaṣāyodayāt tīvrapariṇāmo vivādāpannaś cāritramohahetupudgalasamāgamakāraṇaṃ jīvasya kaṣāyodayahetuka<span type="ref-block" n="15158 r_TAŚVA-ML#454,02_r"/>tīvrapariṇāmatvāt kasyacid yateḥ kāmodrekavat na sādhyasādhanavikalo dṛṣṭāṃtaḥ kāmodreke cāritramoha<span type="ref-block" n="15159 r_TAŚVA-ML#454,03_r"/>hetur yoṣidādipudgalasamāgamakāraṇatvena vyāptasya kaṣāyodayahetukatīvrapariṇāmatvasya suprasiddhatvāt </p><p n="a_3462" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15161 r_TAŚVA-ML#454,05_r"/>saṃkhyāvaipulyavācino bahuśabdasya grahaṇam aviśeṣāt āraṃbho hetukarma mamedam iti saṃkalpaḥ parigrahaḥ <span type="ref-block" n="15162 r_TAŚVA-ML#454,06_r"/>bahvāraṃbhaḥ parigraho yasya sa tathā tasya bhāvas tattvaṃ tannārakasyāyuṣaḥ āsravaḥ pratyeyaḥ etad eva sopapa<span type="ref-block" n="15163 r_TAŚVA-ML#454,07_r"/>ttikam āha </p><p n="a_3465" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15170 r_TAŚVA-ML#454,14_r"/>cāritramohodayāt kuṭilabhāvo māyā sā kīdṛśī tairyagyonasyāyuṣa āsrava ity āha </p><p n="a_3468" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15175 r_TAŚVA-ML#454,19_r"/>nārakāyurāsravaviparīto mānuṣas tasyety arthaḥ kiṃ tad ity āha </p><p n="a_3471" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15180 r_TAŚVA-ML#454,24_r"/>upadeśānapekṣaṃ mārdavaṃ svabhāvamārdavaṃ ekayogīkaraṇam iti cet tato naṃtarāpekṣatvāt pṛthakkaraṇasya <span type="ref-block" n="15181 r_TAŚVA-ML#454,25_r"/>tena daivasyāyuṣo yam āsravaḥ pratipādayiṣyate kīdṛśaṃ tanmānuṣasyāyuṣa āsrava ity āha </p><p n="a_3474" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15184 r_TAŚVA-ML#454,28_r"/>caśabdo dhikṛtasamuccayārthaḥ sarveṣāṃ grahaṇaṃ sakalāsravapratipattyarthaṃ devāyuṣo pi prasaṃga iti cen na <span type="ref-block" n="15185 r_TAŚVA-ML#454,29_r"/>atikrāṃtāpekṣatvāt pṛthakkaraṇāt siddher ānarthakyam iti cen na bhogabhūmijārthatvāt tena bhogabhūmijānāṃ <span type="ref-block" n="15186 r_TAŚVA-ML#454,30_r"/>niḥśīlavratatvaṃ daivasyāyuṣa āsravaḥ siddho bhavati kuta etad ity āha </p><p n="a_3476" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15188 r_TAŚVA-ML#454,32_r"/>tato yathāsaṃbhavaṃ sarvasyāyuṣo bhavaty āsravaḥ </p><p n="a_3478" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15190 r_TAŚVA-ML#455,02_r"/>vyākhyātāḥ sarāgasaṃyamādayaḥ kīdṛśāni sarāgasaṃyamādīni daivamāyuḥ pratipādayaṃtīty āha </p><p n="a_3481" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15193 r_TAŚVA-ML#455,05_r"/>aviśeṣābhidhāne pi saudharmādiviśeṣagatiḥ pṛthakkaraṇāt siddheḥ kimarthaś caśabda iti ced ucyate </p><p n="a_3484" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15202 r_TAŚVA-ML#455,14_r"/>kāyavāṅmanasāṃ kauṭilyena vṛttir yogavakratā visaṃvādanam anyathā pravartanaṃ yogavakrataiveti cet <span type="ref-block" n="15203 r_TAŚVA-ML#455,15_r"/>satyaṃ kiṃtvātmāṃtare pi tadbhāvaprayojakatvāt pṛthagvacanaṃ visaṃvādanasya caśabdo nuktasamuccayārthaḥ tena tajjā<span type="ref-block" n="15204 r_TAŚVA-ML#455,16_r"/>tīyāśeṣapariṇāmaparigrahaḥ kuto 'śubhasya nāmno yamāsrava ity āha </p><p n="a_3487" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15207 r_TAŚVA-ML#455,19_r"/>prayogatā'visaṃvādanaṃ ca tadviparītaṃ kutas tadakhilaṃ śubhasya nāmnaḥ kāraṇam ity āha </p><p n="a_3490" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15213 r_TAŚVA-ML#455,25_r"/>ke punar darśanaviśuddhyādaya ity ucyate </p><p n="a_3492" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15230 r_TAŚVA-ML#456,13_r"/>atha kim ete darśanaviśuddhyādayaḥ ṣoḍaśāpi samuditās tīrthakaratvasaṃvartakasya nāmakarmaṇaḥ puṇyāsravaḥ <span type="ref-block" n="15231 r_TAŚVA-ML#456,14_r"/>pratyekaṃ vety ārekāyām āha </p><p n="a_3494" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15234 r_TAŚVA-ML#456,17_r"/>ata eva śubhanāmnaḥ sāmānyenāsravapratipādanād eva tīrthakaratvasya śubhanāmakarmaviśeṣāsravapratipattāv api <span type="ref-block" n="15235 r_TAŚVA-ML#456,18_r"/>tatpratipattaye sūtram idam uktam ācāryaiḥ sāmānyena bhūtasyāpi viśeṣārthinā viśeṣasyānuprayogaḥ kartavya iti <span type="ref-block" n="15236 r_TAŚVA-ML#456,19_r"/>nyāyasadbhāvāt </p><p n="a_3496" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15238 r_TAŚVA-ML#456,21_r"/>doṣodbhāvanecchā niṃdā guṇodbhāvanābhiprāyaḥ praśaṃsā anudbhūtavṛttitā chādanaṃ pratibaṃdhakābhāve prakā<span type="ref-block" n="15239 r_TAŚVA-ML#456,22_r"/>śitavṛttitodbhāvanaṃ gūyate tad iti gotraṃ nīcair ity adhikapradhānaśabdaḥ tad evaṃ parātmano niṃdāpraśaṃse sada<span type="ref-block" n="15240 r_TAŚVA-ML#456,23_r"/>sadguṇayoś chādanodbhāvane nīcair gotrasyāsrava iti vākyārthaḥ pratyeyaḥ kuta etad ity āha </p><p n="a_3499" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15243 r_TAŚVA-ML#456,26_r"/>nīcair gotrāsravapratinirdeśārthas tacchabdaḥ viparyayo 'nyathāvṛttiḥ guruṣv avanatirnīcair vṛttiḥ anahaṃkāratānu<span type="ref-block" n="15244 r_TAŚVA-ML#456,27_r"/>tsekaḥ ta ete uccair gotrasyāsravā iti samudāyārthaḥ katham ity āha </p><p n="a_3501" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15246 r_TAŚVA-ML#456,29_r"/>yathaiva hi nīcair gotrānurūpo nīcair gotrasyāsravaḥ paraniṃdādis tathoccair gotrānurūpaḥ parapraśaṃsādir uccair gotra<span type="ref-block" n="15247 r_TAŚVA-ML#456,30_r"/>syeti na kaścid virodhaḥ </p><p n="a_3503" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15249 r_TAŚVA-ML#457,02_r"/>dānādivihananaṃ vighnaḥ tasya karaṇaṃ dānādyaṃtarāyasyāsravaḥ pratyeyaḥ kuta ity āha </p><p n="a_3505" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15252 r_TAŚVA-ML#457,05_r"/>iti karaṇānuvṛtteḥ sarvatrānuktasaṃgrahaḥ tena vighnakaraṇajātīyāḥ kriyāviśeṣāḥ prabhūtasvaṃ prayacchati <span type="ref-block" n="15253 r_TAŚVA-ML#457,06_r"/>prabhau svalpadānopadeśādayo pi dānādyaṃtarāyāsravāḥ prasiddhā bhavaṃti so yaṃ vicitraḥ svopāttakarmavaśād ā<span type="ref-block" n="15254 r_TAŚVA-ML#457,07_r"/>tmano vikāraḥ śauṃḍāturavat pratyeyaḥ anupadiṣṭahetukatvāt svayaṃ vāniyama iti cen na svabhāvābhivyaṃja<span type="ref-block" n="15255 r_TAŚVA-ML#457,08_r"/>katvāc chāstrasya tatsiddhir atiśayajñānadṛṣṭatvāt sarvavisaṃvādopalaṃbhanivṛttiḥ sarveṣāṃ pravādinām avisaṃvāda <span type="ref-block" n="15256 r_TAŚVA-ML#457,09_r"/>eva śubhāśubhāsravahetuṣu yathopavarṇiteṣu kuta ity āha </p><p n="a_3507" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15258 r_TAŚVA-ML#457,11_r"/>jñānāvaraṇādīnāṃ karmaṇāṃ tatpradoṣādayo 'śubhāsravāḥ prāṇināṃ saṃkleśāṃgatvāt bhūtavratyanukaṃpādayaḥ <span type="ref-block" n="15259 r_TAŚVA-ML#457,12_r"/>sadvedyādīnāṃ śubhāsravā viśuddhyaṃgatvānyathānupapatter iti pramāṇasiddhatvāt tatsvabhāvābhivyaṃjakaśāstrasya <span type="ref-block" n="15260 r_TAŚVA-ML#457,13_r"/>sarvasaṃvādaḥ siddha eva nanu tatpradoṣādīnāṃ sarvāsravatvān niyamābhāva iti cen na anubhāgaviśeṣaniyamo<span type="ref-block" n="15261 r_TAŚVA-ML#457,14_r"/>papatteḥ prakṛtipradeśasaṃbaṃdhanibaṃdhano hi sarvakarmaṇāṃ tatpradoṣādiḥ sakalo py āsravo na prativibhidyate <span type="ref-block" n="15262 r_TAŚVA-ML#457,15_r"/>yas tv anubhāgāsravaḥ sa viśiṣṭaḥ proktaḥ ata eva sakalāsravādhyāyasūtritam atra viśeṣāt samudāyato nubhāgāpe<span type="ref-block" n="15263 r_TAŚVA-ML#457,16_r"/>kṣayaivopasaṃhṛtya darśayati </p><p ana="trailer" n="trailer_6.2 a_3509" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15266 r_TAŚVA-ML#457,19_r"/>iti ṣaṣṭhādhyāyasya dvitīyam āhnikam </p><p ana="trailer" n="trailer_6 a_3510" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15267 r_TAŚVA-ML#457,20_r"/>iti śrī<hi rend="bold">vidyānaṃdi</hi>ācāryaviracite tattvārtha<hi rend="bold">ślokavārtikā</hi>laṃkāre <hi rend="bold">ṣaṣṭho</hi> 'dhyāyaḥ samāptaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p></div><div n="7"><p n="a_3513" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15271 r_TAŚVA-ML#458,04_r"/>hiṃsādayo nirdekṣyamāṇalakṣaṇāḥ viramaṇaṃ viratiḥ vratam ahiṃsādikṛto niyamaḥ hiṃsānṛtasteyābrahma<span type="ref-block" n="15272 r_TAŚVA-ML#458,05_r"/>parigrahebhya ity apādānanirdeśaḥ dhruvatvābhāvāt tadanupapattir iti cen na buddhyapāyād dhruvatvavivakṣopapatteḥ <span type="ref-block" n="15273 r_TAŚVA-ML#458,06_r"/>ahiṃsāyāḥ pradhānatvād ādau tadvacanaṃ itareṣāṃ tatparipālanārthatvāt viṣayabhedād viratibhede tadbahutvaprasaṃga <span type="ref-block" n="15274 r_TAŚVA-ML#458,07_r"/>iti cen na vā tadviṣayaviramaṇasāmānyopādānāt tad evaṃ hiṃsānṛtasteyābrahmaparigrahebhyo viratir vratam iti <span type="ref-block" n="15275 r_TAŚVA-ML#458,08_r"/>yukto 'yaṃ sūtranirdeśaḥ nanv iha hiṃsādinivṛttivacanaṃ nirarthakaṃ saṃvarāṃtarbhāvāt dharmābhyaṃtaratvāt tatprapaṃ<span type="ref-block" n="15276 r_TAŚVA-ML#458,09_r"/>cārtha upanyāsa iti cen na tatraiva karaṇāt saṃvaraprapaṃco hi sa saṃvarādhyāye kartavyo na punar ihāsravā<span type="ref-block" n="15277 r_TAŚVA-ML#458,10_r"/>dhyāyetiprasaṃgād iti kaścit taṃ pratyucyate na saṃvaro vratāni parispaṃdadarśanāt guptyādisaṃvaraparikarma<span type="ref-block" n="15278 r_TAŚVA-ML#458,11_r"/>tvāc ca nanu paṃcasu vrateṣv anaṃtarbhāvād iha rātribhojanaviratyupasaṃkhyānam iti cen na bhāvanāṃtarbhāvāt tatrā<span type="ref-block" n="15279 r_TAŚVA-ML#458,12_r"/>nirdeśād ayukto ṃtarbhāva iti cen na ālokitapānabhojanasya vacanāt pradīpādisaṃbhave sati rātrāv api <span type="ref-block" n="15280 r_TAŚVA-ML#458,13_r"/>tatprasaṃga iti cen na anekāraṃbhadoṣāt parakṛtapradīpādisaṃbhave tadabhāva iti cen na caṃkramaṇādyasaṃbhavāt <span type="ref-block" n="15281 r_TAŚVA-ML#458,14_r"/>divānītasya rātrau bhojanaprasaṃga iti cen na uktottaratvāt sphuṭārthābhivyakteś ca divā bhojanam eva yuktaṃ <span type="ref-block" n="15282 r_TAŚVA-ML#458,15_r"/>tenālokitapānabhojanākhyā bhāvanā rātribhojanaviratir eveti nāsāv upasaṃkhyeyā kiṃ punar anena vratalakṣaṇena <span type="ref-block" n="15283 r_TAŚVA-ML#458,16_r"/>vyudastam ity āha </p><p n="a_3515" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15285 r_TAŚVA-ML#458,18_r"/>viratirvratam ity ucyamāne samyaktvādiguṇebhyo pi viratirvratam anuṣaktaṃ tad atra hiṃsādibhya iti vacanāt <span type="ref-block" n="15286 r_TAŚVA-ML#458,19_r"/>pradhvastaṃ boddhavyaṃ tato yaḥ puṇyāsravaḥ prāgabhihitaḥ śubhaḥ puṇyasyeti vacanāt saṃkṣepata iti sarvas tam eva <span type="ref-block" n="15287 r_TAŚVA-ML#458,20_r"/>pradarśanārtho yam adhyāyas tatprapaṃcasyaivātra sūtritatvād iti pratipattavyaṃ </p><p n="a_3516" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15288 r_TAŚVA-ML#458,21_r"/>vratiṣv anukaṃpā sadvedyasyāsrava iti prāg uktaṃ tatra ke vratino yeṣāṃ vratenābhisaṃbaṃdhaḥ kiṃ tadvratam iti <span type="ref-block" n="15289 r_TAŚVA-ML#458,22_r"/>praśnena pratipādanārtho yam āraṃbhaḥ pratīyatām </p><p n="a_3518" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15291 r_TAŚVA-ML#458,24_r"/>kutaścid diśyata iti deśaḥ saratyaśeṣānavayavān iti sarvaṃ tato deśasarvato hiṃsādibhyo viratī aṇu<span type="ref-block" n="15292 r_TAŚVA-ML#458,25_r"/>mahatī vrate bhavata iti sūtrārthaḥ kathaṃ vrate iti pūrvasūtrasyānuvṛtter arthavaśād vibhaktipariṇāmenābhisaṃbaṃdho<span type="ref-block" n="15293 r_TAŚVA-ML#458,26_r"/>papatteḥ tata idam ucyate </p><p n="a_3520" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15295 r_TAŚVA-ML#458,28_r"/>na hi mithyādṛśo hiṃsādibhyo viratirvrataṃ tasya bālatapovyapadeśāt samyagjñānavata eva nu tebhyo <span type="ref-block" n="15296 r_TAŚVA-ML#458,29_r"/>viratir deśato ṇuvrataṃ sarvatas tebhyo viratir mahāvratam iti pratyayaṃ deśaviśuddhisvabhāvabhedāt tad ekam api vrataṃ <span type="ref-block" n="15297 r_TAŚVA-ML#458,30_r"/>dvedhā bhidyata ity arthaḥ </p><p n="a_3522" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15299 r_TAŚVA-ML#459,02_r"/>bhāvanāśabdaḥ karmasādhanaḥ paṃca paṃcety atra vīpsāyāṃ śasaḥ prasaṃga iti cen na kārakādhikārāt <span type="ref-block" n="15300 r_TAŚVA-ML#459,03_r"/>kriyādhyāropāt kārakatvam āsām iti cen na vikalpādhikārāt tenaikaikasya vratasya bhāvanāḥ paṃca paṃca karta<span type="ref-block" n="15301 r_TAŚVA-ML#459,04_r"/>vyās tatsthirabhāvārtham ity uktaṃ bhavati tad evāha </p><p n="a_3524" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15303 r_TAŚVA-ML#459,06_r"/>athādyasya vratasya paṃcabhāvanāḥ kathyaṃte </p><p n="a_3526" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15305 r_TAŚVA-ML#459,08_r"/>katham ity āha </p><p n="a_3528" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15307 r_TAŚVA-ML#459,10_r"/>iti muhurmuhuś cetasi saṃciṃtanāt </p><p n="a_3529" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15308 r_TAŚVA-ML#459,11_r"/>kāḥ punar dvitīyasya vratasya bhāvanā ity āha </p><p n="a_3531" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15310 r_TAŚVA-ML#459,13_r"/>katham ity āha </p><p n="a_3533" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15312 r_TAŚVA-ML#459,15_r"/>ity evaṃ paunaḥpunyena ciṃtanāt </p><p n="a_3534" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15313 r_TAŚVA-ML#459,16_r"/>tṛtīyasya vratasya kā bhāvanā ity āha </p><p n="a_3536" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15316 r_TAŚVA-ML#459,19_r"/>katham ity āha </p><p n="a_3538" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15319 r_TAŚVA-ML#459,22_r"/>ity evaṃ bahuśaḥ samīhanāt </p><p n="a_3539" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15320 r_TAŚVA-ML#459,23_r"/>caturthasya vratasya kās tā bhāvanā ity āha </p><p n="a_3541" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15323 r_TAŚVA-ML#459,26_r"/>katham ity upadarśayati </p><p n="a_3543" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15326 r_TAŚVA-ML#459,29_r"/>ity evaṃ bhūriśaḥ samīkṣaṇāt </p><p n="a_3544" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15327 r_TAŚVA-ML#459,30_r"/>paṃcamasya vratasya kā bhāvanā ity āha </p><p n="a_3546" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15329 r_TAŚVA-ML#459,32_r"/>katham iti nivedayati </p><p n="a_3548" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15331 r_TAŚVA-ML#460,02_r"/>ity anekadhāvadhānāt </p><p n="a_3550" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15333 r_TAŚVA-ML#460,04_r"/>kiṃ punar atra bhāvyaṃ ko vā bhāvakaḥ kaś ca bhāvanopāya ity āha </p><p n="a_3552" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15335 r_TAŚVA-ML#460,06_r"/>na hi sarvathaikāṃtavādināṃ bhāvanā bhavati nityasyātmano bhāvakatve virodhaḥ tataḥ prāgabhāvakasya śaśvada<span type="ref-block" n="15336 r_TAŚVA-ML#460,07_r"/>bhāvakatvānuṣakteḥ bhāvakasya sarvadā bhāvakatvāpatteḥ tata eva pradhānasyāpi na bhāvakatvam anityatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="15337 r_TAŚVA-ML#460,08_r"/>nāpi kṣaṇikaikāṃte bhāvako sti niranvayavināśinaḥ kṣaṇād ūrdhvam avasthānābhāvāt paunaḥ punyena citsaṃtānā<span type="ref-block" n="15338 r_TAŚVA-ML#460,09_r"/>nām asaṃbhavāt saṃtānasyāpy avastutvāt tato nekāṃtavādinām eva bhāvanā yuktā bhāvakasya bhavyasyātmanaḥ siddheḥ <span type="ref-block" n="15339 r_TAŚVA-ML#460,10_r"/>sarvakarmanirmokṣalakṣaṇasya ca niḥśreyasasya bhāvyasyopapatteḥ tadupāyabhūtāyāḥ samyagdarśanādisvabhāvaviśeṣā<span type="ref-block" n="15340 r_TAŚVA-ML#460,11_r"/>tmikāyāḥ satyabhāvanāyāḥ prasiddheḥ syādvādinām eva tryaṃśapūrṇā giro veditavyāḥ </p><p n="a_3553" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15341 r_TAŚVA-ML#460,12_r"/>sakalavratasthairyārtham itthaṃ ca bhāvanā kartavyety āha </p><p n="a_3555" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15343 r_TAŚVA-ML#460,14_r"/>abhyudayaniḥśreyasārthānāṃ kriyāṇāṃ vināśakopāyaḥ bhayaṃ vā avadyaṃ ca garhyaṃ tayor darśanam avalokanaṃ <span type="ref-block" n="15344 r_TAŚVA-ML#460,15_r"/>pratyekaṃ hiṃsādiṣu bhāvayitavyaṃ katham ity āha </p><p n="a_3557" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15346 r_TAŚVA-ML#460,17_r"/>hiṃsādisakalam avrataṃ duḥkham eveti ca bhāvanāṃ vratasthairyārtham āha </p><p n="a_3559" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15348 r_TAŚVA-ML#460,19_r"/>duḥkham eveti kāraṇe kāryopacāro annaprāṇavat kāraṇakāraṇe vā dhanaprāṇavat duḥkhasya kāraṇaṃ hy avrataṃ <span type="ref-block" n="15349 r_TAŚVA-ML#460,20_r"/>hiṃsādikam apāyahetusvād ihaiva duḥkham ity upacaryate kāraṇe kāraṇaṃ vā tadavadyahetuhetutvāt tasya ca duḥkhapha<span type="ref-block" n="15350 r_TAŚVA-ML#460,21_r"/>latvāt tatparatra bhāvanām ātmasākṣikaṃ nanu cābrahmakarmāmutra duḥkham ātmasākṣikaṃ tad dhi sparśasukham eveti <span type="ref-block" n="15351 r_TAŚVA-ML#460,22_r"/>cen na tatra sparśasukhavedanāpratīkāratvāt duḥkhānuṣaktatvāc ca duḥkhatvopapatteḥ etad evāha </p><p n="a_3562" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15354 r_TAŚVA-ML#460,25_r"/>hiṃsādiviratisthairyārthaṃ bhāvayitavyānīti bhāvanāś catasro pi veditavyāḥ pareṣāṃ duḥkhānutpattyabhi<span type="ref-block" n="15355 r_TAŚVA-ML#460,26_r"/>lāṣo maitrī vadanaprasādādibhir abhivyajyamānāṃtarbhaktir anurāgaḥ pramodaḥ dīnānugrahabhāvaḥ kāruṇyaṃ rāgadveṣa<span type="ref-block" n="15356 r_TAŚVA-ML#460,27_r"/>pūrvakapakṣapātābhāvo mādhyasthyaṃ anādikarmabaṃdhavaśāt sīdaṃtīti sattvāḥ samyagjñānādibhiḥ prakṛṣṭā guṇā<span type="ref-block" n="15357 r_TAŚVA-ML#460,28_r"/>dhikāḥ asadvedyodayāpāditakleśāḥ kliśyamānāḥ tattvārthaśravaṇagrahaṇābhyāsasaṃpāditaguṇā avineyāḥ <span type="ref-block" n="15358 r_TAŚVA-ML#460,29_r"/>sattvādiṣu maitryādayo yathāsaṃkhyam abhisaṃbaṃdhanīyāḥ tā etā bhāvanāḥ saty anekāṃtāśrayaṇe saṃbhavaṃti nānya<span type="ref-block" n="15359 r_TAŚVA-ML#460,30_r"/>thety āha </p><p n="a_3565" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15365 r_TAŚVA-ML#461,04_r"/>bhāvayitavyau vratasthairyārtham iti śeṣaḥ saṃvegavairāgye hi vratasthairyasya hetū jagatkāyasvabhāvabhāvanaṃ saṃve<span type="ref-block" n="15366 r_TAŚVA-ML#461,05_r"/>gavairāgyārtham iti paraṃparayā tasya tadarthasiddhiḥ jagatkāyaśabdāv uktārthau svenātmanā bhavanaṃ svabhāvaḥ jaga<span type="ref-block" n="15367 r_TAŚVA-ML#461,06_r"/>tkāyayoḥ svabhāvāv iti vairāgyārthaṃ grāhyaṃ saṃsārād bhīrutā saṃvegaḥ rāgakāraṇabhāvād viṣayebhyo viraṃjanaṃ <span type="ref-block" n="15368 r_TAŚVA-ML#461,07_r"/>virāgaḥ tasya bhāvo vairāgyaṃ saṃvegavairāgyābhyāṃ saṃvegavairāgyārtham iti dvayoḥ pratyekam ubhayārthatvaṃ pratyetavyaṃ </p><p n="a_3566" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15369 r_TAŚVA-ML#461,08_r"/>keṣāṃ punaḥ saṃvegavairāgyārthaṃ jagatkāyasvabhāvabhāvane kuto vā bhavata ity āha </p><p n="a_3568" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15371 r_TAŚVA-ML#461,10_r"/>tattvato jagatkāyasvabhāvābhāvabodhavādināṃ tu tadbhāvanāto nābhipretārthasiddhir ity āha </p><p n="a_3570" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15374 r_TAŚVA-ML#461,13_r"/>tato yathā vitathasakalabhāvanāḥ pratipannavratasthairyahetavas tatpratipakṣasvīkāranirākaraṇahetutvāt samyak <span type="ref-block" n="15375 r_TAŚVA-ML#461,14_r"/>sūtritāḥ pratipattavyāḥ </p><p n="a_3571" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15376 r_TAŚVA-ML#461,15_r"/>atha ke hiṃsādayo yebhyo viratir vratam ity uktam iti śaṃkāyāṃ hiṃsāṃ tāvad āha </p><p n="a_3573" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15378 r_TAŚVA-ML#461,17_r"/>anabhigṛhītapracāraviśeṣaḥ pramattaḥ abhyaṃtarībhūte vārtho vā paṃcadaśapramādapariṇato vā yogaśabdaḥ <span type="ref-block" n="15379 r_TAŚVA-ML#461,18_r"/>saṃbaṃdhaparyāyavacanaḥ kāyāvāṅmanaḥkarma vā tena pramattasaṃbaṃdhāt pramattakāyādikarmaṇo vā prāṇavyaparopaṇaṃ <span type="ref-block" n="15380 r_TAŚVA-ML#461,19_r"/>hiṃseti sūtritaṃ bhavati kiṃ punar vyaparopaṇaṃ viyogakaraṇaṃ prāṇānāṃ vyaparopaṇaṃ prāṇavyaparopaṇaṃ prāṇagra<span type="ref-block" n="15381 r_TAŚVA-ML#461,20_r"/>haṇaṃ tatpūrvakatvāt prāṇivyaparopaṇasya sāmarthyataḥ siddheḥ prāṇasya prāṇibhyo nyatvād adharmābhāva iti cen na <span type="ref-block" n="15382 r_TAŚVA-ML#461,21_r"/>tadduḥkhotpādakatvāt prāṇavyaparopaṇasya prāṇānāṃ vyaparopaṇe tataḥ śarīriṇo 'nyatvād duḥsvabhāva iti cen na <span type="ref-block" n="15383 r_TAŚVA-ML#461,22_r"/>iṣṭaputrakalatrādiviyoge tāpadarśanāt tenānyatvasya vyabhitārāt prāṇaprāṇinor baṃdhaṃ pratyekatvāc ca sarvathā<span type="ref-block" n="15384 r_TAŚVA-ML#461,23_r"/>nyatvam asiddham iti na duḥkhābhāvasaṃbhavaḥ śarīriṇaḥ sādhayato yato hiṃsā na syāt ekāṃtavādināṃ <span type="ref-block" n="15385 r_TAŚVA-ML#461,24_r"/>tadanupapattiḥ saṃbaṃdhābhāvāt prāṇaprāṇinoḥ saṃyogaviśeṣasaṃbaṃdha iti cet kutas tatsāṃtarasaṃyogād viśeṣaḥ <span type="ref-block" n="15386 r_TAŚVA-ML#461,25_r"/>tadaddṛṣṭaviśeṣād iti cet tasyāpy ātmano nyatve kutaḥ pratiniyatātmanā vyapadeśaḥ tatra samavāyād iti <span type="ref-block" n="15387 r_TAŚVA-ML#461,26_r"/>cet sarvātmasu kasmān na tatsamavāyaḥ pratiniyatātmani dharmādharmayoḥ phalānubhavanāt tatraiva samavāyo na <span type="ref-block" n="15388 r_TAŚVA-ML#461,27_r"/>sarvātmasv iti cet tad eva sarvātmasu kiṃ na syāt sarvātmaśarīreṣv abhāvād iti cen na śarīrasyāpi prati<span type="ref-block" n="15389 r_TAŚVA-ML#461,28_r"/>niyatātmasvābhāvikatvāyogāt sarvātmasādhāraṇatvāt yadadṛṣṭaviśeṣeṇa kṛtaṃ yac charīraṃ tat tasyaiveti cet <span type="ref-block" n="15390 r_TAŚVA-ML#461,29_r"/>tarhy adṛṣṭasyāpi tato nyataivety ekāṃte kutaḥ pratiniyatātmanā vyapadeśa iti sa eva paryanuyogaś cakrakaṃ ca <span type="ref-block" n="15391 r_TAŚVA-ML#461,30_r"/>tataḥ sudūram api gatvā yatrātmani bhāvādṛṣṭaṃ kathaṃcit tādātmyena sthitaṃ tasya tatkṛtaṃ dravyāpṛṣṭaṃ paudgalikaṃ <span type="ref-block" n="15392 r_TAŚVA-ML#461,31_r"/>karma vyapadiśyate tatkṛtaṃ ca śarīraṃ prāṇātmakaṃ tadvyapadeśam arhati putrakalatrādivad eveti syādvādinām eva <span type="ref-block" n="15393 r_TAŚVA-ML#461,32_r"/>prāṇavyaparopaṇe prāṇino vyaparopaṇaṃ duḥkhotpatter yuktaṃ na punar ekāṃtavādinā yaugānāṃ saṃkhyādivat nanu <span type="ref-block" n="15394 r_TAŚVA-ML#461,33_r"/>pramattayoga eva hiṃsā tadabhāve saṃyatātmano yateḥ prāṇavyaparopaṇe pi hiṃsāniṣṭer iti kaścit prāṇavya<span type="ref-block" n="15395 r_TAŚVA-ML#462,01_r"/>paropaṇam eva hiṃsā pramattayogābhāve tadvidhāne prāyaścittopadeśāt tatas tadubhayopādānaṃ sūtre kimartham ity a<span type="ref-block" n="15396 r_TAŚVA-ML#462,02_r"/>paraḥ atrocyate abhayaviseṣopādānam anyatamābhāve hiṃsābhāvajñāpanārthaṃ hiṃsā hi dvedhā bhāvato dravya<span type="ref-block" n="15397 r_TAŚVA-ML#462,03_r"/>taś ca tatra bhāvato hiṃsā pramattayogaḥ san kevalas tatra bhāvaprāṇavyaparopasyāvaśyaṃbhāvitvāt tataḥ <span type="ref-block" n="15398 r_TAŚVA-ML#462,04_r"/>pramattasyātmanaḥ svātmaghātitvāt rāgādyutpatter eva hiṃsātvena samaye prativarṇanāt dravyahiṃsā tu paradravya<span type="ref-block" n="15399 r_TAŚVA-ML#462,05_r"/>prāṇavyaparopadaṇaṃ svātmano vā tadvidhāyinaḥ prāyaścittopadeśo bhāvaprāṇavyaparopaṇābhāvāt tadasaṃbhavāt prabha<span type="ref-block" n="15400 r_TAŚVA-ML#462,06_r"/>ttayogaḥ syāt tad dhi pūrvakasya yater apy avaśyaṃbhāvāt tataḥ pramattayogaḥ prāṇavyaparopaṇaṃ ca hiṃseti jñāpa<span type="ref-block" n="15401 r_TAŚVA-ML#462,07_r"/>nārthaṃ tadubhayopādānaṃ kṛtaṃ sūtre yuktam eva yeṣāṃ tu na kaścid ātmā vidyate kṣaṇakacittamātrapratijñānāt <span type="ref-block" n="15402 r_TAŚVA-ML#462,08_r"/>pṛthivyādibhūtacatuṣṭayapratijñānād vā teṣāṃ prāṇyabhāve prāṇābhāvaḥ kartur abhāvāt na hi cittalakṣaṇaḥ prāṇānāṃ <span type="ref-block" n="15403 r_TAŚVA-ML#462,09_r"/>kartā tasya niranvayasyārthakriyāhetutvanirākaraṇāt nāpi kāyākārapariṇato bhūtasaṃghāto mṛtaśarīrasyāpi <span type="ref-block" n="15404 r_TAŚVA-ML#462,10_r"/>tatkartṛtvaprasaṃgāt tato jīvaśarīrasyātmādhiṣṭhitatvam aṃtareṇa viśeṣāvyavadhānasādhanāt jīvati prāṇini <span type="ref-block" n="15405 r_TAŚVA-ML#462,11_r"/>prāṇasaṃbhavāt tadvyaparopaṇaṃ pramattayogāt syādvādinām eva hiṃsety āvedayati </p><p n="a_3575" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15407 r_TAŚVA-ML#462,13_r"/>rāgādīnām anutpādān na hiṃsā svasmin paratra vāstu na hiṃsaka iti siddhāṃte deśanā tasya kvacid api <span type="ref-block" n="15408 r_TAŚVA-ML#462,14_r"/>bhāvadravyaprāṇavyaparopaṇābhāvāt tadbhāva eva hiṃsakatvavyavasthiteḥ rāgādīnām utpattir hiṃseti vacanāt </p><p n="a_3576" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15409 r_TAŚVA-ML#462,15_r"/>kiṃ punar anṛtam ity āha </p><p n="a_3578" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15411 r_TAŚVA-ML#462,17_r"/>asad iti nirjñātasatpratiṣedhe narthasaṃpratyayaprasaṃga iti kaścit navā sacchabdasya praśaṃsārthavācitvāt <span type="ref-block" n="15412 r_TAŚVA-ML#462,18_r"/>tatpratiṣedhe apraśastārthagatir ity anvayaḥ tad iha hiṃsādikam asadabhipretaṃ abhidhānaśabdaḥ karaṇādhikaraṇa<span type="ref-block" n="15413 r_TAŚVA-ML#462,19_r"/>sādhanaḥ ṛtaṃ ca tatsatyārthe tatpratiṣedhādanṛtaṃ tenedam uktaṃ bhavati pramattayogād asadabhidhānaṃ yat tadanṛtam iti <span type="ref-block" n="15414 r_TAŚVA-ML#462,20_r"/>mithyānṛtam ity astu laghutvād iti cen na viparītārthamātrasaṃpratyayaprasaṃgāt na ca viparītārthamātram anṛtam i<span type="ref-block" n="15415 r_TAŚVA-ML#462,21_r"/>ṣyate sarvathaikāṃtaviparītasyānekātmano rthasyānṛtatvaprasaṃgāt etena mithyābhidhānam anṛtam ity api nirākṛta<span type="ref-block" n="15416 r_TAŚVA-ML#462,22_r"/>m ativyāpitvāt yadi punar asad eva mithyeti vyākhyānam āśrīyate tadā yathāvasthitam astu pratipattigauravā<span type="ref-block" n="15417 r_TAŚVA-ML#462,23_r"/>navataraṇāt tad evaṃ </p><p n="a_3580" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15421 r_TAŚVA-ML#462,27_r"/>steyaṃ kim ity āha </p><p n="a_3582" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15423 r_TAŚVA-ML#462,29_r"/>sarvam adattamādadānasya steyatvakalpanāyāṃ karmādeyam ātmasāt kurvataḥ steyatvaprasaṃga iti cen na dānādāna<span type="ref-block" n="15424 r_TAŚVA-ML#462,30_r"/>yor yatraiva pravṛttinivṛttī tatraivopapatteḥ icchāmātram iti cen na adattādānagrahaṇāt adattasyādānaṃ steya<span type="ref-block" n="15425 r_TAŚVA-ML#462,31_r"/>m ity ukte hi dānādānayor yatra pravartanam asti tatraiva steyavyavahāra ity abhihitaṃ bhavati tatkarmāpi kim arthaṃ <span type="ref-block" n="15426 r_TAŚVA-ML#462,32_r"/>kasmaicin na dīyata iti cen na tasya hastādigrahaṇavisargāsaṃbhavāt sa eva kuta iti cet <span type="ref-block" n="15427 r_TAŚVA-ML#462,33_r"/>sūkṣmatvāt kathaṃ dharmo mayāsmai datta iti vyavahāra iti cet dharmakāraṇasyāyatanāder dānāt <span type="ref-block" n="15428 r_TAŚVA-ML#462,34_r"/>kāraṇe kāryopacārād dharmasya dānasiddheḥ dharmānuṣṭhānāt manaḥkaraṇād vā tathā vyavahāropapatter anupālaṃbhaḥ <span type="ref-block" n="15429 r_TAŚVA-ML#463,01_r"/>katham evaṃ karmaṇā jīvasya baṃdhas tadyogyapudgalādānalakṣaṇaḥ sūtrita iti cet śarīrāhāraviṣayapariṇāmatas ta<span type="ref-block" n="15430 r_TAŚVA-ML#463,02_r"/>dbaṃdhaḥ śarīriṇo na punaḥ svahastādyādānataḥ teṣām ātmani śubhāśubhapariṇāmaḍhaukanasyaivādānaśabdena vyapade<span type="ref-block" n="15431 r_TAŚVA-ML#463,03_r"/>śāt tarhi śadbādiviṣayāṇāṃ rathyādvārādīnāṃ vādattānām ādānāt steyaprasaṃga iti cen na tadādāyino <span type="ref-block" n="15432 r_TAŚVA-ML#463,04_r"/>yaterapramattatvāt teṣāṃ sāmānyena janair dattatvāc ca devavaṃdanādinimittadharmādānāt steyaprasaṃga iti cen na <span type="ref-block" n="15433 r_TAŚVA-ML#463,05_r"/>uktatvāt tatra dānādānavyavahārāsaṃbhavād dharmakāraṇānuṣṭhānādigrahaṇād dharmagrahaṇopacārād vā tathā vyavahārasi<span type="ref-block" n="15434 r_TAŚVA-ML#463,06_r"/>ddher iti pramattādhikāratvād anyatrāprasaṃgaḥ steyasya devavaṃdanādau pramādābhāvāt tannimittakasya dharmasya pareṇā<span type="ref-block" n="15435 r_TAŚVA-ML#463,07_r"/>dattasyāpy ādāne kutaḥ steyaprasaṃgaḥ etad evāha </p><p n="a_3584" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15439 r_TAŚVA-ML#463,11_r"/>atha kim abrahmety āha </p><p n="a_3586" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15441 r_TAŚVA-ML#463,13_r"/>mithunasya bhāvo maithunam iti cen na dravyadvayabhavanamātraprasaṃgāt mithunasye karmeti cen na puruṣadvayani<span type="ref-block" n="15442 r_TAŚVA-ML#463,14_r"/>rvartyakiyāviśepaprasaṃgāt strīpuṃsayo karmeti cen na pacyādikriyāprasaṃgāt strīpuṃsayoḥ parasparagātraśleṣe <span type="ref-block" n="15443 r_TAŚVA-ML#463,15_r"/>rāgapariṇāmo maithunam iti cen na ekasminn aprasaṃgāt upacārād iti cen na mukhyaphalābhāvaprasaṃgāt tato <span type="ref-block" n="15444 r_TAŚVA-ML#463,16_r"/>na maithunaśabdād iṣṭārthasapratyaya iti kaścit tatpratikṣepārtham ucyate na ca sparśavaddravyasaṃyogasyāviśe<span type="ref-block" n="15445 r_TAŚVA-ML#463,17_r"/>ṣābhidhānād ekasya dvitīyatvopapattau mithunatvasiddheḥ prasiddhivaśād vārthapratīteḥ pūrvoktānāṃ cānavadyatvāt <span type="ref-block" n="15446 r_TAŚVA-ML#463,18_r"/>siddho maithunaśabdārthaḥ ahiṃsādiguṇabṛṃhaṇād brahma tadviparītam abrahma tac ca maithunam iti pratipattavyaṃ rūḍhiva<span type="ref-block" n="15447 r_TAŚVA-ML#463,19_r"/>śāt tato na prāṇavyaparopaṇādīnāṃ brahmaviparītatve py abrahmatvaprasiddhiḥ tad idam abrahma pramattasyaiva <span type="ref-block" n="15448 r_TAŚVA-ML#463,20_r"/>saṃbhavatīty āha </p><p n="a_3588" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15450 r_TAŚVA-ML#463,22_r"/>na hi yathā pramādābhāve pi kasyacit saṃyatātmanaḥ prāṇavyaparopaṇādikaṃ saṃbhavati tathā maithunam api tasya <span type="ref-block" n="15451 r_TAŚVA-ML#463,23_r"/>pramādasadbhāva eva bhāvāt varāṃganāliṃganamātram apramattasyāpi bhavatīti cen na tasya maithunatvāprasiddheḥ <span type="ref-block" n="15452 r_TAŚVA-ML#463,24_r"/>putrasya mātrāliṃganavat sparśanamaithunadarśanādi vā keṣāṃcit prasiddham iti cen na tasya riraṃsāpūrvakasyopaga<span type="ref-block" n="15453 r_TAŚVA-ML#463,25_r"/>māt na ca saṃyatasyāṃganāliṃgitasyāpi riraṃsāsti asaṃyatatvaprasaṃgāt tadaṃganāyā riraṃsāstīti cet <span type="ref-block" n="15454 r_TAŚVA-ML#463,26_r"/>tasyā eva maithunam astu lepamayapuruṣāliṃganavat prāyaścittopadeśas tatra katham iti cet tasyāpi prasaṃgani<span type="ref-block" n="15455 r_TAŚVA-ML#463,27_r"/>vṛttyarthatvāt visrabdhālokanādāv api tadupadeśasyāvirodhāt </p><p n="a_3589" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15456 r_TAŚVA-ML#463,28_r"/>kaḥ punaḥ parigraha ity āha </p><p n="a_3591" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15458 r_TAŚVA-ML#463,30_r"/>bāhyābhyaṃtaropadhisaṃrakṣaṇādivyāpṛtir mūrchā vātapittaśleṣmavikārasyeti cen na viśeṣitatvāt tasyāḥ <span type="ref-block" n="15459 r_TAŚVA-ML#463,31_r"/>sakalasaṃgarahite pi yatau prasaṃgāt bāhyasyāparigrahatvaprasaṃga iti cen na adhyātmakapradhānatvāt mūrchākāra<span type="ref-block" n="15460 r_TAŚVA-ML#463,32_r"/>ṇatvād bāhyasya mūrchāvyapadeśāt jñānadarśanacāritreṣu prasaṃgaḥ parigrahasyeti cen na pramattādhikārāt tataḥ <span type="ref-block" n="15461 r_TAŚVA-ML#463,33_r"/>sūktaṃ mūrchā parigrahaḥ pramattayogād iti tanmūlāḥ sarvadoṣānuṣaṃgāḥ yathā cāmī parigrahamūlās tathā <span type="ref-block" n="15462 r_TAŚVA-ML#463,34_r"/>hiṃsādimūlā api hiṃsādīnāṃ paṃcānām api parasparam avinābhāvāt tad evāha </p><p n="a_3593" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15465 r_TAŚVA-ML#464,03_r"/>yasmād atijaḍān vakrajaḍāṃś ca vineyāt prati sarvasāvadyanivṛttilakṣaṇahiṃsāvratam ekam eva sumedhobhir abhi<span type="ref-block" n="15466 r_TAŚVA-ML#464,04_r"/>manyamānaṃ paṃcadhā chinnaṃ tasmād yasya hiṃsā tasyānṛtādīnī saṃty eva teṣāṃ parasparam avinābhāvād ahiṃsāyāḥ <span type="ref-block" n="15467 r_TAŚVA-ML#464,05_r"/>satyād avinābhāvavat nanu ca sati parigrahe tatsaṃrakṣaṇānaṃdād avaśyaṃbhāvinī hiṃsānṛte syātāṃ steyābra<span type="ref-block" n="15468 r_TAŚVA-ML#464,06_r"/>hmaṇī tu katham iti cet sarvathā parigrahavataḥ parasya svagrahaṇāt strīgrahaṇāc ca nivṛtter abhāvāt tannivṛttau <span type="ref-block" n="15469 r_TAŚVA-ML#464,07_r"/>deśato viratiprasaṃgāt sarvathā virodhāt etena sarvathā hiṃsāyām anṛtasteyābrahmaparigrahāṇām avaśyaṃbhāvaḥ <span type="ref-block" n="15470 r_TAŚVA-ML#464,08_r"/>pratipāditas tatrānṛtādibhyo hiṃsāgebhyo virater asaṃbhavāt saṃbhave vā sarvathā hiṃsānavasthiteḥ tathaivānṛte <span type="ref-block" n="15471 r_TAŚVA-ML#464,09_r"/>sarvathā hiṃsāsteyābrahmaparigrahāṇām avaśyaṃbhāvaḥ prakāśitaḥ hiṃsāṃgatvenānṛtasya vacanāt tatra tasyāḥ sāma<span type="ref-block" n="15472 r_TAŚVA-ML#464,10_r"/>rthyataḥ siddheḥ steyābrahmaparigrahāṇām api siddhes tadaṃgatvānyathānupapatteḥ tathā steyāsatye avaśyaṃbhāvinī <span type="ref-block" n="15473 r_TAŚVA-ML#464,11_r"/>hiṃsā draviṇaharaṇasyaiva hiṃsātvāt draviṇasya bāhyaprāṇātmakatvāt tathā coktaṃ yāvat taddraviṇaṃ nāma <span type="ref-block" n="15474 r_TAŚVA-ML#464,12_r"/>prāṇā ete bahistarāṃ sa tasya harate prāṇān yo yasya harate dhanaṃ iti hiṃsāprasiddhau cānṛtābrahma<span type="ref-block" n="15475 r_TAŚVA-ML#464,13_r"/>parigrahāṇāṃ siddhis tadaṃgatvāt evam abrahmaṇi sati hiṃsāyāḥ siddhis tasyā rāgādyutpattilakṣaṇatvāt svabho<span type="ref-block" n="15476 r_TAŚVA-ML#464,14_r"/>gyastrīsaṃrakṣaṇānaṃdāc ca hiṃsāyāṃ ca siddhāyāṃ steyānṛtaparigrahasiddhis tadaṃgatvāt teṣāṃ tadviratyabhāvād viratau <span type="ref-block" n="15477 r_TAŚVA-ML#464,15_r"/>vā sarvathā tadbhāvavirodhāt deśaviratiprasaṃgāt tad evaṃ vastrapātradaṃḍājinādiparigrahāṇāṃ na parigraho mūrchā<span type="ref-block" n="15478 r_TAŚVA-ML#464,16_r"/>rahitatvāt tattvajñānādisvīkaraṇavad iti vadaṃtaṃ pratyāha </p><p n="a_3595" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15480 r_TAŚVA-ML#464,18_r"/>lajjāpanayanārthaṃ karpaṭakhaṃḍādimātragrahaṇaṃ mūrchāvirahe pi saṃbhavatīti cen na kāmavedanāpanayanārthaṃ strīmātra<span type="ref-block" n="15481 r_TAŚVA-ML#464,19_r"/>grahaṇe pi mūrchāvirahaprasaṃgāt tatra yoṣidabhiṣaṃga eva mūrcheti cet anyatrāpi vastrābhilāṣaḥ sāstu keva<span type="ref-block" n="15482 r_TAŚVA-ML#464,20_r"/>lam ekaṃ tu kāmavedanā yoṣidabhilāṣahetuḥ paratra lajjā karpaṭābhilāṣakāraṇam iti na tatkāraṇaniyamo sti <span type="ref-block" n="15483 r_TAŚVA-ML#464,21_r"/>mohodayasyaivāṃtaraṃgakāraṇasya niyatatvāt etena liṃgadarśanāt kāminījanadurabhisaṃdhiḥ syād iti tannivāra<span type="ref-block" n="15484 r_TAŚVA-ML#464,22_r"/>ṇārthaṃ paṭakhaṃḍagrahaṇam iti pratyuktaṃ tannivāraṇasyaiva tadabhilāṣakāraṇatvāt nayanādimanoharāṃgānāṃ darśa<span type="ref-block" n="15485 r_TAŚVA-ML#464,23_r"/>ne pi vanitājanadurabhiprāyasaṃbhavāt tatpracchādanakarpaṭasyāpi grahaṇaprasaktiś ca tata eva tadvat so 'yaṃ <span type="ref-block" n="15486 r_TAŚVA-ML#464,24_r"/>svahastena buddhipūrvapaṭakhaṃḍādikam ādāya paridadhāno pi tanmūrchārahita iti kośapānaṃ vidheyaṃ tanvīmāśli<span type="ref-block" n="15487 r_TAŚVA-ML#464,25_r"/>ṣyato 'pi tanmūrchārahitatvam evaṃ syāt tato na mūrchām aṃtareṇa paṭādisvīkaraṇaṃ saṃbhavati tasya taddhetukatvāt <span type="ref-block" n="15488 r_TAŚVA-ML#464,26_r"/>sā tu tadabhāve pi saṃbhāvyate kāryāpāye pi kāraṇasya darśanāt dhūmābhāve pi murmurādyavasthapāvakavat nanv evaṃ <span type="ref-block" n="15489 r_TAŚVA-ML#464,27_r"/>picchādigrahaṇe pi mūrchā syāt iti cet tata eva paramanairgranthyasiddhau parihāraviśuddhisaṃyamabhṛtāṃ <span type="ref-block" n="15490 r_TAŚVA-ML#464,28_r"/>tattyāgaḥ sūkṣmasāṃparāyayathākhyātasaṃyamabhṛnmunivat sāmāyikachedopasthāpanasaṃyamabhṛtāṃ tu yatīnāṃ saṃya<span type="ref-block" n="15491 r_TAŚVA-ML#464,29_r"/>mopakaraṇatvāt pratilekhanasya grahaṇaṃ sūkṣmamūrchāsadbhāve pi yuktam eva mārgāvirodhitvāc ca na tv evaṃ suvarṇādi<span type="ref-block" n="15492 r_TAŚVA-ML#464,30_r"/>grahaṇaprasaṃgaḥ tasya nāgnyāsaṃyamopakaraṇatvābhāvāt tadvirodhitvāt sakalopabhogasamyagnibaṃdhanatvāc ca na ca <span type="ref-block" n="15493 r_TAŚVA-ML#464,31_r"/>tricaturapicchamātramalābūphalamātraṃ vā kiṃcin mūlyaṃ labhate yatas tad apy upabhogasaṃpattinimittaṃ syāt na hi <span type="ref-block" n="15494 r_TAŚVA-ML#464,32_r"/>mūlyadānakayayogyasya picchāder api grahaṇaṃ nyāyyaṃ siddhāṃtavirodhāt nanu mūrchābirahe kṣīṇamohānāṃ <span type="ref-block" n="15495 r_TAŚVA-ML#464,33_r"/>śarīraparigrahopagamān na taddhetuḥ sarvaḥ parigraha iti cen na teṣāṃ pūrvabhavamohodayāpāditakarmabaṃdhanibaṃ<span type="ref-block" n="15496 r_TAŚVA-ML#464,34_r"/>dhanaśarīraparigrahābhyupagamāt mohakṣayāt tattyāgārthaṃ paramācāritrasya vidhānād anyathā tattyāgasyātyaṃ<span type="ref-block" n="15497 r_TAŚVA-ML#465,01_r"/>tikasya karaṇāyogāt tarhi tanusthityartham āhāragrahaṇaṃ yates tanumūrchākāraṇakṣamaṃ yuktam eveti cen na ratnatrayā<span type="ref-block" n="15498 r_TAŚVA-ML#465,02_r"/>rādhananibaṃdhanasyaivopagamāt tadvirādhanahetos tasyāpy aniṣṭaḥ na hi navakoṭiviśuddham āhāraṃ bhaikṣyaśuddhya<span type="ref-block" n="15499 r_TAŚVA-ML#465,03_r"/>nusāritayā gṛhṇan munir jātucidratnatrayavirādhanavidhāyī tato na kiṃcit padārthagrahaṇaṃ kasyacin mūrchāvirahe <span type="ref-block" n="15500 r_TAŚVA-ML#465,04_r"/>saṃbhavatīti sarvaḥ parigrahaḥ pramattasyaivābrahmavat </p><p n="a_3596" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15501 r_TAŚVA-ML#465,05_r"/>athaitebhyo hiṃsādibhyo viratirvratam iti niścitaṃ tadabhisaṃbaṃdhāt tu yo vratī sa kīdṛśa ity āha </p><p n="a_3598" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15503 r_TAŚVA-ML#465,07_r"/>anekadhā prāṇigaṇaśaraṇāc chalyaṃ bādhākaratvād upacārasiddhiḥ trividhaṃ māyānidānamithyādarśanabhedāt <span type="ref-block" n="15504 r_TAŚVA-ML#465,08_r"/>kaścid āha virodhād viśeṣaṇānupapattiḥ mithyādarśanādinivṛtter vratitvābhāvāt saddarśanāditvasiddher vratābhisaṃ<span type="ref-block" n="15505 r_TAŚVA-ML#465,09_r"/>baṃdhād eva vratitvaghaṭanāt viruddhaṃ vratitvasya niḥśalyatvaṃ viśeṣaṇaṃ daṃḍitvasya cakritvaviśeṣaṇavat tada<span type="ref-block" n="15506 r_TAŚVA-ML#465,10_r"/>viruddhe pi viśeṣaṇasyānarthakyaṃ vānyatareṇa gatārthatvāt niḥśalya ity anenaiva vratitvasiddhir vratigrahaṇasyā<span type="ref-block" n="15507 r_TAŚVA-ML#465,11_r"/>narthakyaṃ vratīti vacanād eva niḥśalyatvasiddhes tadvacanānarthakyavat vikalpa iti cen na phalaviśeṣābhāvāt <span type="ref-block" n="15508 r_TAŚVA-ML#465,12_r"/>niḥśalya iti vā vratīti vā syād iti vikalpe hi na kiṃcit phalam upalabhāmahe na ca vyapadeśadvayamā<span type="ref-block" n="15509 r_TAŚVA-ML#465,13_r"/>tram eva phalaṃ saṃśayanivṛttiḥ phalam ity api na samyak tadavinābhāvād eva saṃśayanivṛtter viparyayānadhyavasāya<span type="ref-block" n="15510 r_TAŚVA-ML#465,14_r"/>nivṛttivad iti atrābhidhīyate na vāṃgāṃgibhāvasya vivakṣitatvāt niḥśalyavratitvayor hy atrāṃgāṃgibhāvo <span type="ref-block" n="15511 r_TAŚVA-ML#465,15_r"/>vivakṣitaḥ pradhānavidhānād apradhānasya pradhānaṃ hi vratitvam aṃgi tanniḥśalyatvam apradhānam aṃgabhūtam anuvidhatte <span type="ref-block" n="15512 r_TAŚVA-ML#465,16_r"/>yatra vratitvaṃ tatrāvaśyaṃ bhavatīti na tasya tena virodhenāpi viśeṣaṇaṃ tadanarthakaṃ na vikalpopagamo na ca <span type="ref-block" n="15513 r_TAŚVA-ML#465,17_r"/>phalaviśeṣābhāvo pi pradhānaguṇadarśanena matāṃtaravyavacchedasya phalasya siddheḥ tena kṛtanidānasyāpi māyā<span type="ref-block" n="15514 r_TAŚVA-ML#465,18_r"/>vino mithyādṛṣṭeś ca hiṃsādibhyo viratāv api vratitvābhāvaḥ siddhaḥ māyānidānamithyādarśanarahitasyāpi <span type="ref-block" n="15515 r_TAŚVA-ML#465,19_r"/>cāsaṃyatasamyagdṛṣṭer vratitvābhāvaḥ pratipāditaḥ syāt tataḥ </p><p n="a_3600" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15517 r_TAŚVA-ML#465,21_r"/>sa punar vratī sāgāra evānagāra evety ekāṃtāpākṛtaye sūtrakāraḥ prāha </p><p n="a_3602" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15519 r_TAŚVA-ML#465,23_r"/>pratiśrayārthitayāṃganādagāraṃ aniyamaprasaṃga iti cen na bhāvāgārasya vivakṣitatvāt tad asyāstīty a<span type="ref-block" n="15520 r_TAŚVA-ML#465,24_r"/>gārī vratīty abhisaṃbaṃdhaḥ vratikāraṇāsākalyād gṛhasthasyāvratitvam iti cen na naigamasaṃgrahavyavahāravyāpārā<span type="ref-block" n="15521 r_TAŚVA-ML#465,25_r"/>n nagaravāsavadrājavad vā naigamavyāpārād dhi deśato virataḥ sarvato virati pratyabhimukhasaṃkalpo vratī vyapa<span type="ref-block" n="15522 r_TAŚVA-ML#465,26_r"/>diśyate nagaravāsatvarājatvābhimukhyasya nagaravāsarājavyapadeśavat saṃgrahanayād vāṇuvratamahāvyaktivartivratatva<span type="ref-block" n="15523 r_TAŚVA-ML#465,27_r"/>sāmānyādeśād aṇuvrato pi vratīṣyate nagaraikadeśavāsino nagaravāsavyapadeśavat deśaviṣayarājasyāpi rāja<span type="ref-block" n="15524 r_TAŚVA-ML#465,28_r"/>vyapadeśavac ca vyavahāranayād deśato vraty apy agārī vratīti pratipādyate tadvadevetyavirodhaḥ na vidyate agā<span type="ref-block" n="15525 r_TAŚVA-ML#465,29_r"/>ram atyetyanagāraḥ sa ca vratī sakalavratakāraṇasadbhāvāt tato agṛhastha eva vratīty ekāṃto py apāstaḥ </p><p n="a_3603" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15526 r_TAŚVA-ML#465,30_r"/>nanv evam anagārasya pathikādeḥ vratitvaṃ syād ity āśaṃkām apāsann āha </p><p n="a_3605" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15528 r_TAŚVA-ML#465,32_r"/>kaḥ punar agārīty āha </p><p n="a_3607" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15530 r_TAŚVA-ML#466,02_r"/>anuśabdaḥ sūkṣmavacanaḥ sarvasāvadyanivṛttyasaṃbhavāt sa hi dvīṃdriyādivyaparopaṇe nivṛttaḥ snehadve<span type="ref-block" n="15531 r_TAŚVA-ML#466,03_r"/>ṣamohāveśād asatyābhidhānavarjanapravaṇaḥ anyapīḍākarāt pārthivabhayādyutpāditanimittād apy adattāt pratini<span type="ref-block" n="15532 r_TAŚVA-ML#466,04_r"/>vṛttaḥ upāttānupāttānyāṃganāsaṃgād viratiḥ paricchinnadhanadhānyakṣetrādyavadhir gṛhī pratyetavyaḥ sāmarthyāt <span type="ref-block" n="15533 r_TAŚVA-ML#466,05_r"/>mahāvrato 'nagāra ity āha </p><p n="a_3609" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15535 r_TAŚVA-ML#466,07_r"/>digviratyādisaṃpannaḥ syādagārītyāha </p><p n="a_3611" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15538 r_TAŚVA-ML#466,10_r"/>ākāśapradeśreṇī dik na punar dravyāṃtaraṃ tasya nirastatvāt ādityādigativibhaktas tadbhedaḥ pūrvā<span type="ref-block" n="15539 r_TAŚVA-ML#466,11_r"/>dir daśadhā grāmādīnām avadhṛtaparimāṇapradeśo deśaḥ upakarātyaye pāpādānanimittam anarthadaṃḍaḥ vira<span type="ref-block" n="15540 r_TAŚVA-ML#466,12_r"/>tiśabdaḥ pratyekam abhisaṃbadhyate viratyagrahaṇam adhikārād iti cen na upasarjanānabhisaṃbaṃdhatvāt ekatvena <span type="ref-block" n="15541 r_TAŚVA-ML#466,13_r"/>gamanaṃ samayaḥ ekohamātmeti pratipattir dravyārthādeśāt kāyavāṅmanaḥkarma paryāyārthānarpaṇāt sarvasāvadyayo<span type="ref-block" n="15542 r_TAŚVA-ML#466,14_r"/>ganivṛttyekaniścayanaṃ vā vratabhedārpaṇāt samaya eva sāmayikaṃ samayaḥ prayojanam asyeti vā upetya <span type="ref-block" n="15543 r_TAŚVA-ML#466,15_r"/>svasmin vasaṃtīṃdriyāṇītyupavāsaḥ svaviṣayaṃ pratyavyāvṛttatvanāt proṣadhe parvaṇyupavāsaḥ proṣadhopavāsaḥ <span type="ref-block" n="15544 r_TAŚVA-ML#466,16_r"/>upetye bhujyata ity upabhogaḥ aśanādiḥ parityajya bhujyata iti paribhogaḥ punaḥ punar bhujyata ity arthaḥ sa <span type="ref-block" n="15545 r_TAŚVA-ML#466,17_r"/>vastrādiḥ parimāṇaśabdaḥ pratyekam ubhābhyāṃ saṃbadhanīyaḥ saṃyamam avirādhayann atatītyatithiḥ na vidyate sya <span type="ref-block" n="15546 r_TAŚVA-ML#466,18_r"/>tithir iti vā tasmai saṃvibhāgaḥ pratiśrayādīnāṃ yathāyogamatithisaṃvibhāgaḥ vrataśabdaḥ pratyekamabhisaṃba<span type="ref-block" n="15547 r_TAŚVA-ML#466,19_r"/>dhyate saṃpannaśabdaś ca tena digvirativratasaṃpanna ityādi yojyaṃ vratagrahaṇam anarthakam iti cet uktam atra copa<span type="ref-block" n="15548 r_TAŚVA-ML#466,20_r"/>sarjanānabhisaṃbaṃdhād iti tata idam ucyate </p><p n="a_3613" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15553 r_TAŚVA-ML#466,25_r"/>kutaḥ kāraṇād digviratiḥ parimitāc ca samāśrīyate yato viśuddhikāriṇī syād iti cet duṣparihāra<span type="ref-block" n="15554 r_TAŚVA-ML#466,26_r"/>kṣudrajaṃtuprāyatvād vinivṛttis tatparimāṇaṃ ca yojanādibhir jñātavadbhiḥ tato agamane pi prāṇivadhādyanujñātam iti <span type="ref-block" n="15555 r_TAŚVA-ML#466,27_r"/>cen na nivṛttyarthatvāt tadvacanasya kathaṃcit prāṇivadhasya parihāreṇa gamanasaṃbhavāt tṛṣṇāprākāmyanirodhanataṃtra<span type="ref-block" n="15556 r_TAŚVA-ML#466,28_r"/>tvanāc ca tadvirateḥ mahālābhe pi parimitadiśo bahiragamanāt tato bahirmahāvratasiddhir iti vacanāt <span type="ref-block" n="15557 r_TAŚVA-ML#466,29_r"/>tathaiva deśavirater viṃśuddhikṛt anarthadaṃḍaḥ paṃcadhā apadhyānapāpoddeśapramādacaritahiṃsāpradānāśubhaśrutibhe<span type="ref-block" n="15558 r_TAŚVA-ML#466,30_r"/>dān tato pi viratir vaṃśuddhikāriṇī narapatijayaparājayādisaṃciṃtanalakṣaṇād apadhyānāt kleśatiryagvaṇi<span type="ref-block" n="15559 r_TAŚVA-ML#466,31_r"/>jyādivacanalakṣaṇāt pāpodeśāt niḥprayojanavṛkṣādichedanabhūmikuṭṭanādilakṣaṇāt pramādācaritāt viṣaśastrā<span type="ref-block" n="15560 r_TAŚVA-ML#466,32_r"/>dipradānalakṣaṇāc ca hiṃsāpradānāt hiṃsādikathāśravaṇābhīkṣṇavyāvṛttilakṣaṇāc cāśubhaśruter virater viśuddhapariṇāmo<span type="ref-block" n="15561 r_TAŚVA-ML#466,33_r"/>tpatteḥ madhye narthadaṃḍagrahaṇaṃ pūrvottarātirekānarthakyajñāpanārthaṃ tenānarthadaṃḍāt pūrvayor digdeśaviratyor uttarayoś co<span type="ref-block" n="15562 r_TAŚVA-ML#467,01_r"/>pabhogaparibhogaparimāṇayor anarthakaṃ caṃkramaṇādikaṃ viṣayopasevanaṃ ca na kartavyam iti prakāśitaṃ bhavati tato <span type="ref-block" n="15563 r_TAŚVA-ML#467,02_r"/>viśuddhiviśeṣotpatteḥ sāmāyikaṃ kathaṃ tridhā viśuddhidam iti cet pratipādyate sāmāyike niyata<span type="ref-block" n="15564 r_TAŚVA-ML#467,03_r"/>deśakāle mahāvratatvaṃ pūrvavat tato viśuddhir aṇusthūlakṛtahiṃsādinivṛtteḥ saṃyamaprasaṃgaḥ saṃyatāsaṃyatasyā<span type="ref-block" n="15565 r_TAŚVA-ML#467,04_r"/>pīti cen na tasya tadghātikarmodayāt mahāvratatvābhāva iti cen na upacārādrājakule sarvagatacaitravat <span type="ref-block" n="15566 r_TAŚVA-ML#467,05_r"/>kaḥ punaḥ proṣadhopavāso yathāvidhīty ucyate snānagaṃdhamālyādivirahito avakāśe śucāvupavaset ity upa<span type="ref-block" n="15567 r_TAŚVA-ML#467,06_r"/>vāsavidhir viśuddhikṛt svaśarīrasaṃskārakaraṇatyāgād dharmaśravaṇādisamāhitāṃtaḥkaraṇatvāt tasmin vasati <span type="ref-block" n="15568 r_TAŚVA-ML#467,07_r"/>nirāraṃbhatvāc ca bhogaparibhogasaṃkhyānaṃ paṃcavidhaṃ trasaghātapramādabahuvadhān iṣṭānupasevyaviṣayabhedāt tatra <span type="ref-block" n="15569 r_TAŚVA-ML#467,08_r"/>madhumāṃsaṃ trasadhātajaṃ tadviṣayaṃ sarvadā viramaṇaṃ viśuddhidaṃ madyaṃ pramādanimittaṃ tadviṣayaṃ ca viramaṇaṃ saṃvi<span type="ref-block" n="15570 r_TAŚVA-ML#467,09_r"/>dheyam anyathā tadupasevanakṛtaḥ pramādāt sakalavratavilopaprasaṃgaḥ ketakyarjunapuṣpādimālyaṃ jaṃtuprāyaṃ śṛṃgavera<span type="ref-block" n="15571 r_TAŚVA-ML#467,10_r"/>mūlakārdraharidrāniṃbakusumādikam upadaṃśakam anaṃtakāyavyapadeśaṃ ca bahuvadhaṃ tadviṣayaṃ viramaṇaṃ nityaṃ śreyaḥ śrāva<span type="ref-block" n="15572 r_TAŚVA-ML#467,11_r"/>katvaviśuddhihetutvāt yānavāhanādi yady asyāniṣṭaṃ tadviṣayaṃ paribhogaviramaṇaṃ yāvaj jīvaṃ vidheyaṃ citrava<span type="ref-block" n="15573 r_TAŚVA-ML#467,12_r"/>strādyanupasevyam asatyaśiṣṭasevyatvāt tad iṣṭam api parityājyaṃ śaśvad eva tato nyatra yathāśakti svavibhavānurūpaṃ <span type="ref-block" n="15574 r_TAŚVA-ML#467,13_r"/>niyatadeśakālatayā bhoktavyaṃ atithisaṃvibhāgaś caturvidho bhikṣopakaraṇaiṣadhapratiśrayabhedāt tatra bhikṣā <span type="ref-block" n="15575 r_TAŚVA-ML#467,14_r"/>niravadyāhāraḥ ratnatrayopabṛṃhaṇam upakaraṇaṃ pustakādi tathauṣadhaṃ roganivṛttyartham anavadyadravyaṃ pratiśrayo vasatiḥ <span type="ref-block" n="15576 r_TAŚVA-ML#467,15_r"/>strīpaśvādikṛtasaṃbaṃdharahitā yogyā vijñeyā evaṃvidhoditavratasaṃpanno ṇuvrato gṛhasthaḥ śuddhātmā pratipattavyaḥ <span type="ref-block" n="15577 r_TAŚVA-ML#467,16_r"/>caśabdaḥ sūtre nuktasamuccayārthaḥ prāguktasamuccayārthāt tena gṛhasthasya paṃcāṇuvratāni saptaśīlāni guṇavrata<span type="ref-block" n="15578 r_TAŚVA-ML#467,17_r"/>śikṣāvratavyapadeśabhāṃjīti dvādaśa dīkṣābhedāḥ samyaktvapūrvakāḥ sallekhanaṃtāś ca mahāvratatacchīlavat </p><p n="a_3614" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15579 r_TAŚVA-ML#467,18_r"/>kadā sallekhanā kartavyety āha </p><p n="a_3616" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15581 r_TAŚVA-ML#467,20_r"/>vratīty abhisaṃbaṃdhaḥ sāmānyāt svāyuriṃdriyabalasaṃkṣayo maraṇaṃ aṃtagrahaṇaṃ tadbhavamaraṇapratipattyarthaṃ tataḥ <span type="ref-block" n="15582 r_TAŚVA-ML#467,21_r"/>pratisamayaṃ svāyurādisaṃkṣayopalakṣaṇanityamaraṇavyudāsaḥ bhavāṃtaraprāptyajahadvṛttasvabhāvanivṛttirūpasyaiva tadbhava<span type="ref-block" n="15583 r_TAŚVA-ML#467,22_r"/>maraṇasya pratipatteḥ maraṇam evāṃto maraṇāṃtaḥ maraṇāṃtaḥ prayojanam asyā iti māraṇāṃtikī samyakkāyakaṣā<span type="ref-block" n="15584 r_TAŚVA-ML#467,23_r"/>yalekhanā bāhyasya kāyasyābhyatarāṇāṃ ca kaṣāyāṇāṃ yathāvidhimaraṇavibhaktyārādhanoditakrameṇa tanūkaraṇa<span type="ref-block" n="15585 r_TAŚVA-ML#467,24_r"/>m iti yāvat tāṃ māraṇāṃtikīṃ sallekhanāṃ joṣitā prītyā sevitety arthaḥ kiṃ kartum ity āha </p><p n="a_3618" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15588 r_TAŚVA-ML#467,27_r"/>seviteti grahaṇaṃ vispaṣṭārtham iti cen na arthaviśeṣopapatteḥ prītisevanārtho hi viśiṣṭo joṣiteti <span type="ref-block" n="15589 r_TAŚVA-ML#467,28_r"/>vacanāt pratipadyate viśeṣopayogādibhir ātmānaṃ ghnata eva tadbhāvāt tatra svayam āropitaguṇakṣater abhāvāt prī<span type="ref-block" n="15590 r_TAŚVA-ML#467,29_r"/>tyutpattāv api maraṇasyāniṣṭatvāt svaratnāvighāte bhāṃḍāgāravināśe pi tadadhipateḥ prītivināśāniṣṭavat <span type="ref-block" n="15591 r_TAŚVA-ML#467,30_r"/>ubhayānabhisaṃbaṃdhāc cāpramattasya nātmabadhaḥ na hy asau tadā jīvanaṃ maraṇaṃ vābhisaṃbaṃdhe nābhinaṃdāmi maraṇaṃ <span type="ref-block" n="15592 r_TAŚVA-ML#467,31_r"/>nābhikāṃkṣāmi jīvitaṃ kālam eva pratīkṣe haṃ nideśaṃ bhṛtako yathā iti saṃnyāsino bhāvanāviśuddhiḥ <span type="ref-block" n="15593 r_TAŚVA-ML#467,32_r"/>tato na sallekhanāyām ātmavadha iti vacanaṃ yuktaṃ tadā vadataḥ svasamayavirodhāt so yaṃ nāsaṃcetitaṃ karma <span type="ref-block" n="15594 r_TAŚVA-ML#467,33_r"/>badhyata iti svayaṃ pratijñāya badhakacittam aṃtareṇāpi saṃnyāse svabadhadoṣam udbhāvayan svasamayaṃ bādhate svavacana<span type="ref-block" n="15595 r_TAŚVA-ML#467,34_r"/>virodhāc ca sadā maunavratiko ham ity abhidhānavat maraṇasaṃcetanābhāve kathaṃ sallekhanāyāṃ prapanna iti cen na <span type="ref-block" n="15596 r_TAŚVA-ML#468,01_r"/>jarārogeṃdriyahānibhir āvaśyakaparikṣayasaṃprāpte yat tasya svaguṇarakṣaṇe prayatnāt tato na sallekhanātmabadhaḥ praya<span type="ref-block" n="15597 r_TAŚVA-ML#468,02_r"/>tnasya viśuddhyaṃgatvāt tapaścaraṇādivat ekayogakaraṇaṃ nyāyyaṃ iti cen na kvacit kadācit kasyacit tāṃ pratyā<span type="ref-block" n="15598 r_TAŚVA-ML#468,03_r"/>bhimukhyapratipādanārthatvāt veśmāparityāginas tadupadeśāt digviratyādisūtreṇa sahāsya sūtrasyaikayogīka<span type="ref-block" n="15599 r_TAŚVA-ML#468,04_r"/>raṇe pi yathā digviratyādayo veśmāparityāginaḥ kāryās tathā sallekhanāpi kāryā syāt na cāsau tathā <span type="ref-block" n="15600 r_TAŚVA-ML#468,05_r"/>kriyate kvacid eva samādhyanukūle kṣetre kadācid eva saṃnyāsayogye kāle kasyacid evāsādhyavyādhyādeḥ saṃnyā<span type="ref-block" n="15601 r_TAŚVA-ML#468,06_r"/>sakāraṇasaṃnipātād apramattasya samādhyarthinaḥ sallekhanāṃ pratyābhimukhyajñāpanāc ca sāgārānagārayor aviśeṣavidhi<span type="ref-block" n="15602 r_TAŚVA-ML#468,07_r"/>pratipādanārthatvāc ca sallekhanāyāṃ pūrvatvād asya taṃtrasya pṛthagvacanaṃ nyāyyaṃ etad evāha </p><p n="a_3620" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15604 r_TAŚVA-ML#468,09_r"/>tad evam ayaṃ sākalyenaikadeśena ca nivṛttipariṇāmo hiṃsādibhyo nekaprakāraḥ kramākramasvabhāvaviśeṣātma<span type="ref-block" n="15605 r_TAŚVA-ML#468,10_r"/>kasyātmano nekāṃtavādināṃ siddho na punar nityādyekāṃtavādina iti teṣām eva bahuvidhavratam upapannaṃ nānyasye<span type="ref-block" n="15606 r_TAŚVA-ML#468,11_r"/>ty upasaṃhṛtya darśayann āha </p><p ana="trailer" n="trailer_7.1 a_3622" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15609 r_TAŚVA-ML#468,14_r"/>iti saptamādhyāyasya <hi rend="bold">prathamam</hi> āhnikam </p><p n="a_3623" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15610 r_TAŚVA-ML#468,15_r"/>atha saddarśanādīnāṃ sallekhanāṃtānāṃ caturdaśānām apy atīcāraprakaraṇe samyaktvāticārapratipādanārthaṃ <span type="ref-block" n="15611 r_TAŚVA-ML#468,16_r"/>tāvad āha </p><p n="a_3625" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15613 r_TAŚVA-ML#468,18_r"/>jīvāditattvārtheṣu ratnatrayamokṣamārgeṃ tatpratipādake vāgame tatpraṇetari ca sarvajñe sadasattvābhyām anyathā <span type="ref-block" n="15614 r_TAŚVA-ML#468,19_r"/>vā saṃśītiḥ śaṃkā saddarśanaphalasya viṣayopabhogasyehāmutra cākāṃkṣaṇam ākāṃkṣā āptāgamapadārtheṣu saṃyamā<span type="ref-block" n="15615 r_TAŚVA-ML#468,20_r"/>dhāre ca jugupsā vicikitsā sugatādidarśanāny anyadṛṣṭayas tadāśritā vā pumāṃsas teṣaṃ praśaṃsāsaṃstavau <span type="ref-block" n="15616 r_TAŚVA-ML#468,21_r"/>anyadṛṣṭipraśaṃsāsaṃstavau ta ete samyagdṛṣṭer guṇasya tadgate vātīcārāḥ paṃca pratipattavyāḥ kaḥ punaḥ <span type="ref-block" n="15617 r_TAŚVA-ML#468,22_r"/>praśaṃsāsaṃstavayoḥ prativiśeṣaḥ ity ucyate vāṅmānasaviṣayabhedāt praśaṃsāsaṃstavayor bhedaḥ manasā mithyā<span type="ref-block" n="15618 r_TAŚVA-ML#468,23_r"/>dṛṣṭijñānādiṣu guṇodbhāvanābhiprāyaḥ praśaṃsā vacasā tadbhāvanaṃ saṃstava iti pratyekaṃ prakaraṇād agāryavadhāra<span type="ref-block" n="15619 r_TAŚVA-ML#468,24_r"/>ṇam iti cen na samyagdṛṣṭigrahaṇasyobhayārthatvāt saty apy agāriprakaraṇe nāgāriṇa eva samyagadṛṣṭer itīṣṭam a<span type="ref-block" n="15620 r_TAŚVA-ML#468,25_r"/>vadhāraṇaṃ sāmānyataḥ samyagdṛṣṭyadhikāre pi punar iha samyagdṛṣṭigrahaṇasyāgāryagārasaṃbaṃdhanārthatvāt etenā<span type="ref-block" n="15621 r_TAŚVA-ML#468,26_r"/>nagārasyaivety avadhāraṇam apāstaṃ uttaratrāgārigrahaṇānuvṛtteḥ darśanamohodayād aticaraṇam atīcāraḥ tattvārthaśra<span type="ref-block" n="15622 r_TAŚVA-ML#468,27_r"/>ddhānātikramaṇam ity arthaḥ nanu ca na paṃcāticāravacanaṃ yuktam aṣṭāṃgatvāt samyagdarśanasyātikramaṇānāṃ tāva<span type="ref-block" n="15623 r_TAŚVA-ML#468,28_r"/>ttvam iti cen na atraivāṃtarbhāvāt niḥśaṃkitatvādyaṣṭāṃgaviparītācārāṇām aṣṭavidhatvaprasaṃge trayāṇāṃ vātsalyā<span type="ref-block" n="15624 r_TAŚVA-ML#468,29_r"/>diviparītānām avātsalyādīnām anyadṛṣṭipraśaṃsādinā sajātīyānāṃ tatraivāṃtarbhāvāt vratādyatīcārāṇāṃ paṃca<span type="ref-block" n="15625 r_TAŚVA-ML#468,30_r"/>saṃkhyāvyākhyānaprakārāṇām api paṃcasaṃkhyābhidhānāt kutaḥ punar amī darśanasyāticārā ity āha </p><p n="a_3627" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15627 r_TAŚVA-ML#468,32_r"/>śaṃkādayaḥ saddarśanasyātīcārā eva mālinyahetutvāt ye tu na tasyātīcārā na te tanmālinyahetavo <span type="ref-block" n="15628 r_TAŚVA-ML#469,01_r"/>yathā tadviśuddhihetavas tattvārthaśravaṇādyarthās tadvināśahetavo vā darśanamohodayādayas tanmālinyahetavaś caiva te <span type="ref-block" n="15629 r_TAŚVA-ML#469,02_r"/>tasmāt tadatīcārā iti yuktivacanaṃ pratyeyaṃ </p><p n="a_3628" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15630 r_TAŚVA-ML#469,03_r"/>vrataśīleṣu kiyaṃto tīcārā ity āha </p><p n="a_3630" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15632 r_TAŚVA-ML#469,05_r"/>atīcārā ity anuvṛttiḥ vratagrahaṇam evāstv iti cen na śīlaviśeṣadyotanārthatvāt śīlagrahaṇasya <span type="ref-block" n="15633 r_TAŚVA-ML#469,06_r"/>digviratyādīnāṃ hi vratalakṣaṇasyābhisaṃdhikṛtaniyamarūpasya sadbhāvād vratatve pi tathābhidhāne pi ca śīlatvaṃ <span type="ref-block" n="15634 r_TAŚVA-ML#469,07_r"/>prakāśyate vrataparirakṣaṇaṃ śīlam iti śīlalakṣaṇopapatteḥ sāmarthyād gṛhisaṃpratyayaḥ baṃdhanādayo hy atīcārā <span type="ref-block" n="15635 r_TAŚVA-ML#469,08_r"/>vakṣyamāṇā nānagārasya saṃbhavatīti sāmarthyād gṛhiṇa eva vrateṣu śīleṣu paṃca paṃcātīcārāḥ pratīyaṃte <span type="ref-block" n="15636 r_TAŚVA-ML#469,09_r"/>paṃca paṃceti vīpsāyāṃ dvitvaṃ vrataśīlātīcārāṇām anayavena paṃcasaṃkhyayā vyāpyatvāt paṃcaśa iti laghu<span type="ref-block" n="15637 r_TAŚVA-ML#469,10_r"/>nirdeśe saṃbhavaty api paṃca paṃceti vacanam abhivākyārthaṃ yathākramavacanaṃ vakṣyamāṇātīcārakaram asaṃbaṃdhanārthaṃ </p><p n="a_3631" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15638 r_TAŚVA-ML#469,11_r"/>atha evāha </p><p n="a_3633" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15640 r_TAŚVA-ML#469,13_r"/>tatrādyasyāṇuvratasya ketīcārā ity āha </p><p n="a_3635" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15642 r_TAŚVA-ML#469,15_r"/>abhimatadeśe gatinirodhahetur baṃdhaḥ prāṇipīḍāhetur badhaḥ kaśādyabhighātamātraṃ na tu prāṇavyaparepaṇaṃ tasya <span type="ref-block" n="15643 r_TAŚVA-ML#469,16_r"/>vratanāśarūpatvāt chedo ṃgāpanayanaṃ nyāyyabhāratiriktabhāravāhanam atibhārāropaṇaṃ kṣutpipāsābādhanam annapāna<span type="ref-block" n="15644 r_TAŚVA-ML#469,17_r"/>nirodhaḥ kuto mī paṃcāhiṃsāṇuvratasyātīcārā ity āha </p><p n="a_3637" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15646 r_TAŚVA-ML#469,19_r"/>pūrvavadanumānaprayogaḥ pratyetavyaḥ </p><p n="a_3638" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15647 r_TAŚVA-ML#469,20_r"/>atha dvitīyasyāṇuvratasya ke tīcārāḥ paṃcety āha </p><p n="a_3640" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15650 r_TAŚVA-ML#469,23_r"/>mithyānyathāpravartanam atisaṃdhāpanaṃ vā mithyopadeśaḥ sarvathaikāṃtapravartanavat sacchāstrānyathākathanavat parā<span type="ref-block" n="15651 r_TAŚVA-ML#469,24_r"/>tisaṃdhāyakaśāstropadeśavac ca saṃvṛtasya prakāśanaṃ rahobhyākhyānaṃ strīpuruṣānuṣṭhitaguptakriyāviśeṣaprakāśanavat <span type="ref-block" n="15652 r_TAŚVA-ML#469,25_r"/>paraprayogād anyānuktāpaddhatikarma kūṭalekhakriyā evaṃ tenoktam anuṣṭhitaṃ ceti vacanābhiprāyalekhanavat hiraṇyā<span type="ref-block" n="15653 r_TAŚVA-ML#469,26_r"/>dinikṣepa alpasaṃkhyānujñāvacanaṃ nyāsāpahāraḥ śatanyase navatyanuṣṭhānavat arthādibhiḥ paragṛhyaprakāśanaṃ <span type="ref-block" n="15654 r_TAŚVA-ML#469,27_r"/>sākāram aṃtrabhedaḥ arthaprakaraṇādibhir anyākūtam upalabhyāsūyādinā tatprakāśanavat katham ete atīcārā ity āha </p><p n="a_3642" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15656 r_TAŚVA-ML#469,29_r"/>yathādyavratasya mālinyahetutvād baṃdhādayo tīcārās tathā dvitīyasya miṃthyopadeśādayas tadaviśeṣāt tanmāli<span type="ref-block" n="15657 r_TAŚVA-ML#469,30_r"/>nyahetutvaṃ punas teṣāṃ tacchuddhivirodhitvāt </p><p n="a_3643" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15658 r_TAŚVA-ML#469,31_r"/>atha tṛtīyasya vratasya ke tīcārā ity āha </p><p n="a_3645" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15661 r_TAŚVA-ML#470,03_r"/>moṣakasya tridhā prayojanaṃ stenaprayogaḥ corānītagrahaṇaṃ tadāhṛtādānaṃ ucitād anyathā dānagrahaṇam ati<span type="ref-block" n="15662 r_TAŚVA-ML#470,04_r"/>kramaḥ viruddharājye saty atikramaḥ viruddharājyātikramaḥ kūṭaprasthatulādibhiḥ krayavikrayaprayogo hīnādhika<span type="ref-block" n="15663 r_TAŚVA-ML#470,05_r"/>mānonmānaṃ kṛtrimahiraṇyādikaraṇaṃ pratirūpakavyavahāraḥ kuto mī tṛtīyasya vratasyātīcārā ity āha </p><p n="a_3647" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15665 r_TAŚVA-ML#470,07_r"/>atha caturthasyāṇuvratasya ketīcārā ity āha </p><p n="a_3649" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15668 r_TAŚVA-ML#470,10_r"/>sadvedyacāritramohodayād vivahanaṃ vivāhaḥ parasya vivāhas tasya karaṇaṃ paravivāhakaraṇaṃ ayanaśīletvarī <span type="ref-block" n="15669 r_TAŚVA-ML#470,11_r"/>saiva kutsitā itvarikā tasyāṃ parigṛhitāyām aparigṛhītāyāṃ ca gamanamitvarikāparigṛhītāparigṛhītāga<span type="ref-block" n="15670 r_TAŚVA-ML#470,12_r"/>manaṃ anaṃgeṣu krīḍā anaṃgakrīḍā kāmasya pravṛddhaḥ pariṇāmaḥ kāmatīvrābhiniveśaḥ dīkṣitātibālātirya<span type="ref-block" n="15671 r_TAŚVA-ML#470,13_r"/>gyonyādīnām anupasaṃgraha iti cen na kāmatīvrābhiniveśagrahaṇāt siddheḥ ta ete caturthāṇuvratasya kuto tī<span type="ref-block" n="15672 r_TAŚVA-ML#470,14_r"/>cārā ity āha </p><p n="a_3651" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15674 r_TAŚVA-ML#470,16_r"/>svadārasaṃtoṣavratavihananayogyā hi tadatīcārā na punas tadvighātina eva pūrvavat </p><p n="a_3652" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15675 r_TAŚVA-ML#470,17_r"/>atha paṃcamavratasya ke tīcārā ity āha </p><p n="a_3654" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15677 r_TAŚVA-ML#470,19_r"/>kṣetravāstvādīnāṃ dvayor dvayor dvaṃdvaḥ prāk kupyāt tīvralobhābhiniveśāt pramāṇātirekās teṣām atikramāḥ <span type="ref-block" n="15678 r_TAŚVA-ML#470,20_r"/>paṃca kuto tīcārā ity āha </p><p n="a_3656" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15680 r_TAŚVA-ML#470,22_r"/>saṃtoṣanirghātānukūlakāraṇatvād dhi tadatīcārāḥ syur na punaḥ samarthakāraṇatvāt pūrvavat </p><p n="a_3657" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15681 r_TAŚVA-ML#470,23_r"/>atha digvirateḥ ke tikramāḥ parety āha </p><p n="a_3659" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15683 r_TAŚVA-ML#470,25_r"/>parimitadigavadhivyatilaṃghanam atikramaḥ sa tredhā ūrdhvādhas tiryagviṣayabhedāt tatra parvatādyārohaṇād ūrdhvā<span type="ref-block" n="15684 r_TAŚVA-ML#470,26_r"/>tikramaḥ kūpāvataraṇāder adhotivṛttiḥ bilapraveśādes tiryagatīcāraḥ abhigṛhītāyā diśo lobhāveśād ā<span type="ref-block" n="15685 r_TAŚVA-ML#470,27_r"/>dhikyābhisaṃbaṃdhaḥ kṣetravṛddhiḥ icchāparimāṇe ṃtarbhāvāt paunar uttayam iti cen na tasyānyādhikaraṇatvāt tadati<span type="ref-block" n="15686 r_TAŚVA-ML#470,28_r"/>kramaḥ pramādamohavyāsaṃgādibhiḥ ananusmaraṇaṃ smṛtyaṃtarādhānaṃ kasmāt punar amī prathamasya śīlasya paṃcā<span type="ref-block" n="15687 r_TAŚVA-ML#470,29_r"/>tīcārā ity āha </p><p n="a_3661" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15689 r_TAŚVA-ML#470,31_r"/>atha dvitīyasya ke tīcārā ity āha </p><p n="a_3663" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15691 r_TAŚVA-ML#471,02_r"/>tam ānayety ājñāpanam ānayanaṃ evaṃ kurv iti viniyogaḥ praṣye prayogaḥ abhyutkāsikādikaraṇaṃ śabdānu<span type="ref-block" n="15692 r_TAŚVA-ML#471,03_r"/>pātaḥ svavigrahaprarūpaṇaṃ rūpānupātaḥ loṣṭhādipātaḥ pudgalakṣepaḥ kutaḥ paṃcaite dvitīyasya śīlasya vyati<span type="ref-block" n="15693 r_TAŚVA-ML#471,04_r"/>kramā ity āha </p><p n="a_3665" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15695 r_TAŚVA-ML#471,06_r"/>atha tṛtīyasya śīlasya ke tīcārā ity āha </p><p n="a_3667" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15698 r_TAŚVA-ML#471,09_r"/>rāgodrekāt prahāsamiśro 'śiṣṭavākprayogaḥ kaṃdarpaḥ tad evobhayaṃ paratra duṣṭakāyakarmayuktaṃ kautkucyaṃ <span type="ref-block" n="15699 r_TAŚVA-ML#471,10_r"/>dhārṣṭyaprāyosaṃbaddhabahupralāpitvaṃ maukharyaṃ asamīkṣya prayojanādhikyena karaṇaṃ asamīkṣyādhikaraṇaṃ tattredhā <span type="ref-block" n="15700 r_TAŚVA-ML#471,11_r"/>kāyavāṅmanoviṣayabhedāt yāvatārthenopabhogaparibhogasyārthas tato nyasyādhikyam ānarthakyaṃ upabhogaparibhoga<span type="ref-block" n="15701 r_TAŚVA-ML#471,12_r"/>vrate ṃtarbhāvāt paunaruktyaprasaṃga iti cen na tadarthānavadhāraṇāt kasmād ime tṛtīyaśīlasyātīcārā ity āha </p><p n="a_3669" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15703 r_TAŚVA-ML#471,14_r"/>atha caturthasya śīlasya ke tikramā ity āha </p><p n="a_3671" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15705 r_TAŚVA-ML#471,16_r"/>yogaśabdo vyākhyātārthaḥ duṣṭapraṇidhānam anyathā vā duḥpraṇidhānaṃ anādaro nutsāhaḥ anaikāgryaṃ smṛtya<span type="ref-block" n="15706 r_TAŚVA-ML#471,17_r"/>nupasthānaṃ manoduḥpraṇidhānaṃ tad iti cen na tadvratād anyāciṃtanāt kutaś caturthasya śīlasyātikramā ity āha </p><p n="a_3673" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15708 r_TAŚVA-ML#471,19_r"/>paṃcamasya śīlasya ke tīcārā ity āha </p><p n="a_3675" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15711 r_TAŚVA-ML#471,22_r"/>pratyavekṣaṇaṃ cakṣuṣo vyāpāraḥ pramārjanam upakaraṇopakāraḥ tasya pratiṣedhaviśiṣṭasyotsargādibhiḥ saṃbaṃdhas te<span type="ref-block" n="15712 r_TAŚVA-ML#471,23_r"/>nāpratyavekṣitāpramārjitadeśe kvacid utsargas tādṛśasya kasyacid upakaraṇasyādānaṃ tādṛśe ca kvacic chayanīyasthāne <span type="ref-block" n="15713 r_TAŚVA-ML#471,24_r"/>saṃstaropakramaṇam iti trīṇyabhihitāni bhavaṃti tathāvaśyakeṣv anādaraḥ smṛtyanupasthānaṃ ca kṣudarditatvāt <span type="ref-block" n="15714 r_TAŚVA-ML#471,25_r"/>proṣadhopavāsānuṣṭhāyinaḥ syād iti tasyaite paṃcātīcārāḥ kuta ity āha </p><p n="a_3677" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15716 r_TAŚVA-ML#471,27_r"/>yata iti śeṣaḥ </p><p n="a_3678" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15717 r_TAŚVA-ML#471,28_r"/>ṣaṣṭhasya śīlasya ke tīcārā ity āha </p><p n="a_3680" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15719 r_TAŚVA-ML#471,30_r"/>saha cittena vartata iti sacittaṃ tadupaśliṣṭaḥ saṃbaṃdhaḥ tadvyatikīrṇas tanmiśraḥ pūrveṇāviśiṣṭa iti <span type="ref-block" n="15720 r_TAŚVA-ML#472,01_r"/>cen na tatra saṃsargamātratvāt pramādasaṃmohābhyāṃ sacittādiṣu vṛttir deśaviratasyopabhogaparibhogaviṣayeṣu <span type="ref-block" n="15721 r_TAŚVA-ML#472,02_r"/>parimiteṣv apīty arthaḥ dravo vṛṣyaṃ cābhiṣavaḥ asamyak pakvo duḥpakvaḥ ta ete tikramāḥ paṃca katham ity āha </p><p n="a_3682" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15723 r_TAŚVA-ML#472,04_r"/>saptamasya śīlasya ke tikramā ity āha </p><p n="a_3684" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15725 r_TAŚVA-ML#472,06_r"/>sacitte nikṣepaḥ prakaraṇāt sacittenāpidhānaṃ anyadātṛdeyārpaṇaṃ paravyapadeśaḥ prayacchato py ādarābhāvo <span type="ref-block" n="15726 r_TAŚVA-ML#472,07_r"/>mātsaṃrya akāle bhojanaṃ kālātikramaḥ kuta ete ticārā ity āha </p><p n="a_3686" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15728 r_TAŚVA-ML#472,09_r"/>atha sallekhanāyāḥ ke ticārā ity āha </p><p n="a_3688" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15730 r_TAŚVA-ML#472,11_r"/>ākāṃkṣaṇam āśaṃsā avaśyaheyatve śarīrasyāvasthānādaro jīvitāśaṃsā jīvitasaṃkleśān maraṇaṃ prati <span type="ref-block" n="15731 r_TAŚVA-ML#472,12_r"/>cittānurodho maraṇāśaṃsā pūrvaṃ suhṛtsahapāṃśukrīḍanādyanusmaraṇaṃ mitrānurāgaḥ pūrvānubhūtaprītiviśeṣasmṛti<span type="ref-block" n="15732 r_TAŚVA-ML#472,13_r"/>samanvāhāraḥ sukhānubaṃdhaḥ bhogākāṃkṣayā niyataṃ dīyate cittaṃ tasmiṃs teneti vā nidānaṃ ta ete saṃnyāsa<span type="ref-block" n="15733 r_TAŚVA-ML#472,14_r"/>syātikramāḥ katham ity āha </p><p n="a_3690" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15735 r_TAŚVA-ML#472,16_r"/>tad evaṃ śīlavrateṣv anaticārais tīrthakaratvasya paramaśubhanāmnaḥ karmaṇo hetur ity etasya puṇyāsravasya prapaṃcato <span type="ref-block" n="15736 r_TAŚVA-ML#472,17_r"/>niścayārthaṃ vrataśīlasamyaktvabhāvanātadaticāraprapaṃcaṃ vyākhyāya saṃprati śaktitas tyāgatapasī ity atra proktasya <span type="ref-block" n="15737 r_TAŚVA-ML#472,18_r"/>vyākhyānārtham upakramyate </p><p n="a_3692" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15739 r_TAŚVA-ML#472,20_r"/>svaparopakāro nugrahaḥ svaśabdo dhanaparyāyavacanaḥ kimartho yaṃ nirdeśa ity āha </p><p n="a_3694" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15742 r_TAŚVA-ML#472,23_r"/>na hi parakīyavittasyātisarjanaṃ dānaṃ svasyātisarga iti vacanāt svakīyaṃ hi dhanaṃ svam iti prasiddhaṃ <span type="ref-block" n="15743 r_TAŚVA-ML#472,24_r"/>dhanaparyāyavācinaḥ svaśabdasya tathaiva prasiddheḥ na caivaṃ svaduḥkhakāraṇaṃ paraduḥkhanimittaṃ vā sarvam āhārādikaṃ <span type="ref-block" n="15744 r_TAŚVA-ML#472,25_r"/>dhanaṃ bhavatīti tasyāpy atisargo dānam iti prasajyate sāmānyato nugrahārtham iti vacanāt svānugrahārthasya <span type="ref-block" n="15745 r_TAŚVA-ML#472,26_r"/>vāparānugrahārthasya ca ghanasyātisargo dānam iti vyavasthiteḥ tena ca viśeṣaṇena svamāṃsādidānaṃ svāpāya<span type="ref-block" n="15746 r_TAŚVA-ML#472,27_r"/>kāraṇaṃ parasyāvadyanibaṃdhanaṃ ca pratikṣiptam ālakṣyate tasya svaparayoḥ paramāpakārahetutvāt </p><p n="a_3695" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15747 r_TAŚVA-ML#472,28_r"/>kutas tasya dānasya viśeṣa ity āha </p><p n="a_3697" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15749 r_TAŚVA-ML#472,30_r"/>pratigrahādikramo vidhiḥ viśeṣo guṇakṛtaḥ tasya pratyekam abhisaṃbaṃdhaḥ tapaḥsvādhyāyaparivṛddhihetutvādi<span type="ref-block" n="15750 r_TAŚVA-ML#472,31_r"/>r dravyaviśeṣaḥ anasūyā'viṣādādir dātṛviśeṣaḥ mokṣakāraṇaguṇasaṃyogaḥ pātraviśeṣaḥ etad evāha </p><p n="a_3699" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15752 r_TAŚVA-ML#473,01_r"/>kuto yaṃ vidhyādīnāṃ yathodito viśeṣaḥ syād ity āha </p><p n="a_3701" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15754 r_TAŚVA-ML#473,03_r"/>vidhidravyadātṛpātrāṇāṃ hi viśeṣaḥ svakāraṇaviśeṣāt tac ca kāraṇaṃ bāhyam anekadhā dravyakṣetrakāla<span type="ref-block" n="15755 r_TAŚVA-ML#473,04_r"/>bhāvabhedāt āṃtaraṃ cānekadhā śraddhāviśeṣādipariṇāmaḥ kaḥ punar asau vidhyādīnāṃ viśeṣaḥ prakhyāto <span type="ref-block" n="15756 r_TAŚVA-ML#473,05_r"/>yato dānasya viśeṣataḥ phalaviśeṣasaṃpādanaḥ syād ity āha </p><p n="a_3703" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15765 r_TAŚVA-ML#473,14_r"/>sāmagrībhedād dhi dānaviśeṣaḥ syāt kṛpyādiviśeṣād bījaviśeṣavat nirātmakatve sarvabhāvānāṃ vidhyā<span type="ref-block" n="15766 r_TAŚVA-ML#473,15_r"/>disvarūpābhāvaḥ kṣaṇikatvāvadhivijñānasya tadabhisaṃbaṃdhābhāvaḥ nityatvājñatvaniḥkriyatvāc ca tadabhāvaḥ kriyā<span type="ref-block" n="15767 r_TAŚVA-ML#473,16_r"/>guṇasamavāyād upapattir iti cen na tatpariṇāmābhāvāt kṣetrasya vācetanatvāt syādvādinas tadupapattir anekāṃtā<span type="ref-block" n="15768 r_TAŚVA-ML#473,17_r"/>śrayaṇāt tathā hi </p><p n="a_3705" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15771 r_TAŚVA-ML#473,20_r"/>kiṃcid dhi vastu viśuddhāṃtaram apātrebhyo pi dattaṃ saphalam eva saṃkleśadurgataṃ tu pātrebhyo dattaṃ na pracuram api <span type="ref-block" n="15772 r_TAŚVA-ML#473,21_r"/>saphalaṃ kadācid upapadyate 'tiprasaṃgāt m adattam api pātrebhyo 'pātrebhyaś ca śubham eva phalaṃ janayati <span type="ref-block" n="15773 r_TAŚVA-ML#473,22_r"/>saṃkleśāṃgāpradānasyaiva śreyaskaratvāt tataḥ pātrāyāpātrāya vā syād dānaṃ saphalaṃ syād adānaṃ syād ubhayaṃ <span type="ref-block" n="15774 r_TAŚVA-ML#473,23_r"/>syād avaktavyaṃ ca syād dānaṃ vā vaktavyaṃ ceti syādvādinayapramāṇamayajyotiḥpratāno apasāritasakalakuna<span type="ref-block" n="15775 r_TAŚVA-ML#473,24_r"/>yatimirapaṭalaḥ samyaganekāṃtavādidinakara eva vibhāgena vibhāvayituṃ prabhavati na punar itaro janaḥ kūpa<span type="ref-block" n="15776 r_TAŚVA-ML#473,25_r"/>m aṃḍūkavatpārāvāravārivijṛṃbhitam iti prāyeṇoktaṃ purastāt pratipattavyam </p><p ana="trailer" n="trailer_7.2 a_3706" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15777 r_TAŚVA-ML#473,26_r"/>iti saptamādhyāyasya <hi rend="bold">dvitīyam</hi> āhnikam </p><p ana="trailer" n="trailer_7 a_3707" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15778 r_TAŚVA-ML#473,27_r"/>iti śrī<hi rend="bold">vidyānaṃdi</hi>ācāryaviracite tattvārtha<hi rend="bold">ślokavārtikā</hi>laṃkāre <hi rend="bold">saptamo</hi> 'dhyāyaḥ samāptaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p></div><div n="8"><p n="a_3711" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15782 r_TAŚVA-ML#474,04_r"/>mithyādarśanaṃ kriyāsvaṃtarbhūtaṃ viratipratipakṣabhūtāpy aviratiḥ ājñāvyāpādanānākāṃkṣakriyāyām aṃtarbhāvaḥ <span type="ref-block" n="15783 r_TAŚVA-ML#474,05_r"/>pramādasya kaṣāyāḥ krodhādayaḥ proktāḥ yogāḥ kāyādivikalpāḥ prakḷptāḥ mithyādarśanaṃ dvedhā naisargi<span type="ref-block" n="15784 r_TAŚVA-ML#474,06_r"/>kaparopadeśanimittabhedāt tatropadeśanirapekṣaṃ naisargikaṃ paropadeśanimittaṃ caturvidhaṃ kriyākriyāvādājñā<span type="ref-block" n="15785 r_TAŚVA-ML#474,07_r"/>nikavainayikamatavikalpāt caturaśītiḥ kriyāvādā iti kautkulyakaṃṭhaviddhiprabhṛtimatavikalpāt <span type="ref-block" n="15786 r_TAŚVA-ML#474,08_r"/>aśītiśatam akriyāvādānāṃ marīcikumārolūkakapilādidarśanabhedāt ājñānikavādāḥ saptaṣaṣṭisaṃkhyāḥ <span type="ref-block" n="15787 r_TAŚVA-ML#474,09_r"/>sākalyavākalyaprabhṛtidṛṣṭibhedāt vainayikānāṃ dvātriṃśat vaśiṣṭaparāśarādimatabhedāt ete mithyādarśa<span type="ref-block" n="15788 r_TAŚVA-ML#474,10_r"/>nopadeśās trīṇi śatāni triṣaṣṭyuttarāṇi baṃdhahetavaḥ prāṇivadhanimittatvād adharmahetutvasiddheḥ āgamaprāmā<span type="ref-block" n="15789 r_TAŚVA-ML#474,11_r"/>ṇyāt prāṇivadho dharmahetur iti cen na tasyāgamatvāsiddher anavasthānāt paramāgame prasiddhatvāt tadasiddhir iti <span type="ref-block" n="15790 r_TAŚVA-ML#474,12_r"/>cen na atiśayajñānākaratvāt anyatrāpy atiśayajñānadarśanād iti cen na ata eva teṣāṃ saṃbhavāt <span type="ref-block" n="15791 r_TAŚVA-ML#474,13_r"/>śraddhāmātram iti cen na bhūyasāmupalabdheḥ ratnākaravat tadudbhavatvāt teṣām api prāmāṇyam iti cen na nissā<span type="ref-block" n="15792 r_TAŚVA-ML#474,14_r"/>ratvāt kaṃtvādivat sarveṣām aviśeṣaprasaṃgāt yajñakarmaṇo nyatra vadhaḥ pāpāyeti cen na ubhayatra tulyatvāt <span type="ref-block" n="15793 r_TAŚVA-ML#474,15_r"/>tādarthyāt sarvasyeti cen na sādhyatvāt anyathopayoge doṣaprasaṃgāt maṃtraprādhānyād adoṣa iti cen na pratyakṣa<span type="ref-block" n="15794 r_TAŚVA-ML#474,16_r"/>virodhāt hiṃsādoṣāvinivṛtteḥ niyatapariṇāmanimittasyānyathā vidhiniṣedhāsaṃbhavāt kartur asaṃbhavāc ca <span type="ref-block" n="15795 r_TAŚVA-ML#474,17_r"/>paṃcavidhaṃ vā mithyādarśanaṃ aviratikaṣāyayogā dvādaśapaṃcaviṃśatitrayodaśabhedāḥ pramādo nekavidhaḥ <span type="ref-block" n="15796 r_TAŚVA-ML#474,18_r"/>samudāyāvayavayor baṃdhahetutvaṃ vākyaparisamāpter vaicitryāt avirateḥ pramādasyāviśeṣa iti cen na virata<span type="ref-block" n="15797 r_TAŚVA-ML#474,19_r"/>syāpi pramādadarśanāt kaṣāyāviratyor abheda iti cen na kāryakāraṇabhedopapatteḥ kutaḥ punar mithyādarśa<span type="ref-block" n="15798 r_TAŚVA-ML#474,20_r"/>nādayaḥ paṃca baṃdhahetava ity āha </p><p n="a_3713" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15800 r_TAŚVA-ML#474,22_r"/>puṃso baṃdhahetava iti vacanāt pradhānakṣaṇikacittasya saṃtānasya ca vyavacchedaḥ svamithyādarśanādayaḥ <span type="ref-block" n="15801 r_TAŚVA-ML#474,23_r"/>iti nirdeśāt pradhānapariṇāmās te puṃso baṃdhahetava iti vyudastaṃ kṛtanāśākṛtābhyāgamaprasaṃgāt baṃdhasya <span type="ref-block" n="15802 r_TAŚVA-ML#474,24_r"/>mithyādarśanādyanvayavyatirekānuvidhānāt taddhetukatvasiddhiḥ nanu ca mokṣakāraṇatraividhyopadeśāt baṃdhakāra<span type="ref-block" n="15803 r_TAŚVA-ML#474,25_r"/>ṇapāṃcavidhyaṃ viruddham ity āśaṃkāyām āha </p><p n="a_3715" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15805 r_TAŚVA-ML#474,27_r"/>nirṇītaprāyaṃ caitan na punar ucyate </p><p n="a_3716" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15806 r_TAŚVA-ML#474,28_r"/>ko yaṃ baṃdha ity āha </p><p n="a_3718" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15808 r_TAŚVA-ML#474,30_r"/>punaḥ kaṣāyagrahaṇam anuvāda iti cen na karmaviśeṣāśayavācitvāj jaṭharāgnivat jīvābhidhānaṃ pracodita<span type="ref-block" n="15809 r_TAŚVA-ML#475,01_r"/>tvāt jīvasya hi katham amūrtena karmaṇā baṃdha iti paraiḥ prācodi tato jīva ity abhidhīyate jīvanāvi<span type="ref-block" n="15810 r_TAŚVA-ML#475,02_r"/>nirmuktatvād vā jīvanaṃ hy āyus tenāvinirmukta evātmā karmapudgalānādatte 'taś ca jīvābhidhānaṃ yuktaṃ karmaṇo <span type="ref-block" n="15811 r_TAŚVA-ML#475,03_r"/>yogyān pudgalānādatta iti pṛthagvibhaktyuccāraṇaṃ vākyāṃtarajñāpanārthaṃ tena karmaṇo jīvaḥ sakaṣāyo bhavati <span type="ref-block" n="15812 r_TAŚVA-ML#475,04_r"/>pūrvopāttād ity ekaṃ vākyaṃ sakaṣāyatvāt pūrvam akarmakasya muktavatsakaṣāyatvāyogāt tathā karmaṇo yogyān <span type="ref-block" n="15813 r_TAŚVA-ML#475,05_r"/>pudgalānādatte jīvaḥ sakaṣāyatvāt iti dvitīyaṃ vākyaṃ karmayogyapudgalādānāt pūrvamakaṣāyasya kṣīṇakaṣāyā<span type="ref-block" n="15814 r_TAŚVA-ML#475,06_r"/>divattadaghaṭanāt tato jīvakarmaṇor anādibaṃdha ity uktaṃ bhavati bījāṃkuravat sakaṣāyatvakarmayogyapudgalā<span type="ref-block" n="15815 r_TAŚVA-ML#475,07_r"/>dānayor bhāvadravyabaṃdhasvabhāvayor nimittanaimittikabhāvavyavasthānāt pudgalavacanaṃ karmaṇas tādātmyakhyāpanārthaṃ pudga<span type="ref-block" n="15816 r_TAŚVA-ML#475,08_r"/>lātmakaṃ dravyakarma na punar anyasvabhāvaṃ tad asiddham iti cen na amūrter anugrahopaghātābhāvāt na hy amūrtir ā<span type="ref-block" n="15817 r_TAŚVA-ML#475,09_r"/>tmaguṇo jīvasyāmūrter anugrahopaghātau kartum alaṃ kālavadākāśādīnāṃ mūrtimatas tu paudgalikasya karmaṇo nugra<span type="ref-block" n="15818 r_TAŚVA-ML#475,10_r"/>hopaghātakaraṇam amūrte py ātmani kathaṃcin na virudhyate tadanādibaṃdhaṃ prati tasya mūrtimattvaprasiddher anyathā baṃdhā<span type="ref-block" n="15819 r_TAŚVA-ML#475,11_r"/>yogāt ādatte iti pratijñātopasaṃhārārthaṃ tathā hi yo yaḥ śubhāśubhaphaladāyidravyayogyān pudgalānā<span type="ref-block" n="15820 r_TAŚVA-ML#475,12_r"/>datte sa sa sakaṣāyo yathā tādṛśaḥ sa sa karmaṇo yogyān pudgalānādatte yathobhayavādiprasiddhaḥ śubhāśu<span type="ref-block" n="15821 r_TAŚVA-ML#475,13_r"/>bhaphalagrāsādipudgalādāyī rakto dviṣṭo vā sakaṣāyaś ca vivādāpannaḥ saṃsārī tasmāt karmaṇo yogyān <span type="ref-block" n="15822 r_TAŚVA-ML#475,14_r"/>pudgalānādatte iti pratijñātopasaṃhāraḥ pratipattavyaḥ atas tadupaśleṣo baṃdhaḥ tadbhāvo madirāpariṇāmavat <span type="ref-block" n="15823 r_TAŚVA-ML#475,15_r"/>savacanam anyanivṛttyarthaṃ karmaṇo yogyānāṃ sūkṣmaikakṣetrāvagāhinām anaṃtānām ādānād ātmanaḥ kaṣāyārdrīkṛtasya <span type="ref-block" n="15824 r_TAŚVA-ML#475,16_r"/>pratipradeśaṃ tadupaśleṣo baṃdhaḥ sa eva baṃdho nānyaḥ saṃyogamātraṃ svaguṇaviśeṣasamavāyo veti tātparyārthaḥ <span type="ref-block" n="15825 r_TAŚVA-ML#475,17_r"/>kaṣāyārdrīkṛte jīve karmayogyapudgalānāṃ karmapariṇāmasya bhāvād guḍodakadhātakīkusumādyārdrabhājanaviśeṣe <span type="ref-block" n="15826 r_TAŚVA-ML#475,18_r"/>madirāyogyapudgalānāṃ madirāpariṇāmavat karaṇādisādhano baṃdhaśabdaḥ tasyopacayāpacayasadbhāvaḥ karmaṇa <span type="ref-block" n="15827 r_TAŚVA-ML#475,19_r"/>āyavyayadarśanāt vrīhiko ṣṭhāgāravat karmaṇām āyavyayadarśanāt tatphalāyavyayānubhavanāt siddhaṃ tato numi<span type="ref-block" n="15828 r_TAŚVA-ML#475,20_r"/>tānumānaṃ etad evāha </p><p n="a_3720" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15830 r_TAŚVA-ML#475,22_r"/>kathaṃ panaḥ pudgalāḥ karmapariṇāmayogyāḥ kecid upapadyaṃte ity āha </p><p n="a_3722" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15832 r_TAŚVA-ML#475,24_r"/>pudgalā eva karmapariṇāmabhājo mūrtadravyasaṃbaṃdhena vipacyamānatvāc chālibījādivad ity uktaṃ purastāt <span type="ref-block" n="15833 r_TAŚVA-ML#475,25_r"/>tataḥ karmaṇo yogyāḥ pudgalāḥ kecit saṃty eva </p><p n="a_3724" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15844 r_TAŚVA-ML#476,02_r"/>so yaṃ sāmānyato baṃdhaḥ pratipāditas tatprakāragratipādanārtham āha </p><p n="a_3726" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15846 r_TAŚVA-ML#476,04_r"/>akartarīty anuvṛtter apādānasādhanā prakṛtiḥ bhāvasādhanau sthityanubhavau karmasādhanaḥ pradeśaśabdaḥ <span type="ref-block" n="15847 r_TAŚVA-ML#476,05_r"/>prakṛtiḥ svabhāva ity anarthāntaraṃ svabhāvāpracyutiḥ sthitiḥ tadrasaviśeṣo nubhavaḥ iyattāvadhāraṇaṃ pradeśaḥ <span type="ref-block" n="15848 r_TAŚVA-ML#476,06_r"/>vidhiśabdaḥ prakāravacanaḥ tasya vidhayas tadvidhayo baṃdhaprakārāḥ prakṛtyādaya ity arthaḥ tad evāha </p><p n="a_3728" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15852 r_TAŚVA-ML#476,10_r"/>baṃdhasya bhedād evaṃ hi baṃdho bhidyate nānyathā baṃdhavyāni ca karmāṇi prakṛtyāvasthitāni prakṛtibaṃdhavyapa<span type="ref-block" n="15853 r_TAŚVA-ML#476,11_r"/>deśaṃ labhaṃte tāny evātmapradeśavṛttīni pradeśabaṃdhavyapadeśaṃ samayād ūrdhvasthitiparyayākrāṃtāni sthitibaṃdhavya<span type="ref-block" n="15854 r_TAŚVA-ML#476,12_r"/>padeśaṃ phaladānapraśaktilakṣaṇānubhavaparyayākrāṃtāny anubhavabaṃdhavyapadeśam iti śobhanaṃ sūtritāḥ prakṛtyādividhayo <span type="ref-block" n="15855 r_TAŚVA-ML#476,13_r"/>baṃdhasya tatra yoganimittau prakṛtipradeśau sthityanubhavau kaṣāyahetukau ādyo dvedhā mulottaraprakṛtibhedāt </p><p n="a_3729" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15856 r_TAŚVA-ML#476,14_r"/>tatra mūlaprakṛtibaṃdhaṃ tāvad āha </p><p n="a_3731" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15858 r_TAŚVA-ML#476,16_r"/>sāmānādhikaraṇye sati pūrvottaravacanavirodha iti cen na ubhayanayadharmavivakṣāsadbhāvāt tayor ekavacana<span type="ref-block" n="15859 r_TAŚVA-ML#476,17_r"/>bahuvacanaprayogopapatteḥ pramāṇaṃ śrotāra iti sāmānyaviśeṣayor ekatvabahutvavyavasthiter yathāsaṃbhavaṃ kartrādi<span type="ref-block" n="15860 r_TAŚVA-ML#476,18_r"/>sādhanatvaṃ jñānāvaraṇādiśabdānāṃ prayogapariṇāmād āgacchad evāviśiṣṭaṃ karma jñānāvaraṇādiviśeṣair vibhidyate <span type="ref-block" n="15861 r_TAŚVA-ML#476,19_r"/>annāder vātādivikāravat jñānāvaraṇam eva moha iti cen na arthāṃtarabhāvāt kāryabhede ca kāraṇānyatvāt <span type="ref-block" n="15862 r_TAŚVA-ML#476,20_r"/>jñānāvaraṇasya hi kāryaṃ jñānaṃ mohasya tattvārthaśraddhānam acāritraṃ ceti etena jñānadarśanāvaraṇayor anyatvam uktaṃ <span type="ref-block" n="15863 r_TAŚVA-ML#476,21_r"/>tatkāryayor ajñānādarśanayor anyatvāt tadāvriyamāṇayoś ca jñānadarśanayor anyatvaṃ prayuktaṃ bhedasādhanaṃ jñānāvara<span type="ref-block" n="15864 r_TAŚVA-ML#476,22_r"/>ṇasyāviśeṣe pi pratyāsravaṃ matyādiviśeṣo jalavat etenetarāṇi vyākhyātāni darśanāvaraṇādīny api <span type="ref-block" n="15865 r_TAŚVA-ML#476,23_r"/>pratyāsravaṃ mūlottaraprakṛtivikalpabhāṃji vibhāvyaṃte sakalakarmaprakṛtīnāṃ kāryaviśeṣānumeyatvād iṃdriya<span type="ref-block" n="15866 r_TAŚVA-ML#476,24_r"/>śaktiviśeṣavat tad evāha </p><p n="a_3733" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15868 r_TAŚVA-ML#476,26_r"/>kaścid āha pudgaladravyasyaikasyāvaraṇasukhaduḥkhādinimittatvānupapattirvirodhāt iti sa vinivāryate <span type="ref-block" n="15869 r_TAŚVA-ML#476,27_r"/>na vā tatsvābhāvyādvanher dāhapākapratāpaprakāśasāmarthyavat anaikāṃtikatvāc ca dravyasya naikatvādirūpeṇānai<span type="ref-block" n="15870 r_TAŚVA-ML#476,28_r"/>kāṃtikatvaṃ yato virodhaḥ parābhiprāyeṇeṃdriyāṇāṃ bhinnajātīyānāṃ kṣīrādyupabhoge vṛddhivat vṛddhir ekai<span type="ref-block" n="15871 r_TAŚVA-ML#476,29_r"/>veti cen na pratīṃdriyaṃ vṛddhibhedāt tathaivātulyajātīyenānugrahasiddhiḥ tena cetanasyātmano 'cetanaṃ karmānu<span type="ref-block" n="15872 r_TAŚVA-ML#476,30_r"/>grāhakaṃ siddhaṃ bhavati kim etāvān eva prakṛtibaṃdhavikalpo nety ākhyāyate ekādisaṃkhyeyavikalpaś ca śabdataḥ <span type="ref-block" n="15873 r_TAŚVA-ML#476,31_r"/>tatraikas tāvatsāmānyāt karmabaṃdho viśeṣāṇām avivakṣitatvāt senāvacanavat sa eva puṇyapāpabhedād dvividhaḥ <span type="ref-block" n="15874 r_TAŚVA-ML#476,32_r"/>svāmibhṛtyabhedāt senāvat trividhaś cānādiḥ sāṃtaḥ anādir anaṃtaḥ sādiḥ sāṃtaś ceti bhujākārālpata<span type="ref-block" n="15875 r_TAŚVA-ML#476,33_r"/>rāvasthitabhedād vā prakṛtyādibhedāc caturvidhaḥ dravyādibhedāt paṃcavidhaḥ ṣaḍjīvanakāyabhedāt ṣoḍhā <span type="ref-block" n="15876 r_TAŚVA-ML#477,01_r"/>rāgadveṣamohakrodhamānamāyālobhahetubhedāt saptavidhaḥ jñānāvaraṇādivikalpād aṣṭavidhaḥ evaṃ saṃkhyeyā <span type="ref-block" n="15877 r_TAŚVA-ML#477,02_r"/>vikalpāḥ śabdato yojanīyāḥ caśabdād avasthāyāḥ sthānavikalpād asaṃkhyeyāḥ pradeśaskaṃdhapariṇāmabhedād a<span type="ref-block" n="15878 r_TAŚVA-ML#477,03_r"/>naṃtāḥ jñānāvaraṇādyanubhavāvibhāgaparicchedāpekṣayā vā kramayojanajñānenātmano dhigamād jñānāvaraṇaṃ sarve<span type="ref-block" n="15879 r_TAŚVA-ML#477,04_r"/>ṣām ādāv uktaṃ tato darśanāvaraṇam anākāropalabdheḥ tadanaṃtaraṃ vedanīyavacanaṃ tadavyabhicārāt tato <span type="ref-block" n="15880 r_TAŚVA-ML#477,05_r"/>mohābhidhānaṃ tadvirodhāt āyurvacanaṃ tatsamīpe tannibaṃdhanatvāt tadanaṃtaraṃ nāmavacanaṃ tadudayāpekṣatvāt <span type="ref-block" n="15881 r_TAŚVA-ML#477,06_r"/>prāyo nāmodayasya tato gotravacanaṃ prāptaśarīrādilābhasya saṃśabdanābhivyakteḥ pariśeṣād aṃte aṃtarāyavacanaṃ </p><p n="a_3734" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15882 r_TAŚVA-ML#477,07_r"/>athottaraprakṛtibaṃdhaṃ pratipipādayiṣus tatsaṃkhyābhedān sūtrayann āha </p><p n="a_3736" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15884 r_TAŚVA-ML#477,09_r"/>paṃcādipaṃcāṃtānāṃ dvaṃdvapūrvo nyapadārthanirdeśaḥ dvitīyagrahaṇam iti cen na pariśeṣāt siddheḥ pūrvatrādyavaca<span type="ref-block" n="15885 r_TAŚVA-ML#477,10_r"/>nāt iha hi pariśeṣād eva dvitīya uttaraprakṛtibaṃdha iti siddhyati bhedaśabdaḥ pratyekaṃ parisamāpyate <span type="ref-block" n="15886 r_TAŚVA-ML#477,11_r"/>yathākramaṃ yathānupūrvaṃ tena jñānāvaraṇaṃ paṃcabhedam iti ādyasaṃbaṃdhaḥ paripāṭyā draṣṭavyaḥ etad evāha </p><p n="a_3738" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15888 r_TAŚVA-ML#477,13_r"/>tatra keṣāṃ jñānānāṃ paṃcānām āvriyamāṇā nāmāvṛtikāryabhedāt paṃcabhedaṃ jñānāvaraṇam ity āha </p><p n="a_3740" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15890 r_TAŚVA-ML#477,15_r"/>matyādīny uktalakṣaṇāni matyādīnām iti pāṭho laghutvād iti cen na pratyekam abhisaṃbaṃdhārthatvāt tena <span type="ref-block" n="15891 r_TAŚVA-ML#477,16_r"/>paṃca jñānāvaraṇāni siddhāni bhavaṃti paṃcavacanāt paṃcasaṃkhyāpratītir iti cen na pratyekaṃ paṃcatvaprasaṃgāt <span type="ref-block" n="15892 r_TAŚVA-ML#477,17_r"/>pratipadaṃ paṭhet mater āvaraṇaṃ śrutasyāvaraṇam ityādyabhisaṃbaṃdhāt pratyekaṃ paṃcāvaraṇāni prasajyaṃte kaścid āha <span type="ref-block" n="15893 r_TAŚVA-ML#477,18_r"/>matyādīnāṃ sattvāsattvayor āvṛtyabhāva iti taṃ pratyāha navātrādeśavacanāt sataś cāvaraṇadarśanāt nabhaso ṃbho<span type="ref-block" n="15894 r_TAŚVA-ML#477,19_r"/>dharapaṭalavat matyādīnāṃ sattvaikāṃte vāsattvaikāṃte ca kṣāyopaśamikatvavirodhāt kathaṃcit satām evāvaraṇa<span type="ref-block" n="15895 r_TAŚVA-ML#477,20_r"/>saṃbhavaḥ arthāṃtarābhāvāc ca pratyākhyānāvaraṇavat yasyodaye hy ātmanaḥ pratyākhyānapariṇāmo notpadyate <span type="ref-block" n="15896 r_TAŚVA-ML#477,21_r"/>tatpratyākhyānāvaraṇaṃ na punar arthāṃtaraṃ pratyākhyānam āvṛtasyābhāvāt tadvadātmano yat kṣayopaśame sati mati<span type="ref-block" n="15897 r_TAŚVA-ML#477,22_r"/>jñānādirūpatayotpattis tan matyādyāvaraṇaṃ na punar arthāṃtaraṃ matyādijñānam āvṛtasyāsaṃbhavāt apara āha abha<span type="ref-block" n="15898 r_TAŚVA-ML#477,23_r"/>vyasyottarāvaraṇadvayānupapattis tadabhāvāt na ca uktatvāt kim uktam iti cet ādeśavacanāt sata<span type="ref-block" n="15899 r_TAŚVA-ML#477,24_r"/>ś cāvaraṇadarśanāt bhāvāṃtarābhāvāc ceti dravyārthādeśāt sator api manaḥparyayakevalajñānayor āvaraṇopagame <span type="ref-block" n="15900 r_TAŚVA-ML#477,25_r"/>syādvādināṃ nābhavyasya bhavyatvaprasaṃgaḥ kadācit tadāvaraṇavigamāsaṃbhavāt paryāyārthādeśād asator api tayo<span type="ref-block" n="15901 r_TAŚVA-ML#477,26_r"/>r āvaraṇaghaṭanād utpattipratibaṃdhino py āvaraṇatvaprasiddheḥ tayor abhāvyād arthāṃtarayor abhāvāc ca na kaścid doṣaḥ na ca <span type="ref-block" n="15902 r_TAŚVA-ML#477,27_r"/>manaḥparyayādisadasattvamātrāt dravyato bhavyetaravibhāgaḥ kiṃ tarhi samyaktvādivyaktibhāvābhāvābhyāṃ <span type="ref-block" n="15903 r_TAŚVA-ML#477,28_r"/>bhavyābhavyatvavikalpaḥ kanaketarapāṣāṇavat na ca jñānāvaraṇodayād ajño tiduḥkhitas tato nādir eva parama<span type="ref-block" n="15904 r_TAŚVA-ML#477,29_r"/>nirvṛttir iti darśanam upapannaṃ kutaḥ punar matyādyāvaraṇasiddhir ity āha </p><p n="a_3742" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15906 r_TAŚVA-ML#477,31_r"/>saty apy ātmany upādānahetau kālākāśādau samāne viṣaye ca yogyadeśavartiny āhāraparopadeśābhyāsādau <span type="ref-block" n="15907 r_TAŚVA-ML#477,32_r"/>ca kasyacin matyādijñānaviśeṣāṇām abhāvāt tato nyat kāraṇam adṛṣṭam anumīyate tattadāvaraṇam eva bhavitum arhatīti <span type="ref-block" n="15908 r_TAŚVA-ML#477,33_r"/>niścayaḥ </p><p n="a_3743" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15909 r_TAŚVA-ML#478,01_r"/>atha darśanāvaraṇaṃ navabhedaṃ katham ity āha </p><p n="a_3745" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15912 r_TAŚVA-ML#478,04_r"/>cakṣurādīnāṃ darśanāvaraṇasaṃbaṃdhād bhedanirdeśaḥ cakṣuracakṣuravadhikevalānāṃ darśanāvaraṇānīti madakheda<span type="ref-block" n="15913 r_TAŚVA-ML#478,05_r"/>klamavinodanārthaḥ svāpo nidrā uparyupari tadvattir nidrānidrā pracalayatyātmānam iti pracalā paunaḥpunyena <span type="ref-block" n="15914 r_TAŚVA-ML#478,06_r"/>saivāhitavṛttiḥ pracalāpracalā svapne yayā vīryaviśeṣāvirbhāvaḥ sā styānagṛddhiḥ styāne svapne gṛdhyati <span type="ref-block" n="15915 r_TAŚVA-ML#478,07_r"/>dīpyate raudrabahukarma karoti yadudayād ity arthaḥ nānādhikaraṇābhāvād vīpsānupapattir iti cen na kālādibhedena <span type="ref-block" n="15916 r_TAŚVA-ML#478,08_r"/>tadbhedasiddheḥ paṭurbhavān paṭudeśīvat paṭutara eṣa sa iti yathā deśabhedād api mathurāyāṃ dṛṣṭasya punaḥ <span type="ref-block" n="15917 r_TAŚVA-ML#478,09_r"/>pāṭaliputre dṛśyamānasya tattvavat tatraikasminn apy ātmani kāladeśabhedāt nānātvabhāji vīpsā yuktā <span type="ref-block" n="15918 r_TAŚVA-ML#478,10_r"/>nidrānidrā pracalāpracaleti ābhīkṣṇye vā dvitvaprasiddhiḥ yathā gehaṃ geham anupraveśam āsta iti nidrā<span type="ref-block" n="15919 r_TAŚVA-ML#478,11_r"/>dikarmasadvedyodayāt nidrādipariṇāmasiddhiḥ nidrādīnām abhedenābhisaṃbaṃdhavirodha iti cen na vivakṣātaḥ <span type="ref-block" n="15920 r_TAŚVA-ML#478,12_r"/>saṃbaṃdhāt cakṣuracakṣurdarśanāvaraṇodayāc cakṣurādīṃdriyālocanavikalaḥ avadhidarśanāvaraṇodayād avadhidarśanavi<span type="ref-block" n="15921 r_TAŚVA-ML#478,13_r"/>prayuktaḥ kevaladarśanāvaraṇodayād anāvirbhūtakevaladarśanaḥ nidrānidrānidrodayāt tamomahātamo vasthā pracalā<span type="ref-block" n="15922 r_TAŚVA-ML#478,14_r"/>pracalāpracalodayāc calanāticalanabhāvaḥ etad evāha </p><p n="a_3747" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15924 r_TAŚVA-ML#478,16_r"/>caturṇāṃ hi cakṣurādidarśanānām āvaraṇāc caturvidham avabodhyaṃ tadāvriyamāṇabhedāt tadbhedasiddheḥ nidrāda<span type="ref-block" n="15925 r_TAŚVA-ML#478,17_r"/>yaś ca paṃca darśanāvaraṇānīti bhedābhedābhyām abhisaṃbaṃdho trāviruddha evety uktaṃ </p><p n="a_3748" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15926 r_TAŚVA-ML#478,18_r"/>atha tṛtīyasyottaraprakṛtibaṃdhasya bhedapradarśanārtham āha </p><p n="a_3750" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15928 r_TAŚVA-ML#478,20_r"/>yasyodayād devādigatiṣu śārīramānasasukhaprāptis tatsadvedyaṃ yat phalaṃ duḥkham anekavidhaṃ tad asadvedyaṃ tad evo<span type="ref-block" n="15929 r_TAŚVA-ML#478,21_r"/>padarśayati </p><p n="a_3752" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15931 r_TAŚVA-ML#478,23_r"/>atha caturthasyottaraprakṛtibaṃdhasya bhedopadarśanārtham āha </p><p n="a_3754" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15936 r_TAŚVA-ML#478,28_r"/>darśanādibhis tridvinavaṣoḍaśabhedānāṃ yathāsaṃkhyena saṃbaṃdhaḥ darśanamohanīyaṃ tribhedaṃ cāritramohanīyaṃ <span type="ref-block" n="15937 r_TAŚVA-ML#478,29_r"/>dvibhedaṃ akaṣāyavedanīyaṃ navavidhaṃ kaṣāyavedanīyaṃ ṣoḍaśavidham iti tatra darśanamohanīyaṃ tribhedaṃ samyaktva<span type="ref-block" n="15938 r_TAŚVA-ML#478,30_r"/>mithyātvatadubhayānīti tadbaṃdhaṃ pratyekaṃ bhūtvā satkarma pratītya tredhā cāritramohanīyaṃ dvedhā akaṣāya<span type="ref-block" n="15939 r_TAŚVA-ML#478,31_r"/>kaṣāyabhedāt kaṣāyapratiṣedhaprasaṃga iti cet na īṣadarthatvān na ñaḥ akaṣāyavedanīyaṃ navavidhaṃ hāsyā<span type="ref-block" n="15940 r_TAŚVA-ML#478,32_r"/>dibhedāt kaṣāyavedanīyaṃ ṣoḍaśavidham anaṃtānubaṃdhyādivikalpāt kuto mohasyāṣṭāviṃśatiḥ prakṛtayaḥ <span type="ref-block" n="15941 r_TAŚVA-ML#478,33_r"/>siddhā ity āha </p><p n="a_3756" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15943 r_TAŚVA-ML#479,02_r"/>prasiddhāny eva hi mohaprakṛtīnām aṣṭāviṃśates tattvārthāśraddhānādīni kāryāṇi mithyātvādīnām iheti na prata<span type="ref-block" n="15944 r_TAŚVA-ML#479,03_r"/>nyate tatas tadupalaṃbhāt tāsām anumānam anavadyam anyathā tadanupapatter dṛṣṭakāraṇavyabhicārāc ca </p><p n="a_3757" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15945 r_TAŚVA-ML#479,04_r"/>athāyuruttaraprakṛtibaṃdhabhedam upadarśayann āha </p><p n="a_3759" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15947 r_TAŚVA-ML#479,06_r"/>āyūṃṣīti śeṣaḥ nārakādibhavasaṃbaṃdhenāyurvyapadeśaḥ yadbhāvābhāvayor jīvitamaraṇaṃ tadāyuḥ annādi <span type="ref-block" n="15948 r_TAŚVA-ML#479,07_r"/>tannimittam iti cen na tasyopagrāhakatvāt devanārakeṣu vānnādyabhāvāt narakeṣu tīvraśītoṣṇavedaneṣu <span type="ref-block" n="15949 r_TAŚVA-ML#479,08_r"/>yan nimittaṃ dīrghajīvanaṃ tan narakāyuḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātādikṛtopadravapracureṣu tiryakṣu yasyodayād vasanaṃ <span type="ref-block" n="15950 r_TAŚVA-ML#479,09_r"/>tattairyagyonaṃ śārīramānasasukhaduḥkhabhūyiṣṭheṣu manuṣyeṣu janmodayān mānuṣyāyuṣaḥ śārīramānasasukhaprāyeṣu <span type="ref-block" n="15951 r_TAŚVA-ML#479,10_r"/>deveṣu janmodayād devāyuṣaḥ kuta etāny āyūṃṣi siddhānīty āha </p><p n="a_3761" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15953 r_TAŚVA-ML#479,12_r"/>atha nāmottaraprakṛtibaṃdhabhedadarśanārtham āha </p><p n="a_3763" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15958 r_TAŚVA-ML#479,17_r"/>kutaḥ punar ime nāmnaḥ prakṛtibhedāḥ samanumīyaṃta ity āha </p><p n="a_3765" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15960 r_TAŚVA-ML#479,19_r"/>yad udayād ātmā bhavāṃtaraṃ gacchati sā gatiḥ tatrāvyabhicārisādṛśyaikīkṛto rthātmā jātiḥ yad udayā<span type="ref-block" n="15961 r_TAŚVA-ML#479,20_r"/>d ātmanaḥ śarīranirvṛttis taccharīranāma yad udayād aṃgoṣāṃgavivekas tadaṃgopāṃganāma yan nimittā pariniṣpattis ta<span type="ref-block" n="15962 r_TAŚVA-ML#479,21_r"/>nnirmāṇaṃ śarīranāmakarmodayopāttānāṃ yato nyonyasaṃśleṣaṇaṃ tadbaṃdhanaṃ avivarabhāvenaikatvakaraṇaṃ saṃghātanāma <span type="ref-block" n="15963 r_TAŚVA-ML#479,22_r"/>yad dhetukā śarīrākṛtinivṛttis tatsaṃsthānanāma yad udayād asthibaṃdhanaviśeṣas tatsaṃhananaṃ yad udayāt sparśarasa<span type="ref-block" n="15964 r_TAŚVA-ML#479,23_r"/>gaṃdhavarṇavikalpāṣṭapaṃcadvipaṃcasaṃkhyās tāni sparśādināmāni yad udayāt pūrvaśarīrākāravināśas tad ānupūrvyanāma <span type="ref-block" n="15965 r_TAŚVA-ML#479,24_r"/>yan nimittamagurulaghutvaṃ tad agurulaghu nāma yad udayāt svayaṃ kṛto baṃdhanādyupaghātas tad upaghātanāma yan nimittaḥ <span type="ref-block" n="15966 r_TAŚVA-ML#479,25_r"/>paraśastrāghātanaṃ tatparaghātanāma yad udayān nirvṛttamātapanaṃ tad ātāpanāma yan nimittam udyotanaṃ tad udyotanāma <span type="ref-block" n="15967 r_TAŚVA-ML#479,26_r"/>yad dhetur ucchvāsas taducchvāsanāma vihāya ākāśaṃ tatra gatinirvartakaṃ vihāyogatināma ekātmopabhogakā<span type="ref-block" n="15968 r_TAŚVA-ML#479,27_r"/>paṇaṃ śarīraṃ yatas tatpratyekaśarīranāma yato bahvātmasādhāraṇopabhogaśarīratā tatsādhāraṇaśarīranāma yad udayā<span type="ref-block" n="15969 r_TAŚVA-ML#479,28_r"/>d dvīṃdriyādiṣu janma tattrasanāma yan nimitta ekeṃdriyeṣu prādurbhāvas tatsthāvaranāma yadudayād anyaprītiprabhavas ta<span type="ref-block" n="15970 r_TAŚVA-ML#479,29_r"/>tsubhaganāma yadudayād rūpādiguṇopete py aprītis taddurbhaganāma yan nimittaṃ manojñasvaranirvartanaṃ tat susvaranāma <span type="ref-block" n="15971 r_TAŚVA-ML#479,30_r"/>tadviparītaṃ duḥsvaranāma yad udayād ramaṇīyatvaṃ tac chubhanāma tadviparītam aśubhanāma sūkṣmaśarīranirvartakaṃ <span type="ref-block" n="15972 r_TAŚVA-ML#479,31_r"/>sūkṣmanāma anyabādhākaraśarīrakāraṇaṃ bādaranāma yad udayād āhārādiparyāptinivṛttis tatparyāptināma ṣaḍvidhaṃ <span type="ref-block" n="15973 r_TAŚVA-ML#479,32_r"/>paryāptyabhāvahetur aparyāptināma sthirabhāvasya nirvartakaṃ sthiranāma tadviparītam asthiranāma prabhopetaśarīratākā<span type="ref-block" n="15974 r_TAŚVA-ML#480,01_r"/>raṇamādeyanāma niṣprabhaśarīrakāraṇam anādeyatānāma puṇyaguṇakhyāpanakāraṇaṃ yaśaskīrtināma yaśo guṇavi<span type="ref-block" n="15975 r_TAŚVA-ML#480,02_r"/>śeṣaḥ kīrtis tasya śabdanam iti na tayor anarthāṃtaratvaṃ tatpratyanīkaphalam ayaśaskīrtināma ārhaṃty animitta<span type="ref-block" n="15976 r_TAŚVA-ML#480,03_r"/>kāraṇaṃ tīrthakaratvaṃ gaṇadharatvādīnām upasaṃkhyānam iti cen na anyanimittatvāt gaṇadharatvasya śrutajñānā<span type="ref-block" n="15977 r_TAŚVA-ML#480,04_r"/>varaṇavīryāṃtarāyakṣayopaśamaprakarṣahetukatvāt cakravartitvāder uccair gotrodayanimittakatvāt tad eva tīrthakara<span type="ref-block" n="15978 r_TAŚVA-ML#480,05_r"/>tvasyāpīti cet na tīrthakaratvasya hi tannimittatve gaṇadharasya tatprasaṃgaś cakradharādeś ca na ca tad asti <span type="ref-block" n="15979 r_TAŚVA-ML#480,06_r"/>tato rthāṃtanimittaṃ yat tad arthāṃtaraṃ tattīrthakaranāmaiva ghātikṣayasya muṃḍasāmānyakevalyāder api bhāvān na <span type="ref-block" n="15980 r_TAŚVA-ML#480,07_r"/>tannibaṃdhanaṃ tasya śaṃkanīyaṃ chatratrayādiparamavibhūtiphalasya tato saṃbhavaniścayāt nanu ca vihāyogatyaṃtānāṃ <span type="ref-block" n="15981 r_TAŚVA-ML#480,08_r"/>pratyekaśarīrādibhir ekavākyatvābhāvaḥ kuta iti cet pūrveṣāṃ pratipakṣavirahād ekavākyatvābhāvaḥ pradhā<span type="ref-block" n="15982 r_TAŚVA-ML#480,09_r"/>natvāt tīrthakaratvasya pṛthaggrahaṇaṃ anyatvāc ca pratyekaśarīrādibhir ekavākyatvābhāvaḥ pratyetavyaḥ </p><p n="a_3767" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15984 r_TAŚVA-ML#480,11_r"/>gotrottaraprakṛtibaṃdhabhedaprakāśanārtham āha </p><p n="a_3769" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15986 r_TAŚVA-ML#480,13_r"/>gotraṃ dvividham uccair nīcair iti viśeṣaṇāt yasyodayāt loke pūjiteṣu kuleṣu janma taduccair gotraṃ garhi<span type="ref-block" n="15987 r_TAŚVA-ML#480,14_r"/>teṣu yat kṛtaṃ tan nīcair gotraṃ kutas tad evaṃvidhaṃ siddham ity āha </p><p n="a_3771" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15989 r_TAŚVA-ML#480,16_r"/>tathāṃtarāyottaraprakṛtibaṃdhāvabodhanārtham āha </p><p n="a_3773" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15991 r_TAŚVA-ML#480,18_r"/>dānādīnām aṃtarāyāpekṣayārthavyatirekanirdeśaḥ aṃtarāya ity anuvartanāt dānādipariṇāmavyāghātahetutvā<span type="ref-block" n="15992 r_TAŚVA-ML#480,19_r"/>t tadvyapadeśaḥ bhogopabhogayor aviśeṣa iti cen na gaṃdhādiśayanādibhedatas tadbhedasiddheḥ kutas te dānādyaṃta<span type="ref-block" n="15993 r_TAŚVA-ML#480,20_r"/>rāyāḥ prasiddhā ity āha </p><p n="a_3775" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15995 r_TAŚVA-ML#480,22_r"/>uktam eva prakṛtibaṃdhaprapaṃcam upasaṃharann āha </p><p n="a_3777" rend="justify"> <span type="ref-block" n="15997 r_TAŚVA-ML#480,24_r"/>taduttaraprakṛtivaduttarottaraprakṛtīnām api prakṛtibaṃdhavyapadeśāt sāmānyato viśeṣataś ca prakṛtibaṃdhaḥ <span type="ref-block" n="15998 r_TAŚVA-ML#480,25_r"/>sthityādibaṃdhāpekṣayānya evānekadhoktaḥ tathā ca </p><p ana="trailer" n="trailer_8.1 a_3779" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16001 r_TAŚVA-ML#480,28_r"/>iti aṣṭamādhyāyasya prathamam āhnikam </p><p n="a_3781" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16004 r_TAŚVA-ML#480,31_r"/>ādita iti vacanaṃ madhyāṃtanivṛttyarthaṃ tisṛṇām iti vacanam avadhāraṇārthaṃ aṃtarāyasya ceti kramabhedi<span type="ref-block" n="16005 r_TAŚVA-ML#481,01_r"/>vacanaṃ samānasthitipratipattyarthaṃ uktaparimāṇaṃ sāgaropamakoṭīkoṭya iti dvitve bahutvānupapattir iti <span type="ref-block" n="16006 r_TAŚVA-ML#481,02_r"/>cen na rājapuruṣavattatsiddheḥ koṭīnāṃ koṭyaḥ koṭīkoṭya iti parābhidhānaṃ jaghanyasthitinivṛttyarthaṃ <span type="ref-block" n="16007 r_TAŚVA-ML#481,03_r"/>saṃjñipaṃceṃdriyaparyāptakasya parā sthitiḥ anyeṣām āgamāt saṃpratyayaḥ tad yathā ekeṃdriyasya paryāptakasyaikasāgaropamā <span type="ref-block" n="16008 r_TAŚVA-ML#481,04_r"/>saptabhāgās trayaḥ dvīṃdriyasya paṃcaviṃśatiḥ sāgaropamāṇāṃ saptabhāgās trayaḥ trīṃdriyasya paṃcāśatsāgaropamāṇāṃ <span type="ref-block" n="16009 r_TAŚVA-ML#481,05_r"/>caturiṃdriyasya sāgaropamaśatasya asaṃjñipaṃceṃdriyasya sāgaropamasahasrasya aparyāptasaṃjñipaṃceṃdriyasyāṃtaḥsāgaro<span type="ref-block" n="16010 r_TAŚVA-ML#481,06_r"/>pamakoṭīkoṭyaḥ ekadvitricatuḥpaṃceṃdriyāsaṃjñināṃ ta eva bhāgāḥ palyopamāsaṃkhyeyabhāgonā iti paramā<span type="ref-block" n="16011 r_TAŚVA-ML#481,07_r"/>gamapravāhaḥ kutaḥ parā sthitir ākhyātaprakṛtīnām ity āha </p><p n="a_3783" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16014 r_TAŚVA-ML#481,10_r"/>atha mohanīyasya parāṃ sthitim upadarśayann āha </p><p n="a_3785" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16016 r_TAŚVA-ML#481,12_r"/>sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ parā sthitir ity anuvartate iyam api parā sthitiḥ saṃjñipaṃceṃdriyasya paryāptakasya eka<span type="ref-block" n="16017 r_TAŚVA-ML#481,13_r"/>dvitricaturiṃdriyāṇām ekapaṃcaviṃśatipaṃcāśacchatasāgaropamāni yathāsaṃkhyaṃ teṣām evāparyāptakānām ekeṃdriyādīnāṃ <span type="ref-block" n="16018 r_TAŚVA-ML#481,14_r"/>palyopamāsaṃkhyeyabhāgonā saiva paryāptāsaṃjñipaṃceṃdriyasya sāgaropamasahasraṃ tasyaivāparyāptakasya sāgaropamasahasraṃ <span type="ref-block" n="16019 r_TAŚVA-ML#481,15_r"/>palyopamasaṃkhyeyabhāgonaṃ saṃjñino paryāptakasyāṃtaḥsāgaropamakoṭīkoṭya iti paramāgamārthaḥ </p><p n="a_3786" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16020 r_TAŚVA-ML#481,16_r"/>atha nāmagotrayoḥ kā parā sthitir ity āha </p><p n="a_3788" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16022 r_TAŚVA-ML#481,18_r"/>sāgaropamakoṭīkoṭyaḥ parā sthitir ity anuvartate iyam api parā saṃjñinaḥ paryāptakasyaikeṃdriyasya ekasāgaro<span type="ref-block" n="16023 r_TAŚVA-ML#481,19_r"/>pamaḥ saptabhāgau dvau dvīṃdriyasya paṃcaviṃśateḥ sāgaropamāṇāṃ trīṃdriyasya paṃcāśataḥ caturiṃdriyasya śatasya <span type="ref-block" n="16024 r_TAŚVA-ML#481,20_r"/>asaṃjñinaḥ paṃceṃdriyasya sahasrasya saṃjñino paryāptakasyāṃtaḥsāgaropamakoṭīkoṭyaḥ ekeṃdriyādeḥ saiva sthitiḥ <span type="ref-block" n="16025 r_TAŚVA-ML#481,21_r"/>palyopamāsaṃkhyeyabhāgonā kathaṃ bādhavarjitam etatsūtradvayam ity āha </p><p n="a_3790" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16027 r_TAŚVA-ML#481,23_r"/>tato 'nyathā sthitir grāhakapramāṇābhāve naivety arthaḥ </p><p n="a_3791" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16028 r_TAŚVA-ML#481,24_r"/>athāyuṣaḥ kotkṛṣṭā sthitir ity āha </p><p n="a_3793" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16030 r_TAŚVA-ML#481,26_r"/>punaḥ sāgaropamagrahaṇāt koṭīkoṭinivṛttiḥ parā sthitir ity anuvartate iyam api parā sthitiḥ saṃjñinaḥ <span type="ref-block" n="16031 r_TAŚVA-ML#481,27_r"/>paryāptakasya itareṣāṃ yathāgamaṃ tad yathā asaṃjñinaḥ paṃceṃdriyasya paryāptasya palyopamāsaṃkhyeyabhāgaḥ śeṣā<span type="ref-block" n="16032 r_TAŚVA-ML#481,28_r"/>ṇām utkṛṣṭā pūrvakoṭī iyam api tathaiva bādhavarjitety āha </p><p n="a_3795" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16034 r_TAŚVA-ML#481,30_r"/>karmaṇām aṣṭānām api parā sthitir iti śeṣaḥ </p><p n="a_3796" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16035 r_TAŚVA-ML#481,31_r"/>atha vedanīyasya kā'parā sthitir ity āha </p><p n="a_3798" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16037 r_TAŚVA-ML#481,33_r"/>sūkṣmasāṃparāye iti vākyaśeṣaḥ etad evāha </p><p n="a_3800" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16039 r_TAŚVA-ML#482,02_r"/>athāyuṣo naṃtarayoḥ karmaṇoḥ kā jaghanyā sthitir ity āha </p><p n="a_3802" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16041 r_TAŚVA-ML#482,04_r"/>muhūrtā ity anuvartate aparā sthitir iti ca sā ca sūkṣmasāṃparāye vibhāvyate tathā hi </p><p n="a_3804" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16043 r_TAŚVA-ML#482,06_r"/>athoktebhyo 'nyeṣāṃ karmaṇāṃ kā nikṛṣṭā sthitir ity āha </p><p n="a_3806" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16045 r_TAŚVA-ML#482,08_r"/>aparā sthitir ity anuvartate śeṣāṇi jñānadarśanāvaraṇāṃtarāyamohanīyāyūṃṣi tatra jñānadarśanāvaraṇāṃtarā<span type="ref-block" n="16046 r_TAŚVA-ML#482,09_r"/>yāṇāṃ sūkṣmasāṃparāye mohanīyasyānivṛttibādarasāṃparāye āyuṣaḥ saṃkhyeyavarṣāyuṣatiryagmanuṣyeṣu sarvaka<span type="ref-block" n="16047 r_TAŚVA-ML#482,10_r"/>rmaṇāṃ sthitibaṃdham upasaṃharann āha </p><p n="a_3808" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16052 r_TAŚVA-ML#482,15_r"/>nirṇītā hi sthitiḥ sarvapadārthānāṃ kṣaṇād ūrdhvam api pratyabhijñānād abādhitasvarūpādbhedapratyayād utpādavinā<span type="ref-block" n="16053 r_TAŚVA-ML#482,16_r"/>śavat tataḥ sthitimadbhiḥ karmabhir ātmanaḥ sthitibaṃdho 'nekadhā sūtrito navadyo boddhavyaḥ prakṛtibaṃdhavat </p><p n="a_3809" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16054 r_TAŚVA-ML#482,17_r"/>athānubhavabaṃdhaṃ vyācaṣṭe </p><p n="a_3811" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16056 r_TAŚVA-ML#482,19_r"/>viśiṣṭaḥ pāko nānāvidho vā vipākaḥ pūrvāsravatīvrādibhāvanimittaviśeṣāśrayatvāt dravyādinimitta<span type="ref-block" n="16057 r_TAŚVA-ML#482,20_r"/>bhedena viśvarūpatvāc ca so nubhavaḥ kathyate śubhapariṇāmānāṃ prakarṣāc chubhaprakṛtīnāṃ prakṛṣṭo nubhavaḥ aśubhapari<span type="ref-block" n="16058 r_TAŚVA-ML#482,21_r"/>ṇāmānāṃ prakarṣāt tadviparyayaḥ sa kiṃmukhenātmanaḥ syād ity āha </p><p n="a_3813" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16060 r_TAŚVA-ML#482,23_r"/>pudgalavipākināṃ karmaṇām aṃgopāṃgādīnāṃ pudgaladvāreṇānubhavo 'nyathātmani phaladāne sāmarthyābhāvāt <span type="ref-block" n="16061 r_TAŚVA-ML#482,24_r"/>kṣetravipākināṃ tu narakādigatiprāyogyānupūrvyādīnāṃ kṣetradvāreṇa jīvavipākināṃ punarjñānāvaraṇasadve<span type="ref-block" n="16062 r_TAŚVA-ML#482,25_r"/>dyādīnām ātmabhāvapratiṣedhāvidhānavidhānānāṃ jīvamukhyenaiva bhavavipākināṃ tu nārakādyāyuṣāṃ bhavadvāreṇa <span type="ref-block" n="16063 r_TAŚVA-ML#482,26_r"/>tata eva tena mūlaprakṛtīnāṃ svamukhenaivānubhavo atulyajātīyānām uttaraprakṛtīnāṃ ca niveditaḥ tulya<span type="ref-block" n="16064 r_TAŚVA-ML#482,27_r"/>jātīyānāṃ tūttaraprakṛtīnāṃ paramukhenāpīti pratipattavyam anyatrāyurdarśanacāritramohebhyaḥ teṣāṃ paramukhena svapha<span type="ref-block" n="16065 r_TAŚVA-ML#482,28_r"/>ladāne sāmarthyābhāvāt </p><p n="a_3814" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16066 r_TAŚVA-ML#482,29_r"/>kutaḥ punarjñānāvaraṇādikarmaprakṛtīnāṃ pratiniyataphaladānasāmarthyaṃ niścīyata ity āha </p><p n="a_3816" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16068 r_TAŚVA-ML#482,31_r"/>yasmād iti śeṣas tena jñānāvaraṇādīnāṃ savikalpānāṃ pratyekam anvarthasaṃjñānirdeśāt tadanubhavasaṃpratyayaḥ <span type="ref-block" n="16069 r_TAŚVA-ML#482,32_r"/>jñānāvaraṇādikam eva hi teṣāṃ prayojanaṃ nānyad iti katham anvarthasaṃjñā na syāt tataḥ </p><p n="a_3818" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16072 r_TAŚVA-ML#483,03_r"/>kiṃ punar asmād anumavād dattaphalāni karmāṇy ātmany avatiṣṭhaṃte kiṃ vā nirjīryaṃte ity āha </p><p n="a_3820" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16074 r_TAŚVA-ML#483,05_r"/>pūrvo pārjitakarmaparityāgo nirjarā sā dviprakārā vipākajetarā ca nimittāṃtarasya samuccayārthaś caśabdaḥ <span type="ref-block" n="16075 r_TAŚVA-ML#483,06_r"/>tac ca nimittāṃtaraṃ tapo vijñeyaṃ tapasā nirjarā ceti vakṣyamāṇatvāt saṃvarāt paratra pāṭha iti cen na anu<span type="ref-block" n="16076 r_TAŚVA-ML#483,07_r"/>bhavānuvādaparihārārthatvāt pṛthagnirjarāvacanam anarthakaṃ baṃdhe ṃtarbhāvād iti cen na arthāparijñānāt phaladā<span type="ref-block" n="16077 r_TAŚVA-ML#483,08_r"/>nasamarthyaṃ hi anubhavabaṃdhas tato nubhūtānāṃ gṛhītavīryāṇāṃ pudgalānāṃ nivṛttir nirjarā sā kathaṃ tatrāṃtarbhavet <span type="ref-block" n="16078 r_TAŚVA-ML#483,09_r"/>tasya taddhetutvanirdeśāt tadbhedopapatteḥ laghvartham ihaiva tapasā ceti vaktavyam iti cen na saṃvarānugrahataṃtratvāt <span type="ref-block" n="16079 r_TAŚVA-ML#483,10_r"/>tapasā nirjarā ca bhavati saṃvaraś ceti dharme ntarbhāvāt saṃvarahetutvam iti cen na pṛthaggrahaṇasya prādhānyasthāpa<span type="ref-block" n="16080 r_TAŚVA-ML#483,11_r"/>nārthatvāt etad evāha </p><p n="a_3822" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16088 r_TAŚVA-ML#483,19_r"/>tad evam anubhavabaṃdhaṃ pratipādyādhunā pradeśabaṃdham avagamayitum anāḥ prāha </p><p n="a_3824" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16091 r_TAŚVA-ML#483,22_r"/>nāmnaḥ pratyayā nāmapratyayāḥ ity uttarapadapradhānā vṛttiḥ nāmāsāṃ pratyaya iti cen na samayavirodhāt <span type="ref-block" n="16092 r_TAŚVA-ML#483,23_r"/>anyapadārthāyāṃ hi vṛttau nāmapratyayo yāsāṃ prakṛtīnām iti sarvakarmaprakṛtīnāṃ nāmahetukatvaṃ prasaktaṃ tac ca <span type="ref-block" n="16093 r_TAŚVA-ML#483,24_r"/>samayena virudhyate tatra tāsāṃ taddhetukatvenānabhidhānāt pratiniyatapradoṣādyāsravanimittatvaprakāśanāt <span type="ref-block" n="16094 r_TAŚVA-ML#483,25_r"/>ke punas te nāmnaḥ pratyayāḥ kuto vety āvedayann āha </p><p n="a_3826" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16097 r_TAŚVA-ML#483,28_r"/>anaṃtānaṃtapradeśavacanaṃ pramāṇāṃtaravyapohārthaṃ karmaṇo naṃtānaṃtāḥ pradeśāḥ paramāṇurūpāḥ kathaṃ skaṃdhātmanā <span type="ref-block" n="16098 r_TAŚVA-ML#483,29_r"/>pariṇamaṃte parvatātmanā sūkṣmasalikaṇavadvirodhāt tato na te nāmno jñānābhāvāder anubhavaphalasya hetava iti <span type="ref-block" n="16099 r_TAŚVA-ML#483,30_r"/>na śaṃkanīyaṃ skaṃdhābhāve kṣavijñānābhāvat sarvapadārthāgrahaṇasyānuṣakteḥ sakalānumeyārthānām api liṃgārthagraha<span type="ref-block" n="16100 r_TAŚVA-ML#483,31_r"/>ṇāsaṃbhavāt tṛtīyasthānasaṃkrāṃtānām api śabdagamyānāṃ prakāśakaśabdagrahaṇavirodhāt khasaṃvedanād ātmagra<span type="ref-block" n="16101 r_TAŚVA-ML#483,32_r"/>haṇān na sarvagrahaṇam iti cen na śarīrādiskaṃdhābhāve manonimittakasya svasaṃvedanasyānupapatteḥ muktasvasaṃvi<span type="ref-block" n="16102 r_TAŚVA-ML#483,33_r"/>ditavijñānāt sarvārthagrahaṇasiddher na sarvārthagrahaṇa iti cen na liṃgaśabdādyagrahaṇe tavdyavasthānupapatteḥ na hi <span type="ref-block" n="16103 r_TAŚVA-ML#484,01_r"/>paramāṇava eva liṃgaśabdātmanām ātmasān na kurvate teṣāṃ sarvathā buddhyagocaratvāt nāpi paramāṇava <span type="ref-block" n="16104 r_TAŚVA-ML#484,02_r"/>eveṃdriyabhāvinā liṃgādigrahaṇakaraṇādinā niyujyaṃte na ca śarīrabhāvenānubhavākhyabhogāyatanatvaṃ pratipadyate <span type="ref-block" n="16105 r_TAŚVA-ML#484,03_r"/>atiprasaṃgāt paramāṇūnām api svakāraṇaviśeṣāt tathotpattes tadbhāvāvirodha iti cen na atyāsannāsaṃsṛṣṭarū<span type="ref-block" n="16106 r_TAŚVA-ML#484,04_r"/>patayotpatter eva skaṃdhatayotpatteḥ anyathaikatvapariṇāmavirodhād uktadoṣasya nivārayitum aśakter iti vicāritaṃ <span type="ref-block" n="16107 r_TAŚVA-ML#484,05_r"/>prāk tataḥ sūktaṃ karmaṇaḥ pradeśāḥ skaṃdhatvena pariṇām aviśeṣān nāmnaḥ pratyayā na virudhyaṃte tattvataḥ <span type="ref-block" n="16108 r_TAŚVA-ML#484,06_r"/>pramāṇenādhigater iti sarvātmapradeśeṣv iti kim artham iti ced ucyate </p><p n="a_3828" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16110 r_TAŚVA-ML#484,08_r"/>yathaiva hi sarvatra kalaśodake kṣīramiśre kṣīrarasaviśeṣasya phalasyopalabdheḥ sarveṣu tadudakapradeśeṣu kṣīra<span type="ref-block" n="16111 r_TAŚVA-ML#484,09_r"/>saṃśleṣaḥ siddhas tathā sarveṣv ātmapradeśeṣu karmaphalasyājñānāder upalaṃbhāt karmapradeśasaṃśleṣaḥ siddhyatīti sūkta<span type="ref-block" n="16112 r_TAŚVA-ML#484,10_r"/>m idaṃ sarvātmapradeśeṣv iti vacanam ekapradeśād vyapohārtham iti sūkṣmetyādi nirdeśena kiṃ kṛtam ity āha </p><p n="a_3830" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16114 r_TAŚVA-ML#484,12_r"/>sūkṣmagrahaṇaṃ grahaṇayogyasvabhāvapratipādanārtham iti vacanāt </p><p n="a_3832" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16116 r_TAŚVA-ML#484,14_r"/>ekakṣetrāvagāhavacanaṃ kṣetrāṃtaranivṛttyarthaṃ sthitā iti vacanaṃ kriyāṃtaranivṛttyartham iti pratipādanāt <span type="ref-block" n="16117 r_TAŚVA-ML#484,15_r"/>ekakṣetrāvagāhaḥ ko sāv iti cocyate </p><p n="a_3834" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16119 r_TAŚVA-ML#484,17_r"/>tataḥ sūkṣmāś ca te ekakṣetrāvagāhasthitāś ceti svapadārthavṛttiḥ pratyeyā te ca karmaṇaḥ pradeśāḥ </p><p n="a_3836" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16122 r_TAŚVA-ML#484,20_r"/>yogaviśeṣād iti vacanaṃ nimittanirdeśārthaṃ katham ity āha </p><p n="a_3838" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16124 r_TAŚVA-ML#484,22_r"/>sarveṣu bhaveṣu sarvata ity anena kālopādānaṃ kṛtam </p><p n="a_3841" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16134 r_TAŚVA-ML#484,32_r"/>śubhagrahaṇam āyurādīnāṃ viśeṣaṇaṃ śubhāyus trividhaṃ śubhaṃ nāma saptatriṃśadvikalpaṃ uccair gotraṃ ca śubhaṃ <span type="ref-block" n="16135 r_TAŚVA-ML#484,33_r"/>kutaḥ sadvedyādi prasiddham ity ucyate </p><p n="a_3843" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16139 r_TAŚVA-ML#485,04_r"/><hi rend="bold">pāpaṃ</hi> punas tataḥ puṇyād anyad ity atra sūtryate </p><p n="a_3845" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16141 r_TAŚVA-ML#485,06_r"/>asadvedyāśubhāyurnāmagotrāṇīty arthaḥ kutas tadavasīyate ity āha </p><p n="a_3847" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16147 r_TAŚVA-ML#485,12_r"/>tatra pāpānubaṃdhinaḥ puṇyasya puṇyānubaṃdhinaś ca pāpasya kāryaṃ darśayati yatpradarśanasāmarthyāt puṇyānubaṃdhinaḥ <span type="ref-block" n="16148 r_TAŚVA-ML#485,13_r"/>puṇyasya pāpānubaṃdhinaś ca pāpasya phalam </p><p ana="trailer" n="trailer_8.2 a_3849" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16153 r_TAŚVA-ML#485,18_r"/>iti aṣṭamādhyāyasya <hi rend="bold">dvitīyam</hi> āhnikam </p><p ana="trailer" n="trailer_8 a_3850" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16154 r_TAŚVA-ML#485,19_r"/>iti śrī<hi rend="bold">vidyānaṃdi</hi>ācāryaviracite tattvārtha<hi rend="bold">ślokavārtikā</hi>laṃkāre <hi rend="bold">aṣṭamo</hi> 'dhyāyaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p></div><div n="9"><p n="a_3853" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16157 r_TAŚVA-ML#486,03_r"/>karmāgamanimittāprādurbhūtirāsravanirodhaḥ tannirodhe sati tatpūrvakarmādānābhāvaḥ saṃvaraḥ tathā nirdeśaḥ <span type="ref-block" n="16158 r_TAŚVA-ML#486,04_r"/>kartavya iti cen na kārye kāraṇopacārāt nirudhyate 'nena nirodha iti vā nirodhaśabdasya karaṇasādhana<span type="ref-block" n="16159 r_TAŚVA-ML#486,05_r"/>tvāt āsravanirodhaḥ saṃvara ity ucyate na punaḥ karmādānābhāvaḥ sa iti yogavibhāgo vā āsravasya <span type="ref-block" n="16160 r_TAŚVA-ML#486,06_r"/>nirodhaḥ tataḥ saṃvara iti etad evāha </p><p n="a_3855" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16162 r_TAŚVA-ML#486,08_r"/>āsravaḥ kāraṇaṃ baṃdhasya kutaḥ siddha iti cet </p><p n="a_3857" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16164 r_TAŚVA-ML#486,10_r"/>na hi nirodho nirūpito abhāvas tasya bhāvāṃtarasvabhāvatvasamarthanāt tenātmaiva niruddhāsravaḥ saṃvṛtasva<span type="ref-block" n="16165 r_TAŚVA-ML#486,11_r"/>bhāvabhṛt saṃvaraḥ siddhaḥ sarvathāvirodhād bhāvābhāvābhyāṃ bhavato 'bhavataś ca baṃdhasyāsravakāraṇatvavat baṃdhasyaiva <span type="ref-block" n="16166 r_TAŚVA-ML#486,12_r"/>nirodhaḥ saṃvara iti kaścit tad ayuktam ity āha </p><p n="a_3859" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16168 r_TAŚVA-ML#486,14_r"/>na hi saty apy āsrave saṃvaraḥ saṃbhavati sarvasya tatprasaṃgāt na cāpūrvakarmabaṃdhasya nirodhe satyāsravanirodha <span type="ref-block" n="16169 r_TAŚVA-ML#486,15_r"/>eveti niyamo sti kṣīṇakaṣāyasayogakevalinor apūrvabaṃdhanirodhe pi karmāsravasiddheḥ prakṛtyādisakalabaṃdhani<span type="ref-block" n="16170 r_TAŚVA-ML#486,16_r"/>rodhas tu na nāsravanirodham aṃtareṇa bhavatīti tannirodha eva baṃdhanirodhas tato yuktam etadāsravanirodhaḥ karmaṇā<span type="ref-block" n="16171 r_TAŚVA-ML#486,17_r"/>m ātmanaḥ saṃvara iti mithyādarśanādipratyayadharmasaṃvaraṇaṃ saṃvaraḥ sa dvedhā dravyabhāvabhedāt saṃsārani<span type="ref-block" n="16172 r_TAŚVA-ML#486,18_r"/>mittakriyānivṛttir bhāvasaṃvaraḥ tannirodhe tatpūrvakakarmapudgalādānavicchedo dravyasaṃvaraḥ tadvibhāvanārthaṃ guṇasthā<span type="ref-block" n="16173 r_TAŚVA-ML#486,19_r"/>navibhāgavacanaṃ mithyādṛṣṭisāsādanasamyagdṛṣṭisamyagmithyādṛṣṭyasaṃyatasamyagdṛṣṭisaṃyatāsaṃyatapramattasaṃyatāpramatta<span type="ref-block" n="16174 r_TAŚVA-ML#486,20_r"/>saṃyatāpūrvakaraṇānivṛttibādarasāṃparāyasūkṣmasāṃparāyopaśamakakṣapakopaśāṃtakṣīṇakaṣāyavītarāgachadmasthasayogāyo<span type="ref-block" n="16175 r_TAŚVA-ML#486,21_r"/>gikevalibhedād guṇasthānavikalpaḥ tatra mithyādarśanodayavaśīkṛto mithyātvodaye 'samyagmithyādṛṣṭiḥ tadudayā<span type="ref-block" n="16176 r_TAŚVA-ML#486,22_r"/>bhāve 'naṃtānubaṃdhikaṣāyodayavidheyīkṛtaḥ sāsādanasamyagdṛṣṭiḥ samyaṅmithyādṛṣṭiḥ samyaktvopetaś cāritramo<span type="ref-block" n="16177 r_TAŚVA-ML#486,23_r"/>hodayāpāditāviratir asaṃyatasamyagdṛṣṭiḥ viṣayaviratipariṇataḥ saṃyatāsaṃyataḥ pariprāptasaṃyamaḥ pramādavān <span type="ref-block" n="16178 r_TAŚVA-ML#486,24_r"/>pramattasaṃyataḥ pramādavirahito 'pramattasaṃyataḥ apūrvakaraṇapariṇāmaḥ upaśamakaḥ kṣapakaś copacārāt anivṛ<span type="ref-block" n="16179 r_TAŚVA-ML#486,25_r"/>ttipariṇāmavaśāt sthūlabhāvenopaśamakaḥ kṣapakaś cānivṛttibādarasāṃparāyaḥ sūkṣmabhāvenopaśamāt kṣapaṇāc ca <span type="ref-block" n="16180 r_TAŚVA-ML#486,26_r"/>sūkṣmasāṃparāyaḥ sarvasyopaśamāt kṣapaśāc copaśāṃtakaṣāyaḥ kṣīṇakaṣāyaś ca ghātikarmakṣayādāvirbhūtajñānādyati<span type="ref-block" n="16181 r_TAŚVA-ML#486,27_r"/>śayaḥ kevalī sa dvividho yogabhāvābhāvabhedāt tatra mithyātvapratyayasya karmaṇas tadabhāve saṃvaro jñeyaḥ <span type="ref-block" n="16182 r_TAŚVA-ML#486,28_r"/>asaṃyamasrividho 'naṃtānubaṃdhyapratyākhyānapratyākhyānodayavikalpāt tatpratyayasya tadabhāve saṃvaraḥ pramādopa<span type="ref-block" n="16183 r_TAŚVA-ML#486,29_r"/>nītasya tadabhāve nirodhaḥ kaṣāyāsravasya tannirodhe nirāsaḥ kevalayoganimittaṃ sadvedyaṃ tadabhāve tasya <span type="ref-block" n="16184 r_TAŚVA-ML#486,30_r"/>nirodha iti sakalasaṃvaro ayogakevalinaḥ sayogakevalyaṃteṣu guṇasthāneṣu deśasaṃvaraḥ pratipattavyaḥ </p><p n="a_3860" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16185 r_TAŚVA-ML#487,01_r"/>sa kaiḥ kriyata ity āha </p><p n="a_3862" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16187 r_TAŚVA-ML#487,03_r"/>saṃsārakāraṇagopanād guptiḥ samyagayanaṃ samitiḥ iṣṭe sthāne dhatte iti dharmaḥ svabhāvānuciṃtanam anuprekṣā <span type="ref-block" n="16188 r_TAŚVA-ML#487,04_r"/>pariṣahmaṃte iti parīṣahās teṣāṃ jayo nyakkāraḥ cāritraśabdo vyākhyātārthaḥ saṃvṛṇvato guptyādibhiḥ guptyā<span type="ref-block" n="16189 r_TAŚVA-ML#487,05_r"/>daya iti cāsravanimittakarmasaṃvaraṇāt sa iti vacanaṃ guptyādibhiḥ sākṣāt saṃbaṃdhanārthaṃ kuto guptyādi<span type="ref-block" n="16190 r_TAŚVA-ML#487,06_r"/>bhir guptyādaya eva vā saṃvaraḥ syād ity āha </p><p n="a_3864" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16192 r_TAŚVA-ML#487,08_r"/>tatra guptīnāṃ tatkāraṇavipakṣatvaṃ na tāvad asiddhaṃ karmāgamanakāraṇānāṃ kāyādiyogānāṃ virodhinaḥ <span type="ref-block" n="16193 r_TAŚVA-ML#487,09_r"/>svarūpaniścayāt tathā samityādīnāṃ vā samityāditatkāraṇaviruddhabhāvanayā pratipādanāt </p><p n="a_3865" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16194 r_TAŚVA-ML#487,10_r"/>atha dharme ntarbhūtena tapasā kiṃ saṃvara eva kriyate kiṃ vānyad api kiṃcid ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_3867" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16196 r_TAŚVA-ML#487,12_r"/>dharme ṃtarbhāvāt pṛthaggrahaṇam anarthakam iti cen na nirjarākaraṇatvakhyāpanārthatvāt tapasaḥ pradhānapratipattyarthaṃ <span type="ref-block" n="16197 r_TAŚVA-ML#487,13_r"/>ca saṃvaranimittatvasamuccayārthaś caśabdaḥ tapaso bhyudayahetutvān nirjarāṃgatvābhāva iti cen na ekasyānekakāryā<span type="ref-block" n="16198 r_TAŚVA-ML#487,14_r"/>raṃbhadarśanāt guṇapradhānaphalopapatter vā kṛṣīvalavat kena hetunā </p><p n="a_3869" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16200 r_TAŚVA-ML#487,16_r"/>tapo dvyapūrvadoṣanirodhi saṃcitadoṣavināśi ca laṃghanādivat prasiddhaṃ tatas tena saṃvaranirnarayoḥ <span type="ref-block" n="16201 r_TAŚVA-ML#487,17_r"/>kriyā na virudhyate </p><p n="a_3870" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16202 r_TAŚVA-ML#487,18_r"/>atha kā guptir ity āha </p><p n="a_3872" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16204 r_TAŚVA-ML#487,20_r"/>yogaśabdo vyākhyātārthaḥ prākāmyābhāvo nigrahaḥ samyag iti viśeṣaṇaṃ satkāralokaparipaṃktyādyākāṃ<span type="ref-block" n="16205 r_TAŚVA-ML#487,21_r"/>kṣānivṛttyarthaṃ tasmāt kāyādinirodhāt tannimittakarmānāsravaṇāt saṃvaraprasiddhiḥ kīdṛk saṃvaras tayā <span type="ref-block" n="16206 r_TAŚVA-ML#487,22_r"/>vidhīyata ity āha </p><p n="a_3874" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16208 r_TAŚVA-ML#487,24_r"/>kaḥ punaḥ sakalaṃ saṃvaraṃ samāsādayatīty āha </p><p n="a_3876" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16210 r_TAŚVA-ML#487,26_r"/>kāḥ samitaya ity āha </p><p n="a_3878" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16212 r_TAŚVA-ML#487,28_r"/>samyaggrahaṇenānuvartamānena pratyekam abhisaṃbaṃdhaḥ samyagīryetyādiḥ samitir ity anvarthasaṃjñā vā tāṃtrikā <span type="ref-block" n="16213 r_TAŚVA-ML#487,29_r"/>paṃcānāṃ tatra caryāyāṃ jīvabādhāparihāra īrmāsamitiḥ sūkṣmavādaraikadvitricaturiṃdriyasaṃjñyasaṃjñipaṃceṃdriya<span type="ref-block" n="16214 r_TAŚVA-ML#487,30_r"/>paryāptakāparyāptakabhedāc caturdaśajīvasthānāni tadvikalpajīvabādhāpariharaṇaṃ samīryāsamitir ity arthaḥ hitami<span type="ref-block" n="16215 r_TAŚVA-ML#487,31_r"/>tāsaṃdigdhābhidhānaṃ bhāṣāsamitiḥ annādāv udgamādidoṣavarjanameṣaṇāsamitiḥ udgamādayo hi doṣāḥ udga<span type="ref-block" n="16216 r_TAŚVA-ML#487,32_r"/>motpādanaiṣaṇasaṃyojanapramāṇāṃgārakāraṇadhūmapratyayās teṣāṃ navabhir api koṭibhir varjanameṣaṇāsamitir ity arthaḥ <span type="ref-block" n="16217 r_TAŚVA-ML#488,01_r"/>dharmopakaraṇāṃ grahaṇavisarjanaṃ prati yatanam ādānanikṣepaṇāsamitiḥ jīvāviroghenāṃgamalanirharaṇaṃ samu<span type="ref-block" n="16218 r_TAŚVA-ML#488,02_r"/>tsargasamitiḥ vākkāyaguptir iyam apīti cen na tatra sarvakālaviśeṣe sati sarvanigrahopapatteḥ nanu ca <span type="ref-block" n="16219 r_TAŚVA-ML#488,03_r"/>pātrābhāvāt pāṇipuṭāhārāṇāṃ saṃvarābhāva iti cen na pātragrahaṇāt parigrahadoṣāt dainyaprasaṃgāc ca annavatta<span type="ref-block" n="16220 r_TAŚVA-ML#488,04_r"/>tprasaṃga iti cen na tena vinābhāvāt cirakālaṃ tapaścaraṇasya naivaṃ tasya pātrādi vinābhāva iti na para<span type="ref-block" n="16221 r_TAŚVA-ML#488,05_r"/>marṣibhiḥ pātrādi grāhyaṃ prāsukānnagrahaṇavat kutaḥ samitīnāṃ saṃvaratvam ity āha </p><p n="a_3880" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16224 r_TAŚVA-ML#488,08_r"/>atha dharmapratipādanārtham āha </p><p n="a_3882" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16227 r_TAŚVA-ML#488,11_r"/>pravartamānasya pramādaparihārārthaṃ dharmavacanaṃ krodhotpattinimittāvisahyākrośādisaṃbhave kāluṣyābhāvaḥ <span type="ref-block" n="16228 r_TAŚVA-ML#488,12_r"/>kṣamā jātyādimadāveśādyabhimānābhāvo mārdavaṃ yogasyāvakratārjavaṃ prakarṣaprāptalobhanivṛttiḥ śaucaṃ guptā<span type="ref-block" n="16229 r_TAŚVA-ML#488,13_r"/>v aṃtarbhāva iti cen na tatra mānasaparispaṃdapratiṣedhāt ākiṃcanye 'varodha iti cen na tasya nairmalyapradhāna<span type="ref-block" n="16230 r_TAŚVA-ML#488,14_r"/>tvāt taccaturvidhaṃ śaucaṃ tato 'nyad eva kuta iti cet jīvitārogyeṃdriyopabhogabhedāt tadviṣayaprāptapra<span type="ref-block" n="16231 r_TAŚVA-ML#488,15_r"/>karṣalobhanivṛtteḥ śaucalakṣaṇatvāt satsu sādhuvacanaṃ satyaṃ bhāṣāsamitāv aṃtarbhāva iti cen na tatra sādhva<span type="ref-block" n="16232 r_TAŚVA-ML#488,16_r"/>sādhubhāṣāvyavahāre hitamitārthatvāt bahv api vaktavyaṃ anyathānarthaprasaṃgāt na bhāṣādinivṛttiḥ saṃyamo <span type="ref-block" n="16233 r_TAŚVA-ML#488,17_r"/>guptyaṃtarbhāvāt nāpi kāyādipravṛttirviśiṣṭā saṃyamaḥ samitiprasaṃgāt trasasthāvarabadhāt pratiṣedha <span type="ref-block" n="16234 r_TAŚVA-ML#488,18_r"/>ātyaṃtikaḥ saṃyama iti cen na parihāraviśuddhicāritre ṃtarbhāvāt kas tarhi saṃyamaḥ samitiṣu vartamānasya <span type="ref-block" n="16235 r_TAŚVA-ML#488,19_r"/>prāṇīṃdriyaparihāraḥ saṃyamaḥ ato pahṛtasaṃyamabhedasiddhiḥ saṃyamo hi dvividhaḥ upekṣāsaṃyamo apahṛtasaṃya<span type="ref-block" n="16236 r_TAŚVA-ML#488,20_r"/>maś ceti deśakālavidhānajñasya parānurodhanotsṛṣṭakāyasya tridhā guptasya rāgadveṣānabhiṣaṃgalakṣaṇa upekṣāsaṃ<span type="ref-block" n="16237 r_TAŚVA-ML#488,21_r"/>yamaḥ apahṛtasaṃyamas trividhaḥ utkṛṣṭo madhyamo jaghanyaś ceti tatra prāsukavasatyāhāramātrabāhyasādhanasya <span type="ref-block" n="16238 r_TAŚVA-ML#488,22_r"/>svādhīnetarajñānacaraṇakaraṇasya bāhmajaṃtūpanipāte saty apy ātmānaṃ tato pahṛtya jīvān paripālayata utkṛṣṭaḥ <span type="ref-block" n="16239 r_TAŚVA-ML#488,23_r"/>mṛdunā pramṛjya jaṃtūn apaharato madhyamaḥ upakaraṇāṃtarecchayā jaghanyaḥ tatpratipādanārthaḥ śuddhyaṣṭakopadeśaḥ <span type="ref-block" n="16240 r_TAŚVA-ML#488,24_r"/>bhāvaśuddhyādayo ṣṭau śuddhayaḥ tatra bhāvaśuddhiḥ karmakṣayopaśamajanitā mokṣamārgarucyāhitaprasādā rāgādyupapla<span type="ref-block" n="16241 r_TAŚVA-ML#488,25_r"/>varahitā tasyāṃ satyām ācāraḥ prakāśate pariśuddhabhittigatacitrakarmavat kāyaśuddhiḥ nirāvaraṇābharaṇā nira<span type="ref-block" n="16242 r_TAŚVA-ML#488,26_r"/>stasaṃskārā yathājātamaladhāriṇī nirākṛtāṃgavikārā sarvatra prayatavṛttiḥ praśamasukhaṃ mūrtimaṃtaṃ pradarśayaṃtī <span type="ref-block" n="16243 r_TAŚVA-ML#488,27_r"/>tasyāṃ satyāṃ na svato sya bhayaṃ upajāyate nāpy anyatas tasya kāraṇābhāvāt vinayaśuddhiḥ arhadādiṣu parama<span type="ref-block" n="16244 r_TAŚVA-ML#488,28_r"/>guruṣu yathārhapūjāpravaṇā jñānādiṣu ca yathāvidhi bhaktiyuktā guroḥ sarvatrānukūlavṛttiḥ praśnasvādhyāyavā<span type="ref-block" n="16245 r_TAŚVA-ML#488,29_r"/>canā kathāvijñāpanādiṣu pratipattikuśalā deśakālabhāvāvabodhanipuṇā sadācāryamatānucāriṇī tanmūlāḥ <span type="ref-block" n="16246 r_TAŚVA-ML#488,30_r"/>sarvasaṃpadaḥ īryāpathaśuddhiḥ nānāvidhajīvasthānayo nyāśrayāvabodhajanitaprayatnaparihṛtajaṃtupīḍājñānād ity asveṃ<span type="ref-block" n="16247 r_TAŚVA-ML#488,31_r"/>driyaprakāśanirīkṣitadeśagāminī drutavilaṃbitasaṃbhrāṃtā vismitalīlāvikāradigaṃtarāvalokanādi virahi<span type="ref-block" n="16248 r_TAŚVA-ML#488,32_r"/>tagamanā tasyāṃ satyāṃ saṃyamaḥ pratiṣṭhito bhavati vibhava iva sunītau bhikṣāśuddhiḥ parīkṣitobhayapracārā <span type="ref-block" n="16249 r_TAŚVA-ML#488,33_r"/>pramṛṣṭapūrvāparasvāṃgadeśavidhānā ācārasūtroktakāladeśapravṛttipratipattikuśalā lābhālābhamānapratimānasamā<span type="ref-block" n="16250 r_TAŚVA-ML#488,34_r"/>namanovṛttiḥ lokagarhitakulaparivarjanaparā caṃdragatir iva hīnādhikagṛhā viśiṣṭopasthānā dīnānāthadānaśā<span type="ref-block" n="16251 r_TAŚVA-ML#489,01_r"/>lāvivāhayajanagehādiparivarjanopalakṣitadīnavṛttivigamā prāsukāhāragaveṣapraṇidhānā āgamavidhinā nira<span type="ref-block" n="16252 r_TAŚVA-ML#489,02_r"/>vadyāśanapariprāptaprāṇayātrāphalāt tatpratibaddhā hi caraṇasaṃpat guṇasaṃpad iva sādhujanasevānibaṃdhakā lābhālā<span type="ref-block" n="16253 r_TAŚVA-ML#489,03_r"/>bhayoḥ surasavirasayoś ca samasaṃtoṣavadbhir bhikṣeti bhāṣyate yathā salīlasālaṃkāravarayuvatibhir upanīyamāna<span type="ref-block" n="16254 r_TAŚVA-ML#489,04_r"/>dhāso gaur na tadaṃgagatasauṃdaryanirīkṣaṇaparaḥ tṛṇam evātti yathā vā tṛṇalavaṃ nānādeśasthaṃ yathālābham abhyavaharati <span type="ref-block" n="16255 r_TAŚVA-ML#489,05_r"/>na yojanāsaṃpadam avekṣate tathā bhikṣur api bhikṣāpariveṣakajanamṛdulalitarūpaveṣavilāsavilokananirutsukaḥ <span type="ref-block" n="16256 r_TAŚVA-ML#489,06_r"/>śuṣkadravāhārayojanāviśeṣaṃ vānapekṣamāṇaḥ yathāgatam aśnātīti gaur iva gor vā cāro gocara iti ca vyapadi<span type="ref-block" n="16257 r_TAŚVA-ML#489,07_r"/>śyate tathā gaveṣaṇeti ca yathā śakaṭaṃ ratnabhāraparipūrṇaṃ yena kenacit snehenākṣalepaṃ kṛtvābhilaṣitaṃ <span type="ref-block" n="16258 r_TAŚVA-ML#489,08_r"/>deśāṃtaraṃ vaṇigjano nayati tathā munir guṇaratnabharitāṃ tanuśakaṭim anavadyabhikṣayāyurakṣamrakṣaṇenābhipretasamādhi<span type="ref-block" n="16259 r_TAŚVA-ML#489,09_r"/>pattanaṃ prāpayatīti akṣamrakṣaṇam iti ca nāma nirūḍhaṃ yathā bhāṃḍāgāre samutthitam analam aśucinā śucinā <span type="ref-block" n="16260 r_TAŚVA-ML#489,10_r"/>vā vāriṇā śamayati gṛhī yatir apīti udarāgnipraśamanam iti ca nirucyate dātṛjanabādhayā vinā <span type="ref-block" n="16261 r_TAŚVA-ML#489,11_r"/>kuśalo muniḥ bhramaravad āharatīti bhramarāhāra ity api paribhāṣyate yena kenacit prakāreṇa śvabhrapūraṇavadudara<span type="ref-block" n="16262 r_TAŚVA-ML#489,12_r"/>gartamanagāraḥ pūrayati svādunetareṇa vāhāreṇeti śvabhrapūraṇam iti ca nirucyate pratiṣṭhāpanaśuddhiparaḥ saṃyataḥ <span type="ref-block" n="16263 r_TAŚVA-ML#489,13_r"/>nakharomasiṃghāṇakaniṣṭhīvanaśukroccāraprasravaṇaśodhane dehaparityāge ca viditadeśakālo jaṃtūparodham aṃtareṇa <span type="ref-block" n="16264 r_TAŚVA-ML#489,14_r"/>prayatate saṃyatena śayanāsanaśuddhipareṇa srīvadhikacaurapānaśauṃḍaśākunikādipāpajanavāsāḥ vādyāḥ śrṛṃgā<span type="ref-block" n="16265 r_TAŚVA-ML#489,15_r"/>ravikārabhūṣaṇojjvalaveśaveśyākrīḍābhir āmagītanṛtyavāditrākulaśālādayaḥ parihartavyāḥ akṛtrimāḥ giri<span type="ref-block" n="16266 r_TAŚVA-ML#489,16_r"/>guhāṃtarakoṭarādayaḥ kṛtrimāś ca śūnyāgārādayo muktamocitāvāsāḥ anātmoddeśanirvartitāḥ nirāraṃbhāḥ <span type="ref-block" n="16267 r_TAŚVA-ML#489,17_r"/>sevyāḥ vākyaśuddhiḥ pṛthivīkāyakāraṃbhādipreraṇarahitā paruṣaniṣṭhurādiparapīḍākaraṇaprayoganirutsukā vrata<span type="ref-block" n="16268 r_TAŚVA-ML#489,18_r"/>śīladeśanādipradhānaphalā hitamitamadhuramanoharā saṃyatayogyā tadadhiṣṭhānā hi sarvasaṃpada iti śuddhyaṣṭaka<span type="ref-block" n="16269 r_TAŚVA-ML#489,19_r"/>m upadiṣṭaṃ bhagavadbhiḥ saṃyamapratipādanārthaṃ tato niravadyaḥ saṃyamaḥ syāt tapo vakṣyamāṇabhedaṃ parigrahanivṛtti<span type="ref-block" n="16270 r_TAŚVA-ML#489,20_r"/>s tyāgaḥ abhyaṃtaratapoviśeṣotsargagrahaṇāt siddhir iti cen na tasyānyārthatvāt śaucavacanāt siddhir iti <span type="ref-block" n="16271 r_TAŚVA-ML#489,21_r"/>cen na tatrāsaty api gardhotpatteḥ dānaṃ vā svayogyaṃ tyāgaḥ mamedam ity abhisaṃdhinivṛttir ākiṃcanyaṃ anubhūtāṃ<span type="ref-block" n="16272 r_TAŚVA-ML#489,22_r"/>ganāsmaraṇakathāśravaṇastrīsaṃsaktaśayanāsanādivarjanāt brahmacaryaṃ svātaṃtryārthaṃ gurau brahmaṇi caryam iti vā <span type="ref-block" n="16273 r_TAŚVA-ML#489,23_r"/>anvarthasaṃjñāpratipādanārthatvād vā paunar uktyaṃ guptyādyaṃtarbhūtānām api saṃvaradhāraṇasāmarthyād dharma iti saṃjñāyā <span type="ref-block" n="16274 r_TAŚVA-ML#489,24_r"/>anvarthatāpratipatter anyathānupapatter ity arthagataṃ tadbhāvanāprakāratvād vā saptaprakārapratikramaṇavat saptaprakāraṃ hi <span type="ref-block" n="16275 r_TAŚVA-ML#489,25_r"/>pratikramaṇam īryāpathikarātriṃdivīyapākṣikacāturmāsikasāṃvatsarikottamasthānalakṣaṇatvāt tac ca guptyādiprati<span type="ref-block" n="16276 r_TAŚVA-ML#489,26_r"/>sthāpanārthaṃ yathā bhāvyate tathottamakṣamādidaśavidhadharmo pi tatas tatrāṃtarbhūtasyāpi pṛthagvacanaṃ nādyaṃ uttama<span type="ref-block" n="16277 r_TAŚVA-ML#489,27_r"/>viśeṣaṇaṃ dṛṣṭaprayojanaparivarjanārthaṃ sarveṣāṃ svaguṇapratipakṣadoṣābhāvāt saṃvarahetutvaṃ katham ity āha </p><p n="a_3884" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16279 r_TAŚVA-ML#489,29_r"/>krodhādipratipakṣatvam ity eva dharmaḥ uttamāyāḥ kṣamāyāḥ krodhapratipakṣatvāt mārdavārjavaśaucānāṃ mānamāyā<span type="ref-block" n="16280 r_TAŚVA-ML#489,30_r"/>lobhavipakṣatvāt satyādīnām anṛtāsaṃyamātapo 'tyāgamamatvābrahmapratikūlatvāc ca sa hi dharma uttamakṣamādīny eva <span type="ref-block" n="16281 r_TAŚVA-ML#489,31_r"/>samitibhyo nyaḥ sūtritaḥ nanv atra vyaktivacanabhedād vailakṣaṇyam iti cen na sarveṣāṃ dharmabhāvāvyatirekasyaikatvādā<span type="ref-block" n="16282 r_TAŚVA-ML#489,32_r"/>v iṣṭaliṃgatvāc ca kasya punaḥ saṃvarasya hetur dharma ity āha </p><p n="a_3886" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16284 r_TAŚVA-ML#489,34_r"/>krodhādinimittakāsravadhvaṃsīny uttamakṣamādīni niścitānīti tatsvabhāvo dharmas tannimittatāpradhvaṃsī kathyate <span type="ref-block" n="16285 r_TAŚVA-ML#490,01_r"/>sa yathāyogaṃ deśataḥ saṃvarasya hetur bhaved asaṃśayam eva asaṃyatasamyagdṛṣṭyādiṣu tatsaṃbhavāt tathā hi <span type="ref-block" n="16286 r_TAŚVA-ML#490,02_r"/>asaṃyatasamyagdṛṣṭau tāvad anaṃtānubaṃdhikrodhādipratipakṣabhūtāḥ kṣamādayaḥ saṃbhavaṃty eva saṃyatāsaṃyate vānaṃtānubaṃ<span type="ref-block" n="16287 r_TAŚVA-ML#490,03_r"/>dhyapratyākhyānāvaraṇakrodhādivipakṣāḥ pramattasaṃyatādiṣu sūkṣmasāṃparāyāṃteṣu punar anaṃtānubaṃdhyapratyākhyānapra<span type="ref-block" n="16288 r_TAŚVA-ML#490,04_r"/>tyākhyānāvaraṇapratibaṃdhinaḥ upaśāṃtakaṣāyādiṣu samastakrodhādisaṃpannāḥ saṃgacchaṃte virodhābhāvāt evaṃ <span type="ref-block" n="16289 r_TAŚVA-ML#490,05_r"/>saṃyamādayo pi pramattasaṃyatādiṣu yathāyogaṃ saṃbhavaṃtaḥ pratipattavyāḥ te ca svapratipakṣahetukāsravanirodhani<span type="ref-block" n="16290 r_TAŚVA-ML#490,06_r"/>baṃdhanatvād deśasaṃvarasya hetavaḥ syuḥ </p><p n="a_3887" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16291 r_TAŚVA-ML#490,07_r"/>athānuprekṣāpratipādanārtham āha </p><p n="a_3889" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16294 r_TAŚVA-ML#490,10_r"/>upāttānupāttadravyasaṃyogavyabhicārasvabhāvo 'nityatvaṃ kṣudhitavyāghrābhidrutamṛgaśāvakavajjaṃtor jarāmṛtyurujāṃ<span type="ref-block" n="16295 r_TAŚVA-ML#490,11_r"/>tarapāretrāṇābhāvo 'śaraṇatvaṃ dravyādinimittād ātmano bhavāṃtarāvāptiḥ saṃsāraḥ janmajarāmaraṇāvṛttimahā<span type="ref-block" n="16296 r_TAŚVA-ML#490,12_r"/>duḥkhānubhavanaṃ prati sahāyānapekṣatvam ekatvaṃ śarīravyatireko lakṣaṇabhedo 'nyatvaṃ aśubhakāraṇatvādibhir aśu<span type="ref-block" n="16297 r_TAŚVA-ML#490,13_r"/>citvaṃ āsravasaṃvaranirjarāgrahaṇam anarthakam uktatvād iti cen na tadguṇadoṣānveṣaṇaparatvād iha tadgrahaṇasya loka<span type="ref-block" n="16298 r_TAŚVA-ML#490,14_r"/>saṃsthānādividhir vyākhyātaḥ ratnatrayatrasabhāvādilābhasya kṛcchrapratipattir bodhidurlabhatvaṃ jīvasthānaguṇasthānānāṃ <span type="ref-block" n="16299 r_TAŚVA-ML#490,15_r"/>gatyādiṣu mārgaṇālakṣaṇo dharmo vyākhyātaḥ gatīṃdriyakāyayogavedakaṣāyajñānasaṃyamadarśanaleśyābhavyasamya<span type="ref-block" n="16300 r_TAŚVA-ML#490,16_r"/>ktvasaṃjñāhārakeṣu mārgaṇā svākhyāta iti cen na prādivṛtteḥ śobhanam ākhyāta iti anuprekṣā iti bhāva<span type="ref-block" n="16301 r_TAŚVA-ML#490,17_r"/>sādhanatve bahuvacanavirodhaḥ karmasādhanatve sāmānādhikaraṇyābhāva iti cen na vā kṛdabhihitasya bhāvasya <span type="ref-block" n="16302 r_TAŚVA-ML#490,18_r"/>dravyavadbhāvāt sāmānādhikaraṇyasiddheś cobhayoḥ karmasādhanatvāt madhye nuprekṣāvacanam ubhayanimittatvāt <span type="ref-block" n="16303 r_TAŚVA-ML#490,19_r"/>dharmaparīṣahajayayor nimittabhūtā hy anuprekṣās tanmadhye 'bhidhīyaṃte kutas tāḥ kathyaṃta ity āha </p><p n="a_3891" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16305 r_TAŚVA-ML#490,21_r"/>parikalpitā evānityatvādayo dharmās teṣām ātmani śarīrādiṣu ca paramārthato sattvād ity apare tān pratyāha </p><p n="a_3893" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16308 r_TAŚVA-ML#490,24_r"/>athānuprekṣānaṃtaraṃ parīṣahajayaṃ prastuvānaḥ sarvaparīṣahāṇāṃ sahanaṃ tetra kimarthaṃ soḍhavyā ity āha </p><p n="a_3895" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16310 r_TAŚVA-ML#490,26_r"/>parīṣahā iti mahatvād anvarthasaṃjñā prakaraṇāt saṃvaramārgapratipattiḥ tadacyavanārtho nirjarārthaś ca parīṣa<span type="ref-block" n="16311 r_TAŚVA-ML#490,27_r"/>hajayaḥ tatra mārgācyavanārthatvaṃ katham asyety āha </p><p n="a_3897" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16313 r_TAŚVA-ML#490,29_r"/>nirjarārthatvaṃ katham ity āha </p><p n="a_3899" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16316 r_TAŚVA-ML#490,32_r"/>ke punas te parīṣahā ity āha </p><p n="a_3901" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16320 r_TAŚVA-ML#491,04_r"/>parīṣahā iti sāmānādhikaraṇyenābhisaṃbaṃdho vyaktibhede pi sāmānyaviśeṣayoḥ kathaṃcid abhedāt tena <span type="ref-block" n="16321 r_TAŚVA-ML#491,05_r"/>kṣudhādayo dvāviṃśatiḥ parīṣahāḥ tatra prakṛṣṭakṣudagniprajvalane dhṛtyaṃbhasopaśamaḥ kṣujjayaḥ udanyodīraṇahe<span type="ref-block" n="16322 r_TAŚVA-ML#491,06_r"/>tūpanipāte tadvaśāprāptiḥ pipāsāsahanaṃ pṛthagavacanam aikārthyād iti cen na sāmarthyabhedāt abhyavahārasā<span type="ref-block" n="16323 r_TAŚVA-ML#491,07_r"/>mānyād aikārthyam iti cen na adhikaraṇabhedāt śaityahetusaṃnipāte tatpratīkārānabhilāṣāt saṃyamaparipālanaṃ <span type="ref-block" n="16324 r_TAŚVA-ML#491,08_r"/>śītakṣamā dāhapratīkārakāṃkṣābhāvāc cāritrarakṣaṇam uṣṇasahanaṃ daṃśamaśakādīnāṃ sahanaṃ daṃśamaśakamātraprasaṃga <span type="ref-block" n="16325 r_TAŚVA-ML#491,09_r"/>iti cen na upalakṣaṇatvāt maśakaśabdasya daṃśajātīyānām ādiśabdārthapratipatteḥ jātarūpadhāraṇaṃ nāgnyasa<span type="ref-block" n="16326 r_TAŚVA-ML#491,10_r"/>hanaṃ saṃyame 'ratibhāvād aratiparīṣahajayaḥ sarveṣām aratikāraṇatvāt pṛthagaratigrahaṇānarthakyam iti cen na <span type="ref-block" n="16327 r_TAŚVA-ML#491,11_r"/>kṣudādyabhāve pi mohodayāt tatpravṛtteḥ varāṃganārūpadarśanasparśanādivinivṛttiḥ strīparīṣahajayaḥ vrajyādo<span type="ref-block" n="16328 r_TAŚVA-ML#491,12_r"/>ṣanigrahaś caryāvijayaḥ saṃkalpitāsanādavicalanaṃ niṣadyātitikṣā āgamoditaśayanād apracyavanaṃ śayyā<span type="ref-block" n="16329 r_TAŚVA-ML#491,13_r"/>sahanaṃ aniṣṭavacanasahanam ākrośaparīṣahajayaḥ mārakeṣv amarṣāpohanabhāvanaṃ vadhamarṣaṇaṃ prāṇātyaye py āhā<span type="ref-block" n="16330 r_TAŚVA-ML#491,14_r"/>rādiṣu dīnābhidhānanivṛttir yācanāvijayaḥ alābhe pi lābhavatsaṃtuṣṭasyālābhavijayaḥ nānāvyādhipratī<span type="ref-block" n="16331 r_TAŚVA-ML#491,15_r"/>kārānapekṣatvaṃ rogasahanaṃ tṛṇādinimittavedanāyāṃ manaso 'praṇidhānaṃ tṛṇasparśajayaḥ svaparāṃgamalopacayā<span type="ref-block" n="16332 r_TAŚVA-ML#491,16_r"/>pacayasaṃkalpābhāvo maladhāraṇaṃ keśakhedasahanopasaṃkhyānam iti cen na malaparīṣahāvarodhāt mānāpamā<span type="ref-block" n="16333 r_TAŚVA-ML#491,17_r"/>nayos tulyamanasaḥ satkārapuraskārānabhilāṣaḥ prajñotkarṣāpalepanirāsaḥ prajñāvijayaḥ ajñānāvamānajñānā<span type="ref-block" n="16334 r_TAŚVA-ML#491,18_r"/>bhilāṣasahanam ajñānaparīṣahajayaḥ pravrajyādyanarthakatvāsamādhānam adarśanasahanaṃ śraddhānālocanagrahaṇam aviśe<span type="ref-block" n="16335 r_TAŚVA-ML#491,19_r"/>ṣād iti cen na avyabhicāradarśanārthatvāt manorathaparikalpanāmātram iti cen na vakṣyamāṇakāraṇasāmarthyāt <span type="ref-block" n="16336 r_TAŚVA-ML#491,20_r"/>avadhyādidarśanopasaṃkhyānam iti cen na avadhijñānādyabhāve tatsahacaritadarśanābhāvād ajñānaparīṣahāvarodhāt <span type="ref-block" n="16337 r_TAŚVA-ML#491,21_r"/>nanu kṣudādīnāṃ parisoḍhavyatvasiddhiḥ katham ity āha </p><p n="a_3903" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16339 r_TAŚVA-ML#491,23_r"/>te kṣudādayo hi dvāviṃśatiparīṣahāḥ parisoḍhavyāḥ proktāḥ sūtrakārair asaṃśayaṃ teṣāṃ viśuddhyarthaṃ pariṣa<span type="ref-block" n="16340 r_TAŚVA-ML#491,24_r"/>hyatvāt tata evānvarthā saṃjñā mahatī kṛtā parīṣahā ity uktaṃ </p><p n="a_3904" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16341 r_TAŚVA-ML#491,25_r"/>atha kasmin guṇasthāne kiyaṃtaḥ saṃbhavaṃtīty āha </p><p n="a_3906" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16343 r_TAŚVA-ML#491,27_r"/>caturdaśavacanād anyasyābhāvaḥ sūkṣmasāṃparāye niyamānupapattir mohodayād iti cen na sanmātratvāt <span type="ref-block" n="16344 r_TAŚVA-ML#491,28_r"/>tatra tasya ata eva parīṣahābhāva iti cen na bādhāviśeṣo parame tadbhāvasyāviradhyāsitatvāt sarvārthasi<span type="ref-block" n="16345 r_TAŚVA-ML#491,29_r"/>ddhasya saptamanarakaparyaṃtagamanasāmarthyavat kathaṃ punaḥ sūkṣmasāṃparāye guṇe tadvati vā chadmasthavītarāge cānu<span type="ref-block" n="16346 r_TAŚVA-ML#491,30_r"/>tpannakevalajñāne kṣīṇopaśāṃtamohe caturdaśaiva parīṣahāḥ kṣudādaya iti pratipādayann āha </p><p n="a_3908" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16352 r_TAŚVA-ML#492,03_r"/>na hi sārdreṃdhanādisahāyasyāgner dhūmaḥ kāryam iti kevalasyāpi syāt tathā mohasahāyasya vedanīyasya <span type="ref-block" n="16353 r_TAŚVA-ML#492,04_r"/>yat phalaṃ kṣudādi tad ekākino pi na yujyata eva tasya sarvadā mohānapekṣatvaprasaṃgāt tathā ca samādhya<span type="ref-block" n="16354 r_TAŚVA-ML#492,05_r"/>vasthāyām api kasyacid udbhūtiprasaṃgaḥ tasmān na kṣudādayaḥ sūkṣmasāṃparāye vyaktirūpāḥ saṃti mohādisahāyā<span type="ref-block" n="16355 r_TAŚVA-ML#492,06_r"/>saṃbhavāt chadmasthavītarāgavad iti śaktirūpā eva te tatrāvagaṃtavyāḥ </p><p n="a_3909" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16356 r_TAŚVA-ML#492,07_r"/>atha bhagavati kevalini kiyaṃtaḥ parīṣahā ity āha </p><p n="a_3911" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16358 r_TAŚVA-ML#492,09_r"/>tatra kecit saṃtīti vyācakṣate pare tu na saṃtīti tadubhayavyākhyānāvirodham upadarśayann āha </p><p n="a_3913" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16360 r_TAŚVA-ML#492,11_r"/>vedanīyodayabhāvāt kṣudādiprasaṃga iti cen na ghātikarmodayasahāyābhāvāt tatsāmarthyavirahāt <span type="ref-block" n="16361 r_TAŚVA-ML#492,12_r"/>tadbhāvopacārād dhyānakalpanavacchaktita eva kevaliny ekādaśaparīṣahāḥ saṃti na punar vyaktitaḥ kevalād vedanī<span type="ref-block" n="16362 r_TAŚVA-ML#492,13_r"/>yād vyaktakṣudādyasaṃbhavād ity upacāratas te tatra parijñātavyāḥ kutas te tatropacaryaṃte ity āha </p><p n="a_3915" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16372 r_TAŚVA-ML#492,23_r"/>atha bādarasāṃparāye kiyaṃtaḥ parīṣahā ity āha </p><p n="a_3917" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16374 r_TAŚVA-ML#492,25_r"/>bādarasāṃparāyagrahaṇāt pramattādinirdeśaḥ nimittaviśeṣasyākṣīṇatvāt sarveṣu sāmāyikachedopasthāpanāpa<span type="ref-block" n="16375 r_TAŚVA-ML#492,26_r"/>rihāraviśuddhisaṃyameṣu sarvasaṃbhavaḥ kena rūpeṇa te tatra saṃtīty āha </p><p n="a_3919" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16377 r_TAŚVA-ML#492,28_r"/>atha kasmin nimitte kaḥ parīṣahaḥ </p><p n="a_3921" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16379 r_TAŚVA-ML#492,30_r"/>jñānāvaraṇe ajñānaṃ na prajñeti cen na jñānāvaraṇasadbhāve tadbhāvāt mohād iti cen na tadbhedānāṃ <span type="ref-block" n="16380 r_TAŚVA-ML#492,31_r"/>parigaṇitatvāt sāvalepāyāḥ prajñāyā api jñānāvaraṇanimittatvopapatteḥ mithyājñānavat etad evāha </p><p n="a_3923" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16382 r_TAŚVA-ML#492,33_r"/>anyadvijñānāvaraṇaṃ prajñāvalepanimittam ajñānanimittād jñānāvaraṇāt na caivaṃ jñānāvaraṇottaraprakṛtisaṃ<span type="ref-block" n="16383 r_TAŚVA-ML#492,34_r"/>jñākṣatis tasya matijñānāvaraṇamātroparodhāt </p><p n="a_3925" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16385 r_TAŚVA-ML#493,02_r"/>kiṃ punar adarśanam atrety āha </p><p n="a_3927" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16387 r_TAŚVA-ML#493,04_r"/>viśiṣṭakāraṇanirdeśād avadhyādidarśanasaṃdehābhāvaḥ aṃtarāya iti sāmānyanirdeśe pi sāmarthyād viśeṣasaṃ<span type="ref-block" n="16388 r_TAŚVA-ML#493,05_r"/>pratyayaḥ kaḥ punar asau viśeṣa ity āha </p><p n="a_3929" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16390 r_TAŚVA-ML#493,07_r"/>tena darśanamohodaye tattvārthāśraddhānalakṣaṇam adarśanaṃ lābhāṃtarāyodaye cālābha iti prakāśitaṃ bhavati </p><p n="a_3931" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16392 r_TAŚVA-ML#493,09_r"/>niṣadyāparīṣahasya mohodayanimittatvaṃ prāṇipīḍārthatvāt puṃvedodayādinimittatvān nāgnyādīnām iti <span type="ref-block" n="16393 r_TAŚVA-ML#493,10_r"/>cāritramohodayanibaṃdhanā ete tad evāha </p><p n="a_3934" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16397 r_TAŚVA-ML#493,14_r"/>uktād anyanirdeśaḥ śeṣa iti te ca kṣutpipāsāśītoṣṇadaṃśamaśakacaryāśayyābadharogatṛṇasparśamalaparī<span type="ref-block" n="16398 r_TAŚVA-ML#493,15_r"/>ṣahāḥ kim ekākiny eva vedanīye mī bhavaṃty uta sahakārāpekṣe satīty āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_3936" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16400 r_TAŚVA-ML#493,17_r"/>nanu jñānāvaraṇe ityādisūtreṣu vibhaktiviśeṣe nimittātkarmasaṃyoga iti cen na tadyogābhāvāt na hi <span type="ref-block" n="16401 r_TAŚVA-ML#493,18_r"/>yathā carmaṇi dvīpinaṃ haṃtīty atra karmasaṃyogas tathātrāsti tato yaṃ sannirdeśas tadupalakṣaṇatvāt goṣu duhyamānāsu <span type="ref-block" n="16402 r_TAŚVA-ML#493,19_r"/>gata ityādivat </p><p n="a_3937" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16403 r_TAŚVA-ML#493,20_r"/>atraikasminn ātmani sakṛt kiyaṃtaḥ parīṣahāḥ saṃbhavaṃtīty āha </p><p n="a_3939" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16405 r_TAŚVA-ML#493,22_r"/>āṅabhividhyarthaḥ śītoṣṇaśayyāniṣadyācaryānām asahabhāvāc caikān naviṃśatisaṃbhavaḥ prajñājñānayor virodhā<span type="ref-block" n="16406 r_TAŚVA-ML#493,23_r"/>d anyatarābhāve aṣṭādaśaprasaṃga iti cen na apekṣāto virodhābhāvāt śrutajñānāpekṣayā hi prajñāprakarṣe <span type="ref-block" n="16407 r_TAŚVA-ML#493,24_r"/>satyavadhyādyabhāvāpekṣayā'jñānopapatteḥ daṃśamaśakasya yugapatpravṛtter ekonaviṃśativikalpa iti cen na prakā<span type="ref-block" n="16408 r_TAŚVA-ML#493,25_r"/>rārthatvāt maśaka evety ayaṃ parīṣaho nyathātiprasaṃgāt daṃśagrahaṇāt tulyajātīya iti cen na śrutiviro<span type="ref-block" n="16409 r_TAŚVA-ML#493,26_r"/>dhāt na hi daṃśaśabdaḥ prakāram abhidhatte maśakaśabdo pi tattulyam iti cen na anyatareṇa parīṣahasya nirū<span type="ref-block" n="16410 r_TAŚVA-ML#493,27_r"/>pitatvāt na hi daṃśaśabdena nirūpite parīṣahe maśakaśabdagrahaṇaṃ tadartham eva yuktam ataḥ prakāro rthāṃtara <span type="ref-block" n="16411 r_TAŚVA-ML#493,28_r"/>iti niścayaḥ caryāniṣadyāśayyānām arater aviśeṣād ekān na viṃśativacanam iti cen na aratau parīṣahajayā<span type="ref-block" n="16412 r_TAŚVA-ML#493,29_r"/>bhāvāt na hi caryāniṣadyāśayyānām arater ekatvād ekatvaṃ yuktaṃ tatra aratau parīṣahajayāyogāt tatkṛtapī<span type="ref-block" n="16413 r_TAŚVA-ML#493,30_r"/>ḍāsahanāt parīṣahajaye nyatvam eva teṣām iti dvāviṃśativacanam eva yuktaṃ tasmāt </p><p n="a_3941" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16416 r_TAŚVA-ML#494,01_r"/>kiṃ punaś cāritram ity āha </p><p n="a_3943" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16419 r_TAŚVA-ML#494,04_r"/>sāmāyikaśabdo tītārthaḥ sāmāyikam iti vā samāsaviṣayatvāt ayaṃtīty āyāḥ sattvaghātahetavo 'narthāḥ <span type="ref-block" n="16420 r_TAŚVA-ML#494,05_r"/>saṃgatā āyāḥ samāyāḥ samyag vā āyāḥ samāyās teṣu bhavaṃ sāmāyikaṃ samāyāḥ prayojanam asyeti ca <span type="ref-block" n="16421 r_TAŚVA-ML#494,06_r"/>sāmāyikam iti samāsaviṣayatvaṃ sāmāyikasyāvasthānasya tac ca sarvasāvadyayogapratyākhyānaparaṃ guptiprasaṃga <span type="ref-block" n="16422 r_TAŚVA-ML#494,07_r"/>iti cen na iha mānasapravṛttibhāvāt samitiprasaṃga iti cen na tatra yatasya pravṛttyupadeśāt dharmaprasaṃga <span type="ref-block" n="16423 r_TAŚVA-ML#494,08_r"/>iti cen na atreti vacanasya kṛtsnakarmakṣayahetutvajñāpanārthatvāt pramādakṛtānarthaprabaṃdhavilope samyak prati<span type="ref-block" n="16424 r_TAŚVA-ML#494,09_r"/>kriyā chedopasthāpanā vikalpanivṛttir vā parihāreṇa viśiṣṭā śuddhir yasmin tatparihāraviśuddhicāritraṃ <span type="ref-block" n="16425 r_TAŚVA-ML#494,10_r"/>tatpunastriṃśadvarṣajātasya saṃvatsarapṛthaktvaṃ tīrthakarapādamūlasevinaḥ pratyākhyānanāmadheyapūrvapārāvārapāraṃgatasya <span type="ref-block" n="16426 r_TAŚVA-ML#494,11_r"/>jaṃtunirodhaprādurbhāvakālapari māṇajanmayonideśadravyasvabhāvavidhānajñasya pramādarahitasya vā mahāvīryasya para<span type="ref-block" n="16427 r_TAŚVA-ML#494,12_r"/>manir jarasyātiduṣkaracaryānuṣṭhāyinaḥ tisraḥ saṃdhyā varjayitvā dvigavyūtigāminaḥ saṃpadyate nānyasya manāg api <span type="ref-block" n="16428 r_TAŚVA-ML#494,13_r"/>tadviparītasyeti pratipattavyaṃ atisūkṣmakaṣāyatvāt sūkṣmasāṃparāyaṃ tasya guptisamityor aṃtarbhāva iti cen na <span type="ref-block" n="16429 r_TAŚVA-ML#494,14_r"/>tadbhāve pi guṇanimittaviśeṣāśrayaṇāt lobhasaṃjvalanākhyasāṃparāyaḥ sūkṣmo smin bhavatīti viśeṣa <span type="ref-block" n="16430 r_TAŚVA-ML#494,15_r"/>āśritaḥ niravaśeṣaśāṃtakṣīṇamohatvād yathākhyātacāritraṃ yathā khyātam iva ātmasvabhāvāvyatikrameṇa <span type="ref-block" n="16431 r_TAŚVA-ML#494,16_r"/>khyātatvāt iterupādānaṃ tataḥ karmasamāpter jñāpanārthatvāt yathākhyātacāritrasiddhā sakalakarmakṣayapari<span type="ref-block" n="16432 r_TAŚVA-ML#494,17_r"/>samāptiḥ sāmāyikādīnām uttarottaraguṇaprakarṣakhyāpanārthamānupūrvyavacanaṃ prācyacāritradvayaviśuddher alpatvād u<span type="ref-block" n="16433 r_TAŚVA-ML#494,18_r"/>ttaracāritrāpekṣayā parihāraviśuddhicāritrasya tato naṃtaguṇajaghanyaśuddhitvāt tasyaiva tadanaṃtaguṇotkṛṣṭavi<span type="ref-block" n="16434 r_TAŚVA-ML#494,19_r"/>śuddhitvāt pūrvacāritradvayasya tadanaṃtaguṇotkṛṣṭaviśuddhitvāt tataḥ sūkṣmasāṃparāyasyānaṃtaguṇajaghanyaviśuddhi<span type="ref-block" n="16435 r_TAŚVA-ML#494,20_r"/>tvāt tasyaiva tadanaṃtaguṇotkṛṣṭatvāt tato yathākhyātacāritrasya saṃpūrṇaviśuddhitvāt etad evāha </p><p n="a_3945" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16438 r_TAŚVA-ML#494,23_r"/>atha tapovacanaṃ dharmāṃtarbhūtaṃ taddvividhaṃ bāhyamābhyaṃtaraṃ ca tatra bāhyabhedapratipattyartham āha </p><p n="a_3947" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16441 r_TAŚVA-ML#494,26_r"/>dṛṣṭaphalānapekṣaṃ saṃyamaprasiddhir āgocchedakarmavināśadhyānānāgamāv āptyartham anaśanaṃ taddvividhaṃ avadhṛtāna<span type="ref-block" n="16442 r_TAŚVA-ML#494,27_r"/>vadhṛtakālabhedāt saṃyamaprajāgaradoṣapraśamanasaṃtoṣasvādhyāyasukhasiddhyartham avamaudaryaṃ ekāgārasaptaveśmaikara<span type="ref-block" n="16443 r_TAŚVA-ML#494,28_r"/>sārdhagrāsādiviṣayasaṃkalpo vṛttiparisaṃkhyānaṃ dāṃteṃdriyatvatejohānisaṃyamoparodhavyāvṛttyādyarthaṃ ghṛtādirasa<span type="ref-block" n="16444 r_TAŚVA-ML#494,29_r"/>parityajanaṃ rasaparityāgaḥ rasavatparityāga iti cen na matorluptanirdiṣṭatvāt śuklapaṭa ityādivat avya<span type="ref-block" n="16445 r_TAŚVA-ML#494,30_r"/>tirekād vā tadvatsaṃpratyayaḥ sarvatyāgaprasaṃga iti cen na prakarṣagateḥ prakṛṣṭarasasyaiva dravyasya tyāgasaṃpratya<span type="ref-block" n="16446 r_TAŚVA-ML#494,31_r"/>yāt pratijñātagaṃdhatyāgasya prakṛṣṭagaṃdhakastūrikādityāgavat kaścid āha anaśanāvamaudaryarasaparityāgānāṃ <span type="ref-block" n="16447 r_TAŚVA-ML#494,32_r"/>vṛttiparisaṃkhyānādhārāt pṛthagnirdeśaḥ tadvikalpanirdeśa iti cen na anavasthānāt taṃ pratyāha navā <span type="ref-block" n="16448 r_TAŚVA-ML#494,33_r"/>kāyaceṣṭāviṣayagaṇanārthatvād vṛttiparisaṃkhyānasya anaśanasyābhyavahartavyanivṛttirūpatvād avamaudaryarasaparityāga<span type="ref-block" n="16449 r_TAŚVA-ML#494,34_r"/>yor abhyavahartavyaikadeśanivṛttiparatvāt tato bhedaprasiddheḥ ābādhātyayabrahyacaryasvādhyāyadhyānādiprasiddhyarthaṃ <span type="ref-block" n="16450 r_TAŚVA-ML#495,01_r"/>viviktaśayyāsanaṃ kāyakleśaḥ sthānamaunātapanādir anekadhā dehaduḥkhatitikṣāsukhānabhiṣv aṃgapravacanapra<span type="ref-block" n="16451 r_TAŚVA-ML#495,02_r"/>bhāvanādyarthaḥ parīṣahajātīyatvāt paunar uktyam iti cen na svakṛtakleśāpekṣatvāt kāyakleśasya samyag ity a<span type="ref-block" n="16452 r_TAŚVA-ML#495,03_r"/>nuvṛtter dṛṣṭaphalanivṛttiḥ samyagyoganigraho guptir ity ataḥ samyagyrahaṇam anuvartate bāhyadravyāpekṣatvād bāhyatvaṃ <span type="ref-block" n="16453 r_TAŚVA-ML#495,04_r"/>parapratyakṣatvāt tīrthyagrahasthakāryatvāc cānaśanādeḥ etac ca karmanirdahanāt tapaḥ deheṃdriyatāpād vā keṣā <span type="ref-block" n="16454 r_TAŚVA-ML#495,05_r"/>punaḥ karmaṇāṃ saṃvaraḥ syāt tapaso 'smād ity āha </p><p n="a_3949" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16456 r_TAŚVA-ML#495,07_r"/>athābhyaṃtaraṃ tapaḥ prakāśayann āha </p><p n="a_3951" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16458 r_TAŚVA-ML#495,09_r"/>tapa iti saṃbadhyate asyānyatīrthānabhyastatvād uttaratvaṃ abhyaṃtaratvam iti yāvat aṃtaḥkaraṇavyāpārā<span type="ref-block" n="16459 r_TAŚVA-ML#495,10_r"/>d bāhyadravyānapekṣatvāt svata etac ca svasaṃvedyam iti darśayann āha </p><p n="a_3953" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16461 r_TAŚVA-ML#495,12_r"/>tadbhedagaṇanārtham āha </p><p n="a_3955" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16463 r_TAŚVA-ML#495,14_r"/>navādīnāṃ bhedaśabdenopasaṃhitānām anyapadārthā vṛttiḥ dviśabdasya pūrvanipātaprasaṃga iti cen na pūrvasū<span type="ref-block" n="16464 r_TAŚVA-ML#495,15_r"/>trāpekṣatvāt śābdān nyāyād dvaṃdve syur alpāctaram iti sūtrāt saṃyogād alpīyasa ity upasaṃkhyānāc ca dviśabdasya <span type="ref-block" n="16465 r_TAŚVA-ML#495,16_r"/>pūrvanipātaprasaktāv apy arthān nyāyāt prāyaścittādisūtrārthāpekṣayā yathākramam abhisaṃbaṃdhārthalakṣaṇam ullaṃdhyate arthasya <span type="ref-block" n="16466 r_TAŚVA-ML#495,17_r"/>balīyastvāt lakṣyānuvidhānāl lakṣaṇasya ete ca navādayaḥ prabhedā ity āha </p><p n="a_3957" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16468 r_TAŚVA-ML#495,19_r"/>yatas tapaso 'bhyaṃtarasya prāyaścittādaya eva bhedātmāno navādayas teṣāṃ bhedā iti prabhedās te prāgdhyānā<span type="ref-block" n="16469 r_TAŚVA-ML#495,20_r"/>d iti vacanaṃ yathāsaṃkhyapratipattyarthaṃ </p><p n="a_3958" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16470 r_TAŚVA-ML#495,21_r"/>tatrāsya tapobhedasya navavikalpān pratipādayann āha </p><p n="a_3960" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16472 r_TAŚVA-ML#495,23_r"/>prāyaścittasya nava vikalpāḥ pramādadoṣavyudāsabhāvaprasādaniḥśalyānavasthāvyāvṛttimaryād ātyāgasaṃyamadā<span type="ref-block" n="16473 r_TAŚVA-ML#495,24_r"/>rḍhyabhāvanādisiddhyarthaṃ prāyaścittaṃ prāyoparādhas tasya cittaṃ viśuddhyartham ity arthaḥ tasyālocanādayo niravadya<span type="ref-block" n="16474 r_TAŚVA-ML#495,25_r"/>vṛttayo nava vikalpā bhavaṃtīty āha </p><p n="a_3962" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16476 r_TAŚVA-ML#495,27_r"/>tatra gurave pramādanivedanaṃ daśadoṣavivarjitam ālocanaṃ prāyaścittalaghukaraṇārtham upakaraṇadānaṃ yadi laghu <span type="ref-block" n="16477 r_TAŚVA-ML#495,28_r"/>me śaktyapekṣaṃ kiṃcit prāyaścittaṃ dīyate tadāhaṃ doṣaṃ nivedayāmīti dīnavacanaṃ parādṛṣṭadoṣagūhanena prakaṭa<span type="ref-block" n="16478 r_TAŚVA-ML#495,29_r"/>doṣanivedanaṃ pramādālasyābhyāmalpadoṣāv ajñānena sthūladoṣapratipādanaṃ mahādoṣasaṃvaraṇenālpadoṣakathanaṃ <span type="ref-block" n="16479 r_TAŚVA-ML#495,30_r"/>īdṛśe doṣe kiṃ prāyaścittam ity upāyena pracchannaṃ bahuyatijanālocanāśabdākule svadoṣanivedanaṃ kim idaṃ <span type="ref-block" n="16480 r_TAŚVA-ML#495,31_r"/>gurūpapāditaṃ prāyaścittaṃ yuktam āgame na vety anugurupraśnaḥ mahad api prāyaścittaṃ gṛhītaṃ na phalakaram iti saṃciṃtya <span type="ref-block" n="16481 r_TAŚVA-ML#495,32_r"/>svasamānāya pramādāvedanaṃ paragṛhītasyaiva prāyaścittasyānumatena svaduścaritasaṃvaraṇaṃ iti daśālocanado<span type="ref-block" n="16482 r_TAŚVA-ML#495,33_r"/>ṣās teṣāṃ varjanam ātmāparādhasyāśv eva nirmāya bālavadṛjubuddhyābhidhānaṃ tadviśiṣṭam ālocanaṃ samyagavagaṃtavyaṃ <span type="ref-block" n="16483 r_TAŚVA-ML#496,01_r"/>tac ca saṃyatāśrayaṃ dviviṣayam ekāṃte saṃyatikāśrayaṃ triviṣayaṃ prakāśe prāyaścittaṃ gṛhītvā kurvato 'kurvataś ca <span type="ref-block" n="16484 r_TAŚVA-ML#496,02_r"/>kutaścit tapaścaraṇasāphalyetarādiguṇadoṣaprasaktiḥ prasiddhaiva mithyāduṣkṛtābhidhānādyabhivyaktapratikriyā <span type="ref-block" n="16485 r_TAŚVA-ML#496,03_r"/>pratikramaṇaṃ tadubhayasaṃsarge sati sādhanaṃ tadubhayaṃ sarvasya pratikramaṇasyālocanapūrvakatvāt kevalaṃ pratikra<span type="ref-block" n="16486 r_TAŚVA-ML#496,04_r"/>maṇam ayuktam iti cen na tatra guruṇābhyanujñātena śiṣyeṇaivālocanakaraṇāt tadubhayasmin guruṇaivobhayasya <span type="ref-block" n="16487 r_TAŚVA-ML#496,05_r"/>vidhānāt saṃsaktān napānopakaraṇādīnāṃ vibhajanaṃ vivekaḥ vyutsargaḥ kāyotsargādikaraṇaṃ taponaśa<span type="ref-block" n="16488 r_TAŚVA-ML#496,06_r"/>nādi divasapakṣamāsādinā pravrajyāhāpanaṃ chedaḥ pakṣamāsādivibhāgena dūrataḥ parivarjanaṃ parihāraḥ <span type="ref-block" n="16489 r_TAŚVA-ML#496,07_r"/>punardīkṣāprāpaṇam upasthāpanaṃ tad idaṃ navavidham api prāyaścittaṃ kiṃ kasmin pramādācarite syād iti paramāga<span type="ref-block" n="16490 r_TAŚVA-ML#496,08_r"/>mād avaseyaṃ tasya deśakālādyapekṣasyānyathāvasātum aśakyatvāt </p><p n="a_3963" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16491 r_TAŚVA-ML#496,09_r"/>atha vinayavikalpapratipādanārtham āha </p><p n="a_3965" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16493 r_TAŚVA-ML#496,11_r"/>vinaya ity anuvartate pratyekam abhisaṃbaṃdhaḥ jñānavinaya ityādi tatra sabahumānajñānagrahaṇābhyāsasmaraṇā<span type="ref-block" n="16494 r_TAŚVA-ML#496,12_r"/>dir jñānavinayaḥ padārthaśraddhāne niḥśaṃkitatvādilakṣaṇopetatā darśanavinayaḥ sāmāyikādau lokabiṃdusāra<span type="ref-block" n="16495 r_TAŚVA-ML#496,13_r"/>paryaṃte śrutasamudre bhagavadbhiḥ prakāśite 'nyathā padārthakathanāsaṃbhavanāt tadvataś cāritre samāhitacittatā <span type="ref-block" n="16496 r_TAŚVA-ML#496,14_r"/>cāritravinayaḥ pratyakṣeṣv ācāryādiṣv abhyutthānābhigamanāṃjalikaraṇādir upacāravinayaḥ parokṣeṣv api kāyavā<span type="ref-block" n="16497 r_TAŚVA-ML#496,15_r"/>ṅmanobhir aṃjalikriyāguṇasaṃkīrtanānusmaraṇādiḥ jñānalābhācāraviśuddhisamyagārādhanādyavalaṃbanaṃ vinayabhāvanaṃ <span type="ref-block" n="16498 r_TAŚVA-ML#496,16_r"/>kimarthaṃ punar jñānādayo vinayā ity abhedenoktā ity āha </p><p n="a_3967" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16501 r_TAŚVA-ML#496,19_r"/>atha vaiyāvṛttyapratipattyartham āha </p><p n="a_3969" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16503 r_TAŚVA-ML#496,21_r"/>vaiyāvṛttyam ity anuvṛtteḥ pratyekam abhisaṃbaṃdhaḥ vyāvṛttasya bhāvaḥ karma vā vaiyāvṛttyaṃ kimarthaṃ taduktam ity āha </p><p n="a_3971" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16505 r_TAŚVA-ML#496,23_r"/>ācaraṃti tasmād vratānīty ācāryaḥ upetya tasmād adhīyata ity upādhyāyaḥ mahopavāsādyanuṣṭhāyī tapasvī <span type="ref-block" n="16506 r_TAŚVA-ML#496,24_r"/>śikṣāśīlaḥ śaikṣaḥ rujādikliṣṭaśarīro glānaḥ gaṇaḥ sthavirasaṃtatiḥ dīkṣakācāryasaṃstyāyaḥ kulaṃ <span type="ref-block" n="16507 r_TAŚVA-ML#496,25_r"/>cāturvarṇyaśramaṇanivahaḥ saṃghaḥ cirapravrajitaḥ sādhuḥ manojño 'bhirūpaḥ saṃmato vā lokasya vidvattvava<span type="ref-block" n="16508 r_TAŚVA-ML#496,26_r"/>ktṛtvamahākulatvādibhiḥ asaṃyatasamyagdṛṣṭir vā teṣāṃ vyādhiparīṣahamithyātvādyupanipāte tatpratīkāro <span type="ref-block" n="16509 r_TAŚVA-ML#496,27_r"/>vaiyāvṛttyaṃ bāhyadravyāsaṃbhave svakāyena tadānukūlyānuṣṭhānaṃ ca tac ca samādhyādhānāvicikitsābhāvapravacana<span type="ref-block" n="16510 r_TAŚVA-ML#496,28_r"/>vātsalyādyabhivyaktyarthaṃ bahūpadeśāt kvacin niyamena pravṛtijñāpanāya bhūyasāmupanyāsaḥ </p><p n="a_3972" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16511 r_TAŚVA-ML#496,29_r"/>atha svādhyāyaprarūpaṇārtham āha </p><p n="a_3974" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16513 r_TAŚVA-ML#496,31_r"/>svādhyāya ity anuvartamānenābhisaṃbaṃdhaḥ niravadyagraṃthārthobhayapratipādanaṃ vācanā saṃśayacchedāya niścita<span type="ref-block" n="16514 r_TAŚVA-ML#496,32_r"/>balādhānāya vā parānuyogaḥ pṛcchanā adhigatārthasya manasābhyāso 'nuprekṣā ghoṣaśuddhaṃ parivartanam āmnāyaḥ <span type="ref-block" n="16515 r_TAŚVA-ML#496,33_r"/>dharmakathādyanuṣṭhānaṃ dharmopadeśaḥ prajñātiśayapraśastādhyavasāyādyarthaṃ svādhyāyaḥ katham ayam aṃtaraṃgarūpa ity āha </p><p n="a_3976" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16517 r_TAŚVA-ML#497,02_r"/>atha vyutsargapratinirdeśārtham āha </p><p n="a_3978" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16519 r_TAŚVA-ML#497,04_r"/>vyutsarga ity anuvṛtter vyatirekanirdeśaḥ pūrvavat upadhīyate balādhānārtham ity upadhiḥ anupāttavastutyāgo <span type="ref-block" n="16520 r_TAŚVA-ML#497,05_r"/>bāhyopadhivyutsargaḥ krodhādibhāvanivṛttir abhyaṃtaropadhivyutsargaḥ kāyatyāgaś ca niyatakālo yāvaj jīvaṃ <span type="ref-block" n="16521 r_TAŚVA-ML#497,06_r"/>vā parigrahanivṛtter avacanam iti cen na tasya dhanahiraṇyavasanādiviṣayatvāt dharmābhyaṃtarabhāvād iti cen na <span type="ref-block" n="16522 r_TAŚVA-ML#497,07_r"/>prāsukaniravadyāhārādinivṛttitaṃtratvāt prāyaścittābhyaṃtaratvād iti cen na tasya pratidvaṃdvibhāvāt prāya<span type="ref-block" n="16523 r_TAŚVA-ML#497,08_r"/>ścittasya hi vyutsargasyāticāraḥ pratidvaṃdvīṣyate nirapekṣaś cāyaṃ tato naitadvacanam anarthakaṃ anekatrāvacanam a<span type="ref-block" n="16524 r_TAŚVA-ML#497,09_r"/>nenaiva gatatvād iti cen na śaktyapekṣatvāt tad evāha </p><p n="a_3980" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16527 r_TAŚVA-ML#497,12_r"/>sāvadyapratyākhyānaśaktyapekṣayā hi vratāparityāgaḥ sa cāvratāsravanirodhaphalaḥ puṇyāsravaphalaṃ tu dānaṃ <span type="ref-block" n="16528 r_TAŚVA-ML#497,13_r"/>svātisargaśaktyapekṣaṃ dharmātmakas tu saṃvaraṇaśaktyapekṣas tyāgaḥ prāyaścittātmako ticāraśodhanaśaktyapekṣaḥ <span type="ref-block" n="16529 r_TAŚVA-ML#497,14_r"/>abhyaṃtarataporūpas tu kāyotsarjanaśaktyapekṣa iti tyāgasāmānyād eko py anekaḥ sa ca niḥsaṃganirbhayajī<span type="ref-block" n="16530 r_TAŚVA-ML#497,15_r"/>vitāśāvyudāsādyarthaṃ vyutsargaḥ katham upadhyor bāhyatābhyaṃtaratā ca matā yatas tapovyutsargaḥ syād ity āha </p><p n="a_3982" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16532 r_TAŚVA-ML#497,17_r"/>atha dhyānaṃ vyākhyātukāmaḥ prāha </p><p n="a_3984" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16534 r_TAŚVA-ML#497,19_r"/>kim anena sūtreṇa kriyata ity āha </p><p n="a_3986" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16536 r_TAŚVA-ML#497,21_r"/>tatra kaścid āha yogaścittavṛttinirodha iti sa evaṃ paryanuyojyaḥ kim aśeṣacittavṛttirodhas tucchaḥ <span type="ref-block" n="16537 r_TAŚVA-ML#497,22_r"/>kiṃ vā sthirajñānātmaka iti nādyaḥ pakṣaḥ śreyānuttaras tu syād ity āha </p><p n="a_3988" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16539 r_TAŚVA-ML#497,24_r"/>nanu cāśeṣacittavṛttinirodhān na tuccho bhyupagamyate tasya grāhakapramāṇābhāvād aniścitatvāt kiṃ tarhiṃ <span type="ref-block" n="16540 r_TAŚVA-ML#497,25_r"/>puṃsaḥ svarūpe vasthānam eva tannirodhaḥ sa eva hi samādhirasaṃprajñāto yogo dhyānam iti ca gīyate jñānasyāpi <span type="ref-block" n="16541 r_TAŚVA-ML#497,26_r"/>tadā samādhibhṛtāmucchedāt 'tadā draṣṭuḥ svarūpe vasthānaṃ' iti vacanāt </p><p n="a_3990" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16543 r_TAŚVA-ML#497,28_r"/>tathā hi jñānavānātmā draṣṭṛtvāt yas tu na jñānavān sa na draṣṭā yathā kuṃbhādi draṣṭā vātmā tato jñāna<span type="ref-block" n="16544 r_TAŚVA-ML#497,29_r"/>vān pradhānaṃ jñānavad iti cen na tasyaiva draṣṭṛtvaprasaṃgād adraṣṭur jñānavattābhāvāt kuṃbhādivat ajñānavattve <span type="ref-block" n="16545 r_TAŚVA-ML#497,30_r"/>puruṣasyānityatvāpattir iti cen na pradhānasyāpy anityatvānuṣakteḥ tatpariṇāmasya vyaktasyānityatvopagamā<span type="ref-block" n="16546 r_TAŚVA-ML#497,31_r"/>d adoṣa iti cet puruṣaparyāyasyāpi bodhaviśeṣāder anityatve ko doṣaḥ tasya puruṣāt kathaṃcid avyatireke <span type="ref-block" n="16547 r_TAŚVA-ML#497,32_r"/>bhaṃguratvaprasaṃga iti cet pradhānād vyaktaṃ kim atyaṃtavyatiriktam iṣṭaṃ yena tataḥ kathaṃcid avyatirekād anityatā na <span type="ref-block" n="16548 r_TAŚVA-ML#497,33_r"/>bhavet vyaktāvyaktayor avyatirekaikāṃte pi vyaktam evānityaṃ pariṇāmatvān na punar avyaktaṃ pariṇāmitvād iti cet <span type="ref-block" n="16549 r_TAŚVA-ML#498,01_r"/>tata eva jñānātmanor avyatireke pi jñānam evānityam astu puruṣas tu nityo stu viśeṣābhāvāt puruṣo 'pariṇā<span type="ref-block" n="16550 r_TAŚVA-ML#498,02_r"/>my eveti cet pradhānam api pariṇāmi mā bhūt vyakteḥ pariṇāmi pradhānaṃ na śakteḥ sarvadā sthāsnutvād iti <span type="ref-block" n="16551 r_TAŚVA-ML#498,03_r"/>cet tathā puruṣo pi sarvathā viśeṣābhāvāt sarvasya sataḥ pariṇāmitvasādhanāc ca apariṇāmini kramayau<span type="ref-block" n="16552 r_TAŚVA-ML#498,04_r"/>gapadyavirodhād arthakriyānupapatteḥ sattvasyaivāsaṃbhavāt tato draṣṭātmā jñānavān eva bādhakābhāvād iti na tasya <span type="ref-block" n="16553 r_TAŚVA-ML#498,05_r"/>svarūpe vasthitir ajñānātmikā kācid asaṃprajñātayogadaśāyām upapadyate jaḍātmabhāvāt </p><p n="a_3992" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16555 r_TAŚVA-ML#498,07_r"/>saṃprajñāto yogo jñānātmaka eva 'vṛttisārūpyam itaratre'ti vacanāt vṛttayaḥ paṃcatayyaḥ tāsāṃ viṣaya<span type="ref-block" n="16556 r_TAŚVA-ML#498,08_r"/>sārūpyamātraṃ jihāsopāditsārahitam upekṣāphalaṃ taddhyānaṃ cittavṛttinirodhasyetthaṃbhūtasya bhāvād iti yad bhāṣyate <span type="ref-block" n="16557 r_TAŚVA-ML#498,09_r"/>tatra jñānātmatvamātreṇa nāsti vivādaḥ sarvasya dhyānasya jñānātmakatvaprasiddheḥ jñānam eva sthirībhūtaṃ samā<span type="ref-block" n="16558 r_TAŚVA-ML#498,10_r"/>dhir iti parair apy abhidhānāt viṣayasārūpyaṃ tu vṛttīnāṃ pratibiṃbādhānaṃ tadānupapannam eva kvacid amūrte rthe kasya<span type="ref-block" n="16559 r_TAŚVA-ML#498,11_r"/>cit pratibiṃbāsaṃbhavāt tathā hi na pratibiṃbabhṛto vṛttayo 'mūrtatvād yathā khaṃ yat pratibiṃbabhṛn na tadamūrtaṃ dṛṣṭaṃ <span type="ref-block" n="16560 r_TAŚVA-ML#498,12_r"/>yathā darpaṇādi karmabhṛtaś ca vṛttayas tasmān na pratibiṃbabhṛta ity atra na tāvad asiddho hetur jñānavṛttīnāṃ mūrtatvā<span type="ref-block" n="16561 r_TAŚVA-ML#498,13_r"/>nabhyupagamāt tadabhyupagame bāhyeṃdriyapratyakṣatvaprasaṃgāt manovadatisūkṣmatvād apratyakṣatve svasaṃvedanapratyakṣa<span type="ref-block" n="16562 r_TAŚVA-ML#498,14_r"/>tāpi na syāt tadvad eva na cāsvasaṃviditā eva jñānavṛttayo rthagrāhitvavirodhāt pradīpādivadasvasaṃvidite pi <span type="ref-block" n="16563 r_TAŚVA-ML#498,15_r"/>viṣayagrāhitvaṃ jñānavṛttīnām aviruddham iti cen na vaiṣamyāt pradīpādidravyaṃ hi nārthagrāhi svayam acetana<span type="ref-block" n="16564 r_TAŚVA-ML#498,16_r"/>tvāt kiṃ tarhi cakṣurāde rūpādigrāhi jñānakāraṇasya sahakāritayārthagrāhīty upacaryate na punaḥ paramārtha<span type="ref-block" n="16565 r_TAŚVA-ML#498,17_r"/>tas tatra tathā jñānavṛttayaḥ yas tu tattvato rthagrāhiṇa iṣyaṃte tato na sāmyam udāharaṇasyeti nāsvasaṃviditatva<span type="ref-block" n="16566 r_TAŚVA-ML#498,18_r"/>siddhis tāsāṃ darśanavat na ca svasaṃviditatvaṃ kasyacin mūrtasya dṛṣṭam iṣṭaṃ cātiprasaṃgād ity amūrtatvam eva citta<span type="ref-block" n="16567 r_TAŚVA-ML#498,19_r"/>vṛttīnām avasthitaṃ tato nāsiddho hetuḥ nāpy anaikāṃtiko viruddho vā vipakṣavṛttyabhāvād yataś cittavṛttīnāṃ <span type="ref-block" n="16568 r_TAŚVA-ML#498,20_r"/>pratibiṃbabhṛttvābhāvo na siddhyet viṣayapratiniyamāny athānupapattyā pratibiṃbabhṛto jñānavṛttaya iti cen na <span type="ref-block" n="16569 r_TAŚVA-ML#498,21_r"/>nirākāratve pi viṣayapratiniyamasiddheḥ puṃso darśanasya bhoganiyamavat atha buddhipratibiṃbitam eva niyata<span type="ref-block" n="16570 r_TAŚVA-ML#498,22_r"/>m arthaṃ puruṣaś cetayate nānyathā pratiniyamābhāvaprasaṃgād iti mataṃ tarhi buddhir api kutaḥ pratiniyatārthapratibiṃbaṃ <span type="ref-block" n="16571 r_TAŚVA-ML#498,23_r"/>bibharti na punaḥ sakalārthapratibiṃbam iti niyamahetur vānyaḥ pratiniyatāhaṃkārābhimatam evārthaṃ buddhiḥ prati<span type="ref-block" n="16572 r_TAŚVA-ML#498,24_r"/>biṃbayatīti cet kim anayā paraṃparāpratibiṃbam aṃtareṇaivāhaṃkārapratiniyamitam arthaṃ buddhir vyavasyati manaḥ <span type="ref-block" n="16573 r_TAŚVA-ML#498,25_r"/>svasāmagrīṃ pratiniyamād eva sarvatra pratiniyamasiddher alaṃ pratibiṃbakalpanayā tathā ca na cittavṛttīnāṃ sārūpyaṃ <span type="ref-block" n="16574 r_TAŚVA-ML#498,26_r"/>nāma yan mātraṃ saṃprajñātayogaḥ syād iti pareṣāṃ dhyānāsaṃbhavaḥ nāpi dhyeyaṃ tasya sūtre nupādānāt dhyānā<span type="ref-block" n="16575 r_TAŚVA-ML#498,27_r"/>siddhau tadasiddheś ca syādvādināṃ tu dhyānaṃ dhyeye viśiṣṭe sūtritam eva ciṃtānirodhasyaikadeśataḥ kārtsnyato <span type="ref-block" n="16576 r_TAŚVA-ML#498,28_r"/>vā dhyānasyaikāgraviṣayatvena viśeṣaṇāt tathā hi </p><p n="a_3994" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16579 r_TAŚVA-ML#498,31_r"/>ekaśabdaḥ saṃkhyāpadaṃ aṃgyate tadaṃgati tasminn iti vāgraṃ mukhaṃ bhadreṃdrāgravipretyādi nipātanāt aṃge<span type="ref-block" n="16580 r_TAŚVA-ML#498,32_r"/>r gatyarthasya karmaṇy adhikaraṇe vā ragvidhānāt ciṃtāṃtaḥkaraṇavṛttiḥ aniyatakriyārthasya niyatakriyākartṛtvenā<span type="ref-block" n="16581 r_TAŚVA-ML#498,33_r"/>vasthānaṃ nirodhaḥ ekam agraṃ mukhaṃ yasya so yam ekāgraḥ ciṃtāyā nirodhaḥ ekāgraś cāsau ciṃtānirodhaś ca sa ity e<span type="ref-block" n="16582 r_TAŚVA-ML#498,34_r"/>kāgraciṃtānirodhaḥ sa kuta iti cet ekāgratvena ciṃtānirodho vīryaviśeṣāt pradīpaśikhāvat vīrya<span type="ref-block" n="16583 r_TAŚVA-ML#498,35_r"/>viśeṣo hi dīpaśikhāyā nirvātaprakaraṇatve aṃtaraṃbahiraṃgahetuvaśāt parispaṃdābhāvopapattau vibhāvyate tathā <span type="ref-block" n="16584 r_TAŚVA-ML#499,01_r"/>ciṃtāyā api vīryāṃtarāyavigamaviśeṣanirākuladeśādihetuvaśādi yaviśeṣaḥ samunnīyate tata <span type="ref-block" n="16585 r_TAŚVA-ML#499,02_r"/>ekāgratyaṃ tena ciṃtāṃtaranirodhād ekāgraciṃtānirodha iti nānāmukhatvena tasya nivṛttiḥ siddhā bhavati <span type="ref-block" n="16586 r_TAŚVA-ML#499,03_r"/>arthaparyāyavācī vā agraśabdaḥ aṃgyate ity agram iti karmasādhanasyāgraśabdasyārthaparyāyavācitvopapatteḥ <span type="ref-block" n="16587 r_TAŚVA-ML#499,04_r"/>ekatvaṃ ca tadagraṃ ca tadekāgraṃ ekatvasaṃkhyāviśiṣṭo rthaḥ pradhānabhūte vā pradhānavācina ekaśabdasyāśraya<span type="ref-block" n="16588 r_TAŚVA-ML#499,05_r"/>ṇāt ekāgre ciṃtānirodha ekāgraciṃtānirodha iti yogavibhāgāt mayūravyaṃsakāditvād vā vṛttiḥ tato <span type="ref-block" n="16589 r_TAŚVA-ML#499,06_r"/>'nekārthe guṇabhūte vā kalpanāropo dhyānaṃ mā bhūt nanv anekāṃtavādināṃ sarvasyārthasyaikānekarūpatvāt katha<span type="ref-block" n="16590 r_TAŚVA-ML#499,07_r"/>m anekarūpavyavacchedenaikāgradhyānaṃ vidhīyata iti kaścit so py anālocitavacanaḥ ekasyārthasya paryāyasya <span type="ref-block" n="16591 r_TAŚVA-ML#499,08_r"/>vā pradhānabhāve dhyānaviṣayavacanāt tatra dravyasya paryāyāṃtarāṇāṃ ca sattve pi guṇībhūtatvād dhyānaviṣayatva<span type="ref-block" n="16592 r_TAŚVA-ML#499,09_r"/>vyavacchedāt tata eva caikaśabdasya saṃkhyāprādhānyavācino vyākhyānāt nanv evaṃ kalpanāropita eva <span type="ref-block" n="16593 r_TAŚVA-ML#499,10_r"/>viṣaye dhyānam uktaṃ syāt tattvataḥ paryāyamātrasya vastuno nupapatter dravyamātravat dravyaparyāyātmano jātyaṃtarasya ca <span type="ref-block" n="16594 r_TAŚVA-ML#499,11_r"/>vastutvāt nayaviṣayasya ca vastvekadeśatvānyathā nayasya vikalādeśatvavirodhād iti paraḥ so pi na <span type="ref-block" n="16595 r_TAŚVA-ML#499,12_r"/>nītivit paryāyasya nirākṛtadravyaparyāyāṃtarasyaiva vā vastusādhanān nirastasamastaparyāyadravyavat na punar a<span type="ref-block" n="16596 r_TAŚVA-ML#499,13_r"/>pekṣitadravyaparyāyāṃtarasya paryāyasyāvastutvaṃ tasya nayaviṣayatayā vastvekadeśatve py avastutvanirākaraṇāt nāyaṃ <span type="ref-block" n="16597 r_TAŚVA-ML#499,14_r"/>vastu na cāvastu vastvaṃśaḥ kathyate yataḥ na samudro 'samudro vā samudrāṃśo yathaiva hi iti niya<span type="ref-block" n="16598 r_TAŚVA-ML#499,15_r"/>māt na ca vastvaṃśād akalpanāropita eva vastuno pi tathā prasaṃgāt svarūpālaṃbanam eva dhyānam ity anye <span type="ref-block" n="16599 r_TAŚVA-ML#499,16_r"/>te pi na yuktavacasaḥ sarvathā tatsvarūpasya dhyānadhyeyarūpadvayavirodhāt kathaṃcid anekasvarūpasya tadavirodhidhyā<span type="ref-block" n="16600 r_TAŚVA-ML#499,17_r"/>narūpād arthāṃtarabhūte dhyeyarūpe dhyānaṃ pravartate iti svato vyatiriktam eva dravyaparamāṇuṃ bhāvaparamāṇuṃ vā samā<span type="ref-block" n="16601 r_TAŚVA-ML#499,18_r"/>laṃbate na ca dravyaparamāṇur bhāvaparamāṇur vārthaparyayo na bhavati pudgalādidravyaparyāyatvāt tasyeti ciṃti<span type="ref-block" n="16602 r_TAŚVA-ML#499,19_r"/>taprāyaṃ tato yaṃ dhyānaśabdo bhāvakartṛkaraṇasādhano vivakṣāvaśāt dhyeyaṃ prati vyāvṛttasya bhāvamātratvāt <span type="ref-block" n="16603 r_TAŚVA-ML#499,20_r"/>dhyātirdhyānam iti bhavati karaṇapraśaṃsāparāyāṃ vṛttau kartṛsādhanatvaṃ dhyāyatīti dhyānaṃ sādhakatamatvavi<span type="ref-block" n="16604 r_TAŚVA-ML#499,21_r"/>vakṣāyāṃ karaṇasādhanaṃ dhyāyaty anena jñānāvaraṇavīryāṃtarāyavirāmaviśeṣodbhūtaśaktiviśeṣeṇeti dhyānam iti <span type="ref-block" n="16605 r_TAŚVA-ML#499,22_r"/>ekāṃtakalpanāyāṃ doṣavidhānam uktaṃ prathamasūtre jñānaśabdasya karaṇādisādhanatvasamarthanāt nirviṣayasya <span type="ref-block" n="16606 r_TAŚVA-ML#499,23_r"/>dhyānasya bhāvasādhanatvādyanupapatteś ca bhāvavaṃtam aṃtareṇa bhāvasyāsaṃbhavāt kartur abhāve karaṇatvānupapatteḥ <span type="ref-block" n="16607 r_TAŚVA-ML#499,24_r"/>sarvathaikāṃte kārakavyavasthāsaṃbhavasya coktatvāt na ca vikalpāropite viṣaye dhyānam ity ekāṃtavādo pi <span type="ref-block" n="16608 r_TAŚVA-ML#499,25_r"/>śreyān nirviṣayadhyānasyāpi ekatvaprasaṃgāt kumārīparikalpitabhojye kālpanikabhojanavat na ca parika<span type="ref-block" n="16609 r_TAŚVA-ML#499,26_r"/>lpitāt dhyānād dhyātuḥ phalam akalpitarūpam upapadyate kalpitabhojanād akalpitatṛptivat tato naikāṃtavādināṃ <span type="ref-block" n="16610 r_TAŚVA-ML#499,27_r"/>dhyānadhyeyavyavasthā pramāṇavirodhāt svayam iṣṭatattvanirṇayāyogāt dhyātur abhāvāc ca na hi kūṭasthapuruṣo <span type="ref-block" n="16611 r_TAŚVA-ML#499,28_r"/>dhyātā pūrvāparasvabhāvatyāgopādānahīnatvāt kṣaṇikacittavat nāpi pradhānaṃ tasyācetanatvāt kāyavat <span type="ref-block" n="16612 r_TAŚVA-ML#499,29_r"/>mahadādivyaktātmā dhyāteti cen na tasya pradhānavyatirekeṇābhāvāt kalpitasya cāvastutvāt saṃtānavat <span type="ref-block" n="16613 r_TAŚVA-ML#499,30_r"/>syādvādināṃ tu dhyātāsti tasyottamasaṃhananatvaviśiṣṭasya mūrtimattvāt tathā cāha </p><p n="a_3996" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16615 r_TAŚVA-ML#499,32_r"/>ādyaṃ saṃhananaṃ trayam uttamasaṃhananaṃ so yam uttamasaṃhananas tasya dhyānaṃ na punar anuttamasaṃhananasya tasya dhyāna<span type="ref-block" n="16616 r_TAŚVA-ML#499,33_r"/>śaktyabhāvāt vihitapavanavijayasyānuttamasaṃhananasyāpi dhyānasāmarthyaṃ manovijayaprāpter iti cet sa <span type="ref-block" n="16617 r_TAŚVA-ML#499,34_r"/>parapavanavijayaḥ kutaḥ gurūpadiṣṭābhyāsātiśayād iti cen na tadabhyāsasyaivānuttamasaṃhananena vidhātum aśa<span type="ref-block" n="16618 r_TAŚVA-ML#499,35_r"/>kyatvāt tadabhyāse pīḍotpatter ārtadhyānaprasaṃgāc ca pavanadhāraṇāyām evāvahitamanaso 'nyaddhyeye pravṛttyanupa<span type="ref-block" n="16619 r_TAŚVA-ML#500,01_r"/>patteḥ sakṛn manaso vyāpāradvitayāyogāt jñānayaugapadyaprayatnayaugapadyābhyāṃ manaso 'vyavasthiteḥ etena prāṇā<span type="ref-block" n="16620 r_TAŚVA-ML#500,02_r"/>yām adhāraṇayor adhyānakāraṇatvam uktaṃ pratyāhāravat yam aniyamayos tu tadaṃgatvam iṣṭam eva asaṃyatasya yogā<span type="ref-block" n="16621 r_TAŚVA-ML#500,03_r"/>prasiddheḥ ā aṃtarmuhūrtād iti kālaviśeṣavacanāc ca nānuttamasaṃhananasya dhyānasiddhiḥ tenottamasaṃhananavi<span type="ref-block" n="16622 r_TAŚVA-ML#500,04_r"/>dhānam anyasyeyatkālādhyavasāyadhāraṇāsāmarthyād upapannaṃ bhavati tata ūrdhvaṃ tan nāstīty āha </p><p n="a_3998" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16624 r_TAŚVA-ML#500,06_r"/>na hy uttamasaṃhanano pi dhyānam aṃtarmuhūrtād ūrdhvam avicchinnaṃ dhyātum īṣṭe punar āvṛttyā parāṃtarmuhūrtakāle dhyānasaṃ<span type="ref-block" n="16625 r_TAŚVA-ML#500,07_r"/>tatiś cirakālam api na virudhyate nanu yady ekāṃtarmuhūrtasthāsnu dhyānaṃ pratisamayaṃ tādṛśam eva tad ity aṃtasama<span type="ref-block" n="16626 r_TAŚVA-ML#500,08_r"/>ye pi tena tādṛśenaiva bhavitavyaṃ tathā ca dvitīyādyaṃtarmuhūrteṣv api tasya sthitisiddher na jātu vicchedaḥ <span type="ref-block" n="16627 r_TAŚVA-ML#500,09_r"/>syāt prathamāṃtarmuhūrtaparisamāptau tadvicchede vā dvitīyādisamaye vicchedānuṣakteḥ kṣaṇamātrasthitiḥ <span type="ref-block" n="16628 r_TAŚVA-ML#500,10_r"/>dhyānam āyātaṃ sarvapadārthānāṃ kṣaṇamātrasthāsnutayā pratīter akṣaṇikatve bādhakasadbhāvāt iti kecit teṣām api <span type="ref-block" n="16629 r_TAŚVA-ML#500,11_r"/>prathamakṣaṇe dhyānasyaikakṣaṇasthāyitve tadavasāne py ekakṣaṇasthāyitvaprasaṃgāt na jātucidvināśaḥ sakalakṣaṇavyā<span type="ref-block" n="16630 r_TAŚVA-ML#500,12_r"/>pisthitiprasiddheḥ anyathaikakṣaṇe pi na tiṣṭhet athaikakṣaṇasthitikatvenotpattir eva kṣaṇasthāyinaḥ pracyutir ato <span type="ref-block" n="16631 r_TAŚVA-ML#500,13_r"/>na sadavasthitiḥ tarhy aṃtarmuhūrtasthitikadhyānavādinām aṃtarmuhūrtād uttarakālaṃ samayādisthitikatvenotpattir e<span type="ref-block" n="16632 r_TAŚVA-ML#500,14_r"/>vānaṃtarmuhūrtasthāyinaḥ pracyutir aṃtarmuhūrtasthāsnutayātmalābha evotpattir iti nāvicchedaśakteḥ satatāvasthiti<span type="ref-block" n="16633 r_TAŚVA-ML#500,15_r"/>prasaṃgo yataḥ kauṭasthyasiddhiḥ katham anyadānyasyotpattir aṃtarmuhūrtasthāsnoḥ pracyutir atiprasaṃgāt iti cet <span type="ref-block" n="16634 r_TAŚVA-ML#500,16_r"/>katham ekakṣaṇapracyutiḥ kṣaṇāṃtarasthitikatvenotpattir anyasya syād iti samaḥ paryanuyogaḥ sarvathātiprasaṃgasya <span type="ref-block" n="16635 r_TAŚVA-ML#500,17_r"/>samānatvāt tathā ca na kvacid utpattiḥ kṣaṇārthānāṃ siddhyet vināśe pi nānutpannasya bhāvasyeti nitya<span type="ref-block" n="16636 r_TAŚVA-ML#500,18_r"/>vādināṃ kūṭasthārthasiddhir abādhitā syāt kṣaṇikatva eva bādhakasadbhāvāt syād ākūtaṃ kṣaṇikavādināṃ <span type="ref-block" n="16637 r_TAŚVA-ML#500,19_r"/>kṣaṇād ūrdhvaṃ pracyutir dvitīyakṣaṇasthitikatvenotpattiḥ tato notpativipattirahitaṃ na saṃtatam anuṣajyate yataḥ <span type="ref-block" n="16638 r_TAŚVA-ML#500,20_r"/>kṣaṇikatvasiddher vāpratihatā na syād iti tad asat tathāṃtarmuhūrtasthitikatvasyāpi siddheḥ sarvathā viśeṣā<span type="ref-block" n="16639 r_TAŚVA-ML#500,21_r"/>bhāvāt na caivaṃ kṣaṇikatvavastuno nāśotpādau samaṃ syātāṃ prathamakṣaṇabhāvitvād asya dvitīyakṣaṇabhāvi<span type="ref-block" n="16640 r_TAŚVA-ML#500,22_r"/>tvāt tadvināśasya kāryotpādasya kāraṇavināśātmakatvāt samam eva nāśotpādau tulāṃtayor nābhonnāmavad iti <span type="ref-block" n="16641 r_TAŚVA-ML#500,23_r"/>cet kathaṃ prakṛtacodyaparihāraḥ ekakṣaṇasthāsnutayotpāda eva dvitīyakṣaṇe vināśa iti nānyadānyasyo<span type="ref-block" n="16642 r_TAŚVA-ML#500,24_r"/>tpattir anyasya vināśaḥ samam eva nāśotpādayos tathā prasiddhir iti ceta tarhy aṃtarmuhūrtamātrasthāyitayotpatti<span type="ref-block" n="16643 r_TAŚVA-ML#500,25_r"/>r eva taduttarakālatayā vināśa iti samaḥ samādhiḥ nanv evaṃ saṃvatsarādisthitikam api dhyānaṃ kuto na bhave<span type="ref-block" n="16644 r_TAŚVA-ML#500,26_r"/>d iti cen na tathāsaṃbhāvanābhāvāt yad dhi yathāsthitikaṃ saṃbhāvyate tat tathāsthitikaṃ śakyaṃ vaktuṃ nānyathā <span type="ref-block" n="16645 r_TAŚVA-ML#500,27_r"/>na cāṃtaḥkaraṇavṛttilakṣaṇāyāś ciṃtāyā nirodho niyataviṣayatayāvasthānalakṣaṇo ṃtarmuhūrtād ūrdhvaṃ saṃbhāvyate mana<span type="ref-block" n="16646 r_TAŚVA-ML#500,28_r"/>so smadādiṣv anyaviṣayāṃtare sajātīye vijātīye vā saṃkramaṇaniścayāt tatkāryānubhavasmaraṇādeḥ saṃcārānyathā<span type="ref-block" n="16647 r_TAŚVA-ML#500,29_r"/>nupapatteḥ kevalam anuttamasaṃhananasya ciṃtānirodham analpakālam upalabhya sthiratvena prakṣīyamāṇaṃ vāvabudhyottama<span type="ref-block" n="16648 r_TAŚVA-ML#500,30_r"/>saṃhananasyāṃtarmuhūrtakālas tathāsāv iti saṃbhāvyate tathā paramāgamaprāmāṇyaṃ cety alaṃ prasaṃgena kaḥ punar aya<span type="ref-block" n="16649 r_TAŚVA-ML#500,31_r"/>m aṃtarmuhūrta ity ucyate uktaparimāṇo ṃtarmuhūrtaḥ paramāgame tato tra na nirūpyate jñānam eva dhyānam iti cen na <span type="ref-block" n="16650 r_TAŚVA-ML#500,32_r"/>tasya vyagratvāt dhyānasya punar avyagratvāt tata evaikāgravacanaṃ vaiyagryanivṛttyarthaṃ sūtre yujyate ciṃtāniro<span type="ref-block" n="16651 r_TAŚVA-ML#500,33_r"/>dhagrahaṇaṃ tatsvābhāvyapradarśanārthaṃ tata eva jñānavailakṣaṇyaṃ anyathāsya kathaṃ ciṃtā na syāt dhyānam ity adhi<span type="ref-block" n="16652 r_TAŚVA-ML#500,34_r"/>kṛtasvarūpanirdeśārthaṃ muhūrtavacanādaharādinivṛttis tathāvidhaśaktyabhāvāt abhāvo nirodha iti cen na <span type="ref-block" n="16653 r_TAŚVA-ML#500,35_r"/>kenacit paryāyeṇeṣṭatvāt paropagatasya nirūpyasyābhāvasya pramāṇāviṣayatvena nirastatvāt kiṃ ca abhāvasya ca <span type="ref-block" n="16654 r_TAŚVA-ML#501,01_r"/>vastutvāpatter hetvaṃgatvādibhyaḥ na hi hetvaṃgaṃ tu pakṣadharmatvādi vastutvam atikrāmati tadvadvipakṣe asattvam api <span type="ref-block" n="16655 r_TAŚVA-ML#501,02_r"/>hetvaṃgaṃ tathā parapakṣapratiṣedhe pakṣāṃgaṃ cābhāvo nidarśanāṃgaṃ ceti tasya vastudharmayogād vastutvaṃ tathā pramāṇana<span type="ref-block" n="16656 r_TAŚVA-ML#501,03_r"/>yaviṣayatvāt kāraṇatvāt kāryatvād viśeṣaṇatvād dhetoś ceti prapaṃcato bhyūhyaṃ tato na kaścid upālaṃbhaḥ nanu <span type="ref-block" n="16657 r_TAŚVA-ML#501,04_r"/>caikas tatra naikāgravacanaṃ kartavyaṃ kiṃ tarhy ekārthavacanaṃ spaṣṭārthatvād iti cen nāniṣṭaprasaṃgāt vīcāro rthavyaṃjana<span type="ref-block" n="16658 r_TAŚVA-ML#501,05_r"/>yogasaṃkrāṃtir iti hīṣṭaṃ tatra dravye paryāyāt saṃkramābhāvasyāniṣṭasya prasaṃgaḥ ekāgravacane pi tulyam iti cen na <span type="ref-block" n="16659 r_TAŚVA-ML#501,06_r"/>ābhimukhye sati paunaḥpunyenāpi pravṛttijñāpanārthatvāt ābhimukhyavācini hy agraśabde saty ekāgreṇaivābhi<span type="ref-block" n="16660 r_TAŚVA-ML#501,07_r"/>mukhyena ciṃtānirodhaḥ paryāye dravye ca saṃkrāman na virudhyate prādhānyavācino vaikaśabdasya grahaṇam ihā<span type="ref-block" n="16661 r_TAŚVA-ML#501,08_r"/>śrīyate pradhānapuṃso dhyātur abhimukhaś ciṃtānirodha ekāgraciṃtānirodha iti sāmarthyāt kvacid dhyeye rthe dravya<span type="ref-block" n="16662 r_TAŚVA-ML#501,09_r"/>paryāyātmanīti pratīyate tato nāniṣṭaprasaṃgaḥ aṃgatīty agraṃ pumān iti tu śabdārthakathane saty ekasmin <span type="ref-block" n="16663 r_TAŚVA-ML#501,10_r"/>vā puṃsi ciṃtānirodha ekāgraciṃtānirodha iti dravyārthādeśād bāhyadhyeyaprādhānyāpekṣā nivartitā svasminn eva <span type="ref-block" n="16664 r_TAŚVA-ML#501,11_r"/>dhyānasya vṛttir iti nānārthavācitvād ekāgravacanaṃ nyāyyaṃ naikārthavacanaṃ nanv evam astu ciṃtānirodho dhyānaṃ <span type="ref-block" n="16665 r_TAŚVA-ML#501,12_r"/>tasya tu divasamāsādyavasthānam upayuktasyeti cen na iṃdriyopaghātaprasaṃgāt prāṇāpānanigraho dhyānam iti <span type="ref-block" n="16666 r_TAŚVA-ML#501,13_r"/>cen na śarīrapātaprasaṃgāt maṃdaṃ maṃdaṃ prāṇāpānasya pracāro nigrahas tato nāsty eva śarīrapātaḥ tatkṛtavedanā<span type="ref-block" n="16667 r_TAŚVA-ML#501,14_r"/>prakarṣābhāvād iti cen na tasya tādṛśanigrahasya dhyānaparikarmatvena sāmarthyāt sūtritatvāt āsanaviśeṣavija<span type="ref-block" n="16668 r_TAŚVA-ML#501,15_r"/>yādivat tenaikāgraciṃtānirodha eva dhyānaṃ mātrākālaparigaṇanam iti cen na dhyānātikramāt tathā <span type="ref-block" n="16669 r_TAŚVA-ML#501,16_r"/>cittavaiyagryāt etena japasya dhyānatvaṃ pratiṣiddhaṃ vidhyupāyanirdeśaḥ kartavya iti cen na guptyādipraka<span type="ref-block" n="16670 r_TAŚVA-ML#501,17_r"/>raṇasya tādarthyāt saṃvarārthaṃ tad iti cen na prāgupadeśasyobhayārthatvāt tataḥ saṃvarārthaḥ guptyādiprakaraṇaṃ <span type="ref-block" n="16671 r_TAŚVA-ML#501,18_r"/>dhyānavidhau tadupāyanirdeśārthaṃ ca bhavati tathāpīha sakaladhyānadharmāṇām iha sāmarthyasiddhatvāt </p><p n="a_3999" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16672 r_TAŚVA-ML#501,19_r"/>tad evaṃ sāmānyenoktasya dhyānasya viśeṣapratipattyartham āha </p><p n="a_4001" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16674 r_TAŚVA-ML#501,21_r"/>ṛtamardanamartir vā ṛte bhavamārtaṃ arto bhavamārtam iti vā duḥkhabhāvaṃ prārthanābhāvaṃ vety arthaḥ rudraḥ <span type="ref-block" n="16675 r_TAŚVA-ML#501,22_r"/>kruddhas tatkarma raudraṃ tatra bhavaṃ vā dharmād anapetaṃ dharmyaṃ śuciguṇayogāc chuklaṃ lobhābhibhavāder na tadāvirbhā<span type="ref-block" n="16676 r_TAŚVA-ML#501,23_r"/>vopapatteḥ śuciguṇayogaḥ prasiddhaḥ pāramārthikaḥ katham ekaṃ dhyānaṃ catvāri dhyānāni syur ity āha </p><p n="a_4003" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16678 r_TAŚVA-ML#501,25_r"/>ārtaraudradharmāny api hi dhyānāny evaikāgryasādṛśyāt ciṃtāṃtaranirodhāc ca śuklavat kevalam apraśaste pūrve <span type="ref-block" n="16679 r_TAŚVA-ML#501,26_r"/>praśaste cetare kuta ity āha </p><p n="a_4004" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16680 r_TAŚVA-ML#501,27_r"/>tatra tāvat </p><p n="a_4006" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16682 r_TAŚVA-ML#501,29_r"/>sāmarthyāt pūrve saṃsārahetū sūtrite saṃsārahetutvād ārtaraudrayor apraśastatvaṃ parayos tu dharmaśuklayoḥ praśa<span type="ref-block" n="16683 r_TAŚVA-ML#501,30_r"/>statvaṃ mokṣahetutvāt iti pūrvābhyāṃ dharmasyaiva paratvam iti cen na vyavahite pi paraśabdaprayogāt dvivacana<span type="ref-block" n="16684 r_TAŚVA-ML#501,31_r"/>nirdeśād vā gauṇasyāpi saṃpratyeyaḥ kutaḥ parayor mokṣahetutvaṃ pūrvayoḥ saṃsārahetutvam ity āha </p><p n="a_4008" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16686 r_TAŚVA-ML#501,33_r"/>kathaṃ dharmasya vimohatvam iti cet mohaprakarṣābhāvād iti pratyeyaṃ sāmarthyāt parayor mokṣahetutvavaca<span type="ref-block" n="16687 r_TAŚVA-ML#501,34_r"/>nāt pūrvayoḥ saṃsārahetutvasiddhis tayor mohaprakarṣayogāt </p><p n="a_4009" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16688 r_TAŚVA-ML#502,01_r"/>tatrārtasya kiṃ lakṣaṇam ity āha </p><p n="a_4011" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16690 r_TAŚVA-ML#502,03_r"/>apriyamamanojñaṃ bādhākāraṇatvāt bhṛśam arthāṃtaraciṃtanād āharaṇaṃ samanvāhāraḥ ādhikyenāharaṇād eka<span type="ref-block" n="16691 r_TAŚVA-ML#502,04_r"/>trāvarodhaḥ punaḥ punaḥ prabaṃdha ity arthaḥ smṛteḥ samanvāhāraḥ smṛtisamanvāhāraḥ tenāmanojñasyopanipāte sa <span type="ref-block" n="16692 r_TAŚVA-ML#502,05_r"/>kathaṃ nāma me na syād iti saṃkalpaściṃtāprabaṃdha ārtam iti prakāśitaṃ bhavati tatra kiṃ hetukam ity āha </p><p n="a_4013" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16694 r_TAŚVA-ML#502,07_r"/>mithyādarśanāviratipramādapariṇāmaḥ saṃkleśaḥ tat svarūpaṃ tatkāraṇakaṃ tatphalaṃ ca saṃkleśāṃgaṃ tasya bhāvaḥ <span type="ref-block" n="16695 r_TAŚVA-ML#502,08_r"/>saṃkleśāṃgatā tayārtadhyānam uditaṃ tac caturvidhaṃ svarūpabhedāt tatra prathamamārtam ityādisūtreṇa dveṣahetukaṃ sūtritaṃ </p><p n="a_4014" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16696 r_TAŚVA-ML#502,09_r"/>dvitīyaṃ kiṃ svarūpam ity āha </p><p n="a_4016" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16698 r_TAŚVA-ML#502,11_r"/>uktaviparyayād viparītaṃ manojñasya viprayoge tatsaṃprayogāya smṛtisamanvāhāro dvitīyam ārtam ity arthaḥ <span type="ref-block" n="16699 r_TAŚVA-ML#502,12_r"/>priyasya manojñasya viprayogo viśleṣas tasmin sati tatsaṃprayogāya punaḥ punaś ciṃtāprabaṃdhaḥ sā me priyā <span type="ref-block" n="16700 r_TAŚVA-ML#502,13_r"/>kathaṃ prayoginī syād iti prabaṃdhane ciṃtanam ārtadhyānam apraśastam iti sūtrakārasyābhiprāyaḥ kiṃ janma tad ity āha </p><p n="a_4018" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16702 r_TAŚVA-ML#502,15_r"/>tṛtīyaṃ kim ārtam ity āha </p><p n="a_4020" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16704 r_TAŚVA-ML#502,17_r"/>smṛtisamanvāhāras tṛtīyam ārtam ity abhisaṃbaṃdhakaraṇāt duḥkhavedanāsaṃpratyayaḥ kiṃ nibaṃdhanaṃ tad ity āha </p><p n="a_4022" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16706 r_TAŚVA-ML#502,19_r"/>caturthaṃ kim ity āha </p><p n="a_4024" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16708 r_TAŚVA-ML#502,21_r"/>nidānaviṣayaḥ smṛtisamanvāhāraḥ nidānaṃ viparītaṃ manojñasyety eva siddham iti cen nāprāptapūrvaviṣayatvā<span type="ref-block" n="16709 r_TAŚVA-ML#502,22_r"/>n nidānasya kiṃ hetukaṃ tad ity āha </p><p n="a_4026" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16714 r_TAŚVA-ML#502,27_r"/>keṣāṃ punas tat syād ity āha </p><p n="a_4028" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16716 r_TAŚVA-ML#502,29_r"/>aviratādayo vyākhyātāḥ kadācit prācyam ārtadhyānatrayaṃ pramattānāṃ teṣāṃ nidānasyāsaṃbhavāt tatsaṃ<span type="ref-block" n="16717 r_TAŚVA-ML#502,30_r"/>bhave pramattasaṃyatatvavighātāt kutas teṣāṃ tad bhaved ity āha </p><p n="a_4030" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16719 r_TAŚVA-ML#502,32_r"/>atha raudraṃ dhyānaṃ kutaḥ kiṃ svarūpam ucyate ity āha </p><p n="a_4032" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16721 r_TAŚVA-ML#503,02_r"/>dhyānotpattau hiṃsādīnāṃ nimittabhāvād dhetunirdeśaḥ tena smṛtisamanvāhārābhisaṃbaṃdhaḥ tata idam ucyate </p><p n="a_4034" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16724 r_TAŚVA-ML#503,05_r"/>deśaviratasyāpi hiṃsādyāveśād vittādisaṃrakṣaṇataṃtratvāc ca raudraṃ dhyānaṃ saṃbhavati tadanurūpakathādoṣodayāt <span type="ref-block" n="16725 r_TAŚVA-ML#503,06_r"/>kevalam aviratavan na tasya nārakādinām animittaṃ samyaktvasāmarthyāt saṃyate pi kadācid astu raudradhyānaṃ <span type="ref-block" n="16726 r_TAŚVA-ML#503,07_r"/>hiṃsādyāveśād iti cet tadayuktaṃ saṃyate tadāveśe saṃyamapracyuteḥ </p><p n="a_4036" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16729 r_TAŚVA-ML#503,10_r"/>atha praśastasya dhyānasya dharmyasya tāvat pratipādanārtham āha </p><p n="a_4038" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16731 r_TAŚVA-ML#503,12_r"/>vicitir viveko vicāraṇā vicayaḥ tadapekṣayā ājñādīnāṃ karmanirdeśaḥ adhikārāt smṛtisama<span type="ref-block" n="16732 r_TAŚVA-ML#503,13_r"/>nvāhārasaṃbaṃdhaḥ ājñāvicayāya smṛtisamanvāhāra ityādi tad evaṃ </p><p n="a_4040" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16735 r_TAŚVA-ML#503,16_r"/>tadvicayāya smṛtisamanvāhāro dvividha ity ājñāvicayadhyānaṃ dvedhā tatrāgamaprāmāṇyād arthāvadhāraṇam ā<span type="ref-block" n="16736 r_TAŚVA-ML#503,17_r"/>jñāvicayaḥ so yam ahetuvādaviṣayo nanumeyārthagocarārthatvāt ājñāprakāśanārtho vā hetuvādaḥ sāmarthyād a<span type="ref-block" n="16737 r_TAŚVA-ML#503,18_r"/>yam apy ājñāvicayaḥ kaḥ punar apāya ity āha </p><p n="a_4042" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16739 r_TAŚVA-ML#503,20_r"/>tasya vicayo dharmyadhyānaṃ dvitīyaṃ athavā sanmārgāpāyavicayaḥ sarvajñopadeśaparāṅmukhajanāpekṣayā saṃpra<span type="ref-block" n="16740 r_TAŚVA-ML#503,21_r"/>tyeyaḥ asanmārgāpāyasamādhānaṃ vā tadapekṣayaiva kaḥ punar vipāka ity āha </p><p n="a_4044" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16742 r_TAŚVA-ML#503,23_r"/>tataḥ karmaphalānubhavanavivekaṃ prati praṇidhānaṃ vipākavicayaḥ sa ca prapaṃcato guṇasthānabhedena karma<span type="ref-block" n="16743 r_TAŚVA-ML#503,24_r"/>prakṛtīnām udayodīraṇaciṃtanena paramāgamāt pratyetavyaḥ lokasaṃsthānasvabhāvāvadhānaṃ saṃsthānavicayaḥ ko sau <span type="ref-block" n="16744 r_TAŚVA-ML#503,25_r"/>loka ity āha </p><p n="a_4046" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16746 r_TAŚVA-ML#503,27_r"/>lokasyādhomadhyor dhvabhedasya saṃsthānaṃ sanniveśaḥ lokyamānasvabhāvasya ca lokasya saṃsthānaṃ pratidravyasvā<span type="ref-block" n="16747 r_TAŚVA-ML#503,28_r"/>kṛtiḥ tadādhārasya ca janasya lokasya saṃsthānaṃ svopāttaśarīrapariṇāmākāraḥ mānabhedasya ca lokasya <span type="ref-block" n="16748 r_TAŚVA-ML#503,29_r"/>saṃkhyāviśeṣākāraḥ saṃsthānaṃ tasya vicayaḥ saṃsthānavicayaḥ kaḥ punar vicaya ity āha </p><p n="a_4048" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16751 r_TAŚVA-ML#503,32_r"/>dharmād anapetaṃ dharmyaṃ tasyottamakṣamādimata eva pravṛtteḥ anuprekṣāṇāṃ dharmyadhyānasajātīyatvāt pṛthaganu<span type="ref-block" n="16752 r_TAŚVA-ML#503,33_r"/>padeśa iti cen na jñānapravṛttivikalpāt sarvānuprekṣāṇām anityatvādyanuciṃtanasya jñānaviśeṣatvāt dhyāna<span type="ref-block" n="16753 r_TAŚVA-ML#503,34_r"/>syānuciṃtanaṃ nirodharūpatvāt kasya taddharmadhyānaṃ syād ity āha </p><p n="a_4050" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16756 r_TAŚVA-ML#504,03_r"/>dharmyam apramattasyeti cen na pūrveṣāṃ nivṛttiprasaṃgāt iṣyate ca teṣāṃ samyaktvaprabhāvād dharmyadhyānaṃ upa<span type="ref-block" n="16757 r_TAŚVA-ML#504,04_r"/>śāṃtakṣīṇakaṣāyayoś ceti cen na śuklābhāvaprasaṃgāt tadubhayaṃ tatreti cen na pūrvasyāniṣṭatvāt dharmyaṃ śreṇyo<span type="ref-block" n="16758 r_TAŚVA-ML#504,05_r"/>r neṣyate tatas tayoḥ śuklam eva </p><p n="a_4051" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16759 r_TAŚVA-ML#504,06_r"/>atha śrutakevalinaḥ kiṃ dhyānam ity āha </p><p n="a_4053" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16761 r_TAŚVA-ML#504,08_r"/>pūrvavidviśeṣaṇaṃ śrutakevalinas tadubhayapraṇidhānasāmarthyāt caśabdaḥ pūrvadhyānasamuccayārthaḥ kiṃ kṛtvai<span type="ref-block" n="16762 r_TAŚVA-ML#504,09_r"/>vam ucyate sūtram ācāryair ity āha </p><p n="a_4055" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16764 r_TAŚVA-ML#504,11_r"/>viṣayavivekāparijñānam iti cen na vyākhyānato viśeṣapratipatteḥ śreṇyārohaṇāt prāk dharmyadhyānaṃ <span type="ref-block" n="16765 r_TAŚVA-ML#504,12_r"/>śreṇyoḥ śukladhyānam iti vyākhyānaṃ viṣayavivekāparijñānanimittam āśrīyate tathā hi </p><p n="a_4057" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16767 r_TAŚVA-ML#504,14_r"/>athāvaśiṣṭe śukle kasya bhavata ity āha </p><p n="a_4059" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16769 r_TAŚVA-ML#504,16_r"/>kevaliśabdasāmānyanirdeśāt tadvator ubhayor grahaṇaṃ katham ity āha </p><p n="a_4061" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16771 r_TAŚVA-ML#504,18_r"/>kāni punas tāni catvāri śukladhyānāni yāni svāmiviśeṣāśrayatayā vibhajyaṃte ity āha </p><p n="a_4063" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16773 r_TAŚVA-ML#504,20_r"/>vakṣyamāṇalakṣaṇāpekṣayā sarveṣām anvarthatvaṃ tata evāha </p><p n="a_4065" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16775 r_TAŚVA-ML#504,22_r"/>athaiteṣu caturṣu śukladhyāneṣu kiṃ kiyadyogasya bhavatīty āha </p><p n="a_4067" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16777 r_TAŚVA-ML#504,24_r"/>yogaśabdo vyākhyātārthaḥ yathāsaṃkhyaṃ caturṇāṃ saṃbaṃdhaḥ triyogasya pṛthaktvavitarkaṃ triṣu yogeṣv eka<span type="ref-block" n="16778 r_TAŚVA-ML#504,25_r"/>yogasyaikatvavitarkaṃ kāyayogasya sūkṣmakriyāpratipāti ayogasya vyuparatakriyānivartīti tadāha </p><p n="a_4069" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16781 r_TAŚVA-ML#504,28_r"/>tatrādyayor viśeṣapratipattyartham āha </p><p n="a_4071" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16783 r_TAŚVA-ML#504,30_r"/>kuta ity āha </p><p n="a_4073" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16786 r_TAŚVA-ML#505,01_r"/>pūrvavidārabhyatvād ekāśrayatvasiddhiḥ savitarkavīcāre iti dvaṃdvapūrvo nyapadārthanirdeśaḥ pūrvatvam ekasyai<span type="ref-block" n="16787 r_TAŚVA-ML#505,02_r"/>veti cen na uktatvāt </p><p n="a_4074" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16788 r_TAŚVA-ML#505,03_r"/>tatra yathāprasaṃge ca aniṣṭanivṛttyartham idam ārabhyate </p><p n="a_4077" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16793 r_TAŚVA-ML#505,08_r"/>ko yaṃ vitarka ity āha </p><p n="a_4079" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16795 r_TAŚVA-ML#505,10_r"/>kim etatsūtravacanād abhipretam atyāha </p><p n="a_4081" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16797 r_TAŚVA-ML#505,12_r"/>kaḥ punar vīcāra ity āha </p><p n="a_4083" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16799 r_TAŚVA-ML#505,14_r"/>kuto nyo na vīcāra ity āha </p><p n="a_4085" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16802 r_TAŚVA-ML#505,17_r"/>dravyaṃ hitvā paryāye taṃ tyaktvā dravye saṃkramaṇam arthasaṃkrāṃtiḥ arthasya dravyaparyāyātmakatvāt evaṃ <span type="ref-block" n="16803 r_TAŚVA-ML#505,18_r"/>śrutavacanam avalaṃvya śrutavacanāṃtarālaṃbanaṃ vyaṃjanasaṃkrāṃtiḥ kāyayogād yogāṃtare tato pi kāyayoge saṃkramaṇaṃ <span type="ref-block" n="16804 r_TAŚVA-ML#505,19_r"/>yogasaṃkrāṃtiḥ evaṃ parivartanaṃ vīcāras tena yutaṃ vitarkeṇa ca śrutākhyena viśiṣṭaṃ pṛthaktvavitarkavīcāraṃ <span type="ref-block" n="16805 r_TAŚVA-ML#505,20_r"/>prathamaśukladhyānaṃ kīdṛgdhyātā taddhyātum arhatīty āha </p><p n="a_4087" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16809 r_TAŚVA-ML#505,24_r"/>atha dvitīyaṃ ko dhyātum arhatīty āha </p><p n="a_4089" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16814 r_TAŚVA-ML#505,29_r"/>atha tṛtīyaṃ dhyānaṃ ko dhyāyata ity āha </p><p n="a_4091" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16818 r_TAŚVA-ML#506,01_r"/>atha caturthaṃ śuklaṃ ko dhyāyatīty āha </p><p n="a_4093" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16821 r_TAŚVA-ML#506,04_r"/>athāmanaskasya kevalinaḥ katham ekāgraciṃtānirodhalakṣaṇaṃ dhyānaṃ saṃbhāvyate ity ārekāyām idam āha </p><p n="a_4095" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16837 r_TAŚVA-ML#506,20_r"/>tad etadvyavahāraniścayanayanirūpaṇanipuṇaiḥ pramāṇāṃtaḥkaraṇapravaṇaiḥ sarvam ālocyaṃ paramagahanatvāc chadmasthāsmā<span type="ref-block" n="16838 r_TAŚVA-ML#506,21_r"/>dṛśajanānām iti nivedayann upasaṃharati </p><p ana="trailer" n="trailer_9.1 a_4097" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16841 r_TAŚVA-ML#506,24_r"/>iti navamādhyāyasya <hi rend="bold">prathamam</hi> āhnikam </p><p n="a_4099" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16844 r_TAŚVA-ML#506,27_r"/>kim artham idam aprastutam ucyate tapasā nirjarā ceti prakṛte tapasi bāhye bhyaṃtare ca dhyānaparyaṃte vyākhyāte <span type="ref-block" n="16845 r_TAŚVA-ML#506,28_r"/>sarvasamyagdṛṣṭīnāṃ yathāsaṃbhavaṃ bāhyarūpeṇābhyaṃtararūpeṇa ca tapasā samānanirjarātvaprasaktau tadviśeṣapratipāda<span type="ref-block" n="16846 r_TAŚVA-ML#506,29_r"/>nārthaṃ prastutam evedaṃ yuktam abhidhātuṃ kutaḥ punaḥ samyagdṛṣṭyādayo 'saṃkhyeyaguṇanirjarā kramād bhavaṃtīty āha </p><p n="a_4101" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16848 r_TAŚVA-ML#506,31_r"/>prathamaṃ samyaktvādipratilaṃbhe adhyavasāyaviśuddhiprakarṣād asaṃkhyeyaguṇanirjaratvaṃ daśānāṃ prathamaṃ hi <span type="ref-block" n="16849 r_TAŚVA-ML#506,32_r"/>bhavyasyopaśamasamyaktvaṃ tadādayo vedakasamyaktvakṣāyikasamyagdarśanaśrāvakatvādayaḥ sūtroktās tatra pratilabdhā<span type="ref-block" n="16850 r_TAŚVA-ML#507,01_r"/>dhyavasāyaviśuddhiprakarṣād daśānām api kramād asaṃkhyeyaguṇanirjaratvam upapadyate kṣapaka ity asādhur anvākhyānābhā<span type="ref-block" n="16851 r_TAŚVA-ML#507,02_r"/>vād iti cen na caśabdena mitsaṃjñopalabdheḥ kṣai jai ṣai kṣaye ity asya kṛtātvasya ṇau puki kṛte janījṝṣ<span type="ref-block" n="16852 r_TAŚVA-ML#507,03_r"/>knasurañjo 'mantāś ceti caśabdena mitsaṃjñopalabdher hrasvatvāt sādhur eva kṣapakaśabda ity arthaḥ </p><p n="a_4102" rend="justify"><span type="ref-block" n="16853 r_TAŚVA-ML#507,04_r"/>atha tapobhājāṃ saṃyatānāṃ parasparaṃ guṇaviśeṣād bhede pi naigamanayān nairgraṃthyasāmyam ādarśayann āha </p><p n="a_4104" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16855 r_TAŚVA-ML#507,06_r"/>aparipūrṇavratā uttaraguṇahīnāḥ pulākāḥ īṣadviśuddhipulākasādṛśyāt akhaṃḍitavratāḥ śarīrasaṃskāra<span type="ref-block" n="16856 r_TAŚVA-ML#507,07_r"/>rddhisukhayaśo vibhūtipravaṇā vakuśāḥ chedaśavalayuktatvāt bakuśaśabdo hi śabalaparyāyavācīha kuśīlā <span type="ref-block" n="16857 r_TAŚVA-ML#507,08_r"/>dvividhāḥ pratisevanākaṣāyodayabhedāt kathaṃcid uttaraguṇavirādhanaṃ pratisevanā grīṣme jaṃghāprakṣālanavat <span type="ref-block" n="16858 r_TAŚVA-ML#507,09_r"/>saṃjvalanamātrodayaḥ kaṣāyodayas tena yogāt mūlottaraguṇabhṛto pi pratisevanākuśīlāḥ kaṣāyakuśīlāś co<span type="ref-block" n="16859 r_TAŚVA-ML#507,10_r"/>cyaṃte udake daṃḍarājivatsaṃnirastakarmāṇo 'ṃtarmuhūrtakevalajñānadarśanaprāpiṇo nirgraṃthāḥ prakṣīṇaghātikarmāṇaḥ <span type="ref-block" n="16860 r_TAŚVA-ML#507,11_r"/>kevalinaḥ snātakāḥ snātaṃ vedasamāptāv iti svārthike ke niṣpannaḥ śabdaḥ kuta ete nirgraṃthāḥ paṃcāpi <span type="ref-block" n="16861 r_TAŚVA-ML#507,12_r"/>matā ity āha </p><p n="a_4106" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16868 r_TAŚVA-ML#507,19_r"/>kaścid āha prakṛṣṭāprakṛṣṭaguṇānāṃ nirgraṃthatvābhāvaś cāritrabhedāt gṛhasthavad iti taṃ pratyāha na ca dṛṣṭatvā<span type="ref-block" n="16869 r_TAŚVA-ML#507,20_r"/>d brāhmaṇaśabdavat na hi jātyācārādhyayanādibhedād bhinneṣu brāhmaṇatvaṃ virudhyate saṃgrahavyavahārāpekṣatvāt <span type="ref-block" n="16870 r_TAŚVA-ML#507,21_r"/>niścayanayād eva samagraguṇeṣu tadvyapadeśasiddheḥ kiṃ ca dṛṣṭirūpasāmānyāt sarveṣāṃ nirgraṃthatā na virudhyate <span type="ref-block" n="16871 r_TAŚVA-ML#507,22_r"/>bhagnavrate vṛttāv atiprasaṃga iti cen na rūpābhāvāt nirgraṃtharūpaṃ hi yathājātarūpam asaṃskṛtaṃ bhūṣāveśāyudhavi<span type="ref-block" n="16872 r_TAŚVA-ML#507,23_r"/>rahitaṃ gṛhastheṣu na saṃbhavatīti anyasmin sarūpe tiprasaṃga iti cen na vṛṣṭyabhāvāt </p><p n="a_4107" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16873 r_TAŚVA-ML#507,24_r"/>teṣāṃ pulākādīnāṃ bhūyo pi viśeṣapratipattyartham idam āha </p><p n="a_4109" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16875 r_TAŚVA-ML#507,26_r"/> <span type="ref-block" n="16876 r_TAŚVA-ML#507,27_r"/> <span type="ref-block" n="16877 r_TAŚVA-ML#507,28_r"/> </p><p ana="trailer" n="trailer_9.2 a_4110" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16878 r_TAŚVA-ML#507,29_r"/>iti navamādhyāyasya dvitīyam āhnikam </p><p ana="trailer" n="trailer_9 a_4111" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16879 r_TAŚVA-ML#507,30_r"/>iti śrī<hi rend="bold">vidyāvaṃdi</hi>ācāryaviracite tattvārtha<hi rend="bold">ślokavārtikā</hi>laṃkāre <hi rend="bold">navamo</hi> 'dhyāyaḥ samāptaḥ <ref type="no-trailer" rend="a"> </ref> </p><p n="a_4112" rend="justify"> </p></div><div n="10"><p n="a_4114" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16882 r_TAŚVA-ML#508,03_r"/>idānīṃ mokṣasya svarūpābhidhānaṃ prāptakālaṃ tatprāptiḥ kevalajñānāvāptipūrviketi kevalajñānotpattikāra<span type="ref-block" n="16883 r_TAŚVA-ML#508,04_r"/>ṇam ucyate </p><p n="a_4116" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16885 r_TAŚVA-ML#508,06_r"/> <span type="ref-block" n="16886 r_TAŚVA-ML#508,07_r"/> <span type="ref-block" n="16887 r_TAŚVA-ML#508,08_r"/> <span type="ref-block" n="16888 r_TAŚVA-ML#508,09_r"/> </p><p n="a_4117" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16889 r_TAŚVA-ML#508,10_r"/>kasmād dhetor mokṣaḥ kiṃlakṣaṇaś cety atrocyate </p><p n="a_4119" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16891 r_TAŚVA-ML#508,12_r"/> <span type="ref-block" n="16892 r_TAŚVA-ML#508,13_r"/> <span type="ref-block" n="16893 r_TAŚVA-ML#508,14_r"/> <span type="ref-block" n="16894 r_TAŚVA-ML#508,15_r"/> </p><p n="a_4120" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16895 r_TAŚVA-ML#508,16_r"/>tasya karmaṇaḥ sadbaṃdhodayodīraṇavyavasthāgrahaṇaṃ tatkṛtavibhāgo guṇasthānāpekṣaḥ pravacanān neyaḥ </p><p n="a_4121" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16896 r_TAŚVA-ML#508,17_r"/>kiṃ dravyakarmaṇām eva mokṣaḥ syād uta bhāvakarmaṇām apīty āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_4123" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16898 r_TAŚVA-ML#508,19_r"/>bhavyatvagrahaṇam anyapāriṇāmikanivṛttyarthaṃ tena jīvatvāder avyāvṛttiḥ sarvataḥ sarvadā prasiddhā bhavati <span type="ref-block" n="16899 r_TAŚVA-ML#508,20_r"/>kasmād aupaśamikādikṣayān mokṣa ity āha </p><p n="a_4125" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16902 r_TAŚVA-ML#508,23_r"/>atra samādhīyate </p><p n="a_4127" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16905 r_TAŚVA-ML#508,26_r"/>nanv evaṃ kevaladarśanādīnām api kṣāyikabhāvānāṃ mokṣe kṣayaḥ prasajyata ity ārekāyām apavādam āha </p><p n="a_4129" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16907 r_TAŚVA-ML#508,28_r"/>anyatraśabdoyaṃ parivarjanārthas tadapekṣaḥ siddhatvebhya iti vibhaktinirdeśaḥ 'anyatra droṇabhīṣmābhyāṃ <span type="ref-block" n="16908 r_TAŚVA-ML#509,01_r"/> sarve yodhāḥ parāṅmukhāḥ' iti yathā anyaśabdaprayoge tadvijñānam iti cen na pratyayāṃtasyāpi prayoge tadda<span type="ref-block" n="16909 r_TAŚVA-ML#509,02_r"/>rśanāt anaṃtavīryādinivṛttiprasaṃga iti cen na atraivāṃtarbhāvāt anaṃtavīryahīnasyānaṃtāvabodhavṛttyabhā<span type="ref-block" n="16910 r_TAŚVA-ML#509,03_r"/>vāt sukhasya jñānasamavāyitvāt baṃdhasyāvyavasthā aśvādivad iti cen na mithyādarśanādyucchede kārtsnyena <span type="ref-block" n="16911 r_TAŚVA-ML#509,04_r"/>tatkṣayāt punaḥ pravartanaprasaṃgo jānataḥ paśyataś ca kāruṇyād iti cen na sarvāsravaparikṣayāt vītarāge <span type="ref-block" n="16912 r_TAŚVA-ML#509,05_r"/>snehaparyāyasya kāruṇyasyāsaṃbhavād bhaktispṛhādivat akasmād iti ced anirmokṣaprasaṃgaḥ sato hetukasya nitya<span type="ref-block" n="16913 r_TAŚVA-ML#509,06_r"/>tvāpatter vināśāyogāt muktasya sthānavattvāt pāta iti cen na anāsravatvāt sāsravasya yānapātrādeḥ <span type="ref-block" n="16914 r_TAŚVA-ML#509,07_r"/>pātadarśanāt gauravābhāvāc ca tasya na pātastālaphalādeḥ sati gaurave vṛntasaṃyogābhāvāt patanaprasiddheḥ nanu <span type="ref-block" n="16915 r_TAŚVA-ML#509,08_r"/>mahāparimāṇānām alpīyasyādhāre mokṣakṣetre parasparo parodha iti cen na avagāhaśaktiyogāt nānāpradīpama<span type="ref-block" n="16916 r_TAŚVA-ML#509,09_r"/>ṇiprakāśādivat tata eva janmamaraṇadvaṃdvopanipātavyābādhāvirahāt paramasukhinaḥ tatsukhasya nāsty upa<span type="ref-block" n="16917 r_TAŚVA-ML#509,10_r"/>mānam ākāśaparimāṇavat muktānām anākāratvād abhāva iti cen nātītānaṃtaraśarīrākārānuvidhāyitvāt gata<span type="ref-block" n="16918 r_TAŚVA-ML#509,11_r"/>sikkakamūṣāgarbhavat muktānām aśarīratve tadbhāvād visarpaṇaprasaṃga iti cet na kāraṇābhāvāt kutaḥ kāra<span type="ref-block" n="16919 r_TAŚVA-ML#509,12_r"/>ṇāt saṃharaṇavisarpaṇe saṃsāriṇaḥ syātām iti cet nāmakarmasaṃbaṃdhāt saṃharaṇavisarpaṇadharmatvaṃ pradīpe prakā<span type="ref-block" n="16920 r_TAŚVA-ML#509,13_r"/>śavat nātmanaḥ saṃharaṇavisarpaṇavattve sādhye pradīpo dṛṣṭāṃtaḥ śreyān mūrtimadvaidharmyād iti cen na ubhaya<span type="ref-block" n="16921 r_TAŚVA-ML#509,14_r"/>lakṣaṇaprāptatvāt dṛṣṭāṃtasya hi lakṣaṇaṃ sādhyadharmādhikaraṇatvaṃ sādhanadharmādhikaraṇatvaṃ ca tatra saṃharaṇavisa<span type="ref-block" n="16922 r_TAŚVA-ML#509,15_r"/>rpaṇadharmakatvasya sādhyasyādhiṣṭhānaparimāṇānuvidhāyitvasya sādhanasya ca pradīpe sadbhāvāt sa dṛṣṭāṃtaḥ syād eva <span type="ref-block" n="16923 r_TAŚVA-ML#509,16_r"/>jīvasya cāmūrtamūrtatvobhayalakṣaṇayuktatvāt na mūrtimadvaidharmyam asti yato yaṃ dṛṣṭāṃto na syāt baṃdhaṃ pratye<span type="ref-block" n="16924 r_TAŚVA-ML#509,17_r"/>katvaṃ lakṣaṇato bhavati tasya nānātvaṃ tasmād amūrtibhāvo naikāṃtād bhavati jīvasya iti vacanāt kathaṃ<span type="ref-block" n="16925 r_TAŚVA-ML#509,18_r"/>cin mūrtimattvasyāpi prasiddheḥ nāmakarmasaṃbaṃdhaprasaṃgaḥ pradīpasyeti cen na tasya dṛṣṭāṃtatvenāvivakṣitatvāt <span type="ref-block" n="16926 r_TAŚVA-ML#509,19_r"/>sādhanadharmatvānabhiprāyāt svādhiṣṭhānaparimāṇānuvidhāyitvasya ca sādhanadharmasya tatra bhāvāt śarīraṃ hi <span type="ref-block" n="16927 r_TAŚVA-ML#509,20_r"/>jīvasyādhiṣṭhānaṃ pradīpasya tu gṛhaṃ tatparimāṇānuvidhānam ubhayor astīti nopālaṃbhanaḥ śarīraparimāṇānuvidhā<span type="ref-block" n="16928 r_TAŚVA-ML#509,21_r"/>yitvaṃ sādhanaṃ pradīpe tasyāsattvāt nāpi gṛhaparimāṇānuvidhāyitvaṃ tasyātmany abhāvāt tata idam ucyate <span type="ref-block" n="16929 r_TAŚVA-ML#509,22_r"/>saṃsārī jīvaḥ pradeśasaṃharaṇavisarpaṇadharmakaḥ svādhiṣṭhānaparimāṇānuvidhāyitvāt pradīpaprakāśavat na hi <span type="ref-block" n="16930 r_TAŚVA-ML#509,23_r"/>muktātmā svādhiṣṭhānaparimāṇānuvidhāyī tasyāśarīrādhiṣṭhānasyābhāvāt pūrvānaṃtaraśarīraparimāṇaṃ tu yad anu<span type="ref-block" n="16931 r_TAŚVA-ML#509,24_r"/>kṛtaṃ tatparityāgakāraṇasya nāmakarmasaṃbaṃdhinibaṃdhanaśarīrāṃtarasyābhāvān na visarpaṇaṃ muktasya yato lokākā<span type="ref-block" n="16932 r_TAŚVA-ML#509,25_r"/>śaparimāṇatvāpattiḥ nanu saṃharaṇavisarpaṇasvabhāvasyātmanaḥ pradīpavad evānityatvaprasaṃga iti cen na tāvanmā<span type="ref-block" n="16933 r_TAŚVA-ML#509,26_r"/>trasya vivakṣitatvāt caṃdramukhīvat saṃharaṇavisarpaṇasvabhāvatvamātraṃ vivakṣitaṃ caṃdramukhī priyadarśanavat <span type="ref-block" n="16934 r_TAŚVA-ML#509,27_r"/>sarvasādharmye dṛṣṭāṃtasyāpahnavāt sarvathā'bhāvo mokṣaḥ pradīpavad iti cen na sādhyatvāt pradīpe pi nira<span type="ref-block" n="16935 r_TAŚVA-ML#509,28_r"/>nvayavināśasyāpratīteḥ tasya tamaḥpudgalabhāvenotpādād dīpapudgalabhāvena vināśāt pudgalajātyā dhruvatvāt <span type="ref-block" n="16936 r_TAŚVA-ML#509,29_r"/>dṛṣṭatvāc ca nigalādiviyoge devadattādyavasthānavat na sarvathā mokṣāvasthāyām abhāvaḥ yatraiva karmavipra<span type="ref-block" n="16937 r_TAŚVA-ML#509,30_r"/>mokṣas tatraivāvasthānam iti cen na sādhyatvāt yo yatra vipramuktaḥ sa tatraivāvatiṣṭhata iti siddhaṃ <span type="ref-block" n="16938 r_TAŚVA-ML#509,31_r"/>deśāṃtaragatidarśanāt nigalādivinirmuktasya gatikāraṇasadbhāvād deśāṃtaragatidarśanam iti cet niḥśeṣakarma<span type="ref-block" n="16939 r_TAŚVA-ML#509,32_r"/>baṃdhanavipramuktasyāpi gatinimittasyordhvavrajyāsvabhāvasya bhāvāt deśāṃtarā gatir astu tad evaṃ </p><p n="a_4131" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16943 r_TAŚVA-ML#510,01_r"/>tataḥ sakalakalmaṣasaṃtatisaṃsaktivinirmuktir eva svātmeti samācakṣate yuktiśāstrāviruddhavacasaḥ sūrayo <span type="ref-block" n="16944 r_TAŚVA-ML#510,02_r"/>bhagavaṃtas tasya svātmanaḥ prāptiḥ parā nivṛttir iti niḥsaṃdigdhaṃ tena svaviśeṣaguṇavyāvṛttir muktiś caitanyamātra<span type="ref-block" n="16945 r_TAŚVA-ML#510,03_r"/>sthitir vā anyathā vā vadaṃtopākṛtāḥ pramāṇavyāhatatvād iti nivedayati </p><p ana="trailer" n="trailer_10.1 a_4133" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16950 r_TAŚVA-ML#510,08_r"/>iti daśamādhyāyasya <hi rend="bold">prathamam</hi> āhnikam </p><p n="a_4135" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16952 r_TAŚVA-ML#510,10_r"/>tadgrahaṇaṃ mokṣasya pratinirdeśārthaṃ āṅabhividhyarthaḥ etad eva samabhidhatte </p><p n="a_4137" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16955 r_TAŚVA-ML#510,13_r"/>ālokāṃtād iti dhvānān nālokākāśagāmitā </p><p n="a_4138" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16956 r_TAŚVA-ML#510,14_r"/>muktiś ca iti tv ayaṃ pakṣanirdeśaḥ hetunirdeśas tarhi kartavya ity āha </p><p n="a_4140" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16958 r_TAŚVA-ML#510,16_r"/>etac ca hetucatuṣṭayaṃ kathaṃ gamakam ity āha </p><p n="a_4142" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16960 r_TAŚVA-ML#510,18_r"/>atraiva dṛṣṭāṃtapratipādanārtham āha </p><p n="a_4144" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16962 r_TAŚVA-ML#510,20_r"/>kimartham idam udāharaṇacatuṣṭayam uktam ity āha </p><p n="a_4146" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16964 r_TAŚVA-ML#510,22_r"/>hetudṛṣṭāṃtānāṃ yathāsaṃkhyam abhisaṃbaṃdhaḥ katham ity āha </p><p n="a_4148" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16970 r_TAŚVA-ML#510,28_r"/>asaṃgatvabaṃdhacchedayor arthāviśeṣād anuvādaprasaṃga iti vennārthānyatvāt baṃdhasyānyonyapraveśe saty avibhā<span type="ref-block" n="16971 r_TAŚVA-ML#510,29_r"/>genāvasthānarūpatvāt saṃgasya ca parasya prāptimātratvāt nodāharaṇamalābūḥ mārutādeśād iti cen na tirya<span type="ref-block" n="16972 r_TAŚVA-ML#510,30_r"/>ggamanaprasaṃgāt tiryaggamanasvabhāvatvān mārutasya nanv evam ūrdhvagatisvabhāvasyātmana ūrdhvagatyabhāve pi tadbhā<span type="ref-block" n="16973 r_TAŚVA-ML#511,01_r"/>vaprasaṃgo gner auṣṇyavat tadabhāve 'bhāvavad iti cen na gatyaṃtaranivṛttyarthatvāt tadūrdhvagatisvabhāvasya ūrdhvajvala<span type="ref-block" n="16974 r_TAŚVA-ML#511,02_r"/>navad vā tadbhāve nābhāvaḥ vegavaddravyābhighātād analasyordhvajvalanābhāve pi tiryagjvalanasadbhāvādarśanāt </p><p n="a_4149" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16975 r_TAŚVA-ML#511,03_r"/>nanv evaṃ muktasya lokāt parataḥ kuto nordhvagatir ity āha </p><p n="a_4151" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16977 r_TAŚVA-ML#511,05_r"/>kaḥ punardharmāstikāya ity āha </p><p n="a_4153" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16980 r_TAŚVA-ML#511,08_r"/>atha kim ete muktāḥ samānāḥ sarve kiṃ vā bhedenāpi nirdeśyā ity āśaṃkāyām idam āha </p><p n="a_4155" rend="justify"> <span type="ref-block" n="16983 r_TAŚVA-ML#511,11_r"/>kena rūpeṇa siddhāḥ kṣetrādibhir bhedair nirdeṣṭavyā ity āha </p><p n="a_4157" rend="justify"> <span type="ref-block" n="17013 r_TAŚVA-ML#512,11_r"/>tad evaṃ śāstraparisamāptau paramamaṃgalaṃ niḥśreyasamārgam eva maṃgalam abhiṣṭotumanāḥ prāha </p><trailer n="trailer_10.2 a_4159"> <span type="ref-block" n="17018 r_TAŚVA-ML#512,16_r"/>iti daśamādhyāyasya <hi rend="bold">dvitīyam</hi> āhnikam </trailer><trailer n="trailer_10 a_4160"> <span type="ref-block" n="17019 r_TAŚVA-ML#512,17_r"/>iti śrī<hi rend="bold">vidyānaṃdi</hi>ācāryaviracite tattvārtha<hi rend="bold">ślokavārtikā</hi>laṃkāre <hi rend="bold">daśamo</hi> 'dhyāyaḥ samāptaḥ <ref type="no-trailer" rend="b"> </ref> </trailer></div></body></text></TEI>
